وذلك أنه لما فرغ الناس من أحد، ورأى أمر الرسول، صلوات الله وسلامه عليه في ارتفاع وظهور، ذهب إلى هرقل، ملك الروم، يستنصره على النبي ﷺ، فوعده ومَنَّاه، وأقام عنده، وكتب إلى جماعة من قومه من الأنصار من أهل النفاق والريب يعدهم ويُمنِّيهم أنه سيقدمُ بجيش يقاتل به رسول الله ﷺ ويغلبه ويرده عما هو فيه، وأمرهم أن يتخذوا له مَعقلا يقدم عليهم فيه من يقدم من عنده لأداء كُتُبه ويكونَ مرصدًا له إذا قدم عليهم بعد ذلك، فشرعوا في بناء مسجد مجاور لمسجد قباء، فبنوه وأحكموه، وفرغوا منه قبل خروج النبي ﷺ إلى تبوك، وجاءوا فسألوا رسول الله ﷺ أن يأتي إليهم فيصلي في مسجدهم، ليحتجوا بصلاته، ﵇، فيه على تقريره وإثباته، وذكروا أنهم إنما بنوه للضعفاء منهم وأهل العلة في الليلة الشاتية، فعصمه الله من الصلاة فيه فقال: "إنا على سفر، ولكن إذا رجعنا إن شاء الله".
Bunun sebebi şudur: İnsanlar Uhud'dan ayrıldıklarında ve Resûlullah'ın -salât ve selâm onun üzerine olsun- durumunun yükseldiğini ve galip geldiğini gördüğünde, Rum kralı Herakleios'a giderek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı ondan yardım istedi. O da ona vaatte bulunup ümit verdi. Ebû Âmir onun yanında kaldı ve kavminden Ensar'ın münafık ve şüphe ehli olan bir grubuna mektup yazarak; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşacak, onu mağlup edecek ve bulunduğu durumdan geri püskürtecek bir orduyla geleceğini vaat edip müjdeledi. Onlara, mektuplarını getirmek üzere yanından gelecek kimselerin sığınabileceği ve daha sonra kendisi geldiğinde bir gözetleme yeri (karargâh) olacak bir sığınak edinmelerini emretti. Bunun üzerine Kuba Mescidi'nin bitişiğinde bir mescid inşa etmeye başladılar; onu sağlam bir şekilde yapıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e çıkmadan önce tamamladılar. Sonra gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den oraya gelmesini ve mescidlerinde namaz kılmasını istediler; ta ki onun -aleyhisselâm- orada namaz kılmasını, mescidin meşruiyetine ve kabulüne delil getirsinler. Ayrıca onu sadece aralarındaki zayıflar ve kış gecelerinde illetli kimseler için inşa ettiklerini belirttiler. Allah onu orada namaz kılmaktan korudu ve o şöyle buyurdu: "Biz seferdeyiz; fakat döndüğümüz zaman, inşallah."
فلما قفل، ﵇ راجعًا إلى المدينة من تبوك، ولم يبق بينه وبينها إلا يوم أو بعض يوم، نزل عليه الوحي بخبر مسجد الضِّرار، وما اعتمده بانوه من الكفر والتفريق بين جماعة المؤمنين في مسجدهم مسجد قباء، الذي أسس من أول يوم على التقوى. فبعث رسول الله ﷺ إلى ذلك المسجد من هَدَمه قبل مقدمه المدينة، كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا [وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ]) وهم أناس من الأنصار، ابتنوا مسجدًا، فقال لهم أبو عامر، ابنوا مسجدًا واستعدوا بما استطعتم من قوة ومن سلاح، فإني ذاهب إلى قيصر ملك الروم، فآتي بجند من الروم وأخرج محمدًا وأصحابه. فلما فرغوا من مسجدهم أتوا النبي ﷺ فقالوا: قد فرغنا من بناء مسجدنا، فنحب أن تصلي فيه وتدعو لنا بالبركة. فأنزل الله، ﷿: (لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ) إلى {وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}.
O -aleyhisselâm- Tebük'ten Medine'ye dönüş yoluna çıkıp kendisiyle Medine arasında sadece bir gün veya günün bir kısmı kaldığında, ona Mescid-i Dırâr haberi ve onu inşa edenlerin küfrü ile ilk günden takva üzerine kurulan Kuba Mescidi'ndeki müminler topluluğunun arasını ayırma maksatları hakkında vahiy indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Medine'ye varmadan önce o mescidi yıkacak kimseleri gönderdi. Nitekim Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbas'tan: {(وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا [وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ])} ayeti hakkında rivayet ettiği gibi: Onlar Ensar'dan bir grup insandı, bir mescid inşa etmişlerdi. Ebû Âmir onlara: 'Bir mescid yapın ve gücünüz yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın. Çünkü ben Rum kralı Kayser'e gidiyorum; Rumlardan bir ordu getirip Muhammed'i ve ashabını çıkaracağım' demişti. Mescidlerini bitirince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Mescidimizin inşasını tamamladık, içinde namaz kılmanı ve bize bereketle dua etmeni istiyoruz' dediler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {(لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ)} ayetinden {وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” ayetine kadar indirdi.
وكذا رُوي عن سعيد بن جُبير، ومجاهد، وعروة بن الزبير، وقتادة وغير واحد من العلماء.
Aynı şekilde Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Urve b. ez-Zübeyr, Katâde ve ilim ehlinden birçok kimseden de böyle rivayet edilmiştir.
وقال محمد بن إسحاق بن يَسَار، عن الزهري، ويزيد بن رومان، وعبد الله بن أبي بكر،
Muhammed b. İshâk b. Yesâr; ez-Zührî, Yezîd b. Rûmân, Abdullah b. Ebî Bekr,
وعاصم بن عُمَر بن قتادة وغيرهم، قالوا: أقبل رسول الله ﷺ -يعني: من تبوك -حتى نزل بذي أوان -بلد بينه وبين المدينة ساعة من نهار -وكان أصحاب مسجد الضرار قد كانوا أتوه وهو يتجهز إلى تبوك، فقالوا: يا رسول الله، إنا قد بنينا مسجدًا لذي العلة والحاجة، والليلة المطيرة، والليلة الشاتية، وإنا نحب أن تأتينا فتصلي لنا فيه. فقال: "إني على جناح سَفر وحال شُغل -أو كما قال رسول الله ﷺ -ولو قد قدمنا إن شاء الله تعالى أتيناكم فصلينا لكم فيه". فلما نزل بذي أوان أتاه خبرُ المسجد، فدعا رسول الله ﷺ مالك بن الدُّخْشُم أخا بني سالم بن عوف، ومعن بن عدي -أو: أخاه عامر بن عدي -أخا بلعجلان فقال: "انطلقا إلى هذا المسجد الظالم أهله، فاهدماه وحرقاه". فخرجا سريعين حتى أتيا بني سالم بن عوف، وهم رهط مالك بن الدّخشم، فقال مالك لمعن: أنظرني حتى أخرج إليك بنار من أهلي. فدخل أهله فأخذ سَعَفا من النخل، فأشعل فيه نارًا، ثم خرجا يَشتدَّان حتى دخلا المسجد وفيه أهله، فحرقاه وهدماه وتفرقوا عنه. ونزل فيهم من القرآن ما نزل: (وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا) إلى آخر القصة. وكان الذين بنوه اثني عشر رجلا خذام بن خالد، من بني عُبَيد بن زيد، أحد بني عمرو بن عوف، ومن داره أخرج مسجد الشقاق، وثعلبة بن حاطب من بني عبيد وهو إلى بني أمية بن زيد، ومعتِّب بن قُشير، من [بني] ضُبَيعة بن زيد، وأبو حبيبة بن الأذعر، من بني ضُبَيعة بن زيد، وعَبَّاد بن حُنَيف، أخو سهل بن حنيف، من بني عمرو بن عوف، وجارية بن عامر، وابناه: مُجَمِّع بن جارية، وزيد بن جارية ونَبْتَل [بن] الحارث، وهم من بني ضبيعة، وبحزج وهو من بني ضبيعة، وبجاد بن عُثمان وهو من بني ضُبَيعة، [ووديعة بن ثابت، وهو إلى بني أمية] رهط أبي لبابة بن عبد المنذر.
Âsım b. Ömer b. Katâde ve başkalarından şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -yani Tebük'ten- dönüp Medine ile arasında gündüzün bir saatlik mesafesi olan Zû Evân mevkiine indi. Mescid-i Dırâr sahipleri, o Tebük'e hazırlanırken yanına gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz illet ve ihtiyaç sahipleri ile yağmurlu ve kış geceleri için bir mescid inşa ettik; bize gelip içinde bizim için namaz kılmanı arzu ediyoruz' demişlerdi. O da: "Ben yolculuk üzereyim ve meşguliyet halindeyim -veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi- şayet dönersek inşallahu teâlâ size gelir, içinde sizin için namaz kılarız" buyurmuştu. Zû Evân'a indiğinde mescidin haberi ona geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Sâlim b. Avf'ın kardeşi Mâlik b. ed-Duhşum ile Bel'aclân'ın kardeşi Ma'n b. Adiyy'i -veya kardeşi Âmir b. Adiyy'i- çağırıp: "Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın" buyurdu. Hızlıca çıkıp Mâlik b. ed-Duhşum'un kabilesi olan Benî Sâlim b. Avf'a geldiler. Mâlik, Ma'n'a: 'Ailemin yanından bir ateş getirinceye kadar beni bekle' dedi. Ailesinin yanına girip bir hurma dalı aldı, onu ateşe verdi. Sonra koşarak çıktılar ve içinde cemaati varken mescide girdiler. Onu yaktılar, yıktılar ve oradakiler dağıldılar. Onlar hakkında Kur'an'dan inen ayetler indi: {(وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا)} kıssanın sonuna kadar. Onu inşa edenler on iki kişiydi: Benî Amr b. Avf'ın kollarından Benî Ubeyd b. Zeyd'den Hızâm b. Hâlid -ki nifak mescidi onun evinden çıkarılmıştı-; Benî Ubeyd'den olup Benî Ümeyye b. Zeyd'e mensup olan Sa'lebe b. Hâtıb; [Benî] Dubay'a b. Zeyd'den Muattib b. Kuşeyr; Benî Dubay'a b. Zeyd'den Ebû Habîbe b. el-Ez'ar; Benî Amr b. Avf'tan Sehl b. Huneyf'in kardeşi Abbâd b. Huneyf; Câriye b. Âmir ile iki oğlu Mücemmi' b. Câriye ve Zeyd b. Câriye; Benî Dubay'a'dan Nebtel [b.] el-Hâris; Benî Dubay'a'dan Bahzec; Benî Dubay'a'dan Bicâd b. Osmân ve Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'in kabilesi olan [Benî Ümeyye'ye mensup Vedîa b. Sâbit].
