Binûn

Yûnus Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويحصونه عليه، ثم يعرضون على عالم الغيب والشهادة، فيجازيه على الحقير والجليل والنقير والقِطْمير.

ve onun aleyhine sayıp dökerler. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilenin [huzuruna] arz olunurlar; O da küçüğüyle büyüğüyle , zerresiyle kabuğuyla (nakîr ve kıtmîr) ona karşılığını verir.

ثم أخبر تعالى أنه: (هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) أي: يحفظكم ويكلؤكم بحراسته (حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا) أي: بسرعة سيرهم رافقين، فبينما هم كذلك إذ (جَاءَتْهَا) أي: تلك السفن (رِيحٌ عَاصِفٌ) أي: شديدة (وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ) أي: اغتلم البحر عليهم (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ) أي: هلكوا (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) أي: لا يدعون معه صنما ولا وثنا، بل يفردونه بالدعاء والابتهال، كما قال تعالى: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا} [الإسراء: ٦٧]، وقال هاهنا: (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ) أي: هذه الحال (لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أي: لا نشرك بك أحدا، ولنفردنك بالعبادة هناك كما أفردناك بالدعاء هاهنا، قال الله تعالى: (فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ) أي: من تلك الورطة (إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) أي: كأن لم يكن من ذاك شيء {كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ}

Sonra Yüce Allah kendisinin: (هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) yani: Sizi koruyup gözettiğini ve muhafazasıyla himaye ettiğini haber vermektedir. (حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا) yani: Yumuşak ve tatlı bir rüzgârla hızlı seyirlerinden ötürü sevindiklerinde; onlar bu haldeyken birden (جَاءَتْهَا) yani o gemilere (رِيحٌ عَاصِفٌ) yani şiddetli bir fırtına (وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ) yani deniz üzerlerine kabarıp coştu (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ) yani helak olduklarını anladılar. (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) yani: O'nunla birlikte hiçbir puta ve heykele yalvarmayıp yalnızca O'na dua ve yakarışta bulunurlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا} [الإسراء: ٦٧] “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür.” Burada da şöyle buyurmuştur: (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ) yani bu durumdan [bizi kurtarırsan], (لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) yani: Sana hiçbir şeyi ortak koşmayacağız ve burada sadece Sana yalvardığımız gibi orada da sadece Sana kulluk edeceğiz . Yüce Allah buyurdu ki: (فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ) yani o badireden kurtarınca (إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) yani sanki hiçbir şey olmamış gibi {كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ} “[sanki] kendisine dokunan bir sıkıntıdan ötürü bize hiç dua etmemiş gibi.”

ثم قال تعالى: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ) أي: إنما يذوق وبال هذا البغي أنتم أنفسكم ولا تضرون به أحدا غيركم، كما جاء في الحديث: "ما من ذنب أجدر أن يعجل الله عقوبته في الدنيا، مع ما يَدخر الله لصاحبه في الآخرة، من البغي وقطيعة الرحم".

Sonra Yüce Allah: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ) buyurdu; yani: Bu taşkınlığın vebalini sadece siz kendiniz tadarsınız ve bununla kendinizden başka hiç kimseye zarar veremezsiniz . Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Allah'ın ahirette sahibine hazırladığı cezayla birlikte, dünyada da cezasını çarçabuk vermesine taşkınlık (zulüm) ve akrabalık bağını koparmaktan daha lâyık hiçbir günah yoktur."

وقوله: (مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: إنما لكم متاع في الحياة الدنيا الدنيئة الحقيرة (ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ) أي: مصيركم ومآلكم (فننبئكم) أي: فنخبركم بجميع أعمالكم، ونوفيكم إياها، فمن وجد خيرا فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه.

Yüce Allah'ın: (مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) buyruğu, yani: Sizin için ancak bu alçak ve değersiz dünya hayatında geçici bir menfaat vardır. (ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ) yani: Dönüşünüz ve varışınız bizedir . (فننبئكم) yani: Bütün amellerinizi size haber veririz ve bunların karşılığını size tastamam öderiz . Artık kim hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendini kınasın.

{إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)}

{إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)} “Dünya hayatının misali; gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri birbirine karışır. Nihayet yeryüzü bütün zinetini takınıp süslendiği ve ehli de onun üzerinde güç sahibi olduklarını sandıkları bir sırada, geceleyin yahut gündüzün ona emrimiz geliverir de sanki dün hiç yokmuş gibi onu kökünden biçilmiş bir hale getiririz. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle etraflıca açıklarız. (24) Allah esenlik yurduna (Cennet'e) çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir. (25)”

ضرب [تبارك و] تعالى مثلا لزهرة الحياة الدنيا وزينتها وسرعة انقضائها وزوالها، بالنبات الذي أخرجه الله من الأرض بما أنزل من السماء من الماء، مما يأكل الناس من زرع وثمار، على اختلاف أنواعها وأصنافها، وما تأكل الأنعام من أب وقَضْب وغير ذلك، (حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأرْضُ زُخْرُفَهَا) أي: زينتها الفانية، (وَازَّيَّنَتْ) أي: حَسُنت بما خرج من رُباها من زهور نَضِرة مختلفة الأشكال والألوان، (وَظَنَّ أَهْلُهَا) الذين زرعوها وغرسوها (أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا) أي: على جَذاذها وحصادها فبيناهم كذلك إذ جاءتها صاعقة، أو ريح بادرة، فأيبست أوراقها، وأتلفت ثمارها؛ ولهذا قال تعالى: (أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا) أي: يبسا بعد [تلك] الخضرة والنضارة، (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأمْسِ) أي: كأنها ما كانت حسناء قبل ذلك.

Yüce [ve Mübarek] [Allah], dünya hayatının süsünü, ziynetini, çarçabuk bitip yok oluşunu; gökten indirdiği su ile yerden çıkardığı, türleri ve çeşitleri farklı olup insanların yediği ekinler ve meyveler ile hayvanların yediği otlar ve yeşillikler gibi bitkilerle örneklendirmiştir. (حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأرْضُ زُخْرُفَهَا) yani: Geçici süsünü takındığı, (وَازَّيَّنَتْ) yani: Tepelerinden çıkan şekil ve renkleri farklı taptaze çiçeklerle güzelleştiği, (وَظَنَّ أَهْلُهَا) onu ekip diken sahipleri (أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا) yani: Onu devşirip hasat etmeye güç yetirebileceklerini sandıkları; onlar tam bu haldeyken oraya bir yıldırım veya dondurucu soğuk bir rüzgâr gelip yapraklarını kuruttuğu ve meyvelerini telef ettiği zaman. İşte bu yüzden Yüce Allah: (أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا) yani: [O] yeşillik ve tazelikten sonra kupkuru bir hale getirdik, (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأمْسِ) yani: Sanki bundan önce hiç öyle güzel olmamış gibi, buyurmuştur.

وقال قتادة: (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ) كأن لم تنعم.

Katâde şöyle demiştir: (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ) 'Sanki hiç nimet içinde bulunmamış gibi'.

وهكذا الأمور بعد زوالها كأنها لم تكن؛ ولهذا جاء في الحديث يؤتى بأنعم أهل الدنيا، فيُغْمَس في النار غَمْسَة ثم يقال له: هل رأيت خيرًا قط؟ [هل مر بك نعيم قط؟] فيقول: لا. ويؤتى بأشد الناس عذابًا في الدنيا فيغمس في النعيم غمسة، ثم يقال له: هل رأيت بؤسا قط؟ فيقول: لا"

İşte işler yok olduktan sonra sanki hiç var olmamış gibi olur. Bu yüzden hadiste şöyle gelmiştir : "Dünya ehlinin en çok nimet içinde olanı getirilir ve cehenneme bir kez daldırılıp çıkarılır. Sonra ona: 'Hiç hayır gördün mü? [Sana hiç nimet uğradı mı?]' denilir. O da: 'Hayır' der. Dünyada insanların en çok sıkıntı çekenlerinden biri getirilir ve cennet nimetine bir kez daldırılıp çıkarılır. Sonra ona: 'Hiç sıkıntı gördün mü?' denilir. O da: 'Hayır' der."

وقال تعالى إخبارًا عن المهلكين: {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ * كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} [هود: ٩٤، ٩٥].

Yüce Allah helak edilenleri haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ * كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} [هود: ٩٤، ٩٥] “Böylece yurtlarında diz üstü çöke kaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı.”

ثم قال تعالى: (كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ) أي: نبين الحُجج والأدلة، (لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) فيعتبرون بهذا المثل في زوال الدنيا من أهلها سريعًا مع اغترارهم بها، وتمكنهم بمواعيدها وتَفَلّتها منهم، فإن من طبعها الهرب ممن طلبها، والطلب لمن هرب منها، وقد ضرب الله مثل الحياة الدنيا بنبات الأرض، في غير ما آية من كتابه العزيز، فقال في سورة الكهف: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} [الكهف: ٤٥]، وكذا في سورة الزمر والحديد يضرب بذلك مثل الحياة الدنيا كماء.

Sonra Yüce Allah: (كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ) yani: Hüccet ve delilleri açıklarız, (لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) buyurdu; böylece onlar bu misalden ibret alarak, dünyanın ehlinin ona aldanmasına, vaatlerine güvenmesine rağmen onlardan hızla sıyrılıp yok olduğunu ve ellerinden kaçıp gittiğini anlarlar. Zira dünyanın tabiatı, kendisini isteyenden kaçmak, kendisinden kaçanı da kovalamaktır. Allah Azîz Kitabı'nda birçok ayette dünya hayatını yerin bitkisine benzetmiştir. Nitekim Kehf Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} [الكهف: ٤٥] “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O], gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkileri [yeşerip] birbirine karıştı; sonunda rüzgârların savurduğu çerçöp haline geldi. Allah her şeye güç yetirendir.” Aynı şekilde Zümer ve Hadîd surelerinde de dünya hayatının misalini su ile vermiştir.

وقال ابن جرير: حدثني الحارث حدثنا عبد العزيز، حدثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن عمرو بن دينار، عن عبد الرحمن بن أبي بكر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام قال: سمعت مروان -يعني: ابن

İbn Cerîr şöyle dedi: Bana el-Hâris rivayet etti, bize Abdülazîz rivayet etti, bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o da] Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Mervân'ı -yani İbn

الحكم -يقرأ على المنبر: "وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها وما كان الله ليهلكها إلا بذنوب أهلها"، قال: قد قرأتها وليست في المصحف فقال عباس بن عبد الله بن عباس: هكذا يقرؤها ابن عباس. فأرسلوا إلى ابن عباس فقال: هكذا أقرأني أبيّ بن كعب.

el-Hakem'i- minberde şöyle okurken işittim: "Ve süslendiği, sahipleri de ona güç yetirebileceklerini sandıkları [bir sırada]. Oysa Allah, halkının günahları sebebi olmaksızın onu helak edecek değildi ." [Mervân]: "Ben bunu okudum ama Mushaf'ta yoktur" dedi. Abbâs b. Abdillâh b. Abbâs: "İbn Abbâs da böyle okumaktadır" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs'a [haber] gönderdiler; o da: "Übey b. Ka'b bana böyle okuttu" dedi.

وهذه قراءة غريبة، وكأنها زيادة للتفسير.

Bu garip bir kıraattir; sanki tefsir kabilinden bir ziyadedir.

وقوله: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ) الآية: لما ذكر تعالى الدنيا وسرعة [عطبها و] زوالها، رغَّب في الجنة ودعا إليها، وسماها دار السلام أي: من الآفات، والنقائص والنكبات، فقال: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).

Yüce Allah'ın: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ) ayeti: Yüce Allah dünyayı, onun çabucak [helak olup] yok oluşunu zikredince, cennete teşvik etti ve oraya davet etti; orayı âfetlerden, eksikliklerden ve felaketlerden esenlik yurdu olduğu için Dârü's-Selâm (esenlik yurdu) olarak isimlendirdi ve şöyle buyurdu: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).

قال أيوب عن أبي قِلابة عن النبي ﷺ قال: "قيل لي: لتنَمْ عينُك، وليعقلْ قلبك، ولتسمع أذنك فنامت عيني، وعقل قلبي، وسمعت أذني. ثم قيل: سيّدٌ بَنَى دارًا، ثم صنع مأدبة، وأرسل داعيًا، فمن أجاب الداعي دخل الدار، وأكل من المأدبة، ورضي عنه السيد، ومن لم يجب الداعي لم يدخل الدار، ولم يأكل من المأدبة، ولم يرض عنه السيد فالله السيد، والدار الإسلام، والمأدبة الجنة، والداعي محمد ﷺ.

Eyyûb, Ebû Kılâbe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Bana denildi ki: Gözün uyusun, kalbin akletsin ve kulağın işitsin . Gözüm uyudu, kalbim akletti ve kulağım işitti. Sonra denildi ki: Bir efendi bir köşk yaptı, sonra bir ziyafet hazırladı ve bir davetçi gönderdi. Kim davetçiye icabet ettiyse köşke girdi, ziyafetten yedi ve efendi ondan razı oldu. Kim de davetçiye icabet etmediyse köşke girmedi, ziyafetten yemedi ve efendi de ondan razı olmadı. İşte efendi Allah'tır, köşk İslâm'dır, ziyafet cennettir, davetçi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir."

وهذا حديث مرسل، وقد جاء متصلا من حديث الليث، عن خالد بن يزيد عن سعيد بن أبي هلال، عن جابر بن عبد الله، ﵁، قال: خرج علينا رسولُ الله ﷺ يومًا فقال: "إني رأيت في المنام كأن جبريل عند رأسي، وميكائيل عند رجلي، يقول أحدهما لصاحبه: اضرب له مثلا. فقال: اسمع سَمعت أذنك، واعقل عَقَل قلبك، إنما مَثَلُك ومثل أمَّتك كمثل ملك اتخذ دارا، ثم بنى فيها بيتًا، ثم جعل فيها مأدبة، ثم بعث رسولا يدعو الناس إلى طعامه، فمنهم من أجاب الرسول، ومنهم من تركه، فالله الملك، والدار الإسلام، والبيت الجنة، وأنت يا محمد الرسُول، فمن أجابك دخل الإسلام، ومن دخل الإسلام دخل الجنة، ومن دخل الجنة أكل منها" رواه ابن جرير.

Bu mürsel bir hadistir. Leys'in, Hâlid b. Yezîd'den , onun Saîd b. Ebî Hilâl'den, onun da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği hadisle mevsûl (kesintisiz) olarak da gelmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün yanımıza çıkıp şöyle buyurdu: "Rüyamda sanki Cebrail başucumda, Mikail ise ayakucumdaydı. Biri diğerine: 'Ona bir misal getir' dedi. Diğeri şöyle dedi: 'İşit, kulağın işitsin; aklet, kalbin akletsin! Senin ve ümmetinin misali ancak bir köşk edinen, sonra onun içinde bir ev yapan, sonra orada bir ziyafet hazırlayan ve insanları yemeğine davet etmesi için bir elçi gönderen bir hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi elçiye icabet etti, kimi de onu terk etti. İşte hükümdar Allah'tır, köşk İslâm'dır, ev cennettir, sen de ey Muhammed elçisin! Kim sana icabet ederse İslâm'a girer; kim İslâm'a girerse cennete girer; kim de cennete girerse oradaki nimetlerden yer'." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقال قتادة: حدثني خُلَيْد العَصَري، عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من يوم طلعت فيه شمسه إلا وبجنَبَتَيْها ملكان يناديان يسمعهما خلق الله كلهم إلا الثقلين: يا أيها الناس،

Katâde dedi ki: Huleyd el-Asarî bana Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ما من يوم طلعت فيه شمسه إلا وبجنَبَتَيْها ملكان يناديان يسمعهما خلق الله كلهم إلا الثقلين: يا أيها الناس،» «Güneşinin doğduğu hiçbir gün yoktur ki, iki yanında insan ve cinler (sekaleyn) hariç Allah'ın bütün yarattıklarının işittiği şu nidâyı yapan iki melek bulunmasın: Ey insanlar!

هلموا إلى ربكم، إن ما قلَّ وكَفَى، خير مما كثر وألهى". قال: وأنزل ذلك في القرآن، في قوله: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير.

Rabbinize gelin! Zira az olup yeten şey, çok olup oyalayan şeyden daha hayırlıdır'." [Râvî] dedi ki: Bu durum Kur'an'da: (وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) buyruğunda indirilmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.

{لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٦)}

{لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٦)} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık (cennet) ve bir de fazlası vardır. Onların yüzlerini ne bir karartı kaplar ne de bir zillet. İşte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (26)”

يخبر تعالى أن لمن أحسن العمل في الدنيا بالإيمان والعمل الصالح أبدله الحسنى في الدار الآخرة، كما قال تعالى: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} [الرحمن: ٦٠].

Yüce Allah, dünyada iman ve salih amelle güzel işler yapan kimseye ahiret yurdunda bunun karşılığında en güzel mükâfatı (el-hüsnâ) vereceğini haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} [الرحمن: ٦٠] “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?”

وقوله: (وَزِيَادَة) هي تضعيف ثواب الأعمال بالحسنة عشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف، وزيادة على ذلك [أيضا] ويشمل ما يعطيهم الله في الجنان من القُصُور والحُور والرضا عنهم، وما أخفاه لهم من قرة أعين، وأفضل من ذلك وأعلاه النظرُ إلى وجهه الكريم، فإنه زيادة أعظم من جميع ما أعطوه، لا يستحقونها بعملهم، بل بفضله وبرحمته وقد روي تفسير الزيادة بالنظر إلى وجه الله الكريم، عن أبي بكر الصديق، وحذيفة بن اليمان، وعبد الله بن عباس [قال البغوي وأبو موسى وعبادة بن الصامت] وسعيد بن المسيب، وعبد الرحمن بن أبي ليلى، وعبد الرحمن بن سابط، ومجاهد، وعكرمة، وعامر بن سعد، وعطاء، والضحاك، والحسن، وقتادة، والسدي، ومحمد بن إسحاق، وغيرهم من السلف والخلف.

Yüce Allah'ın: (وَزِيَادَة) buyruğu; bu , bir iyiliğe on katından yedi yüz katına kadar ve [ayrıca] bunun da üzerinde amellerin sevabının kat kat artırılmasıdır. Ayrıca Allah'ın onlara cennetlerde vereceği köşkleri, hurileri, onlardan razı oluşunu ve onlar için sakladığı göz aydınlıklarını da kapsar. Bunların en faziletlisi ve en yücesi ise O'nun Kerîm olan Vechi'ne bakmaktır. Zira bu, amelleriyle hak edemeyecekleri, aksine O'nun lütfu ve rahmetiyle kendilerine verilenlerin hepsinden daha büyük bir ziyadedir. 'Ziyade'nin Allah'ın Kerîm olan Vechi'ne bakmak olduğu tefsiri; Ebû Bekr es-Sıddîk, Huzeyfe b. el-Yemân, Abdullah b. Abbâs, [Begavî'nin dediğine göre Ebû Mûsâ ve Ubâde b. es-Sâmit] , Saîd b. el-Müseyyeb, Abdurrahman b. Ebî Leylâ, Abdurrahman b. Sâbıt, Mücâhid, İkrime, Âmir b. Sa'd, Atâ, Dahhâk, Hasan, Katâde, Süddî, Muhammed b. İshâk ve selef ile haleften diğer birçok zâttan rivayet edilmiştir.

وقد وردت في ذلك أحاديثُ كثيرة، عن رسول الله ﷺ، فمن ذلك ما رواه الإمام أحمد:

Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den birçok hadis vârid olmuştur; bunlardan biri İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir:

حدثنا عفان، أخبرنا حماد بن سلمة، عن ثابت البُناني، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن صهيب؛ أن رسول الله ﷺ تلا هذه الآية: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) وقال: "إذا دخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، نادى مناد: يا أهل الجنة، إن لكم عند الله موعدًا يريد أن يُنْجِزَكُمُوه. فيقولون: وما هو؟ ألم يُثقِّل موازيننا، ويبيض وجوهنا، ويدخلنا الجنة، ويزحزحنا من النار؟ ". قال: "فيكشف لهم الحجاب، فينظرون إليه، فوالله ما أعطاهم الله شيئا أحب إليهم من النظر إليه، ولا أقر لأعينهم".

Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Suheyb'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) ayetini okudu ve şöyle buyurdu: "Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman bir münâdî şöyle seslenir: 'Ey cennet ehli! Allah katında sizin için bir vaat vardır; O, bunu size yerine getirmek istiyor.' Onlar da: 'O nedir ki? Bizim tartılarımızı ağır kılmadı mı, yüzlerimizi ağartmadı mı, bizi cennete koyup cehennemden uzaklaştırmadı mı?' derler." [Resûlullah] buyurdu ki: "Bunun üzerine perde onlar için kaldırılır ve O'na bakarlar. Allah'a yemin olsun ki Allah onlara, Kendisine bakmaktan daha sevimli ve gözlerini daha çok aydınlatan hiçbir şey vermemiştir."

وهكذا رواه مسلم وجماعة من الأئمة، من حديث حماد بن سلمة، به.

Müslim ve bir grup imam da bunu Hammâd b. Seleme hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: أخبرنا يونس، أخبرنا ابن وهب: أخبرنا شبيب، عن أبان عن أبي تَمِيمَة الهُجَيْمي؛ أنه سمع أبا موسى الأشعري يحدث عن رسول الله ﷺ: "إن الله يبعث يوم القيامة مناديا ينادي: يا أهل الجنة -بصَوْت يُسْمعُ أوَّلهم وآخرهم -: إن الله وعدكم الحسنى وزيادة، الحسنى: الجنة. وزيادة: النظر إلى وجه الرحمن ﷿". ورواه أيضا ابنُ أبي حاتم، من حديث أبي بكر الهُذلي عن أبي تميمة الهجيمي، به.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus bildirdi, bize İbn Vehb bildirdi, bize Şebîb, Ebân'dan , o da Ebû Temîme el-Hüceymî'den bildirdi ki; o, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet ederken işitmiştir: "Kıyamet günü Allah bir münâdî gönderir; o da -ilkinin de sonuncusunun da işiteceği bir sesle-: 'Ey cennet ehli! Şüphesiz Allah size en güzel karşılığı (el-hüsnâ) ve fazlasını (ziyâde) vaat etmiştir. En güzel karşılık cennettir; ziyade ise Rahmân azze ve celle'nin Vechine bakmaktır' diye seslenir." Bunu İbn Ebî Hâtim de Ebû Bekr el-Hüzelî hadisinden, Ebû Temîme el-Hüceymî kanalıyla rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا ابن حميد، حدثنا إبراهيم بن المختار عن ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن كعب بن عُجْرة، عن النبي ﷺ في قوله: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) قال: النظر إلى وجه الرحمن ﷿.

İbn Cerîr ayrıca şöyle dedi: Bize İbn Humeyd anlattı, bize İbrâhim b. el-Muhtâr , İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ka'b b. Ucre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Rahmân azze ve celle'nin Vechine bakmaktır."

وقال أيضا: حدثنا ابن عبد الرحيم حدثنا عمرو بن أبي سلمة، سمعت زهيرًا عمن سمع أبا العالية، حدثنا أبيّ بن كعب: أنه سأل رسولَ الله ﷺ عن قول الله ﷿: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) قال: "الحسنى: الجنة، والزيادة: النظر إلى وجه الله ﷿".

Yine şöyle dedi: Bize İbn Abdirrahîm anlattı , bize Amr b. Ebî Seleme anlattı: Züheyr'i, Ebü'l-Âliye'yi işiten kimseden işittim, bize Übey b. Ka'b anlattı: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Azze ve Celle'nin: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ) buyruğunu sormuş; o da: "El-Hüsnâ cennettir, ziyade ise Allah Azze ve Celle'nin Vechine bakmaktır" buyurmuştur.

ورواه ابن أبي حاتم أيضا من حديث زهير، به.

Bunu İbn Ebî Hâtim de Züheyr hadisinden aynı şekilde rivayet etmiştir.

وقوله تعالى: (وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ) أي: قتام وسواد في عَرَصات المحشر، كما يعتري وجوه الكفرة الفجرة من القُتْرة والغُبْرة، (وَلا ذِلَّةٌ) أي: هوان وصغار، أي: لا يحصل لهم إهانة في الباطن، ولا في الظاهر، بل هم كما قال تعالى في حقهم: {فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} [الإنسان: ١١] أي: نضرة في وجوههم، وسرورًا في قلوبهم، جعلنا الله منهم بفضله ورحمته، آمين.

Yüce Allah'ın: (وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ) buyruğu, yani: Mahşer meydanlarında kâfir ve fâcirlerin yüzlerini kaplayan toz ve karartı gibi onların yüzlerini hiçbir karanlık ve karartı kaplamaz. (وَلا ذِلَّةٌ) yani: Horluk ve aşağılık da kaplamaz. Yani onlara ne bâtında ne de zâhirde hiçbir aşağılanma dokunmaz; bilakis onlar Yüce Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu gibidirler: {فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا} [الإنسان: ١١] “Allah da onları o günün şerrinden korumuş, onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir.” Yani: Yüzlerine bir parlaklık, kalplerine bir sevinç [vermiştir]. Allah lütfu ve rahmetiyle bizi de onlardan eylesin, âmin.

{وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧)}

{وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧)} “Kötülük kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse yoktur. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (27)”

لما أخبر تعالى عن حال السعداء الذين يُضاعف لهم الحسنات، ويزدادون على ذلك، عطف بذكر حال الأشقياء، فذكر عدله تعالى فيهم، وأنه يجازيهم على السيئة بمثلها، لا يزيدهم على ذلك،

Yüce Allah, kendilerine iyiliklerin kat kat verileceği ve buna ilave olarak [nimetleri] artırılacak olan bahtiyar kimselerin durumunu haber verdikten sonra, bedbaht kimselerin durumunu zikretmeye geçti. Böylece Yüce Allah onlar hakkındaki adaletini, bir kötülüğe ancak dengiyle karşılık vereceğini ve bunun üzerine [bir ceza] artırmayacağını bildirdi.

(وَتَرْهَقُهُم) أي: تعتريهم وتعلوهم ذلة من معاصيهم وخوفهم منها، كما قال تعالى: {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} [الشورى: ٤٥]، وقال تعالى: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ * مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ * وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} [إبراهيم: ٤٢ - ٤٤]، وقوله (مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ) أي: من مانع ولا واق يقيهم العذاب، كما قال تعالى: {يَقُولُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ * كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [القيامة: ١٠ - ١٢].

(وَتَرْهَقُهُم) yani: İşledikleri günahlar ve bunlardan duydukları korku sebebiyle onları bir zillet bürür ve kaplar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} [الشورى: ٤٥] “Onların zilletten boyun bükmüş bir halde, göz ucuyla gizli gizli bakarlarken ateşe sunulduklarını görürsün.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ * مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ * وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} [إبراهيم: ٤٢ - ٤٤] “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O sadece onları gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteler. Başlarını dikmiş, gözleri kendilerine bile dönmez bir halde koşarlar; kalpleri ise bomboştur. İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar!” Yüce Allah'ın: (مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ) buyruğu, yani: Onları azaptan koruyacak hiçbir engelleyici ve koruyucu yoktur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَقُولُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ * كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [القيامة: ١٠ - ١٢] “O gün insan: «Kaçacak yer neresi?» der. Hayır, hiçbir sığınak yoktur! O gün varıp durulacak yer ancak Rabbinin huzurudur.”

وقوله: (كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا) إخبار عن سواد وجوههم في الدار الآخرة، كما قال تعالى: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [آل عمران: ١٠٦، ١٠٧]، وكما قال تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ * ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ * أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ} الآية. [عبس: ٣٨ - ٤٢].

Yüce Allah'ın: (كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا) buyruğu, ahiret yurdunda yüzlerinin kararacağını haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [آل عمران: ١٠٦، ١٠٧] “O gün kimi yüzler ağarır, kimi yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: «İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? O halde inkâr etmenizden ötürü tadın azabı!» [denir]. Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ * ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ * أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ} الآية. [عبس: ٣٨ - ٤٢] “O gün birtakım yüzler parıldar, güler, sevinir. O gün birtakım yüzlerin üzerinde de toz toprak vardır; onları bir karartı bürür. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir.”

{وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ (٢٩) هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)}

{وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ (٢٩) هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)} “O gün onların hepsini bir araya toplarız; sonra ortak koşanlara: «Siz ve ortak koştuklarınız yerlerinize!» deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortak koştukları derler ki: «Siz bize kulluk etmiyordunuz. (28) Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz sizin kulluğunuzdan tamamen habersizdik.» (29) Orada her nefis geçmişte yaptıklarını dener (karşılığını görüp anlar). Onlar hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider. (30)”

يقول تعالى: (وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ) أي: أهل الأرض كلهم، من إنس وجن وبر وفاجر، كما قال: {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} [الكهف: ٤٧].

Yüce Allah: (وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ) buyurmaktadır; yani: İnsan, cin , iyi ve kötü bütün yeryüzü ehlini [toplarız]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} [الكهف: ٤٧] “Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.”

(ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ) أي: الزموا أنتم وهم مكانًا معينًا، امتازوا فيه عن مقام المؤمنين، كما قال تعالى: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [يس: ٥٩]، وقال {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} [الروم: ١٤]، وفي الآية الأخرى: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [الروم: ٤٣] أي: يصيرون صِدعين، وهذا يكون إذا جاء الرب تعالى لفصل القضاء؛ ولهذا قيل: ذلك يستشفع المؤمنون إلى الله تعالى أن يأتي لفصل القضاء ويريحنا من مقامنا هذا، وفي الحديث الآخر: "نحن يوم القيامة على كَوْم فوق الناس.

(ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ) Yani: Siz ve onlar, müminlerin makamından ayrılıp [kendinize] belirlenmiş bir mekânda durun! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [Yâsîn: 59] “Ey suçlular! Bugün şöyle bir ayrılın!” ve {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} [Rûm: 14] “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün [inananlarla inkâr edenler] birbirinden ayrılırlar.” buyurmuştur. Diğer bir ayette ise: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [Rûm: 43] “O gün [insanlar fırka fırka] ayrılırlar.” [buyurmuştur]; yani: İki fırkaya ayrılırlar. Bu durum, Yüce Rabbin kesin hükmü vermek (fasl-ı kaza) için geldiği zaman gerçekleşir. İşte bundan dolayı şöyle denilmiştir: O vakit müminler, Yüce Allah'ın hüküm vermek üzere gelmesi ve kendilerini bu durdukları yerden rahata kavuşturması için O'na şefaat talebinde bulunurlar. Diğer bir hadiste de şöyle [buyrulmuştur]: «نحن يوم القيامة على كَوْم فوق الناس» «Biz kıyamet gününde insanların üstünde yüksek bir tepede olacağız.»

وقال الله تعالى في هذه الآية الكريمة إخبارًا عما يأمر به المشركين وأوثانهم يوم القيامة: (مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ) أنكروا عبادتهم، وتبرءوا منهم، كما قال تعالى: {[كَلا] سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} الآية. [مريم: ٨٢]. وقال: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} [البقرة: ١٦٦]، وقال {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦].

Yüce Allah bu kerîm ayette kıyamet günü müşriklere ve putlarına emredeceği şeyi haber vererek şöyle buyurmuştur: (مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ) [Putlar] kendilerine kulluk edildiğini inkâr edip onlardan teberrî ettiler (uzaklaştılar). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {[كَلا] سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} الآية. [مريم: ٨٢] “[Hayır!] Onların kendilerine kulluk etmelerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır.” Yine şöyle buyurmuştur: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} [البقرة: ١٦٦] “O zaman uyulanlar, uyanlardan uzak durup teberrî etmiştir.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦] “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir? Oysa onlar bunların duasından habersizdirler. İnsanlar bir araya toplandığı zaman, [taptıkları] onlara düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler.”

وقال في هذه الآية إخبارًا عن قول الشركاء فيما راجعوا فيه عابديهم عند ادعائهم عبادتهم: (فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ) أي: ما كنا نشعر بها ولا نعلم، وإنما أنتم كنتم تعبدوننا من حيث لا ندري بكم، والله شهيد بيننا وبينكم أنا ما دعوناكم إلى عبادتنا، ولا أمرناكم بها، ولا رضينا منكم بذلك.

Bu ayette de ortak koşulanların, kendilerine taptıklarını iddia ettiklerinde tapanlara verdikleri karşılığı haber vererek: (فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ) buyurmuştur; yani: Biz bunu hissetmiyor ve bilmiyorduk. Siz bize, bizim sizden hiç haberimiz olmadığı halde tapıyordunuz. Sizi kendimize kulluğa çağırmadığımıza, bunu size emretmediğimize ve sizden buna rıza göstermediğimize dair bizimle sizin aranızda Allah şahittir.

وفي هذا تبكيت عظيم للمشركين الذين عبدوا مع الله غيره، ممن لا يسمع ولا يبصر، ولا يغني عنهم شيئًا، ولم يأمرهم بذلك ولا رضي به ولا أراده، بل تبرأ منهم في وقت أحوج ما يكونون إليه، وقد تركوا عبادة الحي القيوم، السميع البصير، القادر على كل شيء، العليم بكل شيء وقد أرسل رسله وأنزل كتبه، آمرا بعبادته وحده لا شريك له، ناهيًا عن عبادة ما سواه، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ} [النحل: ٣٦]، وقال تعالى: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا يُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ) [الأنبياء: ٢٥]، وقال: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [الزخرف: ٤٥].

Bunda, Allah ile birlikte işitmeyen, görmeyen, kendilerine hiçbir fayda sağlamayan; bunu kendilerine emretmemiş, bundan razı olmamış ve bunu dilememiş, bilakis kendilerine en muhtaç oldukları bir anda onlardan teberrî edip uzaklaşmış olan varlıklara tapan müşrikler için büyük bir azarlama ve susturma (tebkît) vardır. Oysa onlar, her şeyi işiten, gören, her şeye gücü yeten, her şeyi bilen Hayy ve Kayyûm olan Allah'a kulluğu terk etmişlerdir . Halbuki O; peygamberlerini göndermiş, kitaplarını indirmiş, ortağı olmaksızın sadece Kendisine ibadet edilmesini emretmiş ve Kendisinden başkasına tapılmasını yasaklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ} [النحل: ٣٦] “Andolsun ki biz her ümmete: «Allah'a kulluk edin ve tâğûttan sakının» diye bir elçi gönderdik. Böylece onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا يُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ) [الأنبياء: ٢٥] “Senden önce gönderdiğimiz hiçbir elçi yoktur ki ona: «Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu halde Bana kulluk edin» diye vahyetmiş olmayalım.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [الزخرف: ٤٥] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?”

والمشركون أنواع وأقسام كثيرون، قد ذكرهم الله في كتابه، وبَيّن أحوالهم وأقوالهم، ورَد عليهم فيما هم فيه أتم رد.

Müşrikler pek çok nevî ve kısımlara ayrılırlar. Allah onları Kitabı'nda zikretmiş, durumlarını ve sözlerini açıklamış ve içinde bulundukları bâtıla en mükemmel şekilde reddiye vermiştir.

وقوله: (هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) أي: في موقف الحساب يوم القيامة تختبر كل نفس وتعلم ما أسلفت من [عملها من] خير وشر، كما قال تعالى: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [الطارق: ٩]، وقال تعالى: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [القيامة: ١٣]، وقال تعالى: {وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا * اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} [الإسراء: ١٣، ١٤].

Yüce Allah'ın: (هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) buyruğu, yani: Kıyamet günü hesap yerinde her nefis denenir ve hayır ve şerden [ameli olarak] önden gönderdiği şeyleri bilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [الطارق: ٩] “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [القيامة: ١٣] “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا * اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} [الإسراء: ١٣، ١٤] “Kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. «Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter» [denir].”

وقد قرأ بعضهم: (هُنَالِكَ تَتْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) وفسَّرها بعضهم بالقراءة، وفسّرها بعضهم بمعنى تتبع ما قدمته من خير وشر، وفسّرها بعضهم بحديث: "تتبع كل أمة ما كانت تعبد، فيتبع من

Bazıları burayı: (هُنَالِكَ تَتْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) şeklinde okumuştur. Kimileri bunu [amel defterini] okumak ile tefsir etmiş, kimileri hayır ve şerden önden gönderdiği şeyin ardına düşmesi manasıyla açıklamış, kimileri de bunu şu hadis ile tefsir etmiştir: « تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ، فَيَتْبَعُ مَنْ » «Her ümmet tapmakta olduğu şeyin ardına düşer; böylece kim...»

كان يعبد الشمس الشمس، ويتبع من كان يعبد القمر القمر، ويتبع من كان يعبد الطواغيت الطواغيت" الحديث.

güneşin ardına düşer; aya tapan kimse ayın ardına düşer; tâğûtlara tapan kimse de tâğûtların ardına düşer..." (hadisin devamı).

وقوله: (وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) أي: ورجعت الأمور كلها إلى الله الحكم العدل، ففصلها، وأدخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار.

Yüce Allah'ın: (وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) buyruğu, yani: Bütün işler adil bir hâkim olan Allah'a döner; O da aralarında hükmü verir, cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koyar.

(وَضَلَّ عَنْهُمْ) أي: ذهب عن المشركين (مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: ما كانوا يعبدون من دون الله افتراء عليه.

(وَضَلَّ عَنْهُمْ) yani: Müşriklerin yanından kaybolup gitti (مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) yani: Allah'a iftira ederek O'ndan başka taptıkları şeyler.

{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)}

{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)} “De ki: «Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere mâlik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?» Onlar: «Allah'tır» diyecekler. De ki: «Öyleyse [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız? (31) İşte O, sizin hak Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? O halde nasıl da [haktan] döndürülüyorsunuz?» (32) İşte böylece yoldan çıkanların üzerine Rabbinin «Onlar inanmazlar» sözü hak oldu. (33)”

يحتج تعالى على المشركين باعترافهم بوحدانيته وربوبيته على وحدانية الإله فقال: (قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) أي: من ذا الذي ينزل من السماء ماء المطر، فيشق الأرض شقًا بقدرته ومشيئته، فيخرج منها {حَبًّا * وَعِنَبًا وَقَضْبًا * وَزَيْتُونًا وَنَخْلا * وَحَدَائِقَ غُلْبًا * وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} [عبس: ٢٧ - ٣١]، أإله مع الله؟ فسيقولون: الله، {أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ} [الملك: ٢١]؟، وكذلك قوله: (أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ) [يونس: ٣١]؟ ؟ أي: الذي وهبكم هذه القوة السامعة، والقوة الباصرة، ولو شاء لذهب بها وسلبكم إياها، كما قال تعالى: {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ} [الملك: ٢٣]، وقال {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ} [الأنعام: ٤٦].

Yüce Allah, ilahlığının birliğine (ulûhiyetine) karşı, müşriklerin O'nun birliğini ve rabliğini (rubûbiyetini) ikrar etmelerini delil getirerek şöyle buyurdu: (قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) yani: Gökten yağmur suyunu indiren, sonra kudreti ve meşîetiyle yeri yardıkça yaran , böylece oradan {حَبًّا * وَعِنَبًا وَقَضْبًا * وَزَيْتُونًا وَنَخْلا * وَحَدَائِقَ غُلْبًا * وَفَاكِهَةً وَأَبًّا} [عبس: ٢٧ - ٣١] “taneler, üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalar, gür bahçeler, meyveler ve çayırlar” çıkaran kimdir? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Onlar: "Allah" diyeceklerdir. {أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ} [الملك: ٢١] “Eğer O rızkını keserse, size rızık verecek olan kimdir?” Aynı şekilde Yüce Allah'ın: (أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ) [يونس: ٣١] buyruğu, yani: Size bu işitme ve görme gücünü bağışlayan kimdir? Dileseydi onları giderir ve sizden çekip alırdı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ} [الملك: ٢٣] “De ki: «Sizi yaratan, size işitme [yeteneği], gözler ve kalpler veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!»” Yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ} [الأنعام: ٤٦] “De ki: «Gördünüz mü, eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır da kalplerinizi mühürlerse, Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?»”

وقوله: (وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ) أي: بقدرته العظيمة، ومنته العميمة، وقد تقدم ذكر الخلاف في ذلك، وأن الآية عامة في ذلك كله.

Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ) buyruğu, yani: Yüce kudreti ve kuşatıcı lütfuyla [bunu yapan kimdir?] Bu husustaki görüş ayrılığı daha önce geçmişti ve ayetin bütün bunları kapsadığı belirtilmişti.

وقوله: (وَمَنْ يُدَبِّرُ الأمْرَ) أي: من بيده ملكوت كل شيء وهو يجير ولا يجار عليه، وهو المتصرف الحاكم الذي لا معقب لحكمه، ولا يُسأل عما يفعل وهم يُسْألُون، {يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ} [الرحمن: ٢٩]، فالملك كله العلوي والسفلي، وما فيهما من ملائكة وإنس وجان، فقيرون إليه، عبيد له، خاضعون لديه، (فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ) أي: هم يعلمون ذلك

Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يُدَبِّرُ الأمْرَ) buyruğu, yani: Her şeyin melekûtu (mutlak mülkiyeti ve hükümranlığı) elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı asla korunulamayan, tasarruf sahibi, hükmünü geri çevirecek hiçbir güç bulunmayan, yaptıklarından sorguya çekilmeyen fakat herkesin sorgulanacağı [yegâne idareci kimdir?] {يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ} “Göklerde ve yerde bulunanlar O'ndan ister; O, her an yeni bir iştedir” [Rahmân: 29]. Ulvî (yüce) ve süflî (aşağı) bütün mülk ile bu iki âlemde bulunan melekler, insanlar ve cinlerin hepsi O'na muhtaçtır, O'nun kullarıdır ve O'nun huzurunda boyun eğmişlerdir. (فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ) yani: Onlar bunu bilirler

ويعترفون به، (فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ) أي: أفلا تخافون منه أن تعبدوا معه غيره بآرائكم وجهلكم؟.

ve bunu ikrar ederler. (فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ) yani: Kendi şahsi görüşleriniz ve cehaletinizle O'nun yanında başkasına kulluk ederken O'ndan korkup sakınmaz mısınız?

وقوله: (فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) أي: فهذا الذي اعترفتم بأنه فاعل ذلك كله هو ربكم وإلهكم الحق الذي يستحق أن يفرد بالعبادة، (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ) أي: فكل معبود سواه باطل، لا إله إلا هو، واحد لا شريك له.

Yüce Allah'ın: (فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) buyruğu, yani: Bütün bunları yaptığını ikrar ettiğiniz işte bu [zat], ibadette tekleştirilmeyi hak eden gerçek Rabbiniz ve İlahınızdır. (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ) yani: O'ndan başka her tapılan batıldır; O'ndan başka ilah yoktur, O tektir , hiçbir ortağı yoktur.

(فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) أي: فكيف تصرفون عن عبادته إلى عبادة ما سواه، وأنتم تعلمون أنه الرب الذي خلق كل شيء، والمتصرف في كل شيء؟

(فَأَنَّى تُصْرَفُونَ) yani: Her şeyi yaratan ve her şeyde tasarruf eden Rabbin O olduğunu bildiğiniz hâlde, O'na ibadetten O'nun dışındakilere ibadete nasıl da çevriliyorsunuz ?

وقوله: (كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) أي: كما كفر هؤلاء المشركون واستمروا على شركهم وعبادتهم مع الله غيره، مع أنهم يعترفون بأنه الخالق الرازق المتصرف في الملك وحده، الذي بعث رسله بتوحيده؛ فلهذا حقت عليهم كلمة الله أنهم أشقياء من ساكني النار، كقوله: {قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} [الزمر: ٧١].

Yüce Allah'ın: (كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) buyruğu, yani: Bu müşrikler; O'nun tek başına yaratan, rızık veren, mülkte tasarruf eden ve elçilerini tevhid ile gönderen olduğunu ikrar etmelerine rağmen nasıl inkâr edip şirklerinde ve Allah ile birlikte başkasına ibadet etmekte ısrar ettilerse, işte bundan dolayı Allah'ın, onların cehennem ehli bedbahtlar olduğuna dair sözü üzerlerine hak olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} [الزمر: ٧١] “«Evet, fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu» derler.”

{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦)}

{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦)} “De ki: «[Allah'a koştuğunuz] ortaklarınızdan yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrar iade eden var mı?» De ki: «Allah yaratmayı ilk defa başlatır, sonra onu tekrar iade eder. O hâlde nasıl döndürülüyorsunuz?» De ki: «Ortaklarınızdan hakka ileten var mı?» De ki: «Allah hakka iletir. O hâlde hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı? Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?» Onların çoğu zandan başkasına uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez. Muhakkak ki Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”

وهذا إبطال لدعواهم فيما أشركوا بالله غيره، وعبدوا من الأصنام والأنداد، (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) أي: من بدأ خلق هذه السموات والأرض ثم ينشئ ما فيهما من الخلائق، ويفرق أجرام السموات والأرض ويبدلهما بفناء ما فيهما، ثم يعيد الخلق خلقًا جديدًا؟ (قُلِ اللَّهُ) هو الذي يفعل هذا ويستقل به، وحده لا شريك له، (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) أي: فكيف تصرفون عن طريق الرشد إلى الباطل؟!

Bu, Allah'a başkasını ortak koşmaları, putlara ve emsallere tapınmaları konusundaki iddialarını boşa çıkarmadır. (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ) yani: Bu göklerin ve yerin yaratılışını ilk defa başlatan, sonra ikisindeki yaratılmışları meydana getiren , göklerin ve yerin kütlelerini dağıtıp ikisindekilerin yok olmasıyla onları değiştiren, sonra da yaratılışı yeni bir yaratılışla yeniden var eden kimdir? (قُلِ اللَّهُ) Tek başına, ortağı olmaksızın bunu yapan ve bunda müstakil olan O'dur. (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) yani: Doğruluk yolundan batıla nasıl da çevriliyorsunuz?!

(قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ) أي: أنتم تعلمون أن شركاءكم لا تقدر على هداية ضال، وإنما يهدي الحيارى والضلال، ويقلب القلوب من الغي إلى الرشد الله الذي لا إله إلا هو.

(قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ) yani: Sizler bilirsiniz ki ortaklarınız bir sapkını doğru yola iletmeye güç yetiremez; şaşkınları ve sapkınları hidayete erdiren, kalpleri azgınlıktan doğruluğa çeviren ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır.

(أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى) أي: أَفَيُتَّبَع [العبد الذي يهدي إلى

{أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى} “O halde gerçeğe ileten mi uyulmaya daha lâyıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğruyu bulamayan mı?” Yani: [Hakka ileten kula] mı uyulur...

الحق ويُبَصّر بعد العمى، أم الذي لا يهدي إلى شيء إلا] أن يهدى، لعماه وبكمه؟ كما قال تعالى إخبارًا عن إبراهيم أنه قال: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا} [مريم: ٤٢]، وقال لقومه: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} [الصافات: ٩٥، ٩٦] إلى غير ذلك من الآيات.

körlükten sonra basiret kazandıran kula mı uyulur, yoksa] körlüğü ve dilsizliği sebebiyle kendisine yol gösterilmedikçe [hiçbir şeye yol gösteremeyene mi?] Nitekim Yüce Allah İbrahim'in şöyle dediğini haber vermiştir: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا} [مريم: ٤٢] “«Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?»” Kavmine de şöyle demiştir: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} [الصافات: ٩٥، ٩٦] “«Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.»” ve benzeri diğer ayetler.

وقوله: (فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) أي: فما بالكم يُذْهَبُ بعقولكم، كيف سويتم بين الله وبين خَلقه، وعدلتم هذا بهذا، وعبدتم هذا وهذا؟ وهلا أفردتم الرب ﷻ المالك الحاكم الهادي من الضلالة بالعبادة وحده، وأخلصتم إليه الدعوة والإنابة.

Yüce Allah'ın: (فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) buyruğu, yani: Size ne oluyor da aklınız başınızdan gidiyor? Nasıl Allah ile yarattıklarını bir tuttunuz, bunu bununla denk kıldınız ve hem buna hem de şuna ibadet ettiniz? Mülkün sahibi, hüküm koyucu ve sapıklıktan hidayete erdirici olan Rabbi celle celâluhu ibadette tek kılıp, duayı ve yönelmeyi yalnızca O'na halis kılsaydınız ya!

ثم بين تعالى أنهم لا يتبعون في دينهم هذا دليلا ولا برهانًا، وإنما هو ظن منهم، أي: توهم وتخيل، وذلك لا يغني عنهم شيئا، (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ) تهديد لهم، ووعيد شديد؛ لأنه تعالى أخبر أنه سيجازيهم على ذلك أتم الجزاء.

Sonra Yüce Allah, onların bu dinlerinde herhangi bir delile veya burhana uymadıklarını, bunun sadece onların bir zannı, yani bir kuruntu ve hayali olduğunu, bunun da onlara hiçbir fayda sağlamayacağını açıklamıştır. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ) [ifadesi] onlar için bir tehdit ve şiddetli bir uyarıdır; zira Yüce Allah , bunun karşılığını onlara eksiksiz olarak vereceğini haber vermiştir.

{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)}

{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)} “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir. Ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve o Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbinden olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Yoksa: «Onu uydurdu» mu diyorlar? De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz, onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka güç yetirebildiklerinizi de çağırın!» Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve yorumu kendilerine henüz gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu! Onlardan kimi ona iman eder, kimi de ona iman etmez. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.”

هذا بيان لإعجاز القرآن، وأنه لا يستطيع البشر أن يأتوا بمثله، ولا بعشر سور، ولا بسورة من مثله، لأنه بفصاحته وبلاغته ووَجازته وحَلاوته، واشتماله على المعاني العزيزة [للعزيزة] النافعة في الدنيا والآخرة، لا يكون إلا من عند الله الذي لا يشبهه شيء في ذاته ولا صفاته، ولا في أفعاله وأقواله، فكلامه لا يشبه كلام المخلوقين؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: مثل هذا القرآن لا يكون إلا من عند الله، ولا يشبه هذا كلام البشر، (وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) أي: من الكتب المتقدمة، ومهيمنا عليها، ومبينا لما وقع فيها من التحريف والتأويل والتبديل.

Bu, Kur'an'ın mucizeliğinin ve insanların onun bir benzerini, onun benzerinden on sureyi veya bir sureyi bile getirmeye güç yetiremeyeceklerinin açıklamasıdır. Çünkü o, fesahati, belagati, vecizliği, tatlılığı; dünyada ve ahirette faydalı olan eşsiz [ve değerli] manaları içermesi sebebiyle, zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve sözlerinde hiçbir şeyin Kendisine benzemediği Allah'ın katından başkasına ait olamaz. Dolayısıyla O'nun kelamı mahlûkların kelamına benzemez. İşte bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ) yani: Böyle bir Kur'an ancak Allah katından olabilir ve bu, beşer kelamına benzemez. (وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) yani: Önceki kitapları doğrulayıcı, onları gözetip koruyucu ve onlarda vuku bulan tahrif, tevil ve değiştirmeleri açıklayıcıdır.

وقوله: (وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: وبيان الأحكام والحلال والحرام، بيانًا

Yüce Allah'ın: {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “ve kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan Kitab'ın, âlemlerin Rabbi tarafından açıklanmasıdır” buyruğu; yani hükümlerin, helalin ve haramın apaçık bir şekilde...

شافيًا كافيًا حقًا لا مرية فيه من الله رب العالمين، كما تقدم في حديث الحارث الأعور، عن علي بن أبي طالب: "فيه خَبَرُ ما قبلكم، ونبأ ما بعدكم، وفصل ما بينكم"، أي: خَبَر عما سلف وعما سيأتي، وحكم فيما بين الناس بالشرع الذي يحبه الله ويرضاه.

âlemlerin Rabbi olan Allah'tan, içinde hiçbir şüphe bulunmayan, hakkıyla şifa verici ve kâfi bir açıklamasıdır. Nitekim Haris el-A'ver'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiği şu hadiste daha önce geçmişti: “Onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin bilgisi ve aranızdaki meselelerin hükmü vardır.” Yani: Geçmişe ve geleceğe dair haber ile Allah'ın sevip razı olduğu şeriatla insanlar arasındaki hükümdür.

وقوله: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: إن ادعيتم وافتريتم وشككتم في أن هذا من عند الله، وقلتم كذبًا ومَيْنا: "إن هذا من عند محمد"، فمحمد بشر مثلكم، وقد جاء فيما زعمتم بهذا القرآن، فأتوا أنتم بسورة مثله، أي: من جنس القرآن، واستعينوا على ذلك بكل من قَدرتم عليه من إنس وجان.

Yüce Allah'ın: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) buyruğu, yani: Eğer bunun Allah katından olduğu hususunda iddiada bulunup iftira atıyor ve şüphe ediyorsanız, yalan ve iftira ile: “Bu Muhammed'in katındandır” diyorsanız; Muhammed de sizin gibi bir insandır ve iddia ettiğinize göre bu Kur'an'ı o getirmiştir. O hâlde siz de onun benzeri, yani Kur'an cinsinden bir sure getirin ve bunun için insanlardan ve cinlerden gücünüzün yettiği herkesi yardıma çağırın.

وهذا هو المقام الثالث في التحدي، فإنه تعالى تحداهم ودعاهم، إن كانوا صادقين في دعواهم، أنه من عند محمد، فلتعارضوه بنظير ما جاء به وحده واستعينوا بمن شئتم وأخبر أنهم لا يقدرون على ذلك، ولا سبيل لهم إليه، فقال تعالى: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} [الإسراء: ٨٨]، ثم تقاصر معهم إلى عشر سور منه، فقال في أول سورة هود: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [هود: ١٣]، ثم تنازل إلى سورة، فقال في هذه السورة: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) وكذا في سورة البقرة -وهي مدنية -تحداهم بسورة منه، وأخبر أنهم لا يستطيعون ذلك أبدا، فقال: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ} الآية: [البقرة: ٢٤].

Bu, meydan okumanın üçüncü merhalesidir. Zira Yüce Allah onlara meydan okumuş ve eğer onun Muhammed'in katından olduğu iddialarında doğru sözlü iseler, tek başına onun getirdiğinin benzeriyle karşı koysunlar ve diledikleri kimseden yardım istesinler diye davet etmiştir. Buna güç yetiremeyeceklerini ve buna hiçbir yollarının olmadığını bildirerek Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} [الإسراء: ٨٨] “De ki: «İnsanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler.»” Sonra onlara olan teklifini on sureye indirerek Hûd suresinin başında şöyle buyurmuştur: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [هود: ١٣] “Yoksa: «Onu uydurdu» mu diyorlar? De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz, o hâlde onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve Allah'tan başka güç yetirebildiklerinizi de çağırın!»” Sonra bir sureye indirmiş ve bu surede şöyle buyurmuştur: (أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) Aynı şekilde Medenî olan Bakara suresinde de onlara Kur'an'dan bir sure ile meydan okumuş ve buna asla güç yetiremeyeceklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ} [البقرة: ٢٤] “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o hâlde ateşten sakının...”

هذا وقد كانت الفصاحة من سجاياهم، وأشعارهم ومعلقاتهم إليها المنتهى في هذا الباب، ولكن جاءهم من الله ما لا قِبَلَ لأحد به، ولهذا آمن من آمن منهم بما عرف من بلاغة هذا الكلام وحلاوته، وجزالته وطلاوته، وإفادته وبراعته، فكانوا أعلم الناس به، وأفهمهم له، وأتبعهم له وأشدهم له انقيادا، كما عرف السحرة، لعلمهم بفنون السحر، أن هذا الذي فعله موسى، ﵇، لا يصدر إلا عن مُؤيَّد مُسَدد مرسل من الله، وأن هذا لا يستطاع لبشر إلا بإذن الله. وكذلك عيسى، ﵇، بُعِث في زمان علماء الطب ومعالجة المرضى، فكان يبرئ الأكمه والأبرص، ويحيي الموتى بإذن الله، ومثل هذا لا مدخل للعلاج والدواء فيه، فعرف من عرف منهم أنه عبد الله ورسوله؛ ولهذا جاء في الصحيح، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "ما من نبي من الأنبياء إلا وقد أوتي من الآيات ما آمن على مثله البشر، وإنما كان الذي أوتيته وحيا أوحاه الله إلي، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعًا ".

Halbuki fesahat onların fıtri bir özelliğiydi; bu vadide şiirleri ve muallakaları zirve noktadaydı. Fakat onlara Allah katından hiç kimsenin karşı koyamayacağı bir şey geldi. İşte bu yüzden onlardan iman edenler; bu kelamın belağat ve tatlılığını, sağlamlığını ve letafetini, derin anlamını ve üstünlüğünü kavradıkları için iman ettiler. Böylece onlar Kur'an'ı insanların en iyi bileni, onu en iyi anlayanı, ona en çok uyanı ve ona teslim olmakta en gayretlisi oldular. Nitekim sihirbazlar da sihir sanatlarındaki bilgileri sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm'ın ortaya koyduğu bu şeyin, ancak Allah tarafından desteklenmiş, muvaffak kılınmış ve gönderilmiş bir elçiden sadır olabileceğini ve Allah'ın izni olmadan hiçbir beşerin buna güç yetiremeyeceğini anlamışlardı. Aynı şekilde Îsâ aleyhisselâm da tıp âlimlerinin ve hastaları tedavi edenlerin [revaçta olduğu] bir zamanda gönderilmişti; o da Allah'ın izniyle anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyor, ölüleri diriltiyordu. Böylesi mucizelere ise tıbbın ve ilacın hiçbir dahli olamazdı. Böylece onlardan gerçeği kavrayanlar, onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu anladılar. İşte bu sebeple Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «ما من نبي من الأنبياء إلا وقد أوتي من الآيات ما آمن على مثله البشر، وإنما كان الذي أوتيته وحيا أوحاه الله إلي، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعًا» «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, insanların benzerine iman edeceği ayetler (mucizeler) kendisine verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple [kıyamet gününde] aralarında ümmeti en çok olanın ben olacağımı ümit ediyorum.»

وقوله: (بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) يقول: بل كذب هؤلاء بالقرآن، ولم يفهموه ولا عرفوه، (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) أي: ولم يُحصّلوا ما فيه من الهدى ودين الحق إلى حين تكذيبهم به جهلا وسفهًا (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: من الأمم السالفة (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ) أي: فانظر كيف أهلكناهم بتكذيبهم رسلنا ظلمًا وعلوا، وكفرا وعنادًا وجهلا فاحذروا أيها المكذبون أن يصيبكم ما أصابهم.

Yüce Allah'ın: (بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) buyruğu: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Hayır, onlar Kur'an'ı anlamadıkları ve kavramadıkları hâlde yalanladılar. (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ) yani: Cehalet ve beyinsizlikleri yüzünden onu yalanladıkları ana kadar, onda bulunan hidayeti ve hak dini elde etmemişlerdi. (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) yani: Geçmiş ümmetlerden [olanlar da böyle yalanlamışlardı]. (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ) yani: Zulüm, kibir, inkâr, inat ve cehaletle elçilerimizi yalanlamaları sebebiyle onları nasıl helak ettiğimize bir bak! Ey yalanlayanlar, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakının!

وقوله: (وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) أي: ومن هؤلاء الذين بُعثتَ إليهم يا محمد من يؤمن بهذا القرآن، ويتبعك وينتفع بما أرسلت به، (وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ) بل يموت على ذلك ويبعث عليه، (وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) أي: وهو أعلم بمن يستحق الهداية فيهديه، ومن يستحق الضلالة فيضله، وهو العادل الذي لا يجور، بل يعطي كلا ما يستحقه، ﵎ وتقدس وتنزه، لا إله إلا هو.

Yüce Allah'ın: (وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) buyruğu, yani: Ey Muhammed, kendilerine gönderildiğin bu kimselerden bazısı bu Kur'an'a iman eder , sana tabi olur ve seninle gönderilen şeyden faydalanır. (وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ) bazısı da ona iman etmez, aksine bu hâl üzere ölür ve bu hâl üzere diriltilir. (وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ) yani: O, hidayeti hak edeni en iyi bilip onu hidayete erdirendir; sapıklığı hak edeni en iyi bilip onu saptırandır. O, asla haksızlık etmeyen adildir, aksine herkese hak ettiğini verir. O ve celle münezzehtir, mukaddestir; O'ndan başka ilah yoktur.

{وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢)}

{وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢)} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: «Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.» Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat sağırlara -üstelik akılları da ermiyorsa- sen mi işittireceksin?”

يقول تعالى لنبيه ﷺ: وإن كذبك هؤلاء المشركون، فتبرأ منهم ومن عملهم، (فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ) كقوله تعالى: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [سورة الكافرون]. وقال إبراهيم الخليل وأتباعه لقومهم المشركين: {إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ} [الممتحنة: ٤].

Yüce Allah Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Eğer bu müşrikler seni yalanlarlarsa , onlardan ve amellerinden uzak olduğunu bildir (فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [سورة الكافرون] “De ki: «Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Ben sizin taptıklarınıza tapacak değilim. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim banadır.»” Halil İbrahim ve ona uyanlar da müşrik kavimlerine şöyle demişlerdi: {إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ} [الممتحنة: ٤] “«Şüphesiz biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir.»”

وقوله: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) أي: يسمعون كلامك الحسن، والقرآن العظيم، والأحاديث الصحيحة الفصيحة النافعة في القلوب والأبدان والأديان، وفي هذا كفاية عظيمة، ولكن ليس ذلك إليك ولا إليهم، فإنك لا تقدر على إسماع الأصم -وهو الأطرش -فكذلك لا تقدر على هداية هؤلاء، إلا أن يشاء الله.

Yüce Allah'ın: (وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ) buyruğu, yani: Senin güzel sözünü, yüce Kur'an'ı, kalplere, bedenlere ve dinlere fayda veren sahih ve fasih hadisleri dinlerler . Bunda büyük bir kifayet vardır. Fakat bu durum ne senin ne de onların elindedir. Çünkü sen sağıra -yani kulakları duymayana- işittirmeye güç yetiremezsin; işte bunun gibi, Allah dilemedikçe bunları da hidayete erdirmeye güç yetiremezsin.

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)}

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)} “Onlardan sana bakanlar da vardır. Fakat körlere -üstelik görmüyorlarsa- sen mi doğru yolu göstereceksin? Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”

(وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ) أي: ينظرون إليك وإلى ما أعطاك الله من التؤدة، والسمت الحسن، والخلق العظيم، والدلالة الظاهرة، على نبوءتك لأولي البصائر والنهى، وهؤلاء ينظرون كما ينظر

(وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ) [buyruğu], yani: Sana ve Allah'ın sana lütfettiği temkine (ağırbaşlılığa), güzel hâl ve tavra, yüce ahlâka ve basiret ile akıl sahipleri için peygamberliğine [dair] apaçık delillere bakarlar. Bunlar da tıpkı...

غيرهم، ولا يحصل لهم من الهداية شيء مما يحصل لغيرهم، بل المؤمنون ينظرون إليك بعين الوقار، والكافرون ينظرون إليك بعين الاحتقار، {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا * إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} [الفرقان: ٤١، ٤٢].

başkalarının baktığı gibi bakarlar; fakat başkalarının elde ettiği hidayetten hiçbir şey elde edemezler. Bilakis müminler sana saygı gözüyle bakarken, kâfirler sana küçümseme gözüyle bakarlar: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا * إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} [الفرقان: ٤١، ٤٢] “Seni gördükleri zaman: «Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı» diyerek seni sadece alaya alırlar. Azabı görecekleri zaman, kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir!”

ثم أخبر تعالى أنه لا يظلم أحدا شيئًا، وإن كان قد هدى به من هدى [من الغي] وبصر به من العمى، وفتح به أعينا عميا، وآذانا صما، وقلوبًا غلفا، وأضل به عن الإيمان آخرين، فهو الحاكم المتصرف في ملكه بما يشاء، الذي لا يُسْأل عما يفعل وهم يسألون، لعلمه وحكمته وعدله؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) وفي الحديث عن أبي ذر عن النبي ﷺ، فيما يرويه عن ربه ﷿: "يا عبادي، إني حرّمت الظلم على نفسي، وجعلته بينكم محرما فلا تظالموا -إلى أن قال في آخره: يا عبادي، إنما هي أعمالكم أحصيها لكم، ثم أوفيكم إياها، فمن وجد خيرا فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يَلُومَنَّ إلا نفسه". رواه مسلم بطوله.

Sonra Yüce Allah hiç kimseye hiçbir şekilde zulmetmediğini haber vermiştir. Her ne kadar onunla dilediğini [sapıklıktan] hidayete erdirmiş, körlükten kurtarıp basiret vermiş, onunla kör gözleri, sağır kulakları, kilitli kalpleri açmış ve başkalarını da onunla imandan saptırmış olsa da; O, mülkünde dilediği gibi hükmeden ve tasarruf edendir. İlminden, hikmetinden ve adaletinden ötürü O'na yaptığından sorulmaz, fakat onlar sorulurlar. İşte bundan dolayı Yüce Allah: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) buyurmuştur. Ebû Zer'den rivayet edilen hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem , Rabbi azze ve celle'den rivayet ettiği [kudsî hadiste] şöyle buyurmuştur: “Ey kullarım! Şüphesiz Ben zulmü Kendime haram kıldım ve onu aranızda da haram kıldım; o hâlde birbirinize zulmetmeyin...” -hadisin sonunda şöyle buyurmuştur:- “Ey kullarım! Bunlar ancak sizin amellerinizdir; onları sizin için sayıp kaydederim, sonra da karşılıklarını size tastamam veririm. Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin; kim de bundan başkasını bulursa ancak kendisini kınasın!” Müslim bunu uzunca rivayet etmiştir.

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)}

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)} “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saatinden başka kalmamışlar gibi aralarında birbirlerini tanırlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolda olmayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.”

يقول تعالى مُذكِّرًا للناس قيام الساعة وحشرهم من أجداثهم إلى عَرَصات القيامة: كأنهم يوم يوافونها لم يلبثوا في الدنيا (إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ) كما قال تعالى: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} [النازعات: ٤٦]، وقال تعالى: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا * يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا عَشْرًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا} [طه: ١٠٢ - ١٠٤]، وقال تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} [الروم: ٥٥، ٥٦].

Yüce Allah insanlara kıyametin kopuşunu ve kabirlerinden kıyamet meydanlarına toplanmalarını hatırlatarak şöyle buyurmaktadır: O güne vardıklarında sanki dünyada (إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ) [gündüzün bir saatinden başka kalmamış gibidirler]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} [النازعات: ٤٦] “Onu gördükleri gün, sanki [dünyada] ancak bir akşam yahut bir kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar.” Yine şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا * يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا عَشْرًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا} [طه: ١٠٢ - ١٠٤] “Sûra üflendiği gün, Biz günahkârları o gün gözleri [korkudan] göğermiş olarak toplarız. Aralarında fısıldaşarak: «[Dünyada] sadece on [gün] kaldınız» derler. Aralarından en aklı başında olanı: «Sadece bir gün kaldınız» dediğinde, onların ne söyleyeceklerini Biz daha iyi biliriz.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} [الروم: ٥٥، ٥٦] “Kıyametin kopacağı gün, günahkârlar [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle döndürülüyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: «Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı] olan yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu, yeniden diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.»”

وهذا كله دليل على استقصار الحياة الدنيا في الدار الآخرة كما قال: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ * قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ * قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [المؤمنون: ١١٢، ١١٤].

Bütün bunlar, ahiret yurdunda dünya hayatının ne kadar kısa görüleceğinin delilidir; nitekim şöyle buyurmuştur: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ * قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ * قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [المؤمنون: ١١٢، ١١٤] “[Allah] buyurur: «Yeryüzünde yıllar sayısınca ne kadar kaldınız?» «Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor» derler. Buyurur: «Eğer bilmiş olsaydınız, sadece az bir süre kaldınız.»”

وقوله: (يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ) أي: يعرف الأبناء الآباء والقرابات بعضهم بعضا، كما كانوا في

Yüce Allah'ın: (يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ) [Aralarında birbirlerini tanırlar] buyruğu; yani evlatlar babaları ve akrabalar birbirlerini, tıpkı [önceden] oldukları gibi...

الدنيا، ولكن كل مشغول بنفسه {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١]، وقال تعالى: {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِيهِ * وَفَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ * وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ يُنْجِيهِ * كَلا} [المعارج: ١٠، ١٥].

dünyada olduğu gibi tanırlar; fakat herkes kendi nefsiyle meşguldür: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١] “Sûra üflendiği zaman, o gün aralarında ne soy sop kalır ne de birbirlerine [hâllerini] sorarlar.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِيهِ * وَفَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ * وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ يُنْجِيهِ * كَلا} [المعارج: ١٠، ١٥] “Hiçbir yakın dost bir yakın dostu sormaz. Birbirlerine gösterilirler. Günahkâr kimse o günün azabından kurtulmak için oğullarını, eşini, kardeşini, kendisini barındıran aşiretini ve yeryüzünde bulunanların hepsini fidye vermek ve böylece kendini kurtarmak ister. Hayır!”

وقوله: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ) كقوله تعالى: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} [المرسلات: ١٥]. لأنهم خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة، ألا ذلك هو الخسران المبين. فهذه هي الخسارة العظيمة، ولا خسارة أعظم من خَسارة من فُرّق بينه وبين أحبته يوم الحسرة والندامة.

Yüce Allah'ın: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ) buyruğu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} [المرسلات: ١٥] “O gün yalanlayanların vay hâline!” Çünkü onlar kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratmışlardır; dikkat edin, apaçık hüsran işte budur! İşte bu büyük bir kayıptır; hasret ve pişmanlık gününde kendisi ile sevdiklerinin arası ayrılan kimsenin hüsranından daha büyük bir hüsran yoktur.

{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧)}

{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧)} “Onlara vaat ettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü Bizedir. Sonra Allah, onların yaptıklarına da şahittir. Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez.”

يقول تعالى مخاطبا لرسوله ﷺ: (وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) أي: ننتقم منهم في حياتك لتقرّ عينُك منهم، (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ) أي: مصيرهم ومتقَلَبهم، والله شهيد على أفعالهم بعدك.

Yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem hitap ederek şöyle buyurmaktadır: (وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) yani: Gözün aydın olsun diye senin hayatında onlardan intikam alırız , (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ) yani: Onların varışları ve dönüşleri Bizedir ve Allah senden sonra onların yaptıklarına şahittir.

وقد قال الطبراني: حدثنا عبد الله بن أحمد، حدثنا عقبة بن مكرم، حدثنا أبو بكر الