وكذا قال مجاهد، والضحاك، وقتادة، وغيرهم، ﵏.
Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve başkaları da -Allah onlardan razı olsun- böyle demiştir.
وقال عُبَيْد بن عمير، وسعيد بن جُبَيْر: إنه يتبرأ منه [في] يوم القيامة حين يلقى أباه، وعلى وجه أبيه الغُبرة والقُتْرة فيقول: يا إبراهيم، إني كنت أعصيك وإني اليوم لا أعصيك. فيقول: أيْ رَبي، ألم تعدني ألا تخزني يوم يبعثون؟ فأيّ خزْي أخزى من أبي الأبعد؟ فيقال: انظر إلى ما وراءك، فإذا هو بِذِيخٍ متلطخ، أي: قد مسخ ضِبْعانًا، ثم يسحب بقوائمه، ويلقى في النار.
Ubeyd b. Umeyr ve Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: O, kıyamet gününde babasıyla karşılaştığı zaman ondan uzaklaşacaktır [ve teberrî edecektir]. Babasının yüzünde toz-toprak ve karanlık vardır. Babası: 'Ey İbrâhim, [dünyada] sana isyan ediyordum ama bugün sana isyan etmiyorum' der. [İbrâhim] şöyle der: 'Ey Rabbim, insanların diriltileceği gün beni rezil etmeyeceğini bana vaat etmemiş miydin? [Rahmetinden] en uzak olan babamın [durumundan] daha büyük hangi rezillik olabilir?' Bunun üzerine: 'Arkana bak!' denilir. Bir de bakar ki babası pisliğe bulaşmış bir sırtlana (dîh) dönüştürülmüştür; yani erkek bir sırtlan suretine sokulmuştur. Sonra ayaklarından sürüklenir ve ateşe atılır.
وقوله: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ) قال سفيان الثوري وغير واحد، عن عاصم بن بَهْدَلة، عن زِرّ بن حُبَيش، عن عبد الله بن مسعود أنه قال: الأَوَّاهُ: الدَّعَّاء. وكذا روي من غير وجه، عن ابن مسعود.
Allah Teâlâ'nın: {(إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)} “Şüphesiz İbrâhim, çok içli (çok dua eden) ve yumuşak huylu bir kimse idi” buyruğu hakkında Süfyân es-Sevrî ve birden fazla kişi, Âsım b. Behdele'den, o Zirr b. Hubeyş'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o: 'Evvâh (الأوَّاه), çok dua eden (ed-da''â) demektir' demiştir. Bu, İbn Mes'ûd'dan başka yollarla da böylece rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: حدثني المثنى: حدثنا الحجاج بن مِنْهال، حدثنا عبد الحميد بن بَهْرام، حدثنا شَهْر بن حَوشب، عن عبد الله بن شداد بن الهاد قال: بينما رسول الله ﷺ جالس قال رجل: يا رسول الله، ما الأوّاه؟ قال: "المتضرع"، قال: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı, bize Şehr b. Havşeb, Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, evvâh nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Gönülden yalvarıp yakaran (el-mütadarri') kimsedir' buyurdu. [Sonra]: {(إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)} “Şüphesiz İbrâhim, çok içli ve yumuşak huylu bir kimse idi” [ayetini okudu].
ورواه ابن أبي حاتم من حديث ابن المبارك، عن عبد الحميد بن بَهْرَام، به، قال: المتضرع: الدَّعَّاء.
Bunu İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Mubârek'in hadisinden, Abdülhamîd b. Behrâm rivayetiyle aynı senedle rivayet etti ve: 'el-Mütadarri': Çok dua eden kimsedir' dedi.
وقال الثوري، عن سلمة بن كُهَيْل، عن مسلم البَطِين عن أبي العُبَيْديْن أنه سأل ابن مسعود عن الأواه، فقال: هو الرحيم.
es-Sevrî, Seleme b. Küheyl'den, o Müslim el-Batîn'den, o da Ebü'l-Ubeydeyn'den nakletti ki; o, İbn Mes'ûd'a evvâhı sormuş, o da: 'O, çok merhametli olandır' demiştir.
وبه قال مجاهد، وأبو ميسرة عمرو بن شُرَحْبيل، والحسن البصري، وقتادة: أنه الرحيم، أي: بعباد الله.
Mücâhid, Ebû Meysere Amr b. Şürahbîl, el-Hasan el-Basrî ve Katâde de bu görüştedirler: O, [Allah'ın] kullarına karşı çok merhametli olandır.
وقال ابن المبارك، عن خالد، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: الأوَّاه: الموقن بلسان الحبشة. وكذا قال العوفي، عن ابن عباس: أنه الموقن. وكذا قال مجاهد، والضحاك. وقال علي بن أبي طلحة، ومجاهد، عن ابن عباس: الأواه: المؤمن -زاد علي بن أبي طلحة عنه: المؤمن التواب. وقال العوفي عنه: هو المؤمن بلسان الحبشة. وكذا قال ابن جُرَيْج: هو المؤمن بلسان الحبشة.
İbnü'l-Mubârek, Hâlid'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: 'Evvâh, Habeş dilinde kesin inanç sahibi (el-mûkın) demektir.' el-Avfî de İbn Abbâs'tan onun 'el-mûkın' olduğunu rivayet etmiştir. Mücâhid ve Dahhâk da böyle demiştir. Ali b. Ebî Talha ve Mücâhid, İbn Abbâs'tan: 'Evvâh: Mümin demektir' rivayetinde bulunmuşlardır; Ali b. Ebî Talha ondan: 'Çok tövbe eden mümin' ilavesini yapmıştır. el-Avfî ise ondan: 'Habeş dilinde mümindir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cüreyc de aynı şekilde: 'Habeş dilinde mümindir' demiştir.
وقال أحمد: حدثنا موسى، حدثنا ابن لهِيعة، عن الحارث بن يزيد، عن علي بن رباح، عن عقبة بن عامر؛ أن رسول الله ﷺ قال لرجل يقال له "ذو البِجادين": "إنه أواه"، وذلك أنه رجل كثير الذكر لله في القرآن ويرفع صوته في الدعاء.
Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa, Hâris b. Yezîd'den, o Ali b. Rebâh'tan, o Ukbe b. Âmir'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine 'Zü'l-Bicâdeyn' denilen bir adam hakkında: 'Şüphesiz o, bir evvâhtır' buyurmuştur. Çünkü o, Kur'an'da Allah'ı çok zikreden ve duada sesini yükselten bir adamdı .
ورواه ابن جرير.
Bunu İbn Cerîr de rivayet etmiştir.
وقال سعيد بن جبير، والشعبي: الأواه: المسبّح. وقال ابن وهب، عن معاوية بن صالح، عن أبي الزاهرية، عن جُبَير بن نفير، عن أبي الدرداء، ﵁، قال: لا يحافظ على سبحة الضحى إلا أواه. وقال شُفَيُّ بن مانع، عن أيوب: الأواه: الذي إذا ذكر خطاياه استغفر منها.
Saîd b. Cübeyr ve eş-Şa'bî: 'Evvâh: Çok tesbih eden kimsedir' demişlerdir. İbn Vehb, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ebü'z-Zâhiriyye'den, o Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan -Allah ondan razı olsun- rivayet etti; o şöyle demiştir: 'Kuşluk namazını (tesbihini) ancak evvâh olan kimse koruyup devam ettirir.' Şüfey b. Mâni' de Eyyûb'dan: 'Evvâh: Günahlarını hatırladığı zaman onlardan dolayı bağışlanma dileyen kimsedir' dediğini rivayet etmiştir.
وعن مجاهد: الأواه: الحفيظ الوجل، يذنب الذنب سرا، ثم يتوب منه سرا.
Mücâhid'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Evvâh: [Kendini/emirleri] koruyan, [Allah'tan] korkan, gizlice bir günah işlediğinde ardından gizlice tövbe eden kimsedir.'
ذكر ذلك كلَّه ابن أبي حاتم، ﵀.
Bütün bunları İbn Ebî Hâtim -Allah ona rahmet etsin- zikretmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا المحاربي، عن حجاج، عن الحكم، عن الحسن بن مسلم بن يناق: أن رجلا كان يكثر ذكر الله ويسبّح، فذكر ذلك للنبي ﷺ، فقال: "إنه أواه".
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' anlattı, bize el-Muhâribî, Haccâc'dan, o el-Hakem'den, o da el-Hasen b. Müslim b. Yennâk'tan anlattı: Bir adam Allah'ı çokça zikreder ve tesbih ederdi; bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahsedilince: 'Şüphesiz o, bir evvâhtır' buyurdu.
وقال أيضا حدثنا أبو كُرَيب، حدثنا ابن يمان، حدثنا المِنْهَال بن خليفة، عن حَجّاج بن أرطأة، عن عطاء، عن ابن عباس؛ أن النبي ﷺ دفن ميتا، فقال: "رحمك الله إن كنتَ لأواها"! يعني: تَلاءً للقرآن وقال شعبة، عن أبي يونس الباهلي قال: سمعت رجلا بمكة -وكان أصله روميا، وكان قاصا -يحدث عن أبي ذر قال: كان رجل يطوف بالبيت الحرام ويقول في دعائه: "أوّه أوّه"، فذُكر ذلك للنبي ﷺ فقال: إنه أواه. قال: فخرجت ذات ليلة، فإذا رسول الله ﷺ يدفن ذلك الرجل ليلا ومعه المصباح.
Yine [İbn Cerîr] dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Yemân anlattı, bize el-Minhâl b. Halîfe, Haccâc b. Ertât'tan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir ölüyü defnetti ve: 'Allah sana rahmet etsin, gerçekten sen çok evvâh bir kimse idin!' buyurdu; yani Kur'an'ı çok okuyan biri idi. Şu'be, Ebû Yûnus el-Bâhilî'den nakletti; o şöyle dedi: Mekke'de aslen Rum olan bir kıssacının Ebû Zerr'den şöyle rivayet ettiğini işittim: Bir adam Beyt-i Harâm'ı tavaf ediyor ve duasında: 'Evveh, evveh' diyordu. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahsedilince: 'Şüphesiz o, bir evvâhtır' buyurdu. [Ebû Zerr] dedi ki: Bir gece dışarı çıktım, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bir kandille o adamı geceleyin defnediyordu.
هذا حديث غريب رواه ابن جرير ومشاه.
Bu, garib bir hadistir; İbn Cerîr bunu rivayet etmiş ve geçerli saymıştır.
وروي عن كعب الأحبار أنه قال: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ) قال: كان إذا ذكر النار قال: "أوّه من النار".
Ka‘b el-Ahbâr'dan rivayet edildiğine göre o, {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ} “Şüphesiz İbrâhim, çok içli bir kimsedir” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [İbrâhim] cehennem ateşi anıldığı zaman: «Ateşten eyvah/âh!» derdi.
وقال ابن جُرَيْج عن ابن عباس: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ) قال: فقيه.
İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan nakletti; o: {(إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ)} “Şüphesiz İbrâhim, çok içli bir kimse idi” ayeti hakkında: 'Fakihtir (derin anlayış sahibidir)' demiştir.
قال الإمام العلم أبو جعفر بن جرير: وأولى الأقوال قول من قال: إنَّه الدعَّاء، وهو المناسب للسياق، وذلك أن الله تعالى لما ذكر أن إبراهيم إنما استغفر لأبيه عن موعدة وعدها إياه، وقد كان إبراهيم كثير الدعاء حليما عمن ظلمه وأناله مكروها؛ ولهذا استغفر لأبيه مع شدة أذاه في قوله: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا * قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} [مريم: ٤٦، ٤٧]، فحلم عنه مع أذاه له، ودعا له واستغفر؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)
İlim önderi İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle demiştir: Görüşlerin en doğrusu, onun 'çok dua eden' (ed-da''â) olduğunu söyleyenin görüşüdür. Siyaka uygun olan da budur. Şöyle ki: Allah Teâlâ, İbrâhim'in babası için ancak ona verdiği bir sözden ötürü bağışlanma dilediğini zikretmiştir; zira İbrâhim çok dua eden ve kendisine zulmeden, hoşlanmadığı şeyleri reva gören kimseye karşı yumuşak huylu (halîm) davranan biri idi. Bu sebeple: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا * قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} [Meryem: 46, 47] “[Babası:] 'Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun ki eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!' dedi. [İbrâhim:] 'Sana selam olsun; Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır' dedi” buyruğunda olduğu gibi, babasının şiddetli eziyetine rağmen ona yumuşak davrandı, onun için dua etti ve bağışlanma diledi. İşte bu yüzden Allah Teâlâ: {(إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)} “Şüphesiz İbrâhim, çok içli ve yumuşak huylu bir kimse idi” buyurmuştur.
{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)}
{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)} “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (115) Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır; O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (116)”
يقول تعالى مخبرا عن نفسه الكريمة وحكمه العادل: إنه لا يضل قوما بعد بلاغ الرسالة إليهم، حتى يكونوا قد قامت عليهم الحجة، كما قال تعالى: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} الآية [فصلت: ١٧].
Allah Teâlâ yüce zatından ve adil hükmünden haber vererek şöyle buyurmaktadır: O, kendilerine aleyhlerine delil ikame edilmedikçe, risaletin tebliği ulaştıktan sonra bir kavmi saptırmaz; nitekim Allah Teâlâ: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} [Fussilet: 17] “Semûd kavmine gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” ayetinde böyle buyurmuştur.
وقال مجاهد في قوله تعالى: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ) قال: بيان الله، ﷿، للمؤمنين في الاستغفار للمشركين خاصة، وفي بيانه طاعته ومعصيته عامة، فافعلوا أو ذَروا.
Mücâhid, Allah Teâlâ'nın: {(وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ)} “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Bu], Allah Azze ve Celle'nin özel olarak müminlere müşrikler için istiğfar etme konusundaki açıklaması, genel olarak da O'na itaat ve isyan hususundaki beyanıdır; artık dileyen yapsın, dileyen terk etsin.
وقال ابن جرير: يقول الله تعالى: وما كان الله ليقضي عليكم في استغفاركم لموتاكم المشركين بالضلال بعد إذ رزقكم الهداية ووفقكم للإيمان به وبرسوله، حتى يتقدم إليكم بالنهي عنه فتتركوا، فأما قبل أن يبين لكم كراهيته ذلك بالنهي عنه، ثم تتعدوا نهيه إلى ما نهاكم عنه، فإنه لا يحكم عليكم بالضلال، فإن الطاعة والمعصية إنما يكونان من المأمور والمنهي، وأما من لم يُؤمَر ولم يُنْهَ فغير كائن مطيعا أو عاصيًا فيما لم يؤمر به ولم ينه عنه.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah, size hidayet nasip edip Kendisine ve Resûlü'ne iman etmeye muvaffak kıldıktan sonra, müşrik ölüleriniz için bağışlanma dilemeniz sebebiyle —size bunu yasaklayıp da sizin onu terk etmeniz gerektiği bildirilmeden önce— aleyhinizde sapıklık hükmü verecek değildir. Yasaklamak suretiyle bunu kerih gördüğünü size açıklayıp da siz O'nun yasağını çiğneyerek menettiği şeyi yapmadıkça, aleyhinizde sapıklıkla hükmetmez. Çünkü itaat ve isyan ancak emredilen ve yasaklanan kimse hakkında söz konusudur; emredilmeyen ve yasaklanmayan kimse ise emredilmediği ve yasaklanmadığı şeylerde ne itaatkâr ne de asi sayılır.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ) قال ابن جرير: هذا تحريض من الله لعباده المؤمنين في قتال المشركين وملوك الكفر، وأن يثقوا بنصر الله مالك السماوات والأرض، ولم يرهبوا من أعدائه فإنه لا ولي لهم من دون الله، ولا نصير لهم
Allah Teâlâ'nın: {(إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ)} “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” buyruğu hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu, Allah'ın mümin kullarını müşriklerle ve küfrün önderleriyle savaşmaya, göklerin ve yerin mâliki olan Allah'ın yardımına güvenmeye ve O'nun düşmanlarından korkmamaya bir teşvikidir; zira onların Allah'tan başka ne bir dostu ne de bir yardımcısı vardır,
سواه.
O'ndan başka.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن أبي دلامة البغدادي، حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، حدثنا سعيد، عن قتادة، عن صفوان بن مُحْرِز، عن حكيم بن حزام قال: بينا رسول الله ﷺ بين أصحابه إذ قال لهم: "هل تسمعون ما أسمع؟ " قالوا ما نسمع من شيء. فقال رسول الله ﷺ: "إني لأسمع أطيط السماء، وما تلام أن تَئطَّ، وما فيها من موضع شبر إلا وعليه ملك ساجد أو قائم".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. Ebî Dülâme el-Bağdâdî anlattı, bize Abdülvehhâb b. Atâ anlattı, bize Saîd, Katâde'den, o Safvân b. Muhriz'den, o da Hakîm b. Hizâm'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının arasındayken onlara: 'Benim duyduğumu siz de duyuyor musunuz?' dedi. 'Biz hiçbir şey duymuyoruz' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz ben göğün gıcırtısını duyuyorum. Gıcırdaması yüzünden kınanmaz da! Zira onda bir karışlık yer yoktur ki üzerinde secdeye varmış veya kıyamda duran bir melek bulunmasın' buyurdu.
وقال كعب الأحبار: ما من موضع خرمة إبرة من الأرض إلا وملك موكل بها، يرفع علم ذلك إلى الله، وإن ملائكة السماء لأكثر من عدد التراب، وإن حملة العرش ما بين كعب أحدهم إلى مُخّه مسيرة مائة عام.
Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: Yeryüzünde bir iğne deliği kadar bile bir yer yoktur ki ona görevlendirilmiş bir melek bulunmasın ve bunun ilmini Allah'a yükseltmesin. Gökteki melekler ise toprak zerrelerinin sayısından daha çoktur. Arş'ı taşıyan meleklerden birinin topuğu ile iliği arasındaki mesafe yüz yıllık yoldur.
{لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧)}
{لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧)} “Andolsun ki Allah; Peygamber'i, içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse eğrilmek üzere iken o zorluk anında ona uyan Muhacirleri ve Ensar'ı bağışladı. Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (117)”
قال مجاهد وغير واحد: نزلت هذه الآية في غزوة تبوك، وذلك أنهم خرجوا إليها في شدة من الأمر في سنة مُجدبة وحر شديد، وعسر من الزاد والماء.
Mücâhid ve birden fazla kişi şöyle demiştir: Bu ayet Tebük Gazvesi hakkında indi. Çünkü onlar, kurak bir yılda, şiddetli bir sıcakta, azık ve su darlığı içinde, çok sıkıntılı bir durumda bu sefere çıkmışlardı.
قال قتادة: خرجوا إلى الشام عام تبوك في لَهَبان الحر، على ما يعلم الله من الجهد، أصابهم فيها جهد شديد، حتى لقد ذكر لنا أن الرجلين كانا يشقان التمرة بينهما، وكان النفر يتداولون التمرة بينهم، يمصها هذا، ثم يشرب عليها، ثم يمصها هذا، ثم يشرب عليها، [ثم يمصها هذا، ثم يشرب عليها] فتاب الله عليهم وأقفلهم من غزوتهم.
Katâde şöyle demiştir: Tebük senesinde Şam tarafına, sıcağın alev alev yandığı bir zamanda, Allah'ın bildiği büyük bir meşakkat içinde çıktılar. Orada başlarına şiddetli bir sıkıntı geldi; hatta bize anlatıldığına göre iki adam bir hurmayı aralarında bölüşüyorlardı; birkaç kişilik grup bir hurmayı aralarında elden ele dolaştırıyor, biri onu emiyor sonra üzerine su içiyor, sonra diğeri emiyor sonra üzerine su içiyor [sonra bir diğeri emiyor sonra üzerine su içiyordu] . Sonunda Allah onların tevbelerini kabul etti ve onları gazvelerinden geri döndürdü.
وقال ابن جرير: حدثني يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن سعيد بن أبي هلال، عن عتبة بن أبي عتبة، عن نافع بن جُبَير بن مطعم، عن عبد الله بن عباس؛ أنه قيل لعمر بن الخطاب في شأن العسرة، فقال عمر بن الخطاب: خرجنا مع رسول الله ﷺ إلى تبوك في قيظ شديد، فنزلنا منزلا فأصابنا فيه عَطَش، حتى ظننا أن رقابنا ستنقطع [حتى إن كان الرجل ليذهب يلتمس الماء، فلا يرجع حتى يظن أن رقبته ستنقطع] حتى إن الرجل لينحر بعيره فيعصر فَرْثه فيشربه، ويجعل ما بقي على كبده، فقال أبو بكر الصديق: يا رسول الله، إن الله ﷿، قد عَوّدك في الدعاء خيرا، فادع لنا. قال: "تحب ذلك". قال: نعم! فرفع يديه فلم
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris; Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Utbe b. Ebî Utbe'den, o Nâfi‘ b. Cübeyr b. Mut‘ım'dan, o da Abdullah b. Abbâs'tan [şöyle] bildirdi: Ömer b. el-Hattâb'a [radıyallâhu anh] Zorluk (Usre) [Seferi] hakkında sorulduğunda Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte şiddetli bir yaz sıcağında Tebük'e çıktık. Bir konaklama yerine indik ve orada susuzluğa yakalandık; öyle ki [susuzluktan] boyunlarımızın kopacağını sandık. [Hatta kişi su aramak için gidiyor ve boynunun kopacağını sanacak hale gelmedikçe geri dönmüyordu.] Hatta kişi devesini kesip işkembesindeki artığı (fers) sıkıyor ve [suyunu] içiyor, kalanını da ciğerinin üzerine koyuyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah, duada sana hep hayır ihsan etmeyi adet kılmıştır; bizim için dua buyursanız' dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bunu ister misin?» buyurdu. O: 'Evet!' dedi. Bunun üzerine ellerini kaldırdı ve henüz
يرجعهما حتى مالت السماء فأظَلَّت ثم سكبت، فملئوا ما معهم، ثم ذهبنا ننظر فلم نجدها جاوزت العسكر.
ellerini indirmeden gökyüzü bulutlanıp gölge yaptı , ardından boşaldı; yanlarındaki kapları doldurdular. Sonra gidip baktığımızda yağmurun ordugâhın sınırlarını aşmadığını gördük.
وقال ابن جرير في قوله: (لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ) أي: من النفقة والظهر والزاد والماء، (مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ تَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ) أي: عن الحق ويشك في دين رسول الله ﷺ ويرتاب، بالذي نالهم من المشقة والشدة في سفره وغزوه، (ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ) يقول: ثم رزقهم الإنابة إلى ربهم، والرجوع إلى الثبات على دينه، (إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ).
İbn Cerîr: {(لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ)} “Andolsun ki Allah; Peygamber'i, o zorluk anında ona uyan Muhacirleri ve Ensar'ı bağışladı”; yani nafaka, binek, azık ve su [darlığında]; {(مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ تَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ)} “içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse eğrilmek üzere iken”; yani seferinde ve gazvesinde başlarına gelen meşakkat ve zorluktan dolayı haktan sapıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini hususunda şüphe ve tereddüde düşmek üzere iken; {(ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ)} “Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu”; yani sonra onlara Rablerine yönelmeyi ve O'nun dini üzerinde sebata dönmeyi nasip etti; {(إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ)} “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğu hakkında [böyle] demiştir.
{وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)}
{وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)} “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş, canları kendilerini sıktıkça sıktıkça sıkmış ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul etti. Şüphesiz Allah, tevbeleri çok kabul eden ve çok merhametli olandır. (118) Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun. (119)”
قال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن أخي الزهري محمد بن عبد الله، عن عمه محمد بن مسلم الزهري، أخبرني عبد الرحمن بن عبد الله بن كعب بن مالك، أن عبد الله بن كعب بن مالك -وكان قائد كعب من بنيه حين عَمِيَ -قال: سمعت كعب بن مالك يحدّث حديثه حين تخلف عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك، فقال كعب بن مالك: لم أتخلف عن رسول الله ﷺ في غزاة غيرها قط إلا في غزوة تبوك، غير أني كنت تخلفت في غزاة بدر، ولم يعاتَب أحدٌ تخلف عنها، وإنما خرج رسول الله ﷺ يريد عِير قريش، حتى جمع الله بينهم وبين عدوّهم على غير ميعاد، ولقد شهدتُ مع رسول الله ﷺ ليلة العقبة حين توافقنا على الإسلام، وما أحب أن لي بها مشهد بدر، وإن كانت بدر أذْكَر في الناس منها وأشهر، وكان من خبري حين تخلفت عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك أني لم أكن قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلّفت عنه في تلك الغزاة، والله ما جمعت قبلها راحلتين قط حتى جمعتهما في تلك الغزاة، وكان رسول الله ﷺ قَلَّما يريد غزوة يغزوها إلا وَرّى بغيرها، حتى كانت تلك الغزوة فغزاها رسول الله ﷺ في حَرٍّ شديد، واستقبل سفرا بعيدا ومفازًا، واستقبل عدوا كثيرًا فَجَلَّى للمسلمين أمرهم ليتأهبوا أهبة عدوهم، فأخبرهم وَجْهَه
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet etti, bize İbn Ahî ez-Zührî Muhammed b. Abdillâh, amcası Muhammed b. Müslim ez-Zührî'den rivayet etti, bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka'b b. Mâlik haber verdi ki; Ka'b [b. Mâlik] gözlerini kaybettiğinde oğulları arasından onun kılavuzluğunu yapan Abdullâh b. Ka'b b. Mâlik şöyle demiştir: Ka'b b. Mâlik'i, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı zamanki kıssasını anlatırken işittim. Ka'b b. Mâlik şöyle dedi: 'Tebük Gazvesi hariç, [Resûlullah'ın] çıktığı başka hiçbir gazveden asla geri kalmamıştım. Ancak Bedir Gazvesi'nden geri kalmıştım; ondan geri kalan hiç kimse de kınanmamıştı. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Kureyş'in kervanını hedefleyerek yola çıkmıştı; nihayet Allah, önceden kararlaştırılmış bir buluşma olmaksızın onları düşmanlarıyla karşılaştırdı. İslam üzere sözleştiğimiz Akabe gecesinde de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hazır bulundum. Bedir, insanlar arasında ondan daha çok anılan ve daha meşhur bir olay olsa da, Akabe'de bulunmuş olmamı Bedir'e değişmem. Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığım zamanki haberime gelince; bu gazvede ondan geri kaldığım andan daha güçlü ve daha varlıklı olduğum hiçbir dönem olmamıştı. Vallahi, bundan önce hiçbir zaman iki biniti bir araya getirememişken, bu gazvede iki binit tedarik etmiştim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkmak istediğinde, başka bir yeri kastediyormuş gibi göstermediği (tevriye yapmadığı) çok nadirdi. Nihayet bu gazve geldiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem son derece şiddetli bir sıcakta sefere çıktı; uzak bir yolculuğa ve çöl tehlikelerine göğüs gerdi, çok sayıda bir düşmanla karşılaşacaktı. Bu sebeple Müslümanlara, düşmanlarına karşı tam hazırlık yapabilmeleri için durumlarını açıkça bildirdi ve kendilerine yöneleceği hedefi
الذي يريد، والمسلمون مع رسول الله ﷺ كثير، لا يجمعهم كتاب حافظ -يريد الديوان -فقال كعب: فَقَلّ رجل يريد أن يتغيب إلا ظن أن ذلك سيخفى له ما لم ينزل فيه وحي من الله، ﷿، وغزا رسول الله ﷺ تلك الغزاة حين طابت الثمار والظل، وأنا إليها أصعر. فتجهز إليها رسول الله ﷺ والمؤمنون معه، وطفقت أغدو لكي أتجهز معهم، فأرجع ولم أقض من جهازي شيئا، فأقول لنفسي: أنا قادر على ذلك إذا أردت، فلم يزل ذلك يتمادى بي حتى شمَّر بالناس الجد، فأصبح رسول الله ﷺ غاديا والمسلمون معه، ولم أقض من جهازي شيئا، وقلت: الجهاز بعد يوم أو يومين ثم ألحقه فغدوت بعدما فصلوا لأتجهز، فرجعت ولم أقض شيئا من جهازي. ثم غدوت فرجعت ولم أقض شيئا، فلم يزل [ذلك] يَتمادى بي حتى أسرعوا وتفارط الغزو، فهممت أن أرتحل فأدركهم -وليت أنّي فعلتُ -ثم لم يقدر ذلك لي، فطفقت إذا خرجتُ في الناس بعد [خروج] رسول الله ﷺ [فَطُفتُ فيهم] يحزنني ألا أرى إلا رجلا مَغْموصا عليه في النفاق، أو رجلا ممن عذره الله، ﷿، ولم يذكرني رسول الله ﷺ حتى بلغ تبوك، فقال وهو جالس في القوم بتبوك: "ما فعل كعب بن مالك؟ " قال رجل من بني سَلمة: حبسه يا رسول الله بُرْداه، والنظر في عَطْفيه. فقال له معاذ بن جبل: بئسما قلت! والله يا رسول الله ما علمنا عليه إلا خيرا! فسكت رسول الله ﷺ، قال كعب بن مالك: فلما بلغني أن رسول الله ﷺ قد تَوجَّه قافلا من تبوك حضرني بَثّي فطفقت أتذكر الكَذب، وأقول: بماذا أخرج من سخطه غدا؟ أستعين على ذلك كلّ ذي رأي من أهلي. فلما قيل: إن رسول الله ﷺ قد أظلّ قادما، زاح عني الباطل وعرفت أني لم أنج منه بشيء أبدا. فأجمعتُ صدقه، وصَبَّح رسول الله ﷺ، وكان إذا قدم من سفر بدأ بالمسجد فركع فيه ركعتين، ثم جلس للناس. فلما فعل ذلك جاءه المتخلفون فطفقوا يعتذرون إليه ويحلفون له -وكانوا بضعة وثمانين رجلا -فقبل منهم رسول الله ﷺ علانيتهم ويستغفر لهم، ويكل سرائرهم إلى الله تعالى، حتى جئت، فلما سلَّمت عليه تبسم تبسم المغضب، ثم قال لي: "تعال"، فجئت أمشي حتى جلستُ بين يديه، فقال لي: "ما خلَّفك، ألم تك قد اشتريت ظهرك"؟ قال: فقلت: يا رسول الله، إني لو جلست عند غيرك من أهل الدنيا لرأيت أن أخرج من سَخَطه بعذر، لقد أعطيتُ جَدَلا ولكنه والله لقد علمتُ لئن حَدّثتك اليوم حديث كَذب ترضى به عني، ليوشكن الله يُسْخطك علي، ولئن حدثتك بصدق تَجدُ عَليّ فيه، إني لأرجو أقرب عقبى ذلك [عفوًا] من الله، ﷿ والله ما كان لي عذر، والله ما كنت قط أفرغ ولا أيسر مني حين تخلفت عنك قال: فقال رسول الله ﷺ: "أما هذا فقد صدق، فقم حتى يقضي الله فيك". فقمت وبادرني رجال من بني سلمة واتبعوني، فقالوا لي: والله ما علمناك كنت أذنبت ذنبا قبل هذا، ولقد عَجَزت ألا تكون اعتذرت إلى رسول الله ﷺ بما اعتذر به المتخلفون فقد كان كافيك [من ذنبك] استغفار رسول الله ﷺ لك. قال: فوالله
[Resûlullah nereye gitmek] istiyorsa [orayı kastederdi]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olan Müslümanlar pek çoktu; onları bir divan defteri bir araya toplayamazdı -bununla divanı kastediyordu.- Ka'b dedi ki: Savaşa katılmamak isteyen adam pek azdı; [katılmayan da] Allah Azze ve Celle'den bu hususta bir vahiy inmediği müddetçe durumunun gizli kalacağını sanırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin güzelleştiği bir zamanda çıktı; ben de bunlara pek meyilliydim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki müminler hazırlık yaptılar. Ben de onlarla birlikte hazırlanmak için sabahleyin çıkıyor, fakat hiçbir hazırlığımı tamamlamadan geri dönüyordum. Kendi kendime: 'İstediğim zaman buna gücüm yeter' diyordum. İnsanlar gayret gösterip işi ciddiye bindirinceye kadar bu durum bende sürüp gitti. Nihayet bir sabah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki Müslümanlar erkenden yola çıktılar; ben ise hazırlığımdan hiçbir şeyi tamamlamamıştım. 'Bir veya iki gün sonra hazırlanır, sonra da onlara yetişirim' dedim. Onlar ayrılıp gittikten sonra hazırlanmak için sabah çıktım, fakat hazırlığımdan hiçbir şey yapamadan geri döndüm. Sonra ertesi sabah çıktım, yine hiçbir şey yapamadan döndüm. Onlar hızla uzaklaşıp gazve [zamanı] kaçıncaya kadar [bu hal] bende sürüp gitti. Hemen yola çıkıp onlara yetişmeyi arzuladım -keşke yapsaydım!- fakat bu bana nasip olmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [yola çıkışından] sonra insanların arasına çıktığımda [aralarında dolaştıkça] nifakla damgalanmış bir kimseden veya Allah Azze ve Celle'nin mazur saydığı kimselerden başkasını görmemek beni son derece üzüyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te topluluğun arasında otururken: «Ka'b b. Mâlik ne yaptı?» buyurdu. Benî Selime'den bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, onu bürdeleri (süslü elbiseleri) ve omuzlarına bakıp çalım satması alıkoydu' dedi. Muâz b. Cebel ona: 'Ne kötü söyledin! Vallahi ey Allah'ın Resûlü, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. Ka'b b. Mâlik dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönmek üzere yöneldiği haberi bana ulaşınca kederim beni sardı; yalan [özürler] düşünmeye başladım ve 'Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulabilirim?' diyordum. Bu hususta ailemden her re'y sahibinden yardım istiyordum. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yaklaştı, geliyor' denilince benden batıl [düşünceler] sıyrılıp gitti ve yalan ile ondan asla kurtulamayacağımı anladım. Doğruyu söylemeye kesin karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin Medine'ye girdi. Seferden döndüğü zaman önce mescide uğrar, orada iki rekât namaz kılar, sonra da insanlar için otururdu. Böyle yapınca savaştan geri kalanlar ona geldiler, özür beyan etmeye ve yemin etmeye başladılar -bunlar seksen küsur adamdı.- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların açıkladıklarını kabul etti, onlar için istiğfarda bulundu ve gizlediklerini Allah Teâlâ'ya havale etti. Nihayet ben geldim. Ona selam verdiğimde öfkeli bir kimsenin tebessümü gibi tebessüm etti. Sonra bana: «Gel» dedi. Yürüyerek geldim ve önüne oturdum. Bana: «Seni geri bırakan neydi? Binek hayvanını satın almamış mıydın?» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi dünya ehlinden senin dışındaki birinin yanında oturmuş olsaydım, bir özürle onun gazabından kurtulacağımı düşünürdüm; çünkü bana tartışma [yeteneği] verilmiştir. Fakat vallahi kesinlikle bildim ki, bugün sana kendisiyle benden razı olacağın yalan bir söz söylersem, çok geçmeden Allah seni bana karşı öfkelendirir. Eğer sana doğruyu söyler de bundan dolayı bana gücenirsen, ben bu [doğruluğun] akıbetinde Allah Azze ve Celle'den en yakın [bir af] umarım. Vallahi hiçbir mazeretim yoktu. Vallahi senden geri kaldığım andaki kadar hiçbir zaman daha kuvvetli ve daha varlıklı olmamıştım.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşte bu doğru söyledi. Haydi kalk, senin hakkında Allah hüküm verinceye kadar bekle» buyurdu. Ben de kalktım. Benî Selime'den bazı adamlar peşimden fırlayıp beni takip ettiler ve bana: 'Vallahi bundan önce senin herhangi bir günah işlediğini bilmezdik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, geri kalanların özür dilediği gibi bir özür beyan etmekten aciz kaldın! Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfar etmesi [günahına] kâfi gelirdi' dediler. Ka'b dedi ki: Vallahi...
ما زالوا يؤنّبوني حتى أردت أن أرجع فأُكذِّب نفسي: قال: ثم قلت لهم: هل لقي هذا معي أحد؟ قالوا: نعم، [لقيه معك] رجلان، قالا ما قلتَ، وقيل لهما مثل ما قيل لك. قلت: فمن هما؟ قالوا: مُرَارة بن الربيع العامري، وهلال بن أمية الواقفي. فذكروا لي رجلين صالحين قد شهدا بدرا لي فيهما أسوة. قال: فمضيت حين ذكروهما لي -قال: ونهى رسول الله ﷺ المسلمين عن كلامنا -أيها الثلاثة -من بين من تخلف عنه، فاجتنَبنَا الناس وتغيّروا لنا، حتى تنكرَتْ لي في نفسي الأرضُ، فما هي بالأرض التي كنت أعرف، فلبثنا على ذلك خمسين ليلة. فأما صاحباي فاستكانا وقعدا في بيوتهما يبكيان، وأما أنا فكنت أشَب القوم وأجلَدهم، فكنت أشهد الصلاة مع المسلمين، وأطوف بالأسواق فلا يكلمني أحد، وآتي رسول الله ﷺ وهو في مجلسه بعد الصلاة فأسلم، وأقول في نفسي: حَرّك شفتيه برد السلام عليّ أم لا؟ ثم أصلي قريبا منه، وأسارقه النظر، فإذا أقبلت على صلاتي نظر إلي، فإذا التفت نحوه أعرَض، حتى إذا طال علي ذلك من هجر المسلمين مَشَيت حتى تسورت حائط أبي قتادة -وهو ابن عمي، وأحب الناس إلي -فسلمت عليه، فوالله ما رد علي السلام، فقلت له: يا أبا قتادة، أنشدُك الله: هل تعلم أني أحب الله ورسوله؟ قال: فسكت. قال: فعدتُ فنشدته [فسكت، فعدت فنشدته] فقال: الله ورسوله أعلم. قال: ففاضت عيناي وتوليت حتى تسوّرت الجدار. فبينا أنا أمشي بسوق المدينة إذا نَبَطِيٌّ من أنباط الشام، ممن قَدم بطعام يبيعه بالمدينة يقول: من يدل على كعب بن مالك؟ قال: فطفِقَ الناس يشيرون له إليّ، حتى جاء فدفع إلي كتابا من ملك غسان، وكنت كاتبا فإذا فيه: أما بعد، فقد بلغنا أن صاحبك قد جفاك ولم يجعلك الله بدار هَوان ولا مَضْيَعة، فالحق بنا نُواسكَ. قال: فقلت حين قرأتها: وهذا أيضًا من البلاء. قال: فتيممت به التنور فَسَجرته حتى إذا مضت أربعون ليلة من الخمسين، إذا برسول رسول الله ﷺ يأتيني، فقال: إن رسول الله ﷺ يأمرك أن تعتزل امرأتك. قال: فقلت: أطلقها أم ماذا أفعل؟ قال: بل اعتزلها ولا تقربها. قال: وأرسل إلى صاحبيّ بمثل ذلك قال: فقلت لامرأتي: الحقي بأهلك، فكوني عندهم حتى يقضي الله في هذا الأمر. قال: فجاءت امرأة هلال بن أمية رسول الله ﷺ فقالت له: يا رسول الله، إن هلالا شيخ ضائع ليس له خادم، فهل تكره أن أخدمه؟ قال: "لا ولكن لا يقربَنَّك" قالت: وإنه والله ما به حركة إلى شيء، والله ما يزال يبكي من لدن أن كان من أمرك ما كان إلى يومه هذا. قال: فقال لي بعض أهلي: لو استأذنت رسول الله ﷺ في امرأتك، فقد أذن لامرأة هلال بن أمية أن تخدمه. قال: فقلت: والله لا أستأذن فيها رسول الله ﷺ، وما أدري ما يقول رسول الله ﷺ إذا استأذنته وأنا رجل شاب؟ قال: فلبثنا [بعد ذلك] عشر ليال، فكمل لنا خمسون ليلة من حين نهى عن كلامنا قال: ثم صليت صلاة الفجر صباح خمسين ليلة على ظهر بيت من بيوتنا، فبينا أنا جالس على الحال التي ذكر الله تعالى منا: قد ضاقت علي نفسي،
Beni o kadar çok ayıpladılar ki, [Resûlullah'a] geri dönüp kendimi yalanlamayı dahi düşündüm. Sonra onlara: 'Benimle birlikte bu duruma düşen başka biri var mı?' diye sordum. 'Evet, [seninle birlikte bu duruma düşen] iki adam daha var; onlar da senin söylediğin gibi söylediler ve sana söylenenlerin benzeri onlara da söylendi' dediler. 'Onlar kim?' diye sordum. 'Murâre b. er-Rebî' el-Âmirî ile Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî' dediler. Bana, kendilerinde benim için örnek bulunan, Bedir'e katılmış iki salih adamı zikretmişlerdi. [Ka'b] dedi ki: Onları bana zikrettiklerinde yoluma devam ettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, geride kalanlar arasından sadece biz üçümüzle konuşulmasını Müslümanlara yasakladı. Bunun üzerine insanlar bizden uzaklaştı ve bize karşı tavırları değişti; öyle ki yeryüzü bana tamamen yabancılaştı, artık bildiğim o yer değildi. Bu minval üzere elli gece kaldık. İki arkadaşım boyun eğip evlerine çekilerek ağlamaya başladılar. Ben ise onların en genci ve en dayanıklısı idim. Müslümanlarla birlikte namaza gidiyor, çarşılarda dolaşıyordum; fakat kimse benimle konuşmuyordu. Namazdan sonra meclisinde otururken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp selam veriyor, kendi kendime: 'Selamımı alırken dudaklarını kıpırdattı mı kıpırdatmadı mı?' diyordum. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılıyor ve göz ucuyla ona bakıyordum. Ben namazıma yönelince o bana bakıyor, ben ona doğru yönelince yüzünü çeviriyordu. Müslümanların bu dışlaması bana uzun gelince, yürüdüm ve nihayet Ebû Katâde'nin —ki o amcamın oğludur ve insanların bana en sevimli olanıdır— bahçe duvarına tırmandım. Ona selam verdim; Allah'a yemin olsun ki selamımı almadı. Ona: 'Ey Ebû Katâde! Allah adına sana soruyorum: Benim Allah'ı ve Resûlü'nü sevdiğimi biliyor musun?' dedim. Sustu. Tekrar and vererek sordum; [yine sustu. Bir kez daha and vererek sordum,] bunun üzerine: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı; geri dönüp duvardan aştım. Medine çarşısında yürüdüğüm sırada Şam Nebatîlerinden olup Medine'ye satmak için yiyecek getirenlerden biri: 'Ka'b b. Mâlik'i bana kim gösterir?' diyordu. İnsanlar beni ona işaret etmeye başladılar. Nihayet yanıma gelip Gassan Meliki'nden bir mektup verdi. Ben okuma yazma bilen biriydim; mektubu açtığımda şunlar yazılıydı: 'Emmâ ba'd; duyduk ki efendin sana cefa etmiş. Allah seni alçalma ve ziyan yurdunda bırakmasın; bize katıl, sana sahip çıkıp ikramda bulunalım.' Mektubu okuyunca: 'Bu da imtihandandır' dedim ve onu doğruca tandıra götürüp yaktım. Elli geceden kırkı geçtiğinde, birden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi çıkageldi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana eşinden uzak durmanı emrediyor' dedi. 'Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?' dedim. 'Hayır, bilakis ondan uzak dur ve ona yaklaşma' dedi. Diğer iki arkadaşıma da aynı şekilde haber göndermişti. Bunun üzerine eşime: 'Ailene katıl ve Allah bu mesele hakkında bir hüküm verinceye kadar onların yanında kal' dedim. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilâl işe yaramaz yaşlı bir ihtiyardır, hizmetçisi de yoktur. Ona hizmet etmemi kerih görür müsün?' dedi. [Resûlullah]: «Hayır, [hizmet edebilirsin] fakat sakın sana yaklaşmasın» buyurdu. Kadın: 'Allah'a yemin olsun ki onun hiçbir şeye mecali yoktur. Vallahi, başınıza bu iş geldiği günden bugüne kadar durmadan ağlamaktadır' dedi. Ailemden bazıları bana: 'Keşke hanımın konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteseydin; nitekim Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına ona hizmet etmesi için izin verdi' dediler. Ben de: 'Vallahi, bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem. Ben genç bir adamken izin istesem Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne diyeceğini bilemem' dedim. [Bundan sonra] on gece daha kaldık; böylece bizimle konuşulmasının yasaklandığı andan itibaren elli gece tamamlandı. Elli gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Yüce Allah'ın bizden haber verdiği: 'Nefsim bana daralmış vaziyette' otururken,
وضاقت علي الأرض بما رحبت سمعت صارخا أوفى على جبل سَلْع يقول بأعلى صوته: يا كعب بن مالك، أبشر. قال: فخررت ساجدا، وعرفت أن قد جاء فرج، فآذن رسول الله ﷺ بتوبة الله علينا حين صلى الفجر، فذهب الناس يبشروننا، وذهب قِبَل صاحبيّ مبشرون، وركض إلي رجُل فرسًا، وسعى ساع من أسلم وأوفى على الجبل، فكان الصوت أسرع من الفرس. فلما جاءني الذي سمعت صوته يبشرني، فنزعت ثوبي، فكسوتهما إياه ببشارته، والله ما أملك غيرهما يومئذ، واستعرت ثوبين فلبستهما، وانطلقت أؤم رسول الله ﷺ، يلقاني الناس فوجا فوجا يهنئوني بالتوبة، يقولون: لِيَهْنك توبة الله عليك. حتى دخلت المسجد، فإذا رسول الله ﷺ جالس في المسجد حوله الناس، فقام إليّ طلحة بن عبيد الله يُهرول، حتى صافحني وهَنَّأني، والله ما قام إلي رجل من المهاجرين غيره قال: فكان كعب لا ينساها لطلحة. قال كعب: فلما سلمت على رسول الله ﷺ قال وهو يبرُق وجهه من السرور: "أبشر بخير يوم مَرّ عليك منذ ولدتك أمّك". قال: قلت: أمن عندك يا رسول الله أم من عند الله؟ قال: "لا بل من عند الله". قال: وكان رسول الله ﷺ إذا سُرَّ استنار وجهه حتى كأنه قطعة قمر، حتى يعرف ذلك منه. فلما جلست بين يديه قلت: يا رسول الله، إن من توبتي أن أنخلع من مالي صدقة إلى الله وإلى رسوله. قال: "أمسك عليك بعض مالك، فهو خير لك". قال: فقلت: فإني أمسك سهمي الذي بخيبر. وقلت: يا رسول الله، إنما نجاني الله بالصدق، وإن من توبتي ألا أحدث إلا صدقا ما بقيت. قال: فوالله ما أعلم أحدا من المسلمين أبلاه الله من الصدق في الحديث منذ ذكرت ذلك لرسول الله ﷺ أحسن مما أبلاني الله تعالى، والله ما تعمدت كَذبَةً منذ قلت ذلك لرسول الله ﷺ إلى يومي هذا، وإني لأرجو أن يحفظني الله فيما بقي. قال: وأنزل الله تعالى: (لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ تَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) قال كعب: فوالله ما أنعم الله علي من نعمة قط بعد أن هداني للإسلام أعظمَ في نفسي من صدقي رسولَ الله ﷺ يومئذ ألا أكون كَذَبْتُه فأهلك كما هلك الذين كَذَبوه [حين كَذَبُوه]؛ فإن الله تعالى قال للذين كَذَبوه حين أنزل الوحي شر ما قال لأحد، قال الله تعالى: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} [التوبة: ٩٥، ٩٦]. قال: وكنا خُلّفنا -أيها الثلاثة -عن أمر أولئك الذين قبل منهم رسول الله ﷺ حين حلفوا، فبايعهم واستغفر لهم، وأرجأ رسولُ الله أمرَنا، حتى قضى الله فيه، فبذلك قال الله تعالى: (وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا) وليس تخليفه إيانا وإرجاؤه أمرنا الذي
ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü bana dar gelmişken, Sel' dağının tepesine çıkmış olan bir seslenicinin en yüksek sesiyle şöyle haykırdığını işittim: 'Ey Ka'b b. Mâlik, müjdeler olsun!' [Ka'b] dedi ki: Hemen secdeye kapandım ve anladım ki bir kurtuluş gelmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırdığı vakit Allah'ın tevbemizi kabul buyurduğunu ilan etmişti. Bunun üzerine insanlar bizi müjdelemeye koştular; iki arkadaşımın tarafına da müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru atını koşturdu, Eslem kabilesinden bir koşucu da koşup dağın üzerine çıktı; ses, attan daha hızlı ulaştı. Müjde veren sesini duyduğum zat yanıma gelince, elbisemi çıkardım ve bu müjdesine karşılık iki parçalı elbisemi ona giydirdim. Vallahi o gün bunlardan başka hiçbir elbisem yoktu. İki parça elbise ödünç alıp giydim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek üzere yola koyuldum. İnsanlar grup grup beni karşılıyor, tevbemden ötürü beni tebrik ediyor ve: 'Allah'ın tevbenden ötürü seni bağışlaması kutlu olsun!' diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescidde oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydullah koşarak bana doğru kalktı, nihayet elimi sıkıp beni tebrik etti. Vallahi Muhacirler'den ondan başka hiç kimse ayağa kalkmadı. [Ravi] dedi ki: Ka'b, Talha'nın bu davranışını hiç unutmazdı. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiğimde, yüzü sevinçten parıldayarak şöyle buyurdu: «Annenin seni doğurduğu günden bu yana üzerinden geçen en hayırlı günle müjdelen!» Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Senin katından mı, yoksa Allah katından mı?' O: «Hayır, bilakis Allah katındandır» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiği zaman yüzü öyle nurlanırdı ki, sanki bir ay parçası gibi olurdu; bu durum kendisinden hemen anlaşılırdı. Önünde oturduğum zaman: 'Ey Allah'ın Resûlü! Tevbemin bir şükranı olarak malımın tamamından Allah ve Resûlü yolunda sadaka olarak sıyrılıp çıkmak istiyorum' dedim. Resûlullah: «Malının bir kısmını yanında tut; bu senin için daha hayırlıdır» buyurdu. Ben de: 'Hayber'deki hissemi yanımda tutuyorum' dedim ve ekledim: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah beni ancak doğru sözlülük sayesinde kurtardı. Tevbemin bir gereği olarak da yaşadığım müddetçe sadece doğruyu söyleyeceğim.' [Ka'b] dedi ki: Vallahi, bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden bu yana, doğru sözlülük konusunda Allah Teâlâ'nın bana lütfettiğinden daha güzel bir şekilde Müslümanlardan bir kimseyi sınadığını (lütuflandırdığını) bilmiyorum. Vallahi bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden bu günüme kadar bilerek hiçbir yalan söylemedim ve Allah'ın ömrümün kalan kısmında da beni koruyacağını umuyorum. [Ka'b] dedi ki: Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ تَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Andolsun ki Allah; Peygamber'i, o güçlük anında O'na uyan Muhacirleri ve Ensar'ı bağışladı. Nitekim onlardan bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereydi. Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” Ka'b dedi ki: Vallahi, beni İslâm'a hidayet ettikten sonra Allah'ın bana bahşettiği hiçbir nimet, o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söylemiş olmamdan, böylece O'na yalan söylemeyip O'na yalan söyleyenlerin [yalan söyledikleri vakit] helak oldukları gibi helak olmaktan [kurtulmuş olmamdan] benim nezdimde daha büyük değildir. Çünkü Allah Teâlâ vahiy indirdiği vakit O'na yalan söyleyenler hakkında bir kimse için söylediği en kötü sözü söyledi; Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Onların yanına döndüğünüzde, kendilerini kınamaktan vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar pistirler. Kazanmakta oldukları şeylerin cezası olarak onların varacakları yer cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fasıklar topluluğundan asla razı olmaz.” [Tevbe: 95, 96]. [Ka'b] dedi ki: Biz üç kişi, yemin ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini kabul edip biat aldığı ve kendileri için istiğfar ettiği kimselerin durumundan geri bırakılmıştık. Resûlullah bizim işimizi Allah bu hususta hükmünü verinceye kadar erteledi. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “[Tevbeleri] geri bırakılan o üç kişinin [de tevbesini kabul etti]” buyurmuştur. O'nun bizi geri bırakması ve işimizi ertelemesi,
ذكر مما خُلِّفنا بتخلفنا عن الغزو، وإنما هو عمن حلف له واعتذر إليه، فقبل منه.
savaştan geri kalışımız anlamında değil; yemin edip özür dileyen ve özrü kabul edilen kimselerden [hükmümüzün] geri bırakılması anlamındadır.
هذا حديث صحيح ثابت متفق على صحته، رواه صاحبا الصحيح: البخاري ومسلم من حديث الزهري، بنحوه.
Bu, sahih, sabit ve sıhhatinde ittifak edilmiş bir hadistir; iki Sahih sahibi Buhârî ve Müslim bunu Zührî'nin hadisinden benzer şekilde rivayet etmişlerdir.
فقد تضمن هذا الحديث تفسير هذه الآية الكريمة بأحسن الوجوه وأبسطها. وكذا رُوي عن غير واحد من السلف في تفسيرها، كما رواه الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر بن عبد الله في قوله تعالى: (وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا) قال: هم كعب بن مالك، وهلال بن أمية، ومُرارة بن ربيعة وكلهم من الأنصار.
Bu hadis, bu yüce ayetin tefsirini en güzel ve en ayrıntılı şekilde içermektedir. Selef'ten birden fazla kimseden de tefsiri hakkında böyle rivayet edilmiştir; nitekim el-A'meş, Ebû Süfyân'dan, o Câbir b. Abdillâh'tan Allah Teâlâ'nın: {(وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا)} “Ve ertelenen o üç kişinin de...” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onlar Ka'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Murâre b. Rebîa'dır; hepsi de Ensar'dandır.'
وكذا قال مجاهد، والضحاك، وقتادة، والسدي وغير واحد -وكلهم قال: مُرارة بن ربيعة.
Mücâhid, Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve birden fazla kişi de böyle demiştir; hepsi de: 'Murâre b. Rebîa' demiştir.
[وكذا في مسلم: مرارة بن ربيعة في بعض نسخه، وفي بعضها: مرارة بن الربيع].
[Müslim'in bazı nüshalarında da böyledir: 'Murâre b. Rebîa', bazılarında ise: 'Murâre b. er-Rebî'dir].
وفي رواية عن سعيد بن جُبَير: ربيع بن مرارة.
Saîd b. Cübeyr'den gelen bir rivayette ise: 'Rebî' b. Murâre' şeklindedir.
وقال الحسن البصري: ربيع بن مرارة أو مرارة بن ربيع.
Hasen-i Basrî ise: 'Rebî' b. Murâre veya Murâre b. Rebî'' demiştir.
وفي رواية عن الضحاك: مُرارة بن الربيع، كما وقع في الصحيحين، وهو الصواب.
Dahhâk'tan gelen bir rivayette ise: İki Sahih'te yer aldığı üzere 'Murâre b. er-Rebî'' şeklindedir ve doğru olan da budur.
وقوله: "فسموا رجلين شهدا بدرا"، قيل: إنه خطأ من الزهري، فإنه لا يُعْرَف شُهودُ واحد من هؤلاء الثلاثة بدرا، والله أعلم.
Hadisteki 'Bedir'de bulunmuş iki adamı zikrettiler' ifadesi hakkında; bunun ez-Zührî'den kaynaklanan bir hata olduğu, zira bu üç kişiden hiçbirinin Bedir'de bulunduğunun bilinmediği söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
ولما ذكر تعالى ما فرّج به عن هؤلاء الثلاثة من الضيق والكرب، من هجر المسلمين إياهم نحوا من خمسين ليلة بأيامها، وضاقت عليهم أنفسهم، وضاقت عليهم الأرض بما رَحُبت، أي: مع سعتها، فسدّدت عليهم المسالك والمذاهب، فلا يهتدون ما يصنعون، فصبروا لأمر الله، واستكانوا لأمر الله، وثبتوا حتى فرج الله عنهم بسبب صدقهم رسول الله ﷺ في تخلفهم، وأنه كان عن غير عذر، فعوقبوا على ذلك هذه المدة، ثم تاب الله عليهم، فكان عاقبة صدقهم خيرا لهم وتوبة عليهم؛ ولهذا قال: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ) أي: اصدُقوا والزموا الصدق تكونوا مع أهله وتنجوا من المهالك ويجعل لكم فرجا من أموركم، ومخرجا، وقد قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش عن شقيق؛ عن عبد الله، هو ابن مسعود، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "عليكم بالصدق؛ فإن الصدق يهدي إلى البر وإن البر يهدي إلى الجنة، وما يزال الرجل يصدق ويتحرّى الصدق حتى يكتب عند الله صديقا، وإياكم والكذب، فإن الكذب يهدي إلى الفجور، وإن الفجور يهدي إلى النار، وما يزال الرجل يكذب ويتحرى الكذب، حتى
Yüce Allah; Müslümanların yaklaşık elli gün ve gece boyunca onlarla ilişkilerini kesmesiyle bu üç kişinin içine düştüğü darlık ve sıkıntıyı nasıl giderdiğini, nefislerinin kendilerine dar geldiğini ve bütün genişliğine rağmen yeryüzünün onlara dar geldiğini -yani alabildiğine geniş olmasına rağmen yolların ve çıkışların onlara kapandığını ve ne yapacaklarını bilemez hâle geldiklerini-, ardından Allah’ın emrine sabredip boyun eğdiklerini, [sefere] katılmayışları hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğruyu söylemeleri ve bunun mazeretsiz olduğunu [itiraf etmeleri] sebebiyle Allah Teâlâ kendilerini bu darlıktan kurtarıncaya dek sebat ettiklerini, bundan dolayı bu süre zarfında cezalandırıldıktan sonra Allah’ın onların tövbelerini kabul ettiğini zikredince -ki doğruluklarının akıbeti onlar için bir hayır ve tövbe vesilesi olmuştur-; bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun!” Yani: Doğru söyleyin ve doğruluğa sarılın ki doğruluk ehliyle beraber olasınız, helak edici durumlardan kurtulasınız ve [Allah] işlerinizde size bir genişlik ve bir çıkış yolu nasip etsin. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize el-A‘meş, Şakîk’ten, o da Abdullah’tan -ki o İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh’tır- rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ؛ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا، وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ، فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ، حَتَّى » «Doğruluğa sarılın; çünkü doğruluk iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söylemeye ve doğruluğu aramaya devam ettikçe nihayet Allah katında sıddîk (dosdoğru) olarak yazılır. Yalandan da sakının; çünkü yalan kötülüğe götürür, kötülük de cehenneme götürür. Kişi yalan söylemeye ve yalanı aramaya devam ettikçe nihayet...»
يكتب عند الله كذابا".
Allah katında kezzâb (çok yalancı kimse) olarak yazılır.'
أخرجاه في الصحيحين.
Bu hadisi Sahîhayn'da [Buhârî ve Müslim] tahric etmişlerdir.
وقال شعبة، عن عمرو بن مُرّة، سمع أبا عبيدة يحدث عن عبد الله بن مسعود، ﵁، أنه قال: [إن] الكذب لا يصلح منه جد ولا هزل، اقرءوا إن شئتم: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مِنَ الصَّادِقِينَ) -هكذا قرأها -ثم قال: فهل تجدون لأحد فيه رخصة.
Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'yi Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle anlatırken işittiğini rivayet etti: "Yalanın ne ciddisi ne de şakası uygun düşer. Dilerseniz: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مِنَ الصَّادِقِينَ)} [ayetini] okuyun" -o bu şekilde okumuştur- sonra da şöyle demiştir: "Bunda herhangi bir kimse için bir ruhsat bulabilir misiniz?"
وعن عبد الله بن عمر: (اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ) مع محمد ﷺ وأصحابه.
Abdullah b. Ömer'den [şöyle rivayet edilmiştir]: {(اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ)} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı ile beraber olun.
وقال الضحاك: مع أبي بكر وعمر وأصحابهما.
Dahhâk ise: "Ebû Bekir, Ömer ve onların arkadaşları ile beraber [olun]" demiştir.
وقال الحسن البصري: إن أردت أن تكون مع الصادقين، فعليك بالزهد في الدنيا، والكف عن أهل الملة.
Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: "Eğer doğrularla beraber olmak istersen, dünyaya karşı zâhid olmalı ve İslâm ehline [zarar vermekten] el çekmelisin."
{مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠)}
{مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠)} “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmaları ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmeleri yakışmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlık; kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmaları ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zafer yoktur ki karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmış olmasın. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. (120)”
يعاتب تعالى المتخلّفين عن رسول الله ﷺ في غزوة تَبُوك، من أهل المدينة ومن حولها من أحياء العرب، ورغبتهم بأنفسهم عن مواساته فيما حصل من المشقة، فإنهم نَقَصُوا أنفسهم من الأجر؛ لأنهم (لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ) وهو: العطش (وَلا نَصَبٌ) وهو: التعب (وَلا مَخْمَصَةٌ) وهي: المجاعة (وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ) أي: ينزلون منزلا يُرهبُ عدوهم (وَلا يَنَالُونَ) منه ظفرًا وغلبة عليه إلا كتب الله لهم بهذه الأعمال التي ليست داخلة تحت قدرهم، وإنما هي ناشئة عن أفعالهم، أعمالا صالحة وثوابا جزيلا (إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) كما قال تعالى: {إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلا} [الكهف: ٣٠].
Allah Teâlâ; Medine halkından ve etraflarındaki Arap kabilelerinden Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalanları ve ortaya çıkan meşakkatte ona destek olmaktan kaçınıp kendi canlarının kaygısına düşmelerini kınamaktadır. Zira onlar kendilerini ecirden mahrum etmişlerdir; çünkü {(لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ)} “onların çektikleri hiçbir susuzluk” -ki o susuzluktur-, {(وَلا نَصَبٌ)} “ve hiçbir yorgunluk” -ki o yorgunluktur-, {(وَلا مَخْمَصَةٌ)} “ve hiçbir açlık” -ki o açlıktır-, {(وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ)} “kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmaları” yani düşmanlarını korkutacak bir yere inmeleri, {(وَلا يَنَالُونَ)} “ve elde ettikleri hiçbir...” düşmana karşı bir zafer ve üstünlük yoktur ki kendi güçleri dahilinde olmayan ancak kendi fiillerinden doğan bu işler sebebiyle Allah kendilerine salih ameller ve bol bir mükâfat yazmış olmasın. {(إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ)} “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلا} “Şüphesiz biz, güzel amel işleyenlerin mükâfatını zayi etmeyiz” [Kehf, 30].
{وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)}
{وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)} “Küçük büyük yaptıkları hiçbir harcama ve geçtikleri hiçbir vadi yoktur ki, Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması için hesaplarına yazılmış olmasın. (121)”
يقول تعالى: ولا ينفق هؤلاء الغزاة في سبيل الله (نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً) أي: قليلا ولا كثيرا
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu gaziler Allah yolunda {(نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً)} “küçük veya büyük hiçbir harcama” yani az veya çok [hiçbir harcama] yapmazlar [ki]...
(وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا) أي: في السير إلى الأعداء (إِلا كُتِبَ لَهُمْ) ولم يقل ها هنا "به" لأن هذه أفعال صادرة عنهم؛ ولهذا قال: (لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ).
{(وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا)} “ve hiçbir vadiyi geçmezler ki” yani düşmanlara doğru yürüyüşte, {(إِلا كُتِبَ لَهُمْ)} “hesaplarına yazılmış olmasın”. Burada "onun sebebiyle (bihi)" dememiştir; çünkü bunlar bizzat kendilerinden sadır olan fiillerdir. İşte bundan dolayı: {(لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)} “Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması için” buyurmuştur.
وقد حصل لأمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، من هذه الآية الكريمة حظ وافر، ونصيب عظيم، وذلك أنه أنفق في هذه الغزوة النفقات الجليلة، والأموال الجزيلة، كما قال عبد الله بن الإمام أحمد:
Müminlerin emîri Osman b. Affân radıyallâhu anh bu kerim ayetten bol bir pay ve büyük bir nasip elde etmiştir. Zira o, bu gazvede pek yüce harcamalar yapmış ve büyük mallar infak etmiştir. Nitekim İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir:
حدثنا أبو موسى العنزي، حدثنا عبد الصمد بن عبد الوارث، حدثني سَكَن بن المغيرة، حدثني الوليد بن أبي هاشم، عن فرقد أبي طلحة، عن عبد الرحمن بن خَبَّاب السلمي قال: خطب رسول الله ﷺ فحث على جيش العسرة، فقال عثمان بن عفان، ﵁: عليَّ مائة بعير بأحلاسها وأقتابها. قال: ثم حث، فقال عثمان: عليَّ مائة أخرى بأحلاسها وأقتابها. قال: ثم نزل مرْقاة من المنبر ثم حث، فقال عثمان بن عفان: علىَّ مائة أخرى بأحلاسها وأقتابها. قال: فرأيت رسول الله ﷺ يقول بيده هكذا -يحركها. وأخرج عبد الصمد يده كالمتعجب: "ما على عثمان ما عمل بعد هذا".
Bize Ebû Mûsâ el-Anezî rivayet etti, bize Abdüssamed b. Abdilvâris rivayet etti, bana Seken b. el-Muğîre rivayet etti, bana el-Velîd b. Ebî Hâşim, Ferkad Ebû Talha'dan, o da Abdurrahman b. Habbâb es-Sülemî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat edip Zorluk Ordusu'nu [donatmaya] teşvik etti. Bunun üzerine Osman b. Affân radıyallâhu anh: "Çulları ve semerleriyle birlikte yüz deve benim üzerime olsun" dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra [Resûlullah tekrar] teşvik etti. Osman: "Çulları ve semerleriyle birlikte yüz deve daha benim üzerime olsun" dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra [Resûlullah] minberden bir basamak indi ve yine teşvik etti. Osman b. Affân: "Çulları ve semerleriyle birlikte yüz deve daha benim üzerime olsun" dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eliyle şöyle yaptığını -onu hareket ettirdiğini- gördüm; Abdüssamed şaşıran biri gibi elini uzattı: "Bundan sonra yapacağı hiçbir şey Osman'a zarar vermez."
وقال عبد الله أيضا: حدثنا هارون بن معروف، حدثنا ضَمْرَة، حدثنا عبد الله بن شَوْذَب، عن عبد الله بن القاسم، عن كثير مولى عبد الرحمن بن سَمُرة، عن عبد الرحمن بن سمرة قال: جاء عثمان إلى النبي ﷺ بألف دينار في ثوبه حين جَهَّز النبي ﷺ جيش العسرة قال: فصبها في حجر النبي ﷺ، فجعل النبي ﷺ يقلبها بيده ويقول: "ما ضَرّ ابن عفان ما عمل بعد اليوم". يرددها مرارا.
Abdullah da yine şöyle demiştir: Bize Hârûn b. Ma'rûf rivayet etti, bize Damre rivayet etti, bize Abdullah b. Şevzeb, Abdullah b. el-Kâsım'dan, o Abdurrahman b. Semure'nin azatlısı Kesîr'den, o da Abdurrahman b. Semure'den rivayet etti; o şöyle dedi: Osman, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zorluk Ordusu'nu teçhiz ettiği sırada elbisesi içinde bin dinarla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. [Ravi] dedi ki: Onları Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kucağına döktü. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de paraları eliyle çevirmeye başladı ve: "Bugünden sonra yapacağı hiçbir şey İbn Affân'a zarar vermez" buyurdu ve bunu defalarca tekrarladı.
وقال قتادة في قوله تعالى: (وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ) الآية: ما ازداد قوم من أهليهم في سبيل الله بعدًا إلا ازدادوا من الله قربا.
Katâde, Allah Teâlâ'nın: {(وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ)} “ve hiçbir vadiyi geçmezler ki hesaplarına yazılmış olmasın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bir topluluk Allah yolunda ailelerinden ne kadar uzaklaşırsa, Allah'a o kadar yakınlaşır."
{وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)}
{وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)} “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkması uygun değildir. Her fırkadan bir grubun, dinde derin bilgi sahibi olmak ve [seferden] döndüklerinde kavimlerini uyarmak için [sefere] çıkması gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar. (122)”
هذا بيان من الله تعالى لما أراد من نَفير الأحياء مع الرسول في غزوة تبوك، فإنه قد ذهب طائفة من السلف إلى أنه كان يجب النفير على كل مسلم إذا خرج رسول الله ﷺ؛ ولهذا قال تعالى: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا} [التوبة: ٤١]، وقال: {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} [التوبة: ١٢٠]، قالوا: فنسخ ذلك بهذه الآية.
Bu, Tebük Gazvesi'nde Resûl ile birlikte kabilelerin sefere çıkması hususunda Allah Teâlâ'nın neyi murad ettiğinin bir açıklamasıdır. Zira Selef'ten bir grup, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığı zaman her Müslümana sefere çıkmanın farz olduğu görüşüne varmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا} [Tevbe: 41] “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın” ve: {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} [Tevbe: 120] “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmaları yaraşmaz” buyurmuştur. Onlar: "İşte bu [hüküm], bu ayetle neshedilmiştir" demişlerdir.
وقد يقال: إن هذا بيان لمراده تعالى من نفير الأحياء كلها، وشرذمة من كل قبيلة إن لم يخرجوا كلهم، ليتفقه الخارجون مع الرسول بما ينزل من الوحي عليه، وينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم بما كان من أمر العدو، فيجتمع لهم الأمران في هذا: النفير المعين وبعده، صلوات الله وسلامه عليه، تكون الطائفة النافرة من الحي إما للتفقه وإما للجهاد؛ فإنه فرض كفاية على الأحياء.
Şöyle de söylenebilir: Bu, şayet hepsi birden çıkmayacaklarsa, kabilelerin tamamından ve her oymaktan bir grubun sefere çıkmasıyla Allah Teâlâ'nın neyi kastettiğinin bir beyanıdır; ta ki Resûl ile birlikte çıkanlar ona inen vahiy ile dinde fıkıh (derin anlayış) kazansınlar ve düşmanla ilgili olan biteni kavimlerine döndüklerinde bildirip onları uyarsınlar. Böylece bu özel seferde iki durum birden gerçekleşmiş olur. Ondan salât ve selâm üzerine olsun sonra ise kabileden çıkan grubun [çıkışı] ya dinde derinleşmek için ya da cihat içindir; zira bu, kabileler üzerine farz-ı kifâyedir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً) يقول: ما كان المؤمنون لينفروا جميعا ويتركوا النبي ﷺ وحده، (فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ) يعني: عصبة، يعني: السرايا، ولا يَتَسرَّوا إلا بإذنه، فإذا رجعت السرايا وقد نزل بعدهم قرآن تعلمه القاعدون من النبي ﷺ، وقالوا: إن الله قد أنزل على نبيكم قرآنا، وقد تعلمناه. فتمكث السرايا يتعلمون ما أنزل الله على نبيهم بعدهم، ويبعث سرايا أخرى، فذلك قوله: (لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ) يقول: ليتعلموا ما أنزل الله على نبيهم، وليعلموا السرايا إذا رجعت إليهم (لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ).
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: {(وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً)} “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkması uygun değildir” ifadesi hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müminlerin hepsinin birden sefere çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalnız bırakmaları uygun olmaz. {(فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ)} “Her fırkadan bir grubun... çıkması gerekmez miydi?” yani bir birlik, yani seriyyeler... Onlar ancak onun izniyle seriyyeye çıkarlar . Seriyyeler geri döndüğünde, kendilerinden sonra bir Kur'an inmişse geride kalanlar onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrenmiş olurlar ve: "Allah peygamberinize Kur'an indirdi ve biz onu öğrendik" derler. Böylece seriyyeler, kendilerinden sonra Allah'ın peygamberlerine indirdiği şeyleri öğrenmek üzere [Medine'de] kalırlar ve başka seriyyeler gönderilir. İşte: {(لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ)} “dinde derin bilgi sahibi olmak” ifadesi budur; yani Allah'ın peygamberlerine indirdiğini öğrenmeleri ve seriyyeler kendilerine döndüğünde onları bilgilendirmeleri içindir: {(لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ)} “umulur ki sakınırlar”.
وقال مجاهد: نزلت هذه الآية في أناس من أصحاب محمد ﷺ، خرجوا في البوادي، فأصابوا من الناس معروفا، ومن الخصب ما ينتفعون به، ودعوا من وجدوا من الناس إلى الهدى، فقال الناس لهم: ما نراكم إلا وقد تركتم أصحابكم وجئتمونا. فوجدوا في أنفسهم من ذلك تحرجا، وأقبلوا من البادية كلهم حتى دخلوا على النبي ﷺ، فقال الله، ﷿: (فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ) يبتغون الخير، (لِيَتَفَقَّهُوا [فِي الدِّينِ]) وليستمعوا ما في الناس، وما أنزل الله بعدهم، (وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ) الناس كلهم (إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ).
Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından kırlara (çöllere) çıkan, insanlardan iyilik ve faydalanacakları bir bolluk elde eden ve insanlardan karşılaştıklarını hidayete davet eden kimseler hakkında indi. İnsanlar onlara: "Sizi ancak arkadaşlarınızı bırakıp bize gelmiş kimseler olarak görüyoruz" dediler. Bundan dolayı içlerinde bir sıkıntı hissettiler ve hepsi çölden gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {(فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ)} “Her fırkadan bir grubun... çıkması gerekmez miydi?” yani hayır arayanlar olarak, {(لِيَتَفَقَّهُوا [فِي الدِّينِ])} “[dinde] derin bilgi sahibi olmak” ve insanlar arasında olan biteni ve kendilerinden sonra Allah'ın ne indirdiğini dinlemek, {(وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ)} “ve kavimlerini... uyarmak için” yani bütün insanları, {(إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ)} “onlara döndüklerinde; umulur ki sakınırlar” buyurdu.
وقال قتادة في هذه الآية: هذا إذا بعث رسول الله ﷺ الجيوش، أمرهم الله ألا يُعرَوْا نبيَّه ﷺ، وتقيم طائفة مع رسول الله تتفقه في الدين، وتنطلق طائفة تدعو قومها، وتحذرهم وقائع الله فيمن خلا قبلهم.
Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem orduları sefere gönderdiği zaman geçerlidir. Allah onlara, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalnız (korumasız) bırakmamalarını , bir grubun Resûlullah ile kalarak dinde fıkıh öğrenmesini, bir grubun da giderek kavmini davet edip onları kendilerinden önce geçenlere Allah'ın vurduğu darbelerle uyarmasını emretmiştir.
وقال الضحاك: كان رسولُ الله ﷺ إذا غزا بنفسه لم يحلْ لأحد من المسلمين أن يتخلف عنه، إلا أهل العذر. وكان إذا أقام فاسترت السرايا لم يحل لهم أن ينطلقوا إلا بإذنه، فكان الرجل إذا استرى فنزل بعده قرآن، تلاه رسول الله ﷺ على أصحابه القاعدين معه، فإذا رجعت السرية قال لهم الذين أقاموا مع رسول الله ﷺ: إن الله أنزل بعدكم على نبيه قرآنا. فيقرئونهم ويفقهونهم في الدين، وهو قوله: (وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً) يقول إذا أقام رسول الله (فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ) يعني بذلك: أنه لا ينبغي للمسلمين أن ينفروا جميعا ونبي الله ﷺ قاعد، ولكن إذا قعد نبي الله تسرت السرايا، وقعد معه عُظْم الناس.
Dahhâk şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi gazaya çıktığında, mazeret sahipleri dışında hiçbir Müslümanın [sefere katılmayıp] geride kalması helal olmazdı. [Medine'de] ikamet edip seriyyeler sevk edildiğinde ise onun izni olmaksızın [sefere] çıkmaları kendilerine helal olmazdı. Bir adam seriyyeye katılıp gittiğinde onun ardından Kur'an inerse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kendisiyle birlikte kalan ashabına okurdu. Seriyye geri döndüğünde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kalanlar onlara: "Allah, sizden sonra Peygamberine Kur'an indirdi" derlerdi; böylece onlara [inen ayetleri] okuturlar ve dinde fıkıh öğretirlerdi (dini iyice kavramalarını sağlarlardı). İşte { وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden [savaşa] çıkması uygun değildir” ayeti bunu ifade etmektedir. Resûlullah [Medine'de] kaldığı vakit { فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ } “Onların her fırkasından bir grubun [sefere] çıkması gerekmez miydi?” buyurmaktadır. Bununla; Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'de] kalırken Müslümanların hepsinin birden savaşa çıkmasının uygun olmayacağını kastetmektedir. Fakat Allah'ın Peygamberi sefere çıkmayıp kaldığında seriyyeler gönderilir, insanların büyük çoğunluğu ise onunla birlikte kalırdı.
وقال [علي] بن أبي طلحة أيضا عن ابن عباس: قوله: (وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً) فإنها ليست في الجهاد، ولكن لما دعا رسول الله ﷺ على مُضر بالسنين أجدبت بلادهم، وكانت القبيلة منهم تُقبِل بأسرها حتى يحلوا بالمدينة من الجهد، ويعتلّوا بالإسلام وهم كاذبون. فضيقوا على أصحاب النبي ﷺ وأجهدوهم. فأنزل الله يخبر رسوله أنهم ليسوا مؤمنين، فردهم رسول الله إلى عشائرهم، وحذّر قومهم أن يفعلوا فعلهم، فذلك قوله: (وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ).
[Ali] b. Ebî Talha yine İbn Abbâs'tan nakletmiştir: {(وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً)} “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkması uygun değildir” ayeti cihat hakkında değildir. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mudar aleyhine kıtlık yılları için beddua edince onların beldeleri kuraklaştı. Onlardan bir kabile darlık yüzünden topyekûn Medine'ye gelir, yalancı oldukları halde Müslüman olduklarını ileri sürerlerdi. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını sıkıntıya ve darlığa soktular. Bunun üzerine Allah, Peygamberine onların mümin olmadıklarını haber veren ayeti indirdi; Resûlullah da onları kabilelerine geri gönderdi ve kavimlerini de onların yaptığını yapmaktan sakındırdı. İşte: {(وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ)} “ve döndüklerinde kavimlerini uyarsınlar, umulur ki sakınırlar” sözü budur.
وقال العوفي، عن ابن عباس في هذه الآية: كان ينطلق من كل حي من العرب عصابة، فيأتون النبي ﷺ. فيسألونه عما يريدون من أمر دينهم، ويتفقهون في دينهم، ويقولون لنبي الله: ما تأمرنا أن نفعله؟ وأخبرنا [ما نقول] لعشائرنا إذا قدمنا انطلقنا إليهم. قال: فيأمرهم نبي الله بطاعة الله وطاعة رسوله، ويبعثهم إلى قومهم بالصلاة والزكاة. وكانوا إذا أتوا قومهم نادوا: إن من أسلم فهو منا، وينذرونهم، حتى إن الرجل ليفارق أباه وأمه، وكان رسول الله ﷺ يخبرهم وينذرهم قومهم، فإذا رجعوا إليهم يدعونهم إلى الإسلام وينذرونهم النار ويبشرونهم بالجنة.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Arap kabilelerinin her birinden bir grup yola çıkar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelirlerdi. Ona dinlerine dair diledikleri şeyleri sorarlar, dinlerini iyice öğrenirler ve Allah'ın Peygamberine: "Bize ne yapmamızı emrediyorsun? Ve gittiğimizde kabilelerimize [ne söyleyeceğimizi] bize bildir" derlerdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Allah'ın Peygamberi onlara Allah'a ve Resûlü'ne itaati emreder, onları kavimlerine namaz ve zekât [hükümleri] ile gönderirdi. Onlar da kavimlerine vardıklarında: "Kim Müslüman olursa o bizdendir" diye seslenirler ve onları uyarırlardı; öyle ki kişi annesinden ve babasından ayrılırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [hükümleri] bildirir ve kavimlerini uyarmalarını söylerdi. Onlara döndüklerinde de onları İslâm'a davet eder, cehennemle uyarır ve cennetle müjdelerlerdi.
وقال عكرمة: لما نزلت هذه الآية: [الشريفة] (إِلَّا تَنْفِرُوا نُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) [التوبة: ٣٩]، و {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا [عَنْ رَسُولِ اللَّهِ]} [التوبة: ١٢٠]، قال المنافقون: هلك أصحاب البدو الذين تخلفوا عن محمد ولم ينفروا معه. وقد كان ناس من أصحاب النبي ﷺ خرجوا إلى البدو إلى قومهم يفقهونهم، فأنزل الله، ﷿: (وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ) الآية، ونزلت: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} الآية [الشورى: ١٦].
İkrime şöyle demiştir: Bu [şerefli] {(إِلَّا تَنْفِرُوا نُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا)} “Eğer savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır” [Tevbe, 39] ve {مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا [عَنْ رَسُولِ اللَّهِ]} “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere, [Allah'ın Resûlü'nden] geri kalmaları yakışmaz” [Tevbe, 120] ayetleri inince, münafıklar: "Muhammed'den geri kalan ve onunla sefere çıkmayan çöl halkı helak oldu" dediler. Halbuki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler, çöle kavimlerinin yanına onları dinde eğitmek için çıkmışlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {(وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ)} “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkması uygun değildir. Her fırkadan bir grubun... çıkması gerekmez miydi?” ayetini indirdi ve: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} “[Çağrısı] kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışanlar...” [Şûrâ, 16] ayeti indi.
وقال الحسن البصري: (فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ) قال: ليتفقه الذين خرجوا، بما يردهم الله من الظهور على المشركين، والنصرة، وينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم.
Hasan-ı Basrî: {(فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ)} “Her fırkadan bir grubun dinde derin bilgi sahibi olmak için... çıkması gerekmez miydi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Bu], çıkan kimselerin, Allah'ın müşriklere karşı zafer ve yardım olarak kendilerine gösterdiği şeylerle fıkıh (ibret ve anlayış) kazanmaları ve geri döndüklerinde kavimlerini uyarmaları içindir."
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir. (123)”
أمر الله تعالى المؤمنين أن يقاتلوا الكفار أولا فأولا الأقرب فالأقرب إلى حوزة الإسلام؛ ولهذا بدأ رسول الله ﷺ بقتال المشركين في جزيرة العرب، فلما فرغ منهم وفتح الله عليه مكة والمدينة، والطائف، واليمن واليمامة، وهجر، وخيبر، وحضرموت، وغير ذلك من أقاليم جزيرة العرب،
Allah Teâlâ müminlere kâfirlerle sırasıyla, İslâm yurduna en yakın olandan başlayarak [en yakından daha yakına doğru] savaşmalarını emretti. İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap Yarımadası'ndaki müşriklerle savaşa başladı. Onlarla [olan işini] bitirip de Allah ona Mekke, Medine, Tâif, Yemen, Yemâme, Hecer, Hayber, Hadramut ve Arap Yarımadası'nın diğer bölgelerinin fethini müyesser kılınca,
ودخل الناس من سائر أحياء العرب في دين الله أفواجا، شرع في قتال أهل الكتاب، فتجهز لغزو الروم الذين هم أقرب الناس إلى جزيرة العرب، وأولى الناس بالدعوة إلى الإسلام لكونهم أهل الكتاب، فبلغ تبوك ثم رجع لأجل جهْد الناس وجَدْب البلاد وضيق الحال، وكان ذلك سنة تسع من هجرته، ﵇.
ve diğer bütün Arap kabilelerinden insanlar fevc fevc Allah'ın dinine girince, Ehl-i Kitap ile savaşa başladı. Arap Yarımadası'na en yakın insanlar olan ve Ehl-i Kitap olmaları hasebiyle İslâm'a davet edilmeye en layık bulunan Rumlarla gazveye hazırlanıp Tebük'e kadar ulaştı. Sonra insanların meşakkati, beldelerin kuraklığı ve durumun darlığı sebebiyle geri döndü. Bu da hicretinin aleyhisselâm dokuzuncu yılında idi.
ثم اشتغل في السنة العاشرة بحجته حَجَّة الوداع. ثم عاجلته المنية، صلوات الله وسلامه عليه، بعد الحجة بأحد وثمانين يوما، فاختاره الله لما عنده.
Sonra onuncu yılda Vedâ Haccı ile meşgul oldu. Ardından hacdan seksen bir gün sonra ecel onu salât ve selâm üzerine olsun yakaladı ve Allah onu kendi katındaki [nimetler] için seçti.
وقام بالأمر بعده وزيره وصديقه وخليفته أبو بكر، ﵁، وقد مال الدين ميلة كاد أن ينجفل، فثبته الله تعالى به فوطد القواعد، وثبت الدعائم. ورد شارد الدين وهو راغم. ورد أهل الردة إلى الإسلام، وأخذ الزكاة ممن منعها من الطغام، وبين الحق لمن جهله، وأدى عن الرسول ما حمله. ثم شرع في تجهيز الجيوش الإسلامية إلى الروم عَبَدَةِ الصلبان وإلى الفرس عبدة النيران، ففتح الله ببركة سفارته البلاد، وأرغم أنفس كسرى وقيصر ومن أطاعهما من العباد. وأنفق كنوزهما في سبيل الله، كما أخبر بذلك رسول الإله.
Ondan sonra işi onun veziri, sıddîkı ve halifesi Ebû Bekir radıyallâhu anh üstlendi. O sırada din öyle bir sarsılmıştı ki neredeyse tamamen yıkılacaktı. Allah Teâlâ onun vesilesiyle dini sebat ettirdi; temelleri sağlamlaştırdı ve direkleri muhkem kıldı. Kaçıp giden dini boyun eğdirerek geri getirdi; irtidat ehlini İslâm'a döndürdü. Ayaktakımından zekâtı vermeyenlerden onu zorla aldı; bilmeyene hakkı açıkladı ve Resûl'ün kendisine yüklediği emaneti yerine getirdi. Sonra haça tapan Rumlara ve ateşe tapan Farslara karşı İslâm ordularını teçhiz etmeye başladı. Allah onun elçiliğinin bereketiyle beldeleri fethetti; Kisrâ'nın, Kayser'in ve onlara itaat eden kulların burnunu sürttü. İlâh'ın Resûlü'nün haber verdiği gibi onların hazinelerini Allah yolunda infak etti.
وكان تمام الأمر على يدي وصيّه من بعده، وولي عهده الفاروق الأوّاب، شهيد المحراب، أبي حفص عمر بن الخطاب، فأرغم الله به أنوف الكفرة الملحدين، وقمع الطغاة والمنافقين، واستولى على الممالك شرقًا وغربًا. وحملت إليه خزائن الأموال من سائر الأقاليم بعدًا وقُربا. ففرقها على الوجه الشرعي، والسبيل المرضي.
Bu işin tamamlanması ise ondan sonraki vasîsi ve veliahdı, Allah'a çok yönelen el-Fârûk, mihrap şehidi Ebû Hafs Ömer b. el-Hattâb'ın elleriyle oldu. Allah onunla mülhit kâfirlerin burnunu yere sürttü, azgınları ve münafıkları sindirdi; doğudaki ve batıdaki memleketleri fethetti. Uzak ve yakın bütün iklimlerden mal hazineleri ona getirildi; o da bunları şeriata uygun ve razı olunan yolla taksim etti.
ثم لما مات شهيدًا وقد عاش حميدًا، أجمع الصحابة من المهاجرين والأنصار. على خلافة أمير المؤمنين [أبي عمرو] عثمان بن عفان شهيد الدار. فكسى الإسلام [بجلاله] رياسة حلة سابغة. وأمدت في سائر الأقاليم على رقاب العباد حجة الله البالغة، وظهر الإسلام في مشارق الأرض ومغاربها، وعلت كلمة الله وظهر دينه. وبلغت الأمة الحنيفية من أعداء الله غاية مآربها، فكلما عَلَوا أمة انتقلوا إلى من بعدهم، ثم الذين يلونهم من العتاة الفجار، امتثالا لقوله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ) وقوله تعالى: (وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً) [أي: وليجد الكفار منكم غلظة] عليهم في قتالكم لهم، فإن المؤمن الكامل هو الذي يكون رفيقا لأخيه المؤمن، غليظًا على عدوه الكافر، كما قال تعالى: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} [المائدة: ٥٤]، وقال تعالى: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} [الفتح: ٢٩]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التوبة: ٧٣، والتحريم: ٩]، وفي الحديث: أن رسول الله ﷺ قال: "أنا الضَّحوك القَتَّال"، يعني: أنه ضَحُوك في وجه وليه،
Sonra o, övgüye değer bir hayat yaşayıp bir şehit olarak vefat edince Muhacirler ve Ensardan olan sahabîler, Müminlerin Emîri [Ebû Amr] dâr (evinde muhasara altında) şehidi Osman b. Affân'ın hilafeti üzerinde icmâ ettiler. Böylece [onun azametiyle] İslâm riyasetine kâmil bir hil'at giydirildi. Bütün iklimlerde kulların boyunlarına Allah'ın kesin hücceti uzandı. İslâm yeryüzünün doğularında ve batılarında zuhur etti; Allah'ın kelimesi yüceldi ve O'nun dini üstün geldi. Hanîf ümmet, Allah'ın düşmanlarına karşı gayelerinin nihayetine ulaştı. Nitekim onlar ne zaman bir kavme üstün gelseler, hemen bir sonrakine ve ardından onlara komşu olan azgın facirlere yöneldiler; bu da Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” buyruğuna ve Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “ve sizde bir sertlik bulsunlar” [yani: Kâfirlerle savaşmanızda onlar sizden bir sertlik bulsunlar] buyruğuna uymak içindi. Çünkü kâmil mümin; mümin kardeşine karşı yumuşak ve şefkatli, kâfir olan düşmanına karşı ise sert olandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } [Mâide 54] “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise izzetli ve zorludurlar”. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } [Fetih 29] “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler”. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } [Tevbe 73, Tahrîm 9] “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran!”. Hadiste ise [şöyle varit olmuştur]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَنَا الضَّحُوكُ الْقَتَّالُ » «Ben güler yüzlü bir savaşçıyım» buyurmuştur; yani o, dostunun yüzüne karşı güler yüzlü,
قَتَّال لهامة عدوه.
düşmanının ise başını kesip öldürendir.
وقوله: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ) أي: قاتلوا الكفار، وتوكلوا على الله، واعلموا أن الله معكم إن اتقيتموه وأطعتموه.
Ve O'nun: {(وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ)} “Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir” sözü, yani: Kâfirlerle savaşın, Allah'a tevekkül edin ve bilin ki siz O'ndan sakınır ve O'na itaat ederseniz Allah sizinle beraberdir, demektir.
وهكذا الأمر لما كانت القرون الثلاثة الذين هم خير هذه الأمة، في غاية الاستقامة، والقيام بطاعة الله تعالى، لم يزالوا ظاهرين على عدوهم، ولم تزل الفتوحات كثيرة، ولم تزل الأعداء في سَفال وخسار. ثم لما وقعت الفتن والأهواء والاختلافات بين الملوك، طمع الأعداء في أطراف البلاد، وتقدموا إليها، فلم يمانعوا لشغل الملوك بعضهم ببعض، ثم تقدموا إلى حوزة الإسلام، فأخذوا من الأطراف بلدانا كثيرة، ثم لم يزالوا حتى استحوذوا على كثير من بلاد الإسلام، ولله، سبحانه، الأمر من قبل ومن بعد. فكلما قام ملك من ملوك الإسلام، وأطاع أوامر الله، وتوكل على الله، فتح الله عليه من البلاد، واسترجع من الأعداء بحسبه، وبقدر ما فيه من ولاية الله. والله المسئول المأمول أن يمكن المسلمين من نواصي أعدائه الكافرين، وأن يعلي كلمتهم في سائر الأقاليم، إنه جواد كريم.
Bu ümmetin en hayırlıları olan üç nesil, dosdoğru istikamet ve Allah Teâlâ'ya itaat üzere bulundukları sürece durum hep böyle olmuştur; düşmanlarına karşı sürekli galip gelmişler, fetihler kesintisiz sürmüş, düşmanlar ise daima alçalma ve hüsran içinde kalmıştır. Daha sonra melikler arasında fitneler, heva ve hevesler ile ihtilaflar meydana gelince, düşmanlar beldelerin uç sınırlarına göz dikip oraya doğru ilerlediler. Meliklerin birbirleriyle meşgul olmaları sebebiyle onlara engel olunamadı; sonra İslâm yurdunun içlerine doğru ilerleyip sınır boylarından birçok beldeyi aldılar. Nihayet İslâm beldelerinin birçoğunu ele geçirdiler. Öncesinde de sonrasında da emir Allah'ındır, Sübhân'dır. Ne zaman İslâm meliklerinden biri ayağa kalkıp Allah'ın emirlerine itaat etti ve Allah'a tevekkül ettiyse, Allah onun fethine beldeler açmış , onda bulunan Allah dostluğu ve takvâsı nispetinde düşmanlardan [beldeleri] geri almıştır. Müslümanları inkârcı düşmanlarının perçemlerine hâkim kılması ve her iklimde onların kelimesini yüceltmesi için kendisinden niyazda bulunulan ve ümit beslenen yalnız Allah'tır; şüphesiz O, cömerttir, kerem sahibidir.
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ (١٢٥)}
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ (١٢٥)} “Bir sûre indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince; bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinmektedirler. (124) Kalplerinde hastalık olanlara gelince; bu onların murdarlıklarına murdarlık katmıştır ve onlar kâfir olarak ölmüşlerdir. (125)”
يقول تعالى: (وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ) فمن المنافقين (مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا)؟ أي: يقول بعضهم لبعض أيكم زادته هذه السورة إيمانا؟ قال الله تعالى: (فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ).
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {(وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ)} “Bir sûre indirildiği zaman” münafıklardan {(مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا)} “'Bu hanginizin imanını artırdı?' diyen kimseler vardır”. Yani birbirlerine: "Bu sûre hanginizin imanını artırdı?" derler. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {(فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ)} “İman edenlere gelince; bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinmektedirler.”
وهذه الآية من أكبر الدلائل على أن الإيمان يزيد وينقص، كما هو مذهب أكثر السلف والخلف من أئمة العلماء، بل قد حكى الإجماع على ذلك غير واحد، وقد بسط الكلام على هذه المسألة في أول "شرح البخاري" ﵀، (وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ) أي: زادتهم شكا إلى شكهم، وريبا إلى ريبهم، كما قال تعالى: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢]، وقال تعالى: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤]، وهذا من جملة شقائهم أن ما يهدي القلوب يكون سببا لضلالهم ودمارهم، كما أن سيئ المزاج لو غذي بما غذي به لا يزيده إلا خبالا ونقصا.
Bu ayet, âlimlerin önderlerinden selef ve halefin çoğunluğunun benimsediği görüş üzere, imanın artıp eksildiğine dair en büyük delillerdendir. Hatta birden fazla âlim bu konuda icmâ nakletmiştir. Bu meseleye dair geniş açıklama, -Allah ona rahmet etsin- “Şerhu'l-Buhârî”nin başında yapılmıştır. {(وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ)} “Kalplerinde hastalık olanlara gelince; [bu sûre] onların murdarlığına murdarlık katmıştır”. Yani şüphelerine şüphe, tereddütlerine tereddüt katmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. [Bu Kur'an] zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [el-İsrâ: 82]. Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. Onlar sanki uzak bir yerden çağrılmaktadırlar” [Fussilet: 44]. Kalpleri hidayete erdiren şeyin onların sapıklık ve helakine sebep olması da bedbahtlıklarının bir parçasıdır. Nitekim mizacı bozulmuş olan bir kimse ne ile beslenirse beslensin, [bu gıda] onda sadece fesat ve noksanlığı artırır.
{أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧)}
{أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧)} “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine tevbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar? (126) Bir sûre indirildiği zaman: 'Sizi bir kimse görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da dönüp giderler. Anlamaz bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir. (127)”
يقول تعالى: أولا يرى هؤلاء المنافقون (أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ) أي: يختبرون (فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ) أي: لا يتوبون من ذنوبهم السالفة، ولا هم يذكرون فيما يستقبل من أحوالهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu münafıklar {(أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ)} “kendilerinin imtihan edildiklerini” yani denendiklerini, {(فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ)} “her yıl bir veya iki defa [imtihan edildiklerini] görmüyorlar mı ki yine tevbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar?” Yani geçmiş günahlarından tevbe etmiyorlar ve gelecekteki durumları hakkında da düşünüp ibret almıyorlar.
قال مجاهد: يختبرون بالسَّنة والجوع.
Mücâhid: "Kıtlık ve açlıkla denenirler" demiştir.
وقال قتادة: بالغزو في السنة مرة أو مرتين.
Katâde ise: "Yılda bir veya iki defa gazveyle [denenirler]" demiştir.
وقال شريك، عن جابر -هو الجعفي -عن أبي الضُّحى، عن حذيفة: (أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ) قال: كنا نسمع في كل عام كذبة أو كذبتين، فيضل بها فئام من الناس كثير. رواه ابن جرير.
Şerîk, Câbir'den -ki o el-Cu'fî'dir-, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Huzeyfe'den rivayet etti: {(أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ)} “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Biz her yıl bir veya iki yalan duyardık da onunla insanlardan pek çok zümre sapıtırdı." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وفي الحديث عن أنس: "لا يزداد الأمر إلا شدة، ولا يزداد الناس إلا شحا، وما من عام إلا والذي بعده شر منه"، سمعته من نبيكم ﷺ.
Enes'ten gelen hadiste ise şöyle denilmiştir: "İşler ancak daha da şiddetlenecek, insanlar ancak daha da cimrileşecek ve gelen her yıl bir sonrakinden daha kötü olacaktır; bunu Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim."
وقوله: (وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ) هذا أيضا إخبار عن المنافقين أنهم إذا أنزلت سورة على رسول الله ﷺ، (نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ) أي: تَلَفَّتُوا، (هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا) أي: تولوا عن الحق وانصرفوا عنه، وهذا حالهم في الدين لا يثبتون عند الحق ولا يقبلونه ولا يقيمونه كما قال تعالى: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ * كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ * فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} [المدثر: ٤٩ - ٥١]، وقال تعالى: {فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ * عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ} [المعارج: ٣٦، ٣٧]، أي: ما لهؤلاء القوم يتقللون عنك يمينا وشمالا هروبا من الحق، وذهابا إلى الباطل.
Ve O'nun: {(وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ)} “Bir sûre indirildiği zaman: 'Sizi bir kimse görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da dönüp giderler. Anlamaz bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir” sözü, yine münafıklar hakkında bir haberdir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sûre indirildiğinde, {(نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ)} “birbirlerine bakarlar” yani bakınırlar ve: {(هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا)} “'Sizi bir kimse görüyor mu?' [diye bakar], sonra da dönüp giderler” yani haktan yüz çevirip uzaklaşırlar. Onların dindeki halleri işte böyledir; hakkın yanında durmazlar, onu kabul etmezler ve gereğini yerine getirmezler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ * كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ * فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ} “Böyle iken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar? Sanki onlar arslandan ürküp kaçan yaban eşekleridir” [Müddessir, 49-51]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ * عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ} “O inkârcılara ne oluyor ki, sağdan ve soldan gruplar halinde sana doğru koşuyorlar?” [Meâric, 36-37]. Yani bu topluluğa ne oluyor ki haktan kaçıp batıla yönelerek sağdan ve soldan etrafından dağılıp uzaklaşıyorlar?
وقوله: (ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ) كقوله: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} [الصف: ٥]،
Ve O'nun: {(ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ)} “Sonra da dönüp giderler. Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir” sözü, tıpkı O'nun: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} [Saff: 5] “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırmıştı” sözü gibidir.
(بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ) أي: لا يفهمون عن الله خطابه، ولا يقصدون لفهمه ولا يريدونه، بل هم في شده عنه ونفور منه فلهذا صاروا إلى ما صاروا إليه.
{(بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ)} “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” yani Allah'ın hitabını anlamazlar, onu anlamayı kastetmez ve istemezler; bilakis ondan şiddetle uzaklaşma ve nefret içindedirler. İşte bu yüzden vardıkları bu duruma varmışlardır.
{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)}
{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)} “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve pek merhametlidir. (128) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Bana Allah yeter. O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Ben yalnız O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.' (129)”
يقول تعالى ممتنا على المؤمنين بما أرسل إليهم رسولا من أنفسهم، أي: من جنسهم وعلى لغتهم، كما قال إبراهيم، ﵇: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ} [البقرة: ١٢٩]، وقال تعالى: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} [آل عمران: ١٦٤]، وقال تعالى: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ) أي: منكم وبلغتكم، كما قال جعفر بن أبي طالب للنجاشي، والمغيرة بن شعبة لرسول كسرى: إن الله بعث فينا رسولا منا، نعرف نسبه وصفته، ومدخله ومخرجه، وصدقه وأمانته، وذكر الحديث.
Allah Teâlâ müminlere, kendilerine kendi içlerinden, yani kendi cinslerinden ve kendi dillerini konuşan bir peygamber göndermiş olduğunu lütuf olarak hatırlatarak şöyle buyurmaktadır; nitekim İbrâhim aleyhisselâm da: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” [Bakara, 129] demişti. Allah Teâlâ yine: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur” [Âl-i İmrân, 164] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ)} “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir” yani sizden ve sizin dilinizle [konuşan], buyurmuştur. Nitekim Ca'fer b. Ebî Tâlib Necâşî'ye, Mugīre b. Şu'be de Kisrâ'nın elçisine şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah içimizden, soyunu, sıfatını, girişini çıkışını, doğruluğunu ve güvenilirliğini bildiğimiz bir peygamber gönderdi..." ve hadisi zikretti.
وقال سفيان بن عُيينة، عن جعفر بن محمد، عن أبيه في قوله تعالى: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ) قال: لم يصبه شيء من ولادة الجاهلية، وقال ﷺ: "خرجت من نكاح، ولم أخرج من سِفاح".
Süfyân b. Uyeyne, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından Allah Teâlâ'nın: {(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ)} “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ona Câhiliye doğumundan (gayrimeşru ilişkisinden) hiçbir şey bulaşmamıştır." Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben nikâhtan meydana geldim, zinadan meydana gelmedim" buyurmuştur.
وقد وصل هذا من وجه آخر، كما قال الحافظ أبو محمد الحسن بن عبد الرحمن الرامهُرْمُزي في كتابه "الفاصل بين الراوي والواعي": حدثنا أبو أحمد يوسف بن هارون بن زياد، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا محمد بن جعفر بن محمد قال: أشهد على أبي لحدثني، عن أبيه، عن جده، عن علي قال: قال رسول الله ﷺ: "خرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح، من لدن آدم إلى أن ولدني أبي وأمي لم يمسني من سفاح الجاهلية شيء".
Bu [rivayet], başka bir yoldan da mevsul olarak gelmiştir; nitekim Hâfız Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdirrahmân er-Râmehurmuzî "el-Fâsıl beyne'r-Râvî ve'l-Vâ'î" adlı kitabında şöyle demiştir: Bize Ebû Ahmed Yûsuf b. Hârûn b. Ziyâd rivayet etti, bize İbn Ebî Ömer rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer b. Muhammed rivayet etti ve dedi ki: Babamın aleyhine şahitlik ederim ki bana babasından, o dedesinden, o da Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben nikâhtan meydana geldim, zinadan meydana gelmedim. Âdem'den beni annem ve babam dünyaya getirinceye kadar Câhiliye zinasından hiçbir şey bana dokunmadı ."