وقوله: (وَلَيَحْلِفُنَّ) أي: الذين بنوه (إِنْ أَرَدْنَا إِلا الْحُسْنَى) أي: ما أردناه ببنيانه إلا خيرًا ورفقًا بالناس، قال الله تعالى: (وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) أي: فيما قصدوا وفيما نوَوا، وإنما بنوه ضِرارا لمسجد قُباء، وكفرا بالله، وتفريقًا بين المؤمنين، وإرصادًا لمن حارب الله ورسوله، وهو أبو عامر الفاسق، الذي يقال له: "الراهب" لعنه الله.
Allah Teâlâ'nın: {(وَلَيَحْلِفُنَّ)} “Ve mutlaka yemin edeceklerdir” buyruğu, yani onu inşa edenler; {(إِنْ أَرَدْنَا إِلا الْحُسْنَى)} “'Biz iyilikten başka bir şey istemedik' [diyeceklerdir]” yani biz onu inşa etmekle sadece hayrı ve insanlara kolaylık sağlamayı istedik [diyeceklerdir]. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {(وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ)} “Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.” Yani kastettikleri ve niyet ettikleri şeyde [yalancıdırlar]. Onlar onu ancak Kuba Mescidi'ne zarar vermek, Allah'ı inkâr etmek, müminlerin arasını açmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseye -ki o, 'Râhib' denilen fâsık Ebû Âmir'dir, Allah ona lanet etsin- gözetleme yeri hazırlamak için inşa etmişlerdir.
وقوله: (لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا) نهي من الله لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه، والأمة تَبَع له في ذلك، عن أن يقوم فيه، أي: يصلي فيه أبدا.
Allah Teâlâ'nın: {(لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا)} “Orada asla namaza durma!” buyruğu, Allah'ın Resûlüne -salât ve selâm onun üzerine olsun- ve bu hususta ona tabi olan ümmetine, orada durmaktan yani orada asla namaz kılmaktan bir nehyidir.
ثم حثه على الصلاة في مسجد قُباء الذي أسس من أول يوم بنائه على التقوى، وهي طاعة الله، وطاعة رسوله، وجمعا لكلمة المؤمنين ومَعقلا وموئلا للإسلام وأهله؛ ولهذا قال تعالى: (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ) والسياق إنما هو في معرض مسجد قباء؛ ولهذا جاء
Sonra [Allah], onu inşa edildiği ilk günden itibaren takva -ki o Allah'a ve Resûlüne itaattir-, müminlerin birliğinin sağlanması, İslâm ve mensupları için bir sığınak ve dayanak olmak üzere kurulan Kuba Mescidi'nde namaz kılmaya teşvik etti. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {(لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ)} “İlk günden takva üzerine kurulan bir mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır”. Sözün gelişi Kuba Mescidi hakkındadır; bundan dolayı [rivayette şöyle] gelmiştir:
في الحديث الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "صلاة في مسجد قُباء كعُمرة". وفي الصحيح: أن رسول الله ﷺ كان يزورُ مسجد قُباء راكبًا وماشيًا وفي الحديث: أن رسول الله ﷺ لما بناه وأسسه أول قدومه ونزوله على بني عمرو بن عوف، كان جبريل هو الذي عَيَّن له جِهَة القبلة فالله أعلم.
sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu gelmiştir: "Kuba Mescidi'nde kılınan bir namaz, bir umre gibidir." Sahih'te yer aldığına göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kuba Mescidi'ni binekli ve yaya olarak ziyaret ederdi. Hadiste geçtiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilk gelişinde ve Benî Amr b. Avf'a indiğinde onu inşa edip temelini attığı zaman, kıble yönünü ona tayin eden Cebrail idi; en doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو داود: حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا معاوية بن هشام، عن يونس بن الحارث، عن إبراهيم بن أبي ميمونة، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "نزلت هذه الآية في أهل قباء: (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا) قال: كانوا يستنجون بالماء، فنزلت فيهم الآية".
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Muâviye b. Hişâm, Yûnus b. el-Hâris'ten, o İbrâhîm b. Ebî Meymûne'den, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh-, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Şu ayet Kuba ehli hakkında indi: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا)} 'Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır.' Dedi ki: Onlar su ile istinca yapıyorlardı (temizleniyorlardı), bunun üzerine haklarında bu ayet indi."
ورواه الترمذي وابن ماجه، من حديث يونس بن الحارث، وهو ضعيف، وقال الترمذي: غريب من هذا الوجه.
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce, Yûnus b. el-Hâris'in hadisinden rivayet ettiler; o zayıftır. Tirmizî: 'Bu vecihten gariptir' dedi.
وقال الطبراني: حدثنا الحسن بن علي المعمري، حدثنا محمد بن حميد الرازي، حدثنا سلمة بن الفضل، عن محمد بن إسحاق، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: لما نزلت هذه الآية: (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا) بعث رسول الله ﷺ إلى عُوَيم بن ساعدة فقال: "ما هذا الطهور الذي أثنى الله عليكم؟ ". فقال: يا رسول الله، ما خرج منا رجل ولا امرأة من الغائط إلا غسل فرجه -أو قال: مقعدته -فقال النبي ﷺ. "هو هذا".
Taberânî dedi ki: Bize el-Hasen b. Ali el-Ma'merî anlattı, bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbas'tan anlattı; o şöyle dedi: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا)} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uveym b. Sâide'ye haber gönderip: "Allah'ın sizi kendisiyle övdüğü bu temizlik nedir?" buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizden hiçbir erkek veya kadın tuvaletten çıkınca fercini -veya makadını- yıkamamazlık etmez' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte budur" buyurdu.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حُسَين بن محمد، حدثنا أبو أويس، حدثنا شرحبيل، عن عُوَيم بن ساعدة الأنصاري: أنه حَدّثه أن النبي ﷺ أتاهم في مسجد قُباء، فقال: "إن الله تعالى قد أحسن [عليكم الثناء] في الطَّهور في قصة مسجدكم، فما هذا الطهور الذي تطهرون به؟ " فقالوا: والله -يا رسول الله -ما نعلم شيئًا إلا أنه كان لنا جيران من اليهود، فكانوا يغسلون أدبارهم من الغائط، فغسلنا كما غسلوا.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn b. Muhammed anlattı, bize Ebû Üveys anlattı, bize Şürahbîl, Uveym b. Sâide el-Ensârî'den nakletti: O kendisine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kuba Mescidi'nde yanlarına gelip şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Şüphesiz Allah Teâlâ, mescidinizin kıssasında temizlik hususunda [sizi güzelce övdü] ; kendisiyle temizlendiğiniz bu temizlik nedir?" Onlar: 'Vallahi ey Allah'ın Resûlü, Yahudilerden komşularımız vardı, onlar büyük abdestten sonra arkalarını yıkarlardı; biz de onların yıkadığı gibi yıkandık, bundan başka bir şey bilmiyoruz' dediler.
ورواه ابن خُزيمة في صحيحه.
Bunu İbn Huzeyme de Sahih'inde rivayet etti.
وقال هُشَيْم، عن عبد الحميد المدني، عن إبراهيم بن إسماعيل الأنصاري: أن رسول الله ﷺ قال
Hüşeym, Abdülhamîd el-Medenî'den, o İbrâhîm b. İsmâîl el-Ensârî'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
لعُوَيم بن ساعدة. "ما هذا الذي أثنى الله عليكم: (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) " قالوا: يا رسول الله، إنا نغسل الأدبار بالماء.
Uveym b. Sâide'ye: "Allah'ın: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} 'Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever' [buyurarak] sizi kendisiyle övdüğü şey nedir?" diye sordu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz arkaları su ile yıkarız' dediler.
وقال ابن جرير: حدثني محمد بن عُمارة الأسدي، حدثنا محمد بن سعد، حدثنا إبراهيم بن محمد، عن شرحبيل بن سعد قال: سمعت خُزَيمة بن ثابت يقول: نزلت هذه الآية: (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) قال: كانوا يغسلون أدبارهم من الغائط.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, bize Muhammed b. Sa'd anlattı, bize İbrâhîm b. Muhammed, Şürahbîl b. Sa'd'dan anlattı, o dedi ki: Huzeyme b. Sâbit'in şöyle dediğini işittim: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” ayeti indi. Dedi ki: Onlar büyük abdestten sonra arkalarını su ile yıkarlardı.
حديث آخر: قال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا يحيى بن آدم، حدثنا مالك -يعني: ابن مغْوَل -سمعت سيارا أبا الحكم، عن شهر بن حوشب، عن محمد بن عبد الله بن سلام قال: لما قدم رسول الله ﷺ، يعني: قباء، فقال: "إن الله، ﷿، قد أثنى عليكم في الطهور خيرًا، أفلا تخبروني؟ ". يعني: قوله تعالى: (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) فقالوا: يا رسول الله، إنا نجده مكتوبًا علينا في التوراة: الاستنجاءُ بالماء.
Başka bir hadis: İmam Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bize Mâlik -yani İbn Miğvel- anlattı, Seyyâr Ebû'l-Hakem'den işittim, o Şehr b. Havşeb'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan rivayet etti, o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -yani Kuba'ya- geldiğinde şöyle buyurdu: "Şüphesiz aziz ve celil olan Allah temizlik konusunda sizi hayırla övdü; bana haber vermez misiniz?" Yani Allah Teâlâ'nın: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” kavlini [kastediyordu]. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz Tevrat'ta üzerimize yazılı olarak su ile istinca etmeyi (temizlenmeyi) buluyoruz' dediler.
وقد صرح بأنه مسجد قباء جماعة من السلف، رواه علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس. ورواه عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن الزهري، عن عُرْوَة بن الزبير. وقاله عطية العوفي، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، والشعبي، والحسن البصري، ونقله البغوي عن سعيد بن جُبَير، وقتادة.
Selef'ten bir grup bunun Kuba Mescidi olduğunu açıkça belirtmiştir. Bunu Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan rivayet etti. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etti. Atıyye el-Avfî, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, eş-Şa'bî ve el-Hasen el-Basrî de böyle demiştir. Begavî de bunu Saîd b. Cübeyr ve Katâde'den nakletmiştir.
وقد ورد في الحديث الصحيح: أن مسجد رسول الله ﷺ الذي هو في جوف المدينة، هو المسجد الذي أسس على التقوى. وهذا صحيح. ولا منافاة بين الآية وبين هذا؛ لأنه إذا كان مسجد قباء قد أسس على التقوى من أول يوم، فمسجد رسول الله ﷺ بطريق الأولى والأحرى؛ ولهذا قال الإمام أحمد بن حنبل في مسنده:
Sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'nin merkezindeki mescidinin, takva üzerine kurulan mescid olduğu varid olmuştur. Bu sahihtir. Ayet ile bunun arasında bir çelişki yoktur; çünkü Kuba Mescidi ilk günden itibaren takva üzerine kurulmuşsa, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi evleviyetle ve öncelikle böyledir. Nitekim İmam Ahmed b. Hanbel Müsned'inde şöyle demiştir:
حدثنا أبو نُعيم، حدثنا عبد الله بن عامر الأسلمي، عن عمران بن أبي أنس، عن سهل بن سعد، عن أبيّ بن كعب: أن النبي ﷺ قال: "المسجد الذي أسس على التقوى مسجدي هذا". تفرد به أحمد.
Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Abdullah b. Âmir el-Eslemî, İmrân b. Ebî Enes'ten, o Sehl b. Sa'd'dan, o Übey b. Ka'b'dan anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Takva üzerine kurulan mescid, benim şu mescidimdir." Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا ربيعة بن عثمان التيمي، عن عمران بن أبي أنس، عن سهل بن سعد الساعدي قال: اختلف رجلان على عهد رسول الله ﷺ في المسجد الذي أسِّسَ على التقوى، فقال أحدهما: هو مسجد رسول الله ﷺ. وقال الآخر: هو مسجد قباء.
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı, bize Rebîa b. Osmân et-Teymî, İmrân b. Ebî Enes'ten, o Sehl b. Sa‘d es-Sâidî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında iki adam, takva üzerine kurulan mescid hakkında ihtilaf etti. Biri: "O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir" dedi. Diğeri ise: "O, Kuba Mescidi'dir" dedi.
فأتيا النبي ﷺ فسألاه، فقال: "هو مسجدي هذا" تفرد به أحمد أيضا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona sordular; o da: "O, benim şu mescidimdir" buyurdu. Bu rivayette de Ahmed tek kalmıştır.
حديث آخر: قال أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا ليث، عن عمران بن أبي أنس، عن سعيد بن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: تمارى رجلان في المسجد الذي أسس على التقوى، فقال أحدهما: هو مسجد قباء، وقال الآخر: هو مسجد النبي ﷺ، فقال النبي ﷺ: "هو مسجدي هذا" تفرد به أحمد.
Başka bir hadis: Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize Leys, İmrân b. Ebî Enes'ten, o Saîd b. Ebî Saîd el-Hudrî'den -radıyallâhu anh- anlattı; o şöyle dedi: İki adam takva üzerine kurulan mescid hakkında tartıştı. Biri: 'O, Kuba Mescidi'dir' dedi, diğeri ise: 'O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, benim şu mescidimdir" buyurdu. Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır.
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى، حدثنا ليث، حدثني عمران بن أبي أنس، عن ابن أبي سعيد، عن أبيه أنه قال: تمارى رجلان في المسجد الذي أسس على التقوى من أول يوم، فقال رجل: هو مسجد قباء، وقال الآخر: هو مسجد رسول الله ﷺ، فقال رسول الله ﷺ: "هو مسجدي".
Başka bir tarîk: İmam Ahmed dedi ki: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, bize Leys anlattı, bana İmrân b. Ebî Enes, İbn Ebî Saîd'den, o babasından anlattı ki o şöyle demiştir: İki adam ilk günden takva üzerine kurulan mescid hakkında tartıştı. Bir adam: 'O, Kuba Mescidi'dir' dedi, diğeri ise: 'O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, benim mescidimdir" buyurdu.
وكذا رواه الترمذي والنسائي عن قتيبة، عن الليث وصححه الترمذي، ورواه مسلم كما سيأتي.
Aynı şekilde Tirmizî ve Nesâî bunu Kuteybe'den, o Leys'ten rivayet ettiler ve Tirmizî sahih olduğunu belirtti; Müslim de geleceği üzere bunu rivayet etmiştir.
طريق أخرى: قال أحمد: حدثنا يحيى، عن أُنَيْس بن أبي يحيى، حدثني أبي قال: سمعت أبا سعيد الخدري قال: اختلف رجلان: رجل من بني خَدْرة، ورجل من بني عمرو بن عوف في المسجد الذي أسس على التقوى، فقال الخدري: هو مسجد رسول الله ﷺ، وقال العَمْري: هو مسجد قباء، فأتيا رسول الله ﷺ فسألاه عن ذلك، فقال: "هو هذا المسجد" لمسجد رسول الله ﷺ، وقال: "في ذاك [خير كثير] يعني: مسجد قباء".
Başka bir tarîk: Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ, Üneys b. Ebî Yahyâ'dan anlattı, bana babam anlattı; Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle işittiğini söyledi: İki adam; Benî Hudra'dan bir adam ile Benî Amr b. Avf'tan bir adam takva üzerine kurulan mescid hakkında ihtilaf etti. Hudrî olan: 'O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dedi. Amrî olan ise: 'O, Kuba Mescidi'dir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona sordular. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi için: "O, bu mesciddir" buyurdu ve: "Şunda da [çok hayır vardır] -yani Kuba Mescidi'ni kastederek-" dedi.
طريق أخرى: قال أبو جعفر بن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا يحيى بن سعيد -حدثنا حميد الخراط المدني، سألت أبا سلمة بن عبد الرحمن بن أبي سعيد فقلت: كيف سمعت أباك يقول في المسجد الذي أسس على التقوى؟ فقال أبي: أتيت رسول الله ﷺ فدخلت عليه في بيت لبعض نسائه، فقلت: يا رسول الله، أين المسجد الذي أسس على التقوى؟ قال: فأخذ كفا من حصباء فضرب به الأرض، ثم قال: "هو مسجدكم هذا". ثم قال: [فقلتُ له: هكذا] سمعتَ أباك يذكره؟.
Başka bir tarîk: Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı -bize Humeyd el-Harrât el-Medenî anlattı: Ebû Seleme b. Abdirrahmân b. Ebî Saîd'e sordum ve: 'Babanın takva üzerine kurulan mescid hakkında ne söylediğini işittin?' dedim. Babam şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve hanımlarından birinin evindeyken yanına girdim. 'Ey Allah'ın Resûlü, takva üzerine kurulan mescid neresidir?' dedim. Dedi ki: Bunun üzerine bir avuç çakıl taşı aldı ve onları yere vurdu, sonra: "O, sizin şu mescidinizdir" buyurdu. Sonra dedi ki: [Ona: Babanın bunu böyle] zikrettiğini mi işittin? dedim.
رواه مسلم منفردًا به عن محمد بن حاتم، عن يحيى بن سعيد، به ورواه عن أبي بكر بن
Bunu tek başına Müslim; Muhammed b. Hâtım'den, o Yahyâ b. Saîd'den bu senedle rivayet etti. Ve onu Ebû Bekr b.
أبي شيبة وغيره، عن حاتم بن إسماعيل، عن حميد الخراط، به.
Ebî Şeybe ve başkalarından, onlar Hâtim b. İsmâil'den, o Humeyd el-Harrât'tan bu senedle rivayet etti.
وقد قال بأنه مسجد النبي ﷺ جماعة من السلف والخلف، وهو مروي عن عمر بن الخطاب، وابنه عبد الله، وزيد بن ثابت، وسعيد بن المسيب. واختاره ابن جرير.
Selef ve haleften bir topluluk onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi olduğunu söylemiştir. Bu, Ömer b. el-Hattâb, oğlu Abdullah, Zeyd b. Sâbit ve Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقوله: (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) دليل على استحباب الصلاة في المساجد القديمة المؤسسة من أول بنائها على عبادة الله وحده لا شريك له، وعلى استحباب الصلاة مع جماعة الصالحين، والعباد العاملين المحافظين على إسباغ الوضوء، والتنزه عن ملابسة القاذورات.
Allah Teâlâ'nın: {(لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} “İlk günden takva üzerine kurulan mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” buyruğu; ilk inşasından itibaren ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadet üzerine kurulmuş kadim mescidlerde namaz kılmanın müstehaplığına ve salihlerin, amil abidlerin, abdesti tastamam almaya özen gösterenlerin ve pisliklere bulaşmaktan sakınanların cemaatiyle birlikte namaz kılmanın müstehap olduğuna delildir.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، عن شعبة، عن عبد الملك بن عمير، سمعت شبيبا أبا روح يحدث عن رجل من أصحاب النبي ﷺ؛ أن رسول الله ﷺ صَلَّى بهم الصبح فقرأ بهم الروم فأوهم، فلما انصرف قال: "إنه يلبس علينا القرآن، إن أقواما منكم يصلون معنا لا يحسنون الوضوء، فمن شهد الصلاة معنا فليحسن الوضوء".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den anlattı: Şebîb Ebû Ravh'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan şöyle rivayet ettiğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sabah namazını kıldırdı ve onlara Rûm Suresi'ni okudu, [kıraatte] yanılgıya düştü. Namazdan çıkınca şöyle buyurdu: "Kur'an bize karıştırılıyor; çünkü sizden bazı kimseler bizimle namaz kılıyor da abdesti güzelce almıyorlar. Bizimle namazda bulunan kimse abdestini güzelce alsın."
ثم رواه من طريقين آخرين، عن عبد الملك بن عمير، عن شبيب أبي روح من ذي الكَلاع: أنه صلى مع النبي ﷺ، فذكره فدل هذا على أن إكمال الطهارة يسهل القيام في العبادة، ويعين على إتمامها وإكمالها والقيام بمشروعاتها.
Sonra bunu Abdülmelik b. Umeyr'den, o Zü'l-Kelâ'dan olan Şebîb Ebû Ravh'tan iki ayrı yoldan rivayet etti: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı, ardından bunu zikretti. Bu da gösterir ki temizliği tam yapmak ibadette durmayı kolaylaştırır; onun tamamlanmasına, mükemmelleşmesine ve meşru amellerinin yerine getirilmesine yardımcı olur.
وقال أبو العالية في قوله تعالى: (وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) إن الطهور بالماء لحسن، ولكنهم المطهرون من الذنوب.
Ebü'l-Âliye, Allah Teâlâ'nın: {(وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} “Allah da çokça temizlenenleri sever” buyruğu hakkında şöyle dedi: Su ile temizlenmek şüphesiz güzeldir; fakat onlar günahlardan arınan kimselerdir.
وقال الأعمش: التوبة من الذنب، والتطهير من الشرك.
A'meş şöyle dedi: Günahtan tövbe etmek ve şirkten arınmaktır.
وقد ورد في الحديث المروي من طرق، في السنن وغيرها، أن رسول الله ﷺ قال لأهل قباء: "قد أثنى الله عليكم في الطهور، فماذا تصنعون؟ " فقالوا: نستنجي بالماء.
Sünen ve diğer eserlerde muhtelif yollarla rivayet edilen hadiste varid olmuştur ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kuba ehline: "Allah temizlik konusunda sizi övdü; siz ne yapıyorsunuz?" buyurdu. Onlar: 'Su ile istinca yapıyoruz' dediler.
وقد قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا عبد الله بن شبيب، حدثنا أحمد بن محمد بن عبد العزيز قال: وجدته في كتاب أبي، عن الزهري، عن عبيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس قال: نزلت هذه الآية في أهل قباء. (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ) فسألهم رسول الله ﷺ فقالوا: إنا نُتْبِعُ الحجارة الماء.
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Abdullah b. Şebîb anlattı, bize Ahmed b. Muhammed b. Abdilazîz anlattı, dedi ki: Babamın kitabında ez-Zührî'den, o Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o İbn Abbas'tan buldum; şöyle dedi: Bu ayet Kuba ehli hakkında indi: {(فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sordu; onlar: 'Biz taşların ardından suyu kullanırız' dediler.
ثم قال: تفرد به محمد بن عبد العزيز، عن الزهري، ولم يرو عنه سوى ابنه.
Sonra şöyle dedi: "Bunu ez-Zührî'den rivayette Muhammed b. Abdilazîz tek kalmıştır (teferrüd etmiştir) ve ondan da oğlu dışında kimse rivayet etmemiştir."
قلت: وإنما ذكرته بهذا اللفظ لأنه مشهور بين الفقهاء ولم يعرفه كثير من المحدّثين المتأخرين، أو كلهم، والله أعلم.
Derim ki: Bunu bu lafızla zikretmemin sebebi, fakihler arasında meşhur olmasıdır; ancak sonraki devir muhaddislerinin çoğu veya hepsi bunu bilmemiştir, en doğrusunu Allah bilir.
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)}
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)} “Binasını Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını çökmek üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (109) Yaptıkları bina, kalpleri parça parça olmadıkça yüreklerinde bir şüphe [kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (110)”
يقول تعالى: لا يستوي من أسس بنيانه على تقوى الله ورضوان، ومن بنى مسجدا ضرارا وكفرا وتفريقا بين المؤمنين، وإرصادا لمن حارب الله ورسوله من قبل، فإنما بنى هؤلاء بنيانهم (عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ) أي: طرف حَفِيرة مثاله (فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) أي: لا يصلح عمل المفسدين.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Binasını Allah korkusu ve rızası üzerine kuran kimse ile mescidi zarar vermek, küfretmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşmış kimseye gözetleme yeri hazırlamak için inşa eden kimse bir olmaz. Çünkü bunlar binalarını: {(عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ)} “Çökmek üzere olan bir yarın kenarına” yani bir çukurun kenarına kurmuşlardır; bunun misali: {(فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ)} “Cehennem ateşindedir. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” yani bozguncuların işini düzeltmez.
قال جابر بن عبد الله: رأيت المسجد الذي بني ضرارا يخرج منه الدخان على عهد النبي ﷺ.
Câbir b. Abdillâh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde zarar vermek maksadıyla inşa edilen o mescitten duman çıktığını gördüm.
وقال ابن جُرَيْج ذُكر لنا أن رجالا حَفَروا فوجدوا الدخان يخرج منه. وكذا قال قتادة.
İbn Cüreyc dedi ki: Bize anlatıldığına göre bazı adamlar kazdılar ve oradan duman çıktığını gördüler. Katâde de böyle demiştir.
وقال خلف بن ياسين الكوفي: رأيت مسجد المنافقين الذي ذكره الله تعالى في القرآن، وفيه جحر يخرج منه الدخان، وهو اليوم مَزْبلة. رواه ابن جرير ﵀.
Halef b. Yâsîn el-Kûfî dedi ki: Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği münafıkların mescidini gördüm; içinde duman çıkan bir delik vardı ve o bugün bir çöplüktür. Bunu İbn Cerîr -rahimehullâh- rivayet etti.
وقوله: (لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ) أي: شكا ونفاقا بسبب إقدامهم على هذا الصنيع الشنيع، أورثهم نفاقا في قلوبهم، كما أشرب عابدو العجل حبه.
Allah Teâlâ'nın: {(لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ)} “Yaptıkları bina, yüreklerinde bir şüphe [kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir” buyruğu; yani bu çirkin işe girişmelerinden ötürü [kalplerinde] bir şüphe ve nifak olarak kalacaktır. Tıpkı buzağıya tapanların kalbine onun sevgisinin içirilmesi gibi, bu da kalplerinde nifak miras bırakmıştır.
وقوله: (إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ) أي: بموتهم. قاله ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، وزيد بن أسلم، والسدي، وحبيب بن أبي ثابت، والضحاك، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغير واحد من علماء السلف.
Allah Teâlâ'nın: {(إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ)} “Kalpleri parça parça olmadıkça” buyruğu; yani ölümleriyle parçalanmadıkça demektir. Bunu İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, Zeyd b. Eslem, es-Süddî, Habîb b. Ebî Sâbit, ed-Dahhâk, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve Selef âlimlerinden birçok kimse söylemiştir.
(وَاللَّهُ عَلِيمٌ) أي: بأعمال خلقه، (حَكِيمٌ) في مجازاتهم عنها، من خير وشر.
{(وَاللَّهُ عَلِيمٌ)} “Allah hakkıyla bilendir”; yani yarattıklarının amellerini [hakkıyla bilendir]. {(حَكِيمٌ)} “Hüküm ve hikmet sahibidir”; hayır ve şer olarak [amellerinin] karşılığını vermesinde [hüküm ve hikmet sahibidir].
{إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)}
{إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmesi karşılığında satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da Allah üzerine hak bir vaattir. Verdiği sözü Allah'tan daha çok tutan kim vardır? O halde O'nunla yaptığınız bu alışverişten dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş budur. (111)”
يخبر تعالى أنه عاوض عباده المؤمنين عن أنفسهم وأموالهم إذ بذلوها في سبيله بالجنة، وهذا من فضله وكرمه وإحسانه، فإنه قبل العوض عما يملكه بما تفضل به على عباده المطيعين له؛ ولهذا قال الحسن البصري وقتادة: بايعهم والله فأغلى ثمنهم.
Allah Teâlâ; mümin kullarının canlarını ve mallarını Kendi yolunda feda etmelerine karşılık onlara cenneti verdiğini haber vermektedir. Bu O'nun lütfundan, kereminden ve ihsanındandır; zira O, bizzat Kendi mülkü olan şeyin karşılığını, Kendisine itaat eden kullarına lütufta bulunduğu şeyle kabul buyurmuştur. Bu sebeple el-Hasen el-Basrî ve Katâde şöyle demiştir: 'Vallahi onlarla alışveriş yaptı ve paha biçilmez bir bedel ödedi.'
وقال شَمِر بن عطية: ما من مسلم إلا ولله، ﷿، في عُنُقه بيعة، وفَّى بها أو مات عليها، ثم تلا هذه الآية.
Şemir b. Atiyye şöyle demiştir: Hiçbir Müslüman yoktur ki boynunda Allah Azze ve Celle'ye verilmiş bir biat bulunmasın; ya onu yerine getirir ya da bu [bağlılık] üzere ölür. Sonra bu ayeti okudu.
ولهذا يقال: من حمل في سبيل الله بايع الله، أي: قَبِل هذا العقد ووفى به.
Bu sebeple: 'Kim Allah yolunda [silah] kuşanırsa, Allah ile biatleşmiştir' denilir; yani bu akdi kabul etmiş ve onu yerine getirmiştir.
وقال محمد بن كعب القُرَظي وغيره: قال عبد الله بن رواحة، ﵁، لرسول الله ﷺ -يعني ليلة العقبةِ -: اشترط لربك ولنفسك ما شئت! فقال: "أشترط لربي أن تعبدوه ولا تشركوا به شيئا، وأشترط لنفسي أن تمنعوني مما تمنعون منه أنفسكم وأموالكم". قالوا: فما لنا إذا فعلنا ذلك؟ قال: "الجنة". قالوا: رَبِح البيعُ، لا نُقِيل ولا نستقيل، فنزلت: (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ) الآية.
Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ve başkaları şöyle demiştir: Abdullah b. Revâha radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e -yani Akabe gecesinde-: 'Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş!' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı şart koşuyorum; kendim için ise canlarınızı ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum' buyurdu. Onlar: 'Bunu yaptığımız takdirde bize ne var?' dediler. O da: 'Cennet' buyurdu. Onlar da: 'Alışveriş karlı çıktı; biz ne bu anlaşmayı bozarız ne de bozulmasını isteriz' dediler. Bunun üzerine {(إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ)} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” ayeti indi.
وقوله: (يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ) أي: سواء قتلوا أو قُتلوا، أو اجتمع لهم هذا وهذا، فقد وجبت لهم الجنة؛ ولهذا جاء في الصحيحين: "وتكفل الله لمن خرج في سبيله، لا يخرجه إلا جهاد في سبيلي، وتصديق برسلي، بأن توفاه أن يدخله الجنة، أو يرجعه إلى مسكنه الذي خرج منه، نائلا ما نال من أجر أو غنيمة".
Allah Teâlâ'nın: {(يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ)} “Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler” buyruğu; yani ister öldürsünler, ister öldürülsünler veya her ikisi birden başlarına gelsin, cennet onlar için kesinleşmiştir. Bu sebeple Sahîhayn'da şöyle vârid olmuştur: 'Allah Kendi yolunda çıkan kimseye -ki onu sadece Benim yolumda cihad etmek ve peygamberlerimi tasdik etmek çıkarmıştır- canını alırsa onu cennete koyacağına, yahut elde ettiği ecir veya ganimet ile birlikte onu çıkmış olduğu meskenine geri döndüreceğine kefil olmuştur.'
وقوله: (وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ) تأكيد لهذا الوعد، وإخبار بأنه قد كتبه على نفسه الكريمة، وأنزله على رسله في كتبه الكبار، وهي التوراة المنزلة على موسى، والإنجيل المنزل على عيسى، والقرآن المنزل على محمد، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.
Allah Teâlâ'nın: {(وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ)} “Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da Allah üzerine hak bir vaattir” buyruğu, bu vaadin teyidi olup, bunu Kendi kerîm zatı üzerine yazdığını ve peygamberlerine büyük kitaplarında indirdiğini haber vermektedir; bunlar da Mûsâ'ya indirilen Tevrat, Îsâ'ya indirilen İncil ve Muhammed'e indirilen Kur'an'dır -Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun-.
وقوله: (وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ) [أي: ولا واحد أعظم وفاءً بما عاهد عليه من الله] فإنه لا يخلف الميعاد، وهذا كقوله تعالى: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} [النساء: ٨٧] {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} [النساء: ١٢٢]؛ ولهذا قال: (فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) أي: فليستبشر من قام بمقتضى هذا العقد ووفى بهذا العهد، بالفوز العظيم، والنعيم المقيم.
Allah Teâlâ'nın: {(وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ)} “Verdiği sözü Allah'tan daha çok tutan kim vardır?” buyruğu [yani: Söz verdiği şeyi yerine getirmede Allah'tan daha vefalı hiç kimse yoktur]; zira O vaadinden dönmez. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Nisâ: 87], {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} “Sözce Allah'tan daha doğru olan kimdir?” [Nisâ: 122]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {(فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)} “O halde O'nunla yaptığınız bu alışverişten dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş budur” yani bu akdin gereğini yerine getiren ve bu ahde vefa gösteren kimse, büyük bir kurtuluş ve kalıcı bir nimetle sevinsin.
{التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)}
{التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)} “[Onlar], tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, [oruç tutan] seyyahlar, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlardır. Müminleri müjdele!”
هذا نعتُ المؤمنين الذين اشترى الله منهم أنفسهم وأموالهم بهذه الصفات الجميلة والخلال الجليلة: (التَّائِبُونَ) من الذنوب كلها، التاركون للفواحش، (الْعَابِدُونَ) أي: القائمون بعبادة ربهم محافظين عليها، وهي الأقوال والأفعال فمن أخَصّ الأقوال الحمد ؛ فلهذا قال: (الْحَامِدُونَ) ومن أفضل الأعمال الصيامُ، وهو ترك الملاذِّ من الطعام والشراب والجماع، وهو المراد بالسياحة هاهنا؛ ولهذا قال: (السَّائِحُونَ) كما وصف أزواج النبي ﷺ بذلك في قوله تعالى: {سَائِحَاتٍ} [التحريم: ٥] أي: صائمات، وكذا الركوع والسجود، وهما عبارة عن الصلاة، ولهذا قال: (الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ) وهم مع ذلك ينفعون خلق الله، ويرشدونهم إلى طاعة الله بأمرهم بالمعروف ونهيهم عن المنكر، مع العلم بما ينبغي فعله ويجب تركُه، وهو حفظ حدود الله في تحليله وتحريمه، علما وعملا فقاموا بعبادة الحق ونصح الخلق؛ ولهذا قال: (وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) لأن الإيمان يشمل هذا كله، والسعادة كل السعادة لمن اتصف به.
Bu, Allah'ın canlarını ve mallarını şu güzel nitelikler ve yüce hasletler karşılığında satın aldığı müminlerin vasfıdır: Bütün günahlardan dönen, çirkin hayasızlıklardan vazgeçen {(التَّائِبُونَ)} “tevbe edenler”; Rablerine ibadeti yerine getirip bunu koruyan {(الْعَابِدُونَ)} “ibadet edenler” ki bu [ibadet] sözler ve amellerdir; sözlerin en özeli ise hamttır, bu sebeple {(الْحَامِدُونَ)} “hamdedenler” buyurmuştur. Amellerin en faziletlilerinden biri ise oruçtur ki o da yeme, içme ve cinsel ilişki lezzetlerini terk etmektir; burada 'siyâhat' ile kastedilen de budur. Bu sebeple: {(السَّائِحُونَ)} “oruç tutanlar” buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını {سَائِحَاتٍ} “oruç tutanlar” [Tahrîm: 5] buyruğunda böyle vasfetmiştir; yani oruç tutan kadınlar demektir. Aynı şekilde rükû ve secde de namazdan ibarettir, bu sebeple: {(الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ)} “rükû edenler, secde edenler” buyurmuştur. Bununla birlikte onlar, Allah'ın yarattıklarına faydalı olur, iyiliği emredip kötülükten sakındırarak onları Allah'a itaate yönlendirirler; bunun yanı sıra yapılması gereken ve terk edilmesi vacip olan şeyleri de bilirler ki bu, ilim ve amel bakımından Allah'ın helal ve haramındaki sınırlarını korumaktır. Böylece hem Hakk'a ibadeti hem de yaratılmışlara nasihati yerine getirmişlerdir. Bu sebeple: {(وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ)} “Müminleri müjdele!” buyurmuştur; çünkü iman bütün bunları kapsar ve tam anlamıyla mutluluk, bu vasıflara sahip olan kimse içindir.
[بيان أن المراد بالسياحة الصيام]:
[Siyâhat ile kastedilenin oruç olduğunun açıklaması]:
قال سفيان الثوري، عن عاصم، عن زِرّ، عن عبد الله بن مسعود قال: (السَّائِحُونَ) الصائمون. وكذا رُوي عن سعيد بن جُبَير، والعوفي عن ابن عباس.
Süfyân es-Sevrî; Âsım'dan, o Zirr'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {(السَّائِحُونَ)} “Sâihûn” oruç tutanlardır, demiştir. Saîd b. Cübeyr'den ve İbn Abbâs'tan gelen el-Avfî rivayetinde de böyle nakledilmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: كل ما ذكر الله في القرآن السياحة، هم الصائمون. وكذا قال الضحاك، ﵀.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: Allah'ın Kur'an'da zikrettiği her siyâhat [kelimesi ile kastedilenler], oruç tutanlardır. ed-Dahhâk -rahimehullâh- da böyle demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا أحمد بن إسحاق، حدثنا أبو أحمد، حدثنا إبراهيم بن يزيد، عن الوليد بن عبد الله، عن عائشة، ﵂، قالت: سياحةُ هذه الأمة الصيام.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. İshâk anlattı, bize Ebû Ahmed anlattı, bize İbrâhîm b. Yezîd, Velîd b. Abdillâh'tan, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti; Âişe dedi ki: 'Bu ümmetin seyahati oruçtur.'
وهكذا قال مجاهد، وسعيد بن جُبَير، وعطاء، وأبو عبد الرحمن السلمي، والضحاك بن مُزاحم، وسفيان بن عُيينة وغيرهم: أن المراد بالسائحين: الصائمون.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Dahhâk b. Müzâhim, Süfyân b. Uyeyne ve başkaları da böyle söyleyerek 'sâihûn' ile oruç tutanların kastedildiğini belirtmişlerdir.
وقال الحسن البصري: (السَّائِحُونَ) الصائمون شهر رمضان.
el-Hasen el-Basrî şöyle demiştir: {(السَّائِحُونَ)} “Sâihûn”, Ramazan ayında oruç tutanlardır.
وقال أبو عمرو العَبْدي: (السَّائِحُونَ) الذين يديمون الصيام من المؤمنين.
Ebû Amr el-Abdî de şöyle demiştir: {(السَّائِحُونَ)} “Sâihûn”, müminlerden oruca devam edenlerdir.
وقد ورد في حديث مرفوع نحو هذا، وقال ابن جرير: حدثني محمد بن عبد الله بن بَزِيع،
Merfû bir hadiste de buna benzer bir rivayet gelmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı,
حدثنا حكيم بن حزام، حدثنا سليمان، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "السائحون هم الصائمون"
Bize Hakîm b. Hizâm anlattı, bize Süleymân, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sâihûn olanlar, oruç tutanlardır' buyurdu.
[ثم رواه عن بُنْدَار، عن ابن مهدي، عن إسرائيل، عن سليمان الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة أنه قال: (السَّائِحُونَ) الصائمون].
[Sonra bunu Bündâr'dan, o İbn Mehdî'den, o İsrâîl'den, o Süleymân el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Ebû Hüreyre: {(السَّائِحُونَ)} “Sâihûn”, oruç tutanlardır, demiştir].
وهذا الموقوف أصح.
Bu mevkuf rivayet daha sahihtir.
وقال أيضا: حدثني يونس، عن ابن وهب، عن عمر بن الحارث، عن عمرو بن دينار، عن عُبَيد بن عُمَير قال: سئل النبي ﷺ عن السائحين فقال: "هم الصائمون".
[İbn Cerîr] ayrıca şöyle dedi: Bana Yûnus, İbn Vehb'den, o Amr b. el-Hâris'ten, o Amr b. Dînâr'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den anlattı; Ubeyd dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sâihûn hakkında soruldu, O da: 'Onlar oruç tutanlardır' buyurdu.
وهذا مرسل جيد.
Bu, ceyyid (sağlam) bir mürsel rivayettir.
فهذه أصح الأقوال وأشهرها، وجاء ما يدل على أن السياحة الجهاد، وهو ما روى أبو داود في سننه، من حديث أبي أمامة أن رجلا قال: يا رسول الله، ائذن لي في السياحة. فقال النبي ﷺ: "سياحة أمتي الجهاد في سبيل الله".
Bunlar görüşlerin en sahihi ve en meşhurudur. Seyahatin cihad olduğuna delalet eden rivayetler de gelmiştir; bu da Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Ebû Ümâme hadisinden rivayet ettiği şu husustur: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana seyahat [etmem] için izin ver' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ümmetimin seyahati, Allah yolunda cihaddır' buyurdu.
وقال ابن المبارك، عن ابن لَهِيعة: أخبرني عُمارة بن غَزِيَّة: أن السياحة ذكرت عند رسول الله ﷺ، فقال رسول الله ﷺ: "أبدلنا الله بذلك الجهاد في سبيل الله، والتكبير على كل شرف".
İbnü'l-Mübârek, İbn Lehîa'dan nakletti: Bana Umâre b. Gaziyye haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında seyahat zikredildi, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah bize onun yerine Allah yolunda cihadı ve her yüksek yerde tekbir getirmeyi verdi' buyurdu.
وعن عِكْرِمة أنه قال: هم طلبة العلم. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هم المهاجرون. رواهما ابن أبي حاتم.
İkrime'den nakledildiğine göre o: 'Onlar ilim talebeleridir' demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: 'Onlar muhacirlerdir' demiştir. Bu ikisini İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وليس المراد من السياحة ما قد يفهمه بعض من يتعبد بمجرد السياحة في الأرض، والتفرد في شواهق الجبال والكهوف والبراري، فإن هذا ليس بمشروع إلا في أيام الفتَن والزلازل في الدين، كما ثبت في صحيح البخاري، عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: "يوشك أن يكون خير مال الرجل غَنَم يَتْبَع بها شَعفَ الجبال، ومواقع القَطْر، يفر بدينه من الفتن".
Seyahatten kasıt, sırf yeryüzünde dolaşarak ve yüksek dağ başlarında, mağaralarda ve kırlarda tek başına kalarak ibadet ettiğini sanan bazılarının anladığı şey değildir; zira bu, dinde fitnelerin ve sarsıntıların olduğu günler müstesna meşru değildir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kişinin en hayırlı malının, dağ başlarını ve yağmur düşen yerleri izleyerek diniyle fitnelerden kaçtığı davarlar olacağı zaman yakındır.'
وقال العوفي وعلي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ) قال: القائمون بطاعة الله. وكذا قال الحسن البصري، وعنه رواية: (وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ) قال: لفرائض
el-Avfî ve Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar” ayeti hakkında: "[Onlar,] Allah'a itaati yerine getirenlerdir" demiştir. Hasan-ı Basrî de böyle demiştir. Ondan gelen bir rivayette ise { وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar” ayeti hakkında: "[Allah'ın] farzlarını..." demiştir.
الله، وفي رواية: القائمون على أمر الله.
koruyanlardır' demiş, bir rivayette de: 'Allah'ın emrini ayakta tutanlardır' demiştir.
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)}
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)} “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır. (113) İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhim çok içli ve pek yumuşak huyludur. (114)”
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن الزهري، عن ابن المسيب، عن أبيه قال: لما حَضَرت أبا طالب الوفاة دخل عليه النبي ﷺ وعنده أبو جهل، وعبد الله بن أبي أمية، فقال: "أيْ عَمّ، قل: لا إله إلا الله. كلمة أحاجّ لك بها عند الله، ﷿". فقال أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية: يا أبا طالب، أترغب عن ملَّة عبد المطلب؟ [قال: فلم يزالا يكلمانه، حتى قال آخر شيء كلمهم به: على ملة عبد المطلب]. فقال النبي ﷺ: "لأستغفرن لك ما لم أُنْهَ عنك". فنزلت: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) قال: ونزلت فيه: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} [القصص: ٥٦] أخرجاه.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o da babasından anlattı; babası dedi ki: Ebû Tâlib'e vefat anı gelip çatınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi. Yanında Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. [Resûlullah]: 'Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki, onunla Allah Azze ve Celle katında senin lehine delil getireyim' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Ey Ebû Tâlib, Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?' dediler. [Râvi dedi ki: Onunla konuşmaya devam ettiler; nihayet onların konuştuğu son söz: 'Abdülmuttalib'in dini üzere' oldu]. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Senin hakkında bana yasaklanmadığı sürece senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim' buyurdu. Bunun üzerine: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ)} “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayeti indi. [Râvi] dedi ki: Onun hakkında {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” [Kasas: 56] ayeti indi. Bu hadisi ikisi [Buhârî ve Müslim] tahrîc etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن آدم، أخبرنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن أبي الخليل، عن علي، ﵁، قال: سمعت رجلا يستغفر لأبويه، وهما مشركان، فقلت: أيستغفر الرجل لأبويه وهما مشركان؟ فقال: أو لم يستغفر إبراهيم لأبيه؟ فذكرت ذلك للنبي ﷺ، فنزلت: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ) إلى قوله: (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ) قال: "لما مات"، فلا أدري قاله سفيان أو قاله إسرائيل، أو هو في الحديث "لما مات".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bize Süfyân haber verdi, Ebû İshâk'tan, o Ebû'l-Halîl'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan nakletti; Ali dedi ki: Bir adamın, müşrik oldukları halde anne babası için bağışlanma dilediğini işittim. Bunun üzerine: 'Müşrik oldukları halde anne baban için bağışlanma mı diliyorsun?' dedim. O da: 'İbrâhim babası için bağışlanma dilemedi mi?' dedi. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettim. Bunun üzerine: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ)} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayetinden {(فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ)} “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca” buyruğuna kadar indi. [Râvi]: 'Öldüğü zaman' dedi; bunu Süfyân mı söyledi, İsrâîl mi söyledi, yoksa hadiste mi 'öldüğü zaman' diye geçiyor bilmiyorum.
قلت هذا ثابت عن مجاهد أنه قال: لما مات.
Derim ki: Bu, Mücâhid'den 'öldüğü zaman' dediği şeklinde sabittir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا الحسن بن موسى، حدثنا زهير، حدثنا زبيد بن الحارث اليامي عن محارب بن دثار، عن ابن بُرَيْدة، عن أبيه قال: كنا مع النبي ﷺ، فنزل بنا ونحن معه قريب من ألف راكب، فصلى ركعتين، ثم أقبل علينا بوجهه وعيناه تَذْرِفان، فقام إليه عمر بن الخطاب وفَداه بالأب والأم، وقال: يا رسول الله، ما لك؟ قال: "إني سألت ربي، ﷿، في الاستغفار لأمي، فلم يأذن لي، فدمعت عيناي رحمة لها من النار، وإني كنت نهيتكم عن ثلاث: نهيتكم عن زيارة القبور
İmâm Ahmed dedi ki: Bize el-Hasen b. Mûsâ anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Zübeyd b. el-Hâris el-Yâmî Muhârib b. Disâr'dan, o İbn Büreyde'den, o da babasından nakletti; babası dedi ki: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Biz onunla birlikte yaklaşık bin binekli iken [bir yerde] konakladı. İki rekât namaz kıldı, sonra gözlerinden yaşlar boşanır bir halde yüzünü bize döndü. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb onun yanına vardı, anne ve babasını ona feda ederek: "Ey Allah'ın Resûlü, neyin var [ne oldu]?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Ben Rabbim azze ve celle'den annem için mağfiret dilemeyi istedim, fakat bana izin vermedi. Ateşten ötürü ona duyduğum merhametten dolayı gözlerim yaşardı. Şüphesiz ben sizi üç şeyden menetmiştim: Sizi kabirleri ziyaret etmekten menetmiştim;
فزوروها، لتذكركم زيارتُها خيرًا، ونهيتكم عن لحوم الأضاحي بعد ثلاث، فكلوا وأمسكوا ما شئتم، ونهيتكم عن الأشربة في الأوعية، فاشربوا في أي وعاء ولا تشربوا مسكرا".
artık onları ziyaret edin, zira onların ziyareti size hayrı hatırlatır. Kurban etlerini üç günden fazla [tutmaktan] menetmiştim; artık dilediğiniz gibi yiyin ve saklayın. Belirli kaplarda içecek yapmaktan menetmiştim; artık dilediğiniz kapta için fakat sarhoşluk veren şeyleri içmeyin' buyurdu.
وروى ابن جرير، من حديث علقمة بن مَرْثد، عن سليمان بن بُرَيدة، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ لما قدم مكة أتى رَسْمَ قبر، فجلس إليه، فجعل يخاطب، ثم قام مستعبرًا. فقلنا: يا رسول الله، إنا رابنا ما صنعت. قال: "إني استأذنت ربي في زيارة قبر أمي، فأذن لي، واستأذنته في الاستغفار لها فلم يأذن لي". فما رئي باكيا أكثر من يومئذ.
İbn Cerîr, Alkame b. Mersed hadisinden, o Süleymân b. Büreyde'den, o da babasından rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye geldiğinde bir mezar kalıntısının yanına varıp oturdu ve onunla konuşmaya başladı, sonra gözleri yaşararak kalktı. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, senin yaptığın şey bizi endişelendirdi' dedik. [Resûlullah]: 'Ben Rabbimden annemin kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi; onun için bağışlanma dilemek için izin istedim, bana izin vermedi' buyurdu. O günkü kadar çok ağladığı hiç görülmemişti.
وقال ابن أبي حاتم، في تفسيره: حدثنا أبي، حدثنا خالد بن خِداش، حدثنا عبد الله بن وهب، عن ابن جرَيج عن أيوب بن هانئ، عن مسروق، عن عبد الله بن مسعود قال: خرجَ رسول الله ﷺ يوما إلى المقابر، فاتبعناه، فجاء حتى جلس إلى قبر منها، فناجاه طويلا ثم بكى فبكينا لبكائه ثم قام فقام إليه عمر بن الخطاب، فدعاه ثم دعانا، فقال: "ما أبكاكم؟ " فقلنا: بكينا لبكائك. قال: "إن القبر الذي جلستُ عنده قبر آمنة، وإني استأذنتُ ربي في زيارتها فأذن لي" ثم أورده من وجه آخر، ثم ذكر من حديث ابن مسعود قريبا منه، وفيه: "وإني استأذنت ربي في الدعاء لها فلم يأذن لي، وأنزل علي: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى) فأخذني ما يأخذ الولد للوالدة، وكنت نهيتكم عن زيارة القبور فزوروها، فإنها تذكر الآخرة".
İbn Ebî Hâtim tefsirinde dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hâlid b. Hıdâş anlattı, bize Abdullah b. Vehb, İbn Cüreyc'den, o Eyyûb b. Hânî'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti; İbn Mes'ûd dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün kabristana çıktı, biz de O'nu takip ettik. Gelip o kabirlerden birinin yanına oturdu, uzun uzun yalvardı, sonra ağladı. O ağladığı için biz de ağladık. Sonra kalktı; Ömer b. el-Hattâb O'na doğru yöneldi, O da Ömer'i çağırdı, sonra bizi de çağırdı ve: 'Sizi ağlatan nedir?' buyurdu. Biz: 'Senin ağlamana ağladık' dedik. Şöyle buyurdu: 'Yanına oturduğum kabir Âmine'nin kabridir. Ben Rabbimden onu ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi.' Sonra bunu başka bir yoldan rivayet etti, ardından İbn Mes'ûd'un hadisinden buna yakın bir rivayet zikretti; o rivayette şu ifade yer almaktadır: 'Ben Rabbimden onun için dua etmeyi istedim, bana izin vermedi ve bana: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى)} “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayetini indirdi. Bir evladın annesine duyduğu şefkat beni kapladı. Ben sizi kabir ziyaretinden menetmiştim, artık onları ziyaret edin; çünkü o ahireti hatırlatır.'
حديث آخر في معناه: قال الطبراني: حدثنا محمد بن علي المروزي، حدثنا أبو الدرداء عبد العزيز بن منيب، حدثنا إسحاق بن عبد الله بن كَيْسَان، عن أبيه، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس؛ أن رسول الله ﷺ لما أقبل من غزوة تبوك واعتمر، فلما هبط من ثنية عُسْفان أمر أصحابه: أن استندوا إلى العقبة حتى أرجع إليكم، فذهب فنزل على قبر أمّه، فناجى ربَّه طويلا ثم إنه بكى فاشتد بكاؤه، وبكى هؤلاء لبكائه، وقالوا: ما بكى نبي الله بهذا المكان إلا وقد أُحدثَ في أمته شيء لا تُطيقه. فلما بكى هؤلاء قام فرجع إليهم، فقال: "ما يبكيكم؟ ". قالوا: يا نبي الله، بكينا لبكائك، فقلنا: لعله أحدث في أمتك شيء لا تطيقه، قال: "لا وقد كان بعضه، ولكن نزلت على قبر أمي
Aynı anlamda başka bir hadis: Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. Alî el-Mervezî anlattı, bize Ebü'd-Derdâ Abdülazîz b. Münîb anlattı, bize İshâk b. Abdillâh b. Keysân babasından, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nden dönüp umre yaptığında, Usfân Geçidi'nden indiği vakit ashabına: «Ben size dönünceye kadar boğaza (tepeye) yaslanıp bekleyin» diye emretti. Sonra gidip annesinin kabrine indi ve Rabbine uzun uzun yalvardı. Sonra ağladı ve ağlaması şiddetlendi; ashab da O'nun ağlamasından ötürü ağladı ve: "Allah'ın Peygamberi bu mekânda ancak ümmeti hakkında güç yetiremeyecekleri bir şey meydana geldiği için ağlamıştır" dediler. Onlar ağlayınca [Resûlullah] kalkıp yanlarına döndü ve: «Sizi ağlatan nedir?» buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Peygamberi! Senin ağlamandan dolayı ağladık ve 'Herhalde ümmetine güç yetiremeyecekleri bir şey meydana geldi' dedik" dediler. [Resûlullah]: «Hayır, gerçi bunun bir kısmı meydana gelmişti; fakat ben annemin kabrine indim...» buyurdu.
فدعوت الله أن يأذن لي في شفاعتها يوم القيامة، فأبى الله أن يأذن لي، فرحمتها وهي أمّي، فبكيت، ثم جاءني جبريل فقال: (وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) فتبرّأ أنت من أمك، كما تبرأ إبراهيم من أبيه، فرحمْتُها وهي أمي، ودعوت ربي أن يرفع عن أمتي أربعًا، فرفع عنهم اثنتين، وأبى أن يرفع عنهم اثنتين: دعوتُ ربي أن يرفع عنهم الرجم من السماء والغَرَق من الأرض، وألا يلبسهم شيعا، وألا يذيق بعضهم بأس بعض، فرفع الله عنهم الرجم من السماء، والغرق من الأرض، وأبى الله أن يرفع عنهم القتل والهرج". وإنما عدل إلى قبر أمه لأنها كانت مدفونة تحت كَداء وكانت عُسْفان لهم.
kıyamet gününde ona şefaat etmeme izin vermesi için Allah'a dua ettim, fakat Allah bana izin vermekten imtina etti; ben de annem olduğu için ona acıdım ve ağladım. Sonra bana Cibrîl gelip şöyle dedi: {(وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ)} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı”. İbrâhim babasından uzaklaştığı gibi sen de annenden uzaklaş. Ben annem olduğu için ona acıdım. Rabbimden ümmetimden dört şeyi kaldırmasını diledim; onlardan ikisini kaldırdı, ikisini kaldırmaktan ise imtina etti: Rabbimden onlardan gökten taş yağmasını ve yerden boğulmayı kaldırmasını, onları fırkalara bölmemesini ve birbirlerinin azabını tattırmamasını diledim. Allah onlardan gökten taş yağmasını ve yerden boğulmayı kaldırdı; öldürmeyi ve kargaşayı kaldırmaktan ise imtina etti' buyurdu. O'nun annesinin kabrine yönelmesinin sebebi, annesinin Kedâ altına defnedilmiş olması ve Usfân'ın onların yeri olması idi.
وهذا حديث غريب وسياق عجيب، وأغرب منه وأشد نكارة ما رواه الخطيب البغدادي في كتاب "السابق واللاحق" بسند مجهول، عن عائشة في حديث فيه قصة أن الله أحيا أمَّه فآمنت ثم عادت. وكذلك ما رواه السهيلي في "الروض" بسند فيه جَمَاعة مجهولون: أن الله أحيا له أباه وأمه فآمنا به.
Bu hadis garib olup metin akışı da acayiptir. Bundan daha garip ve münkerliği daha şiddetli olanı ise el-Hatîb el-Bağdâdî'nin 'es-Sâbık ve'l-Lâhık' adlı kitabında meçhul bir senetle Âişe'den naklettiği, Allah'ın [Resûlullah'ın] annesini diriltip iman ettikten sonra tekrar [vefatına] döndürdüğüne dair bir kıssa içeren hadistir. Aynı şekilde es-Süheylî'nin 'er-Ravd' adlı eserinde içinde meçhul kimselerin bulunduğu bir senetle naklettiği: Allah'ın O'nun için anne ve babasını dirilttiği ve onların O'na iman ettiği [şeklindeki rivayet de böyledir].
وقد قال الحافظ ابن دِحْيَةَ: [هذا الحديث موضوع يرده القرآن والإجماع، قال الله تعالى: {وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} [النساء: ١٨]. وقال أبو عبد الله القرطبي: إن مقتضى هذا الحديث. . . وردَّ عَلَى ابن دِحية] في هذا الاستدلال بما حاصله: أن هذه حياة جديدة، كما رجعت الشمس بعد غيبوبتها فصلى عَلِيٌّ العصر، قال الطحاوي: وهو [حديث] ثابت، يعني: حديث الشمس.
Hâfız İbn Dıhye şöyle demiştir: [Bu uydurma bir hadis olup Kur'an ve icmâ bunu reddetmektedir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “Kafir olarak ölenler de [böyle değildir]” [Nisâ: 18] buyurmuştur. Ebû Abdillâh el-Kurtubî ise: 'Bu hadisin gereği...' demiş ve İbn Dıhye'ye bu istidlalinde şu hülasa ile cevap vermiştir] : Bu yeni bir hayattır; tıpkı güneşin batışından sonra geri dönmesi ve Ali'nin ikindiyi kılması gibi. et-Tahâvî: 'O sabit bir [hadistir]' demiştir; yani güneş hadisi.
قال القرطبي: فليس إحياؤهما يمتنع عقلا ولا شرعا، قال: وقد سمعت أن الله أحيا عمه أبا طالب، فآمن به.
el-Kurtubî şöyle demiştir: Onların ikisinin [de] diriltilmesi aklen de şer'an de imkânsız değildir. [Yine] demiştir ki: Allah'ın, amcası Ebû Tâlib'i dirilttiğini ve onun da kendisine iman ettiğini işitmiştim.
قلت: وهذا كله متوقف على صحة الحديث، فإذا صح فلا مانع منه والله أعلم.
Derim ki: Bütün bunlar hadisin sıhhatine bağlıdır; eğer sahih olursa buna bir engel yoktur, en doğrusunu Allah bilir.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ) الآية، فإن رسول الله ﷺ أراد أن يستغفر لأمه، فنهاه الله عن ذلك فقال: "فإنّ إبراهيم خليل الله استغفر لأبيه"، فأنزل الله: (وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ) الآية.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ)} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem annesi için mağfiret dilemek istedi, Allah ise bunu O'na yasakladı . Bunun üzerine: 'İbrâhim -Allah'ın Halîl'i- babası için mağfiret dilemişti' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {(وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ)} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi” ayetini indirdi.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، في هذه الآية: كانوا يستغفرُون لهم، حتى نزلت هذه الآية، فلما [نزلت أمسكوا عن الاستغفار لأمواتهم، ولم ينههم أن يستغفروا للأحياء حتى يموتوا] ثم أنزل الله: (وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ) الآية.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu ayet ininceye kadar onlar için bağışlanma diliyorlardı. [Ayet indiğinde ölüleri için bağışlanma dilemekten vazgeçtiler; fakat ölünceye kadar diriler için bağışlanma dilemelerini yasaklamadı]. Sonra Allah Teâlâ: {(وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ)} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise...” ayetini indirdi.
وقال قتادة في هذه الآية: ذُكر لنا أن رجالا من أصحاب النبي ﷺ قالوا: يا نبي الله، إن من آبائنا من كان يحسن الجوار، ويصل الأرحام، ويفُكّ العاني، ويوفي بالذمم؛ أفلا نستغفر لهم؟ قال: فقال النبي ﷺ: "بلى، والله إني لأستغفر لأبي كما استغفر إبراهيم لأبيه". فأنزل الله: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ) حتى بلغ: (الْجَحِيمِ) ثم عذر الله تعالى إبراهيم، فقال: (وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) قال: وذُكر لنا أن نبي الله قال: "أوحى إليّ كلمات، فدخلن في أذني ووقَرْن في قلبي: أمِرْتُ ألا أستغفرَ لمن مات مشركا، ومن أعطى فَضْلَ ماله فهو خيرٌ له، ومن أمسك فهو شرٌ له، ولا يلوم الله على كَفاف".
Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Babalarımızdan komşuluğu iyi gözeten, akrabalık bağlarını gözeten, esiri kurtaran ve ahitlere vefa gösteren kimseler vardı; onlar için bağışlanma dilemeyelim mi?' Râvi dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet, vallahi İbrâhim babası için nasıl bağışlanma dilediyse ben de babam için bağışlanma dilerim' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ)} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” ayetini: {(الْجَحِيمِ)} “cehennemlik” kısmına kadar indirdi. Sonra Allah Teâlâ İbrâhim'in mazeretini beyan ederek şöyle buyurdu: {(وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ)} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı”. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi şöyle buyurmuştur: 'Bana birtakım kelimeler vahyedildi, kulağıma girdi ve kalbime yerleşti: Müşrik olarak ölen kimse için bağışlanma dilememem emrolundu; malının fazlasını veren kimse için bu hayırlıdır, elinde tutan kimse için ise şerdir; Allah yetecek kadarına sahip olanı kınamaz.'
وقال الثوري، عن الشيباني، عن سعيد بن جُبير قال: مات رجل يهودي وله ابن مسلم، فلم يخرج معه، فذكر ذلك لابن عباس فقال: فكان ينبغي له أن يمشي معه ويدفنه، ويدعو له بالصلاح ما دام حيا، فإذا مات وكَّله إلى شأنه ثم قال: (وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) لم يَدْعُ.
es-Sevrî, eş-Şeybânî'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti; Saîd dedi ki: Yahudi bir adam öldü ve onun Müslüman bir oğlu vardı, cenazesiyle beraber çıkmadı. Bu durum İbn Abbâs'a zikredilince şöyle dedi: 'Onunla beraber yürümesi, onu defnetmesi ve hayatta olduğu sürece onun için ıslah dileğinde bulunması gerekirdi. Öldüğü zaman ise onu haline bırakır.' Sonra: {(وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ)} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı” ayetini okudu; [yani artık] dua etmedi.
[قلت] وهذا يشهد له بالصحة ما رواه أبو داود وغيره، عن علي بن أبي طالب قال: لما مات أبو طالب قلت: يا رسول الله، إن عمك الشيخ الضال قد مات. قال: "اذهب فَوَاره ولا تُحْدثَنَّ شيئا حتى تأتيني". وذكر تمام الحديث.
[Derim ki:] Bunun sıhhatine, Ebû Dâvûd ve başkalarının Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiği şu hadis şahitlik etmektedir; Ali dedi ki: Ebû Tâlib öldüğünde: 'Ey Allah'ın Resûlü, sapkın ihtiyar amcan öldü' dedim. [Resûlullah]: 'Git, onu göm ve bana gelinceye kadar hiçbir şey yapma' buyurdu. Ve hadisin tamamını zikretti.
ويروى أن رسول الله ﷺ لما مَرّت به جنازة عمه أبي طالب قال: "وَصَلتكَ رَحِمٌ يا عم".
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, amcası Ebû Tâlib'in cenazesi yanından geçtiğinde: «Sılâ-i rahim yaptın (akrabalık hakkını gözettin) ey amca!» buyurmuştur.
وقال عطاء بن أبي رباح: ما كنت لأدع الصلاة على أحد من أهل القبلة، ولو كانت حبشية حبلى من الزنا؛ لأني لم أسمع الله حجب الصلاة إلا على المشركين، يقول الله، ﷿: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ).
Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: Zinadan hamile kalmış Habeşli bir kadın bile olsa kıble ehlinden hiç kimsenin cenaze namazını kılmayı terk etmem; zira ben Allah'ın cenaze namazını sadece müşriklere yasakladığını duydum; Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: {(مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ)} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır”.
وروى ابنُ جَرير، عن ابن وَكِيع، عن أبيه، عن عصمة بن زامل، عن أبيه قال: سمعت أبا هريرة يقول: رحم الله رجلا استغفر لأبي هريرة ولأمه. قلت: ولأبيه؟ قال: لا. قال: إن أبي مات مشركا.
İbn Cerîr, İbn Vekî'den, o babasından, o Isme b. Zâmil'den, o da babasından rivayet etti; babası dedi ki: Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işittim: 'Ebû Hüreyre ve annesi için bağışlanma dileyen kimseye Allah rahmet etsin.' Ben: 'Ya babası için?' dedim. 'Hayır, çünkü babam müşrik olarak öldü' dedi.
وقوله: (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) قال ابن عباس: ما زال إبراهيم يستغفر لأبيه حتى مات، فلما تبين له أنه عدو لله تبرأ منه. وفي رواية: لما مات تبين له أنه عدو لله.
Allah Teâlâ'nın: {(فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ)} “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: İbrâhim ölünceye kadar babası için bağışlanma dilemeye devam etti; onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı. Bir rivayette ise: 'Öldüğü zaman onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli oldu' demiştir.