{وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ (٦)}
{وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ (٦)} “Ve eğer müşriklerden biri senden eman (sığınma hakkı) dilerse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona eman ver; sonra onu güven içinde bulunacağı yere ulaştır. Bu, onların bilmeyen bir kavim olmalarındandır. (6)”
يقول تعالى لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه: (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) الذين أمرتك بقتالهم، وأحللت لك استباحة نفوسهم وأموالهم، (اسْتَجَارَكَ) أي: استأمنك، فأجبه إلى طلبته (حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ) أي: [القرآن] تقرؤه عليه وتذكر له شيئًا من [أمر] الدين تقيم عليه به حجة الله، (ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ) أي: وهو آمن مستمر الأمان حتى يرجع إلى بلاده وداره ومأمنه، (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ) أي: إنما شرعنا أمان مثل هؤلاء ليعلموا دين الله، وتنتشر دعوة الله في عباده.
Allah Teâlâ, Peygamberine —salât ve selâm onun üzerine olsun— şöyle buyurmaktadır: Kendileriyle savaşmanı emrettiğim, canlarını ve mallarını [almayı] sana helal kıldığım (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) "müşriklerden biri", (اسْتَجَارَكَ) "senden eman dilerse", yani güvence isterse onun bu talebini kabul et; (حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ) "Allah'ın kelâmını işitinceye kadar", yani ona okuyacağın [Kur'an'ı] dinleyinceye ve kendisine üzerinde Allah'ın hüccetini ikame edeceğin din [işinden] bir şeyler anlatıncaya kadar [ona eman ver]. (ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ) "Sonra onu güven içinde bulunacağı yere ulaştır", yani memleketine, yurduna ve güvende olacağı yere dönünceye kadar o, kesintisiz bir güvenlik içindedir. (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ) "Bu, onların bilmeyen bir topluluk olmalarındandır", yani Biz bu gibilere eman verilmesini ancak Allah'ın dinini öğrensinler ve Allah'ın daveti kulları arasında yayılsın diye meşru kıldık.
وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في تفسير هذه الآية، قال: إنسان يأتيك يسمع ما تقول وما أنزل عليك، فهو آمن حتى يأتيك فيسمع كلام الله، وحتى يبلغ مأمنه، حيث جاء.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bir insan sana gelip ne söylediğini ve sana ne indirildiğini dinlemek isterse, o kimse sana gelip Allah'ın kelâmını işitinceye ve geldiği güvenli yerine ulaşıncaya kadar emandadır."
ومن هذا كان رسول الله ﷺ يعطي الأمان لمن جاءه، مسترشدًا أو في رسالة، كما جاءه يوم الحديبية جماعة من الرسل من قريش، منهم: عروة بن مسعود، ومِكْرَز بن حفص، وسهيل بن عمرو، وغيرهم واحدًا بعد واحد، يترددون في القضية بينه وبين المشركين، فرأوا من إعظام المسلمين رسول الله ﷺ ما بهرهم وما لم يشاهدوه عند ملك ولا قيصر، فرجعوا إلى قومهم فأخبروهم بذلك، وكان ذلك وأمثاله من أكبر أسباب هداية أكثرهم.
İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, doğru yolu aramak maksadıyla yahut elçilik vazifesiyle kendisine gelen kimseye eman verirdi. Nitekim Hudeybiye günü Kureyş'ten Urve b. Mes'ûd, Mikrez b. Hafs, Süheyl b. Amr ve diğerleri gibi bir grup elçi, kendisiyle müşrikler arasındaki meseleyi müzakere etmek üzere ardı ardına yanına gelmişlerdi. Müslümanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterdikleri hürmet ve tazimden öyle bir şey gördüler ki hayran kaldılar; bunu ne bir melikin [hükümdarın] ne de Kayser'in yanında görmüşlerdi. Bunun üzerine kavimlerine dönüp bunu haber verdiler. İşte bu ve benzeri durumlar, onların pek çoğunun hidayete ermesinin en büyük sebeplerinden oldu.
ولهذا أيضا لما قدم رسول مسيلمة الكذاب على رسول الله ﷺ قال له: "أتشهد أن مسيلمة رسول الله؟ " قال: نعم. فقال رسول الله ﷺ: "لولا أن الرسل لا تقتل لضربت عنقك" وقد قيض الله له ضرب العنق في إمارة ابن مسعود على الكوفة، وكان يقال له: ابن النواحة، ظهر عنه في زمان ابن مسعود أنه يشهد لمسيلمة بالرسالة، فأرسل إليه ابن مسعود فقال له: إنك الآن لست في رسالة، وأمر به فضربت عنقه، لا ﵀ ولعنه.
Yine bundan dolayı Yalancı Müseylime'nin elçisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğinde, ona: "Müseylime'nin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ediyor musun ?" dedi. O: "Evet" deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Elçilerin öldürülmeyeceği [kuralı] olmasaydı boynunu vururdum" buyurdu. Allah, İbn Mes'ûd'un Kûfe valiliği döneminde onun boynunun vurulmasını takdir etti. Kendisine İbnü'n-Nevvâha denilen bu şahsın İbn Mes'ûd zamanında Müseylime'nin peygamberliğine şahitlik ettiği ortaya çıktı. Bunun üzerine İbn Mes'ûd ona [adam] gönderip: "Sen şu anda elçi değilsin" dedi ve emrederek boynunu vurdurdu; Allah ona merhamet etmesin ve lanet etsin.
والغرض أن من قدم من دار الحرب إلى دار الإسلام في أداء رسالة أو تجارة، أو طلب صلح أو مهادنة أو حمل جزية، أو نحو ذلك من الأسباب، فطلب من الإمام أو نائبه أمانًا، أعطي أمانًا ما دام مترددًا في دار الإسلام، وحتى يرجع إلى مأمنه ووطنه. لكن قال العلماء: لا يجوز أن يمكن من الإقامة في دار الإسلام سنة، ويجوز أن يمكن من إقامة أربعة أشهر، وفيما بين ذلك فيما زاد على أربعة أشهر ونقص عن سنة قولان، عن الإمام الشافعي وغيره من العلماء، ﵏.
Maksat şudur ki: Dârülharp'ten Dârülislâm'a bir elçilik görevi, ticaret, barış veya mütareke talebi, cizye getirmek yahut benzeri sebeplerle gelen ve devlet başkanından veya vekilinden eman isteyen kimseye, İslâm yurdunda dolaştığı sürece ve güvenli yerine, vatanına dönünceye kadar eman verilir. Fakat âlimler şöyle demişlerdir: Onun İslâm yurdunda bir yıl kalmasına izin verilmesi caiz değildir. Dört ay kalmasına izin verilmesi ise caizdir. Dört aydan fazla ve bir yıldan az olan süre konusunda ise İmam Şâfiî ve diğer âlimlerden —Allah onlara rahmet etsin— iki farklı görüş nakledilmiştir .
{كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)}
{كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)} “Mescid-i Haram'ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir? Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara dürüst davranın. Şüphesiz Allah, takva sahiplerini sever. (7)”
يبين تعالى حكمته في البراءة من المشركين ونظرته إياهم أربعة أشهر، ثم بعد ذلك السيف المرهف أين ثقفوا، فقال تعالى: (كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ) وأمان ويتركون فيما هم فيه وهم مشركون بالله كافرون به وبرسوله، (إِلا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) يعني يوم الحديبية، كما قال تعالى: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} الآية [الفتح: ٢٥]، (فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ) أي: مهما تمسكوا بما عاقدتموهم عليه وعاهدتموهم من ترك الحرب بينكم وبينهم عشر سنين (فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ) وقد فعل رسول الله ﷺ ذلك والمسلمون، استمر العقد والهدنة مع أهل مكة من ذي القعدة في سنة ست، إلى أن نقضت قريش العهد ومالؤوا حلفاءهم بني بكر على خزاعة أحلاف رسول الله ﷺ، فقتلوهم معهم في الحرم أيضا، فعند ذلك غزاهم رسول الله ﷺ في رمضان سنة ثمان، ففتح الله عليه البلد الحرام، ومكنه من نواصيهم، ولله الحمد والمنة، فأطلق من أسلم منهم بعد القهر والغلبة عليهم، فسموا الطلقاء، وكانوا قريبا من ألفين، ومن استمر على كفره وفر من رسول الله ﷺ بعث إليه بالأمان والتسيير في الأرض أربعة أشهر، يذهب حيث شاء: منهم صفوان بن أمية، وعِكْرِمة بن أبي جهل وغيرهما، ثم هداهم الله بعد ذلك إلى الإسلام التام، والله المحمود على جميع ما يقدره ويفعله.
Allah Teâlâ müşriklerden beri olma, onlara dört ay mühlet tanıma ve bundan sonra ele geçirildikleri her yerde keskin kılıçla [cezalandırılmalarına] dair hikmetini beyan buyurarak şöyle buyurmaktadır: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ} “Müşriklerin nasıl bir ahdi olabilir ki?” Yani onlar Allah'a şirk koşup O'nu ve Resûlünü inkâr eden kimseler iken, nasıl bir ahit ve emanları olup da bulundukları hâl üzere bırakılabilirler? {إِلا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram'ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna.” Yani Hudeybiye günü [yapılan antlaşma kastedilmektedir]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır.” [Fetih: 25]. {فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ} “Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara dürüst davranın.” Yani: Aranızdaki savaşı on yıl süreyle bırakmaya dair kendileriyle sözleşip antlaşma yaptığınız hususlara bağlı kaldıkları müddetçe, {فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “siz de onlara dürüst davranın. Şüphesiz Allah, sakınanları sever.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar da böyle yapmıştır. Mekkelilerle yapılan sözleşme ve mütareke, hicretin altıncı yılı Zilkade ayından, Kureyş'in ahdi bozmasına ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem müttefiki olan Huzâa'ya karşı kendi müttefikleri Benî Bekr'e yardım edip Harem dâhilinde de onları öldürmelerine kadar devam etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sekizinci yılın Ramazan ayında onların üzerine sefere çıktı. Allah da Belde-i Haram'ın fethini O'na nasip kıldı ve onları O'nun hâkimiyetine boyun eğdirdi; hamd ve minnet Allah'a mahsustur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerlerinde hâkimiyet ve üstünlük sağladıktan sonra onlardan İslâm'a girenleri serbest bıraktı; bunlara "tulekâ" (azatlılar) adı verildi ve sayıları iki bine yakındı. İnkârında ısrar edip Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem kaçan kimselere ise eman gönderdi ve diledikleri yere gidebilmeleri için yeryüzünde dört ay serbestçe dolaşma hakkı tanıdı; Safvân b. Ümeyye, İkrime b. Ebî Cehl ve diğerleri bunlardandır. Daha sonra Allah onları tastamam İslâm'a eriştirdi. Takdir buyurduğu ve yaptığı her şeyden ötürü Allah'a hamdolsun.
{كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلا وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ (٨)}
{كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلا وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ (٨)} “Nasıl [ahitleri olabilir ki]? Eğer size üstün gelselerdi, hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirlerdi. Ağızlarıyla sizi razı etmeye çalışırlar, kalpleri ise diretir. Onların çoğu fasıklardır. (8)”
يقول تعالى محرضا للمؤمنين على معاداة المشركين والتبري منهم، ومبينا أنهم لا يستحقون أن يكون لهم عهد لشركهم بالله وكفرهم برسول الله ولو أنهم إذ ظهروا على المسلمين وأدِيلوا عليهم، لم يبقوا ولم يذروا، ولا راقبوا فيهم إلا ولا ذمة.
Allah Teâlâ, müminleri müşriklere düşman olmaya ve onlardan beri olmaya teşvik ederek, Allah'a şirk koşmaları ve Resûlüne küfretmeleri sebebiyle onların bir ahde sahip olmayı hak etmediklerini açıklamaktadır . Şayet onlar Müslümanlara üstün gelseler ve onlara karşı zafer kazansalardı, ne geride bir şey bırakırlardı ne de haklarında bir akrabalık bağı veya bir ahit gözetirlerdi.
قال علي بن أبي طلحة، وعِكْرِمة، والعوفي عن ابن عباس: "الإل": القرابة، "والذمة": العهد. وكذا قال الضحاك والسدي، كما قال تميم بن مُقْبِل:
Ali b. Ebî Talha, İkrime ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiler: "el-İll (الْإِلّ), akrabalık bağıdır; ez-zimme (الذِّمَّة) ise ahittir." Dahhâk ve es-Süddî de böyle demiştir. Nitekim Temîm b. Mukbil şöyle demiştir:
أفسد الناس خُلوفٌ خلفوا … قطعوا الإلَّ وأعراقَ الرحم
İnsanları arkadan gelen bozuk nesiller ifsat etti… Onlar akrabalık bağını ve kan hısımlığını kopardılar
وقال حسان بن ثابت، ﵁:
Hassân b. Sâbit —Allah ondan razı olsun— şöyle demiştir:
وجدناهُمُ كاذبًا إِلّهُمْ … وذو الإلِّ والعهد لا يكذب
Biz onların akrabalık bağına vefasını yalancı bulduk… Oysa akrabalık ve ahit sahibi olan kimse yalan söylemez
وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا} قال: الله. وفي رواية: لا يرقبون الله ولا غيره.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı gözetirler...” ayeti hakkında, "[İll], Allah'tır" dediğini nakletti. Bir rivayette de: "Onlar ne Allah'ı ne de başkasını gözetirler" demiştir.
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن علية، عن سليمان، عن أبي مجلز في قوله تعالى: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً} مثل قوله: "جبرائيل"، "ميكائيل"، "إسرافيل"، [كأنه يقول: يضيف "جبر"، و"ميكا"، و"إسراف"، إلى "إيل"، يقول عبد الله: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا}] كأنه يقول: لا يرقبون الله.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye, Süleymân'dan, o da Ebû Miclez'den Allah Teâlâ'nın: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, 'Cebrâîl', 'Mîkâîl', 'İsrâfîl' sözü gibidir. [Sanki 'Cebr', 'Mîkâ' ve 'İsrâf' kelimelerini 'Îl'e izafe ediyor gibidir; Abdullah der ki: {لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا}] Sanki: 'Allah'ı gözetmezler' demektedir."
والقول الأول أشهر وأظهر، وعليه الأكثر.
Birinci görüş daha meşhur ve daha açıktır; çoğunluk da bu görüştedir.
وعن مجاهد أيضا: "الإل": العهد. وقال قتادة: "الإل": الحلف.
Yine Mücâhid'den: "el-İll", ahittir, dediği rivayet edilmiştir. Katâde ise: "el-İll", yemindir (hilf), demiştir.
{اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩) لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠) فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)}
{اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩) لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠) فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)} “Allah'ın ayetlerini az bir pahaya sattılar da O'nun yolundan alıkoydular. Şüphesiz onların yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (9) Bir mümin hakkında ne bir hısımlık bağı ne de bir ahit gözetirler. İşte onlar haddi aşanların ta kendileridir. (10) Eğer tevbe eder, namazı dosdoğru kılar ve zekâtı verirlerse artık dinde sizin kardeşlerinizdir. Biz ayetleri, bilen bir kavim için ayrıntılı olarak açıklamaktayız. (11)”
يقول تعالى ذما للمشركين وحثا للمؤمنين على قتالهم: (اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا) يعني: أنهم اعتاضوا عن اتباع آيات الله بما التهوا به من أمور الدنيا الخسيسة، (فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) أي: منعوا المؤمنين من اتباع الحق، (إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً) تقدم تفسيره، وكذا الآية التي بعدها: (فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ) إلى آخرها، تقدمت.
Allah Teâlâ, müşrikleri kınayarak ve müminleri onlarla savaşmaya teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: (اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا) "Allah'ın ayetlerini az bir pahaya sattılar", yani Allah'ın ayetlerine uymayı, kendilerini oyalayan değersiz dünya işleriyle değiştirdiler; (فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) "ve O'nun yolundan alıkoydular", yani müminlerin hakka tabi olmasına engel oldular. (إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلا وَلا ذِمَّةً) "Gerçekten onların yapmakta oldukları ne kötüdür! Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler"; bunun tefsiri geçmişti. Aynı şekilde bundan sonraki: (فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ) "Fakat tevbe eder, namazı kılarlarsa..." ayeti de sonuna kadar daha önce geçmişti.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا يحيى بن أبي بكر، حدثنا أبو جعفر الرازي، حدثنا الربيع بن أنس قال: سمعت أنس بن مالك يقول: قال رسول الله ﷺ: "من فارق الدنيا على الإخلاص لله وعبادته، لا يشرك به، وأقام الصلاة، وآتى الزكاة، فارقها والله عنه راض، وهو دين الله الذي جاءت به الرسل وبلغوه عن ربهم، قبل هَرْج الأحاديث واختلاف الأهواء". وتصديق ذلك في كتاب الله: (فَإِنْ تَابُوا) يقول: فإن خلعوا الأوثان وعبادتها {وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ} وقال في آية أخرى: (فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ)
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Bekr anlattı, bize Ebû Ca'fer er-Râzî anlattı, bize er-Rebî' b. Enes anlattı, dedi ki: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim O'na şirk koşmaksızın Allah'a ihlasla ve kullukla dünyadan ayrılır, namazı kılar ve zekâtı verirse, Allah kendisinden razı olduğu halde dünyadan ayrılmış olur. Bu, sözlerin karışmasından ve hevaların ihtilaf etmesinden önce peygamberlerin getirdiği ve Rablerinden tebliğ ettikleri Allah'ın dinidir." Bunun doğrulaması Allah'ın Kitabı'ndadır: (فَإِنْ تَابُوا) "Eğer tevbe ederlerse", yani putları ve onlara tapmayı terk ederlerse, {وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ} “ve namazı kılıp zekâtı verirlerse, artık yollarını serbest bırakın”; diğer bir ayette de: (فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ) "Fakat tevbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde sizin kardeşlerinizdirler" buyurmuştur.
ثم قال البزار: آخر الحديث عندي والله أعلم: "فارقها وهو عنه راض"، وباقيه عندي من كلام الربيع بن أنس
Sonra el-Bezzâr dedi ki: Doğrusunu Allah bilir ya, hadisin sonu bana göre "Allah kendisinden razı olduğu halde dünyadan ayrılmış olur" ifadesidir; gerisi ise bana göre er-Rebî' b. Enes'in sözüdür .
{وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)}
{وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)} “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlar ve dininize dil uzatırlarsa, o küfür önderleriyle savaşın! Çünkü onların yeminleri [hükümsüzdür]; belki vazgeçerler. (12)”
يقول تعالى: وإن نكث هؤلاء المشركون الذين عاهدتموهم على مدة معينة أيمانهم، أي: عهودهم ومواثيقهم، (وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ) أي: عابوه وانتقصوه. ومن هاهنا أخذ قتل من سب الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، أو من طعن في دين الإسلام أو ذكره بتنقص؛ ولهذا قال: (فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ) أي: يرجعون عما هم فيه من الكفر والعناد والضلال.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Kendileriyle belirli bir süre için antlaşma yaptığınız bu müşrikler eğer yeminlerini, yani ahitlerini ve misaklarını bozarlarsa, (وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ) "ve dininize dil uzatırlarsa", yani onu ayıplayıp küçümserlerse [onlarla savaşın]. Resûl'e —salât ve selâm onun üzerine olsun— söven veya İslâm dinine dil uzatan yahut onu noksanlıkla anan kimsenin öldürülmesi hükmü buradan çıkarılmıştır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ) "o küfür önderleriyle savaşın! Çünkü onların yeminleri [hükümsüzdür]; belki vazgeçerler", yani içinde bulundukları küfürden, inattan ve sapıklıktan dönerler.
وقد قال قتادة وغيره: أئمة الكفر كأبي جهل، وعتبة، وشيبة، وأمية بن خلف، وعدد رجالا.
Katâde ve başkaları: "Küfür önderleri Ebû Cehil, Utbe, Şeybe ve Ümeyye b. Halef gibi kimselerdir" demiş ve birtakım adamları saymıştır.
وعن مصعب بن سعد بن أبي وقاص قال: مر سعد برجل من الخوارج، فقال الخارجي: هذا من أئمة الكفر. فقال سعد: كذبت، بل أنا قاتلت أئمة الكفر. رواه ابن مردويه.
Mus'ab b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Sa'd Hâricîlerden bir adama uğradı. O Hâricî: "Bu, küfür önderlerindendir" dedi. Sa'd da: "Yalan söyledin, bilakis ben küfür önderleriyle savaştım" dedi. Bunu İbn Merdûye rivayet etti.
وقال الأعمش، عن زيد بن وهب، عن حذيفة أنه قال: ما قوتل أهل هذه الآية بعد.
A'meş, Zeyd b. Vehb'den, o da Huzeyfe'den [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: «Bu ayetin muhataplarıyla henüz savaşılmamıştır.»
وروى عن علي بن أبي طالب، ﵁، مثله.
Ali b. Ebî Tâlib'den —Allah ondan razı olsun— de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.
والصحيح أن الآية عامة، وإن كان سبب نزولها مشركي قريش فهي عامة لهم ولغيرهم، والله أعلم.
Doğru olan şudur ki bu ayet umumidir; iniş sebebi Kureyş müşrikleri olsa bile hem onlara hem de başkalarına şamildir, doğrusunu Allah bilir.
وقال الوليد بن مسلم: حدثنا صفوان بن عمرو، عن عبد الرحمن بن جُبَير بن نفير: أنه كان في عهد أبي بكر، ﵁، إلى الناس حين وجههم إلى الشام، قال: إنكم ستجدون قوما محوقة رءوسهم، فاضربوا معاقد الشيطان منهم بالسيوف، فوالله لأن أقتل رجلا منهم أحب إلي من أن أقتل سبعين من غيرهم، وذلك بأن الله يقول: (فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ) رواه ابن أبي حاتم.
el-Velîd b. Müslim dedi ki: Bize Safvân b. Amr, Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den anlattı: Ebû Bekr —Allah ondan razı olsun— insanları Şam'a yönlendirdiği sırada onlara verdiği ahitte şöyle demişti: "Siz başlarının ortasını tıraş etmiş bir topluluk bulacaksınız; şeytanın oradaki karargâhlarını kılıçlarla vurun! Vallahi onlardan bir adam öldürmem, bana başkalarından yetmiş kişiyi öldürmekten daha sevimlidir. Bu da Allah'ın: (فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ) 'O küfür önderleriyle savaşın!' buyurmasından ötürüdür." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{أَلا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)}
{أَلا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)} “Yeminlerini bozan, Peygamber'i [yurdundan] çıkarmaya yeltenen ve ilk önce sizinle [savaşa] başlayan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Onlardan korkuyor musunuz? Eğer mümin iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır. (13)”
وهذا أيضا تهييج وتحضيض وإغراء على قتال المشركين الناكثين لأيمانهم، الذين هموا بإخراج الرسول من مكة، كما قال تعالى: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} [الأنفال: ٣٠].
Bu da yeminlerini bozan, Peygamber'i Mekke'den çıkarmaya yeltenen müşriklerle savaşmaya yönelik bir teşvik, kışkırtma ve isteklendirmedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da [yurdundan] çıkarmak için tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarken Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” [Enfâl: 30].
وقال تعالى: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ [إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي]} الآية [الممتحنة: ١] وقال تعالى: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٧٦] وقوله (وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) قيل: المراد بذلك يوم بدر، حين خرجوا لنصر عيرهم فلما نجت وعلموا بذلك استمروا على وجوههم طلبا للقتال، بغيا وتكبرا، كما تقدم بسط ذلك.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ [إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي]} “[Eğer benim yolumda cihat etmek ve rızamı kazanmak için çıktıysanız], sırf Rabbiniz olan Allah'a inandınız diye Peygamber'i ve sizi [yurdunuzdan] çıkarıyorlar...” [Mümtehine: 1]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا} “Az kalsın seni bu yerden çıkarmak için tedirgin edeceklerdi. O takdirde kendileri de senin ardından pek az kalabilirlerdi.” [İsrâ: 76]. (وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) "ve ilk önce sizinle [savaşa] başlayanlar onlardır" sözüne gelince; bununla Bedir gününün kastedildiği söylenmiştir; kervanlarına yardım etmek için çıktıklarında , kervan kurtulup bunu öğrendikleri halde azgınlık ve kibirle savaşı talep ederek yollarına devam etmişlerdi ; nitekim bunun açıklaması daha önce geçmişti.
وقيل: المراد نقضهم العهد وقتالهم مع حلفائهم بني بكر لخزاعة أحلاف رسول الله ﷺ، حتى سار إليهم رسول الله ﷺ عام الفتح، وكان ما كان، ولله الحمد.
Bununla onların ahdi bozmaları ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefikleri olan Huzâa'ya karşı müttefikleri Benî Bekir ile birlikte savaşmaları kastedildiği de söylenmiştir; neticede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fetih yılında onların üzerine yürümüş ve olanlar olmuştu; hamd Allah'adır.
وقوله: (أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) يقول تعالى: لا تخشوهم واخشون، فأنا أهل أن يخشى العباد من سطوتي وعقوبتي، فبيدي الأمر، وما شئت كان، وما لم أشأ لم يكن.
Allah Teâlâ'nın: {أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Yoksa onlardan korkuyor musunuz? Eğer mümin iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır” kavli [hakkında ise] Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlardan korkmayın, benden korkun! Zira kulların ezici kudretimden ve azabımdan korkmasına en lâyık olan benim; bütün emir ve tasarruf benim elimdedir, dilediğim şey gerçekleşir, dilemediğim şey ise asla gerçekleşmez.
{قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)}
{قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)} “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, sizi onlara karşı muzaffer kılsın, mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin (14) ve kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (15)”
ثم قال تعالى عزيمة على المؤمنين، وبيانا لحكمته فيما شرع لهم من الجهاد مع قدرته على إهلاك الأعداء بأمر من عنده: (قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ) وهذا عام في المؤمنين كلهم.
Sonra Allah Teâlâ müminlere kesin bir emir vererek ve kendi katından bir emirle düşmanları helak etmeye kadir olduğu halde onlar için cihat kılmasındaki hikmetini açıklayarak şöyle buyurmuştur: (قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ) "Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, sizi onlara karşı muzaffer kılsın ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin". Bu [hüküm] bütün müminler hakkında umumidir.
وقال مجاهد، وعِكْرِمة، والسدي في هذه الآية: (وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ) يعني: خزاعة.
Mücâhid, İkrime ve es-Süddî bu ayetteki: (وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ) "mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin" ifadesi hakkında: "Yani Huzâa'nın" demişlerdir.
وأعاد الضمير في قوله: (وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ) عليهم أيضا.
(وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ) "ve kalplerinin öfkesini gidersin" sözündeki zamiri de yine onlara döndürmüştür.
وقد ذكر ابن عساكر في ترجمة مؤذنٍ لعمر بن عبد العزيز، ﵁، عن مسلم بن يسار، عن عائشة، ﵂، أن رسول الله ﷺ كان إذا غضبت أخذ بأنفها، وقال: "يا عويش، قولي: اللهم، رب النبي محمد اغفر ذنبي، وأذهب غيظ قلبي، وأجرني من مضلات الفتن".
İbn Asâkir, Ömer b. Abdülazîz'in —Allah ondan razı olsun— bir müezzininin biyografisinde Müslim b. Yesâr'dan, o da Âişe'den —Allah ondan razı olsun— nakletmiştir ki: Âişe öfkelendiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun burnundan tutar ve şöyle derdi: "Ey Uveyş! Şöyle de: Allah'ım, Peygamber Muhammed'in Rabbi ! Günahımı bağışla, kalbimin öfkesini gider ve beni saptırıcı fitnelerden koru."
ساقه من طريق أبي أحمد الحاكم، عن الباغندي، عن هشام بن عمار، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الجون، عنه
Bunu Ebû Ahmed el-Hâkim yoluyla el-Bâğendî'den, o Hişâm b. Ammâr'dan, [o da] bize Abdurrahman b. Ebî'l-Cevn anlattı, ondan şeklinde sevk etmiştir.
(وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ) أي: من عباده، (وَاللَّهُ عَلِيمٌ) أي: بما يصلح عباده، (حَكِيمٌ) في أفعاله وأقواله الكونية والشرعية، فيفعل ما يشاء، ويحكم ما يريد، وهو العادل الحاكم الذي لا يجور أبدا، ولا يضيع مثقال ذرة من خير وشر، بل يجازي عليه في الدنيا والآخرة.
(وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ) "Allah dilediğinin tevbesini kabul eder", yani kullarından [dilediğinin]; (وَاللَّهُ عَلِيمٌ) "Allah her şeyi bilendir", yani kullarının maslahatına uygun olanı bilendir; (حَكِيمٌ) "hüküm ve hikmet sahibidir", yani kevni ve şer'i fiillerinde ve sözlerinde hikmet sahibidir. O, dilediğini yapar, istediği gibi hükmeder. O, asla zulmetmeyen adil hâkimdir; hayır ve şerden zerre ağırlığınca hiçbir şeyi zayi etmez, bilakis dünyada ve ahirette onun karşılığını verir.
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٦)}
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٦)} “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri ve Allah'tan, Resûlünden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan [kendi halinize] bırakılacağınızı mı sandınız? Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (16)”
يقول تعالى: (أَمْ حَسِبْتُمْ) أيها المؤمنون أن نترككم مهملين، لا نختبركم بأمور يظهر فيها أهل العزم الصادق من الكاذب؟ ولهذا قال: (وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً) أي: بطانة ودخيلة بل هم في الظاهر والباطن على النصح لله ولرسوله، فاكتفى بأحد القسمين عن الآخر، كما قال الشاعر:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (أَمْ حَسِبْتُمْ) "Yoksa siz sandınız mı" ey müminler, sizi kendi halinize başıboş bırakacağımızı, azminde doğru olan kimseleri yalancılardan ayırt edecek şeylerle imtihan etmeyeceğimizi mi sandınız? Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً) "ve Allah içinizden cihat edenleri ve Allah'tan, Resûlünden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan..." Yani sırdaş ve samimi dost edinmeyenleri ... Bilakis onlar zahirde ve batında Allah ve Resûlü için samimiyet üzeredirler. Şairin dediği gibi iki kısımdan biriyle yetinerek diğerini kastetmiştir:
وما أدري إذا يممت أرضا … أريد الخير أيهما يليني
Bilmiyorum bir diyara yöneldiğimde… İyilik isterken ikisinden hangisi bana rastlar?
وقد قال الله تعالى في الآية الأخرى: {[الم] * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} [العنكبوت: ١ - ٣] وقال تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} [آل عمران: ١٤٢]
Nitekim Allah Teâlâ diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {[الم] * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} “[Elif. Lâm. Mîm.] İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun ki biz, onlardan öncekileri de imtihan ettik. Allah elbette doğru olanları bilir ve elbette yalancıları da bilir.” [el-Ankebût: 1-3]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ve sabredenleri bilip [ortaya çıkarmadan] cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân: 142].
وقال تعالى: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} [آل عمران: ١٧٩]
Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı da bildirecek değildir...” [Âl-i İmrân: 179].
والحاصل أنه تعالى لما شرع الجهاد لعباده، بين أن له فيه حكمة، وهو اختبار عبيده: من يطيعه ممن يعصيه، وهو تعالى العالم بما كان وما يكون، وما لم يكن لو كان كيف كان يكون؟ فيعلم الشيء قبل كونه، ومع كونه على ما هو عليه، لا إله إلا هو، ولا رب سواه، ولا راد لما قدره وأمضاه.
Hülasa şudur ki: Allah Teâlâ kullarına cihadı meşru kıldığında, bunda bir hikmet bulunduğunu açıklamıştır; o da kullarını imtihan etmektir : Kendisine itaat eden kimse ile isyan edeni ayırt etmektir. O Teâlâ olmuş olanı, olacak olanı ve vuku bulmamış olanın şayet olsaydı nasıl olacağını hakkıyla bilendir. Bir şeyi var olmadan önce de, var olduğunda da nasılsa öylece bilir. O'ndan başka ilah, O'ndan gayrı Rab yoktur. O'nun takdir edip infaz ettiği şeyi geri çevirecek kimse de yoktur.
{مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (١٧) إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)}
{مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (١٧) إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)} “Müşriklerin, kendi inkârlarına bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah'ın mescitlerini imar etmeleri söz konusu olamaz. Onların yaptıkları ameller boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır. (17) Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte onların hidayete erenlerden olmaları umulur. (18)”
يقول تعالى: ما ينبغي للمشركين بالله أن يعمروا مساجد الله التي بنيت على اسمه وحده لا شريك له. ومن قرأ: "مسجد الله" فأراد به المسجد الحرام، أشرف المساجد في الأرض، الذي بني من أول يوم على عبادة الله وحده لا شريك له. وأسسه خليل الرحمن هذا، وهم شاهدون على أنفسهم بالكفر، أي: بحالهم وقالهم، كما قال السُّدِّي: لو سألت النصراني: ما دينك؟ لقال: نصراني، واليهودي: ما دينك؟ لقال يهودي، والصابئي، لقال: صابئي، والمشرك، لقال: مشرك.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah'a şirk koşanların, sadece O'nun ortağı olmayan tek adı üzerine inşa edilmiş olan Allah'ın mescitlerini imar etmeleri yaraşmaz. Ayeti "mescidellâh" (Allah'ın mescidini) şeklinde [tekil] okuyan kimse ise bununla yeryüzündeki mescitlerin en şereflisi olan, ilk günden itibaren ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadet edilmek üzere inşa edilen ve Halîlü'r-Rahmân'ın kurduğu Mescid-i Haram'ı kastetmiştir. Onlar halleriyle ve sözleriyle kendi küfürlerine bizzat kendileri şahittirler. Nitekim es-Süddî şöyle demiştir: Bir Hristiyana: "Dinin nedir?" diye sorsan "Hristiyanım" der. Yahudiye: "Dinin nedir?" diye sorsan "Yahudiyim" der. Sâbiîye sorsan "Sâbiîyim" der. Müşrike sorsan "Müşrikim" der.
(أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) أي: بشركهم، (وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ) كما قال تعالى: {وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [الأنفال: ٣٤]؛ ولهذا قال: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) فشهد تعالى بالإيمان لعمار المساجد، كما قال الإمام أحمد:
(أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) Yani: Şirkleri sebebiyle, (وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ) Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [el-Enfâl: 34] “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken ve onun velîleri (hizmetkârları) da değillerken, Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun velîleri ancak takvâ sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler.” [el-Enfâl: 34]. Bu sebeple: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) buyurmuştur. Böylece Allah Teâlâ mescitleri imar edenlerin imanına şahitlik etmiştir. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا سريج حدثنا ابن وهب، عن عمرو بن الحارث؛ أن دراجا أبا السمح حدثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إذا رأيتم الرجل يعتاد المسجد فاشهدوا له بالإيمان؛ قال الله تعالى: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) "
Bize Süreyc anlattı, bize İbn Vehb, Amr b. el-Hâris'ten nakletti; ona Derrâc Ebu's-Semh, Ebu'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir adamın mescide devam etmeyi alışkanlık edindiğini görürseniz, onun imanına şahitlik edin. Çünkü Allah Teâlâ: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) 'Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseler imar eder' buyurmuştur."
ورواه الترمذي، وابن مردويه، والحاكم في مستدركه من حديث عبد الله بن وهب، به
Bunu Tirmizî, İbn Merdûye ve Hâkim el-Müstedrek'inde Abdullah b. Vehb hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir .
وقال عبد بن حميد في مسنده: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا صالح المري، عن ثابت البناني، عن ميمون بن سياه، وجعفر بن زيد، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "إنما عمار المساجد هم أهل الله"
Abd b. Humeyd Müsned'inde şöyle dedi: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Sâlih el-Mürrî, Sâbit el-Bünânî'den, o Meymûn b. Siyâh ve Ca'fer b. Zeyd'den, [onlar da] Enes b. Mâlik'ten nakletti [ki] o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّمَا عُمَّارُ الْمَسَاجِدِ هُمْ أَهْلُ اللَّهِ » «Mescitleri imar edenler ancak Allah'ın ehlidir.»
ورواه الحافظ أبو بكر البزار، عن عبد الواحد بن غياث، عن صالح بن بشير المري، عن ثابت، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "إنما عمار المساجد هم أهل الله" ثم قال: لا نعلم رواه عن ثابت غير صالح
Bunu Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr, Abdülvâhid b. Gıyâs'tan, o Sâlih b. Beşîr el-Mürrî'den, o Sâbit'ten, o da Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mescitleri imar edenler, işte onlar Allah ehlidir" buyurdu. Sonra [Bezzâr] şöyle dedi: Bunun Sâbit'ten Sâlih'ten başka bir kimse tarafından rivayet edildiğini bilmiyoruz .
وقد روى الدارقطني في الأفراد من طريق حكامة بنت عثمان بن دينار، عن أبيها، عن أخيه مالك بن دينار، عن أنس مرفوعا: "إذا أراد الله بقوم عاهة، نظر إلى أهل المساجد، فصرف عنهم". ثم قال: غريب
Dârekutnî el-Efrâd'da Hükâme bint Osmân b. Dînâr tarikinden, babasından, o da kardeşi Mâlik b. Dînâr'dan, o da Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir: "Allah bir topluluğa bir âfet vermek istediğinde mescit ehline bakar ve bu âfeti onlardan çevirir." Sonra [Dârekutnî]: "Garibtir" demiştir .
وروى الحافظ البهاء في المستقصى، عن أبيه بسنده إلى أبي أمية الطرسوسي: حدثنا منصور بن صقير، حدثنا صالح المرى، عن ثابت، عن أنس مرفوعا: "يقول الله: وعزتي وجلالي، إني لأهم بأهل الأرض عذابا، فإذا نظرت إلى عمار بيوتي وإلى المتحابين في، وإلى المستغفرين بالأسحار، صرفت ذلك عنهم". ثم قال ابن عساكر: حديث غريب
Hâfız el-Behâ el-Müstaksâ'da babasından, o da isnadıyla Ebû Ümeyye et-Tarsûsî'ye ulaşan yolla rivayet etti: Bize Mansûr b. Sukayr anlattı, bize Sâlih el-Mürrî, Sâbit'ten, o da Enes'ten merfû olarak anlattı: "Allah buyurur ki: İzzetime ve celâlime andolsun ki, yeryüzü ehline azap etmeyi murad ederim; fakat evlerimi imar edenlere, benim rızam için birbirini sevenlere ve seherlerde bağışlanma dileyenlere baktığımda bu azabı onlardan çeviririm." Sonra İbn Asâkir: "Garib bir hadistir" demiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا سعيد، عن قتادة، حدثنا العلاء بن زياد، عن معاذ بن جبل؛ أن النبي ﷺ قال: "إن الشيطان ذئب الإنسان، كذئب الغنم يأخذ الشاة القاصية والناحية، فإياكم والشعاب، وعليكم بالجماعة والعامة والمسجد"
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ravh anlattı, bize Saîd, Katâde'den anlattı, bize el-Alâ b. Ziyâd, Muâz b. Cebel'den anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şeytan insanın kurdudur; tıpkı sürüden ayrılan ve tek başına kalan koyunu kapan koyun kurdu gibi. Vadilere/ayrılıklara sapmaktan sakının; cemaate, topluluğa ve mescide sımsıkı sarılın."
وقال عبد الرازق، عن مَعْمَر، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون الأودي قال: أدركت أصحاب النبي ﷺ وهم يقولون: إن المساجد بيوت الله في الأرض، وإنه حق على الله أن يكرم من زاره فيها
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yetiştim; şöyle diyorlardı: Şüphesiz mescitler yeryüzünde Allah'ın evleridir ve oralarda Kendisini ziyaret eden kimseye ikramda bulunmak Allah üzerine bir haktır .
وقال المسعودي، عن حبيب بن أبي ثابت وعدي بن ثابت، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس، ﵄، قال: من سمع النداء بالصلاة ثم لم يجب ويأتي المسجد ويصلي، فلا صلاة له، وقد عصى الله ورسوله، قال الله تعالى: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) الآية رواه ابن مردويه.
el-Mes'ûdî, Habîb b. Ebî Sâbit ve Adiy b. Sâbit'ten, onlar Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o şöyle dedi: "Namaz için ezanı işitip de icabet etmeyen, mescide gelip namaz kılmayan kimsenin namazı yoktur; o Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiştir. Allah Teâlâ: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) buyurmuştur." Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.
وقد روي مرفوعا من وجه آخر، وله شواهد من وجوه أخر ليس هذا موضع بسطها.
Bu [rivayet] başka bir tarîkten merfû olarak da rivayet edilmiştir. Ayrıca başka yollardan şahitleri (destekleyici rivayetleri) de bulunmaktadır ki burası onları genişçe zikretmenin yeri değildir.
وقوله: (وَأَقَامَ الصَّلاةَ) أي: التي هي أكبر عبادات البدن، (وَآتَى الزَّكَاةَ) أي: التي هي أفضل الأعمال المتعدية إلى بر الخلائق، (وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ) أي: ولم يخف إلا من الله تعالى، ولم يخش سواه، (فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ)
Allah Teâlâ'nın: (وَأَقَامَ الصَّلاةَ) Yani: Bedenî ibadetlerin en büyüğü olan namazı dosdoğru kılan, (وَآتَى الزَّكَاةَ) Yani: Yaratılmışlara faydası dokunan amellerin en faziletlisi olan zekâtı veren, (وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ) Yani: Yalnızca Allah Teâlâ'dan korkan ve O'ndan başkasından çekinmeyen, (فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ) kavli.
قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) يقول: من وحد الله، وآمن باليوم الآخر يقول: من آمن بما أنزل الله، (وَأَقَامَ الصَّلاةَ) يعني: الصلوات الخمس، (وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ) يقول: لم يعبد إلا الله -ثم قال: (فَعَسَى أُولَئِكَ [أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ]) يقول: إن أولئك هم المفلحون، كقوله لنبيه ﷺ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [الإسراء: ٧٩] يقول: إن ربك سيبعثك مقاما محمودا وهي الشفاعة، وكل "عسى" في القرآن فهي واجبة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah'ı birleyen ve ahiret gününe iman eden" yani Allah'ın indirdiğine iman eden, (وَأَقَامَ الصَّلاةَ) yani beş vakit namazı kılan, (وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ) yani Allah'tan başkasına ibadet etmeyen demektir. Sonra İbn Abbâs: (فَعَسَى أُولَئِكَ [أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ]) kavli hakkında şöyle dedi: İşte kurtuluşa erenler onlardır. Tıpkı Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [el-İsrâ: 79] “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a göndereceği umulur” [el-İsrâ: 79] buyurması gibidir; yani: Rabbin seni Makam-ı Mahmud'a kesinlikle gönderecektir ki bu da şefaattir. Kur'an'daki her "asâ" (عَسَى) ifadesi kesinlik ifade eder.
وقال محمد بن إسحاق بن يسار، ﵀: و"عسى" من الله حق.
Muhammed b. İshâk b. Yesâr rahimehullâh da: "Allah'tan olan 'asâ' (umulur ki ifadesi) bir haktır/kesindir" demiştir.
{أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩) الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)}
{أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩) الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)} “Hacılara su dağıtmayı ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihad eden kimse(nin ameli) gibi mi tuttunuz? Bunlar Allah katında eşit olmazlar. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (19) İman edip hicret edenler ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad edenler, Allah katında derece bakımından daha büyüktürler. İşte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (20)”
قال العوفي في تفسيره، عن ابن عباس في تفسير هذه الآية، قال: إن المشركين قالوا: عمارة بيت الله، وقيام على السقاية، خير ممن آمن وجاهد، وكانوا يفخرون بالحرم ويستكبرون به من أجل أنهم أهله وعماره، فذكر الله استكبارهم وإعراضهم، فقال لأهل الحرم من المشركين: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ * مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [المؤمنون: ٦٦، ٦٧] يعني: أنهم كانوا يستكبرون بالحرم قال: {بِهِ سَامِرًا} كانوا يسمرون به، ويهجرون القرآن والنبي ﷺ فخير الله الإيمان والجهاد مع نبي الله ﷺ، على عمارة المشركين البيت وقيامهم على السقاية ولم يكن ينفعهم عند الله مع الشرك به إن كانوا يعمرون بيته ويخدمونه
el-Avfî tefsirinde İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletti: Müşrikler: "Allah'ın evini imar etmek ve hacılara su dağıtma işini yürütmek, iman edip cihad eden kimseden daha hayırlıdır" dediler. Onlar Harem'in ehli ve imar edenleri olmaları sebebiyle Harem ile övünüyor ve bununla kibirleniyorlardı. Allah onların bu kibirlerini ve yüz çevirmelerini zikrederek Harem ehli olan müşriklere şöyle buyurdu: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ * مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [el-Mü'minûn: 66, 67] “Ayetlerim size okunurdu da siz ökçeleriniz üzerinde geri dönerdiniz. Ona karşı büyüklük taslayarak, geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz.” [el-Mü'minûn: 66, 67]. Yani onlar Harem ile kibirleniyorlardı. {بِهِ سَامِرًا} “Geceleyin toplanıp” Harem'de gece sohbetleri yapar; Kur'an'ı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i terk eder/hakkında hezeyan savururlardı. Allah, iman etmeyi ve Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihad etmeyi, müşriklerin Beyt'i imar etmesinden ve su dağıtma işini yürütmesinden üstün kılmıştır. O'na şirk koştukları müddetçe Beyt'ini imar etmeleri ve ona hizmet etmeleri Allah katında kendilerine hiçbir fayda sağlamamıştır .
قال الله: (لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) يعني: الذين زعموا أنهم أهل العمارة، فسماهم الله "ظالمين" بشركهم، فلم تغن عنهم العمارة شيئا.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) Yani: İmar ehli olduklarını iddia eden kimseler [eşit olmazlar]. Allah, şirkleri sebebiyle onları "zalimler" olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla [Beyt'i] imar etmeleri onlara hiçbir fayda vermemiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، في تفسير هذه الآية، قال: نزلت في العباس بن
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu ayet] el-Abbâs b.
عبد المطلب حين أسر يوم بدر قال: لئن كنتم سبقتمونا بالإسلام والهجرة والجهاد، لقد كنا نعمر المسجد الحرام، ونسقي [الحاج] ونفك العاني، قال الله ﷿: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ) إلى قوله: (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) يعني: أن ذلك كان في الشرك، ولا أقبل ما كان في الشرك.
Abdülmuttalib Bedir günü esir edildiğinde onun hakkında indi. O şöyle demişti: "Siz İslâm'da, hicrette ve cihadda bizi geçmişseniz de biz de Mescid-i Haram'ı imar ediyor, [hacılara] su dağıtıyor ve esirleri kurtarıyorduk." Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ) ayetinden: (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) kavline kadar olan kısmı indirdi. Yani: Bütün bunlar şirk halindeyken yapılmıştı; Ben ise şirk halindeyken yapılanı kabul etmem.
وقال الضحاك بن مزاحم: أقبل المسلمون على العباس وأصحابه، الذين أسروا يوم بدر، يعيرونهم بالشرك، فقال العباس: أما والله لقد كنا نعمر المسجد الحرام، ونفك العاني، ونحجب البيت، ونسقي الحاج، فأنزل الله: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ [وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ]) الآية.
Dahhâk b. Müzâhim şöyle dedi: Müslümanlar Bedir günü esir edilen Abbâs ve arkadaşlarına yönelip onları şirkleriyle ayıplamaya başladılar. Bunun üzerine Abbâs: "Vallahi biz Mescid-i Haram'ı imar ediyor, esirleri kurtarıyor, Kâbe'nin perdedarlığını yapıyor ve hacılara su dağıtıyorduk" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ [وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ]) ayetini indirdi.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن عيينة، عن إسماعيل، عن الشعبي قال: نزلت في علي، والعباس، ﵄، تكلما في ذلك.
Abdürrezzâk şöyle dedi: Bize İbn Uyeyne, İsmâil'den, o da eş-Şa'bî'den haber verdi; o şöyle dedi: [Bu ayet], bu hususta konuşan Ali ve Abbâs radıyallâhu anhümâ hakkında inmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرت عن أبي صخر قال: سمعت محمد بن كعب القرظي يقول: افتخر طلحة بن شيبة من بني عبد الدار، وعباس بن عبد المطلب، وعلي بن أبي طالب، فقال طلحة: أنا صاحب البيت، معي مفتاحه، ولو أشاء بت فيه. وقال العباس: أنا صاحب السقاية والقائم عليها، ولو أشاء بت في المسجد. فقال علي، ﵁: ما أدري ما تقولان، لقد صليت إلى القبلة ستة أشهر قبل الناس، وأنا صاحب الجهاد، فأنزل الله، ﷿: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ)؟ الآية كلها
İbn Cerîr şöyle dedi: Bize Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Ebû Sahr'dan haber verildi; o şöyle dedi: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: Benî Abdüddâr'dan Talha b. Şeybe, Abbâs b. Abdülmuttalib ve Ali b. Ebî Tâlib birbirlerine karşı övündüler. Talha: "Ben Beyt'in sahibiyim, anahtarı benim yanımdadır; dilesem orada gecelerim" dedi. Abbâs: "Ben su dağıtma işinin sahibiyim ve onun sorumlusuyum; dilesem mescitte gecelerim" dedi. Ali radıyallâhu anh ise: "Sizin ne dediğinizi bilmiyorum; ben insanlardan altı ay önce kıbleye doğru namaz kıldım ve ben cihad sahibiyim" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ) ayetinin tamamını indirdi .
وهكذا قال السدي، إلا أنه قال: افتخر علي، والعباس، وشيبة بن عثمان، وذكر نحوه.
es-Süddî de aynı şekilde nakletmiş, ancak Ali, Abbâs ve Şeybe b. Osmân'ın övündüğünü söyleyerek benzerini zikretmiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن عمرو، عن الحسن قال: نزلت في علي، وعباس وعثمان، وشيبة، تكلموا في ذلك، فقال العباس: ما أراني إلا تارك سقايتنا. فقال رسول الله ﷺ: "أقيموا على سقايتكم، فإن لكم فيها خيرا"
Abdürrezzâk şöyle dedi: Bize Ma'mer, Amr'dan, o da el-Hasan'dan haber verdi; o şöyle dedi: Bu ayet bu konuda konuşan Ali, Abbâs , Osmân ve Şeybe hakkında indi. Abbâs: "Görüyorum ki su dağıtma işimizi bırakmaktan başka çare yok" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Siz su dağıtma görevinize devam edin, çünkü bunda sizin için hayır vardır" buyurdu .
ورواه محمد بن ثور، عن مَعْمَر، عن الحسن فذكر نحوه.
Bunu Muhammed b. Sevr de Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan rivayet ederek benzerini zikretmiştir.
وقد ورد في تفسير هذه الآية حديث مرفوع، فلا بد من ذكره هاهنا، قال عبد الرزاق:
Bu ayetin tefsiri hakkında merfû bir hadis vârid olmuştur; dolayısıyla onu burada zikretmek gerekir. Abdürrezzâk şöyle dedi:
أخبرنا مَعْمَر، عن يحيى بن أبي كثير [عن رجل] عن النعمان بن بشير، ﵁، أن رجلا قال: ما أبالي ألا أعمل عملا بعد الإسلام، إلا أن أسقي الحاج. وقال آخر: ما أبالي ألا أعمل بعد الإسلام، إلا أن أعمر المسجد الحرام. وقال آخر: الجهاد في سبيل الله أفضل مما قلتم.
Bize Ma'mer, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, [o bir adamdan], o da Nu'mân b. Beşîr radıyallâhu anh'tan bildirdi ki; bir adam: «İslâm'a girdikten sonra hacılara su vermekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam» dedi. Bir diğeri: «İslâm'a girdikten sonra Mescid-i Harâm'ı imar etmekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam» dedi. Bir diğeri de: «Allah yolunda cihad, sizin söylediklerinizden daha faziletlidir» dedi.
فزجرهم عمر، ﵁، وقال: لا ترفعوا أصواتكم عند منبر رسول الله ﷺ -وذلك يوم الجمعة -ولكن إذا صلينا الجمعة دخلنا عليه. فنزلت (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) إلى قوله: (لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ)
Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh onları azarlayarak: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında seslerinizi yükseltmeyin -ki o gün cuma günüydü- lâkin cumayı kıldığımızda onun yanına gireriz" dedi. Bunun üzerine: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ayetinden (لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ) kavline kadar olan kısım indi .
طريق أخرى: قال الوليد بن مسلم: حدثني معاوية بن سلام، عن جده أبي سلام الأسود، عن النعمان بن بشير الأنصاري قال: كنت عند منبر رسول الله ﷺ في نفر من أصحابه، فقال رجل منهم: ما أبالي ألا أعمل لله عملا بعد الإسلام إلا أن أسقي الحاج. وقال آخر: بل عمارة المسجد الحرام. وقال آخر: بل الجهاد في سبيل الله خير مما قلتم. فزجرهم عمر بن الخطاب، ﵁، وقال: لا ترفعوا أصواتكم عند منبر رسول الله ﷺ -وذلك يوم الجمعة -ولكن إذا صليتُ الجمعة دخلت على رسول الله ﷺ فاستفتيته فيما اختلفتم فيه. قال: ففعل، فأنزل الله، ﷿: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) إلى قوله: (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ)
Diğer bir tarik: Velîd b. Müslim dedi ki: Bana Muâviye b. Sellâm, dedesi Ebû Sellâm el-Esved'den, o da Nu'mân b. Beşîr el-Ensârî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında ashabından bir toplulukla birlikteydim. Onlardan bir adam: "İslâm'a girdikten sonra hacılara su dağıtmak dışında Allah için hiçbir amel işlemesem de aldırmam" dedi. Başka biri: "Aksine Mescid-i Haram'ı imar etmek [daha üstündür]" dedi. Bir başkası ise: "Aksine Allah yolunda cihad etmek sizin söylediklerinizden daha hayırlıdır" dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh onları azarlayarak: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında seslerinizi yükseltmeyin -ki o gün cuma günüydü- lâkin cumayı kıldığımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip ihtilaf ettiğiniz bu hususu ona sorarım" dedi. [Nu'mân] dedi ki: Ömer öyle yaptı; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ayetinden (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) kavline kadar olan kısmı indirdi.
رواه مسلم في صحيحه، وأبو داود -وابن جرير وهذا لفظه -وابن مردويه، وابن أبي حاتم في تفاسيرهم وابن حبان في صحيحه
Bunu Müslim Sahîh'inde, Ebû Dâvûd, -lafız ona ait olmak üzere- İbn Cerîr, İbn Merdûye ve İbn Ebî Hâtim tefsirlerinde, İbn Hibbân da Sahîh'inde rivayet etmiştir .
{يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣) قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤)}
{يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣) قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤)} “Rableri onlara katından bir rahmeti, bir rızayı ve kendileri için içinde tükenmez nimetler bulunan cennetleri müjdeler. (21) Orada ebedî olarak kalacaklardır. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır. (22) Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (23) De ki: 'Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, elde ettiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resûlü'nden ve O'nun yolunda cihad etmekten daha sevimli ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin! Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.' (24)”
أمر الله تعالى بمباينة الكفار به، وإن كانوا آباء أو أبناء، ونهى عن موالاتهم إذا (اسْتَحَبُّوا) أي: اختاروا الكفر على الإيمان، وتوعد على ذلك كما قال تعالى: {لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ} الآية [المجادلة: ٢٢].
Allah Teâlâ babalar ve oğullar dahi olsalar Kendisini inkâr edenlerden uzak durmayı emretmiş ve (اسْتَحَبُّوا) yani küfrü imana tercih ettikleri takdirde onları dost edinmeyi yasaklamıştır; buna karşı da şu ayetinde olduğu gibi tehditte bulunmuştur: {لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ} [el-Mücâdele: 22] “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; babaları, oğulları, kardeşleri yahut akrabaları da olsa Allah'a ve Resûlü'ne sınır çizen (karşı gelen) kimselere sevgi beslediğini göremezsin. İşte onların kalplerine [Allah] imanı yazmış, onları katından bir ruh ile desteklemiştir. Onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır...” [el-Mücâdele: 22].
وروى الحافظ [أبو بكر] البيهقي من حديث عبد الله بن شوذب قال: جعل أبو أبي عبيدة بن
Hâfız [Ebû Bekr] el-Beyhakî, Abdullah b. Şevzeb'in hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Ubeyde b.
الجراح ينعت له الآلهة يوم بدر، وجعل أبو عبيدة يحيد عنه، فلما أكثر الجراح قصده ابنه أبو عبيدة فقتله، فأنزل الله فيه هذه الآية: {لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} الآية [المجادلة: ٢٢]
el-Cerrâh'ın babası Bedir günü ona putları övmeye başladı. Ebû Ubeyde ise ondan kaçınıyordu. el-Cerrâh ileri gidince oğlu Ebû Ubeyde ona yöneldi ve onu öldürdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında bu ayeti indirdi: {لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} [el-Mücâdele: 22] “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun...” [el-Mücâdele: 22] .
ثم أمر تعالى رسوله أن يتوعد من آثر أهله وقرابته وعشيرته على الله وعلى رسوله وجهاد في سبيله، فقال: (قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا) أي: اكتسبتموها وحصلتموها (وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا) أي: تحبونها لطيبها وحسنها، أي: إن كانت هذه الأشياء (أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا) أي: فانتظروا ماذا يحل بكم من عقابه ونكاله بكم؛ ولهذا قال: (حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ)
Sonra Allah Teâlâ ailesini, yakınlarını ve akrabalarını Allah'a, Resûlü'ne ve O'nun yolunda cihada tercih eden kimseyi tehdit etmesini Resûlü'ne emrederek şöyle buyurdu: (قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا) Yani: Kazandığınız ve elde ettiğiniz [mallar], (وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا) Yani: Hoşluğu ve güzelliği sebebiyle sevdiğiniz [meskenler]; şayet bu şeyler (أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا) Yani: O'nun azabından ve size vereceği cezadan başınıza gelecek olanı bekleyin; bu sebeple şöyle buyurmuştur: (حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ).
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا ابن لهيعة، عن زهرة بن معبد، عن جده قال: كنا مع رسول الله ﷺ، وهو آخذ بيد عمر بن الخطاب، فقال: والله لأنت يا رسول الله أحب إلي من كل شيء إلا من نفسي فقال رسول الله ﷺ: "لا يؤمن أحدكم حتى أكون أحب إليه من نفسه". فقال عمر: فأنت الآن والله أحب إلي من نفسي. فقال رسول الله: "الآن يا عمر"
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize İbn Lehîa, Zehre b. Ma'bed'den, o da dedesinden anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, o Ömer b. el-Hattâb'ın elinden tutuyordu. Ömer: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü! Nefsim hariç sen bana her şeyden daha sevgilisin" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hiçbiriniz ben kendisine nefsinden daha sevgili olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz" buyurdu. Ömer: "Vallahi sen şu anda bana nefsimden de daha sevgilisin" dedi. Resûlullah: "Şimdi oldu ey Ömer!" buyurdu .
انفرد بإخراجه البخاري، فرواه عن يحيى بن سليمان، عن ابن وهب، عن حيوة بن شريح، عن أبي عقيل زهرة بن معبد، أنه سمع جده عبد الله بن هشام، عن النبي ﷺ بهذا
Bu hadisi tahrîc etmekte Buhârî tek kalmış olup onu Yahyâ b. Süleymân'dan, o İbn Vehb'den, o Hayve b. Şüreyh'ten, o Ebû Akîl Zehre b. Ma'bed'den, o dedesi Abdullah b. Hişâm'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu rivayet ederken işittiği tarik ile rivayet etmiştir .
وقد ثبت في الصحيح عنه رسول الله ﷺ أنه قال: "والذي نفسي بيده، لا يؤمن أحدكم حتى أكون أحب إليه من والده وولده والناس أجمعين"
Nitekim Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Nefsim elinde olan [Allah]'a andolsun ki, hiçbiriniz ben kendisine babasından, çocuğundan ve bütün insanlardan daha sevgili olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz."
وروى الإمام أحمد، وأبو داود -واللفظ له -من حديث أبي عبد الرحمن الخراساني، عن عطاء الخراساني، عن نافع، عن ابن عمر قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إذا تبايعتم بالعينة، وأخذتم بأذناب البقر، ورضيتم بالزرع، وتركتم الجهاد، سلط الله عليكم ذلا لا ينزعه حتى ترجعوا إلى دينكم"
İmam Ahmed ve -lafız ona ait olmak üzere- Ebû Dâvûd, Ebû Abdirrahmân el-Horasânî hadisinden, Atâ el-Horasânî'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Îne yoluyla alışveriş yaptığınızda, sığırların kuyruklarına yapışıp ziraate razı olduğunuzda ve cihadı terk ettiğinizde, Allah üzerinize öyle bir zillet musallat eder ki, siz dininize dönünceye kadar onu üzerinizden söküp almaz."
وروى الإمام أحمد أيضا عن يزيد بن هارون، عن أبي جناب، عن شهر بن حوشب أنه سمع عبد الله ابن عمرو عن رسول الله ﷺ بنحو ذلك وهذا شاهد للذي قبله، والله أعلم.
İmam Ahmed de Yezîd b. Hârûn'dan, o Ebû Cenâb'dan, o Şehr b. Havşeb'den rivayet etti ki kendisi Abdullah b. Amr'ı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini rivayet ederken işitmiştir. Bu da bir öncekinin şahididir (onu destekleyen rivayettir). En doğrusunu Allah bilir.
{لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (٢٦)}
{لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (٢٦)} “Andolsun ki Allah, birçok savaş yerlerinde ve sayınızın çokluğunun sizi böbürlendirdiği fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen size dar geldiği ve nihayet arkaya dönüp kaçtığınız Huneyn gününde de size yardım etmişti. (25) Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekînetini (güven duygusunu) indirdi, görmediğiniz ordular indirdi ve kâfirlere azap etti. İşte kâfirlerin cezası budur. (26)”
قال ابن جُرَيْج، عن مجاهد: هذه أول آية نزلت من [سورة] "براءة".
İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: Bu, Berâe [Suresi]'nden inen ilk ayettir.
يذكر تعالى للمؤمنين فضله عليهم وإحسانه لديهم في نصره إياهم في مواطن كثيرة من غزواتهم مع رسوله وأن ذلك من عنده تعالى، وبتأييده وتقديره، لا بعَددهم ولا بعُددهم ونبههم على أن النصر من عنده، سواء قل الجمع أو كثر، فإن يوم حُنين أعجبتهم كثرتهم، ومع هذا ما أجدى ذلك عنهم شيئا فولوا مدبرين إلا القليل منهم مع رسول الله ﷺ. ثم أنزل [الله] نصره وتأييده على رسوله وعلى المؤمنين الذين معه، كما سنبينه إن شاء الله تعالى مفصلا ليعلمهم أن النصر من عنده تعالى وحده وبإمداده وإن قل الجمع، فكم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله، والله مع الصابرين.
Allah Teâlâ müminlere, Resûlü ile birlikte katıldıkları gazvelerin pek çok yerinde kendilerine yardım etmesiyle olan lütfunu ve ihsanını hatırlatmaktadır; bu yardımın sayıları veya teçhizatları sebebiyle değil, bizzat O Teâlâ'nın katından, O'nun desteği ve takdiriyle olduğunu bildirmekte ve topluluk ister az ister çok olsun, yardımın sadece Kendi katından olduğuna dikkat çekmektedir. Zira Huneyn günü çoklukları hoşlarına gitmişti; buna rağmen bu onlara hiçbir fayda sağlamadı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kalan az bir topluluk müstesna arkalarını dönüp kaçtılar. Sonra Allah yardımını ve desteğini Resûlü'nün ve onunla beraber olan müminlerin üzerine indirdi; inşaallahu teâlâ bunu tafsilatlı bir şekilde açıklayacağız ki yardımın topluluk az bile olsa yalnızca O Teâlâ'nın katından ve O'nun imdadıyla olduğunu bilsinler . Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا وهب بن جرير، حدثنا أبي، سمعت يونس يحدث عن الزهري، عن عبيد الله، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "خير الصحابة أربعة، وخير السرايا أربعمائة، وخير الجيوش أربعة آلاف، ولن تغلب اثنا عشر ألفا من قلة".
Nitekim İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, bize babam anlattı, Yûnus'u ez-Zührî'den, o Ubeydullah'tan, o da İbn Abbâs'tan naklederken işittim; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Arkadaşların en hayırlısı dört kişidir, seriyyelerin en hayırlısı dört yüz kişidir, orduların en hayırlısı dört bin kişidir. On iki bin kişi ise sayı azlığından ötürü mağlup olmaz."
وهكذا رواه أبو داود، والترمذي ثم قال: هذا حديث حسن غريب، لا يسنده كبير أحد غير جرير بن حازم، وإنما روي عن الزهري، عن النبي ﷺ مرسلا.
Bunu aynı şekilde Ebû Dâvûd ve Tirmizî de rivayet etti . Sonra [Tirmizî] : "Bu hadis hasen garibtir; bunu Cerîr b. Hâzim'den başka pek müsned olarak rivayet eden olmamıştır, oysa ez-Zührî'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mürsel olarak rivayet edilmiştir" dedi.
وقد رواه ابن ماجه والبيهقي وغيره، عن أكثم بن الجون، عن رسول الله ﷺ، بنحوه والله أعلم.
Bunu İbn Mâce, Beyhakî ve başkaları da Esem b. el-Cevn'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقد كانت وقعة: "حُنين" بعد فتح مكة في شوال سنة ثمان من الهجرة، وذلك لما فرغ ﵇ من فتح مكة، وتمهدت أمورها، وأسلم عامة أهلها، وأطلقهم رسول الله ﷺ، فبلغه أن
"Huneyn" Gazvesi, hicretin sekizinci yılı Şevval ayında Mekke'nin fethinden sonra meydana gelmişti. Bu da [şöyle oldu]: [Peygamber] aleyhisselâm Mekke'nin fethini tamamlayıp oranın işleri düzene girdiğinde, ahalisinin geneli İslâm'a girip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onları serbest bıraktığında, kendisine şu haber ulaştı:
هوازن جمعوا له ليقاتلوه، وأن أميرهم مالك بن عوف النَّضْري، ومعه ثقيف بكمالها، وبنو جُشم وبنو سعد بن بكر، وأوزاع من بني هلال، وهم قليل، وناس من بني عمرو بن عامر، وعوف بن عامر، وقد أقبلوا معهم النساء والولدان والشاء والنَّعم، وجاءوا بقَضِّهم وقَضِيضهم فخرج إليهم رسول الله ﷺ في جيشه الذي جاء معه للفتح، وهو عشرة آلاف من المهاجرين والأنصار وقبائل العرب، ومعه الذين أسلموا من أهل مكة، وهم الطلقاء في ألفين أيضا، فسار بهم إلى العدو، فالتقوا بواد بين مكة والطائف يقال له "حنين"، فكانت فيه الوقعة في أول النهار في غلس الصبح، انحدروا في الوادي وقد كمنت فيه هوازن، فلما تواجهوا لم يشعر المسلمون إلا بهم قد ثاوروهم ورشقوا بالنبال، وأصلتوا السيوف، وحملوا حملة رجل واحد، كما أمرهم ملكهم. فعند ذلك ولى المسلمون مدبرين، كما قال الله، ﷿ وثبت رسول الله ﷺ، وهو راكب يومئذ بغلته الشهباء يسوقها إلى نحر العدو، والعباس عمه آخذ بركابها الأيمن، وأبو سفيان بن الحارث بن عبد المطلب آخذ بركابها الأيسر، يثقلانها لئلا تسرع السير، وهو ينوه باسمه، ﵊، ويدعو المسلمين إلى الرجعة [ويقول] : " أين يا عباد الله؟ إليَّ أنا رسول الله"، ويقول في تلك الحال:
Hevâzin kabilesi kendisiyle savaşmak üzere toplanmıştı; emirleri Mâlik b. Avf en-Nadrî idi. Yanında eksiksiz olarak Sakîf kabilesi, Benî Cüşem, Benî Sa'd b. Bekr, Benî Hilâl'den az sayıda bir fırka ve Benî Amr b. Âmir ile Avf b. Âmir'den birtakım insanlar vardı. Yanlarında kadınlarını, çocuklarını, koyunlarını ve develerini de getirmişler, çoluk çocuk bütün varlıklarıyla gelmişlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih için kendisiyle gelen muhacirler, ensar ve Arap kabilelerinden oluşan on bin kişilik ordusuyla ve Mekke ehlinden Müslüman olan iki bin kişilik tulekā (salıverilenler) ile birlikte onların karşısına çıktı. Onlarla birlikte düşmana doğru yürüdü. Mekke ile Tâif arasında "Huneyn" denilen bir vadide karşılaştılar. Çarpışma günün başında, sabah alacakaranlığında vuku buldu. Müslümanlar Hevâzin'in pusu kurduğu vadiye indiler. Karşı karşıya geldiklerinde, Müslümanlar birdenbire onların hücumuna uğradıklarını fark ettiler; ok yağmuruna tuttular, kılıçlarını sıyırdılar ve krallarının kendilerine emrettiği gibi tek bir adam gibi saldırdılar. İşte o anda, Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyurduğu gibi Müslümanlar arkalarını dönüp kaçtılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise o gün boz renkli katırının üzerinde düşmanın göğsüne doğru onu sürerek sebat etti. Amcası Abbâs katırın sağ üzengisinden, Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdülmuttalib de sol üzengisinden tutuyor, hızla gitmesin diye onu yavaşlatıyorlardı. Peygamber aleyhisselâm ise adını haykırıyor, Müslümanları geri dönmeye çağırıyor [ve şöyle diyordu] : "Nereye ey Allah'ın kulları? Bana doğru gelin, ben Allah'ın Resûlü'yüm!" Ve o esnada şöyle buyuruyordu:
أنا النبي لا كذب … أنا ابن عبد المطلب
Ben Peygamberim, yalan yok … Ben Abdülmuttalib'in oğluyum!
وثبت معه من أصحابه قريب من مائة، ومنهم من قال: ثمانون، فمنهم: أبو بكر، وعمر، ﵄، والعباس وعلي، والفضل بن عباس، وأبو سفيان بن الحارث، وأيمن بن أم أيمن، وأسامة بن زيد، وغيرهم، ﵃ ثم أمر ﷺ عمه العباس -وكان جهير الصوت -أن ينادي بأعلى صوته: يا أصحاب الشجرة -يعني شجرة بيعة الرضوان، التي بايعه المسلمون من المهاجرين والأنصار تحتها، على ألا يفروا عنه -فجعل ينادي بهم: يا أصحاب السمرة ويقول تارة: يا أصحاب سورة البقرة، فجعلوا يقولون: يا لبيك، يا لبيك، وانعطف الناس فجعلوا يتراجعوا إلى رسول الله ﷺ، حتى إن الرجل منهم إذا لم يطاوعه بعيره على الرجوع، لبس درعه، ثم انحدر عنه، وأرسله، ورجع بنفسه إلى رسول الله ﷺ. فلما رجعت شرذمة منهم، أمرهم ﵇ أن يصدقوا الحملة، وأخذ قبضة من التراب بعدما دعا ربه واستنصره، وقال: "اللهم أنجز لي ما وعدتني" ثم رمى القوم بها، فما بقي إنسان منهم إلا أصابه منها في عينيه وفمه ما شغله عن القتال، ثم انهزموا، فاتبع المسلمون أقفاءهم يقتلون ويأسرون، وما تراجع بقية الناس إلا والأسارى مجدلة بين يدي رسول الله ﷺ.
Onunla birlikte ashabından yüze yakın kişi sebat etti; bazıları seksen kişi olduğunu söylemiştir. Bunlar arasında Ebû Bekr ve Ömer radıyallâhu anhümâ, Abbâs, Ali, Fadl b. Abbâs, Ebû Süfyân b. el-Hâris, Eymen b. Ümmi Eymen, Üsâme b. Zeyd ve başkaları radıyallâhu anhüm vardı. Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem gür sesli olan amcası Abbâs'a en yüksek sesiyle: "Ey Semure (ağaç) ashabı!" diye seslenmesini emretti -bununla, Muhacirler ve Ensar'ın altındayken kaçmamak üzere biat ettikleri Rıdvân Biatı ağacını kastediyordu-. Abbâs onlara: "Ey Semure ashabı!" diye seslenmeye başladı; bazen de: "Ey Bakara Suresi ashabı!" diyordu. İnsanlar: "Lebbeyk, lebbeyk!" (Buyur, emrindeyiz) diyerek dönmeye başladılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geri döndüler. Hatta bir adamın devesi geri dönmesine itaat etmeyince zırhını giyer, deveden aşağı iner, deveyi salıverir ve bizzat kendisi yürüyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönerdi. Onlardan bir fırka geri dönünce aleyhisselâm onlara hücumu ciddiyetle yapmalarını emretti. Rabbine dua edip O'ndan yardım diledikten sonra bir avuç toprak aldı ve: "Allah'ım! Bana vaat ettiğin zaferi gerçekleştir!" dedi; ardından bunu düşman topluluğuna doğru fırlattı. Onlardan gözüne ve ağzına bu topraktan isabet etmeyen, bu sebeple savaşı bırakmak zorunda kalmayan hiç kimse kalmadı. Sonra bozguna uğradılar; Müslümanlar da peşlerine düşüp onları öldürdüler ve esir aldılar. İnsanların geri kalanı döndüğünde ise esirler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde yere serilmiş vaziyetteydi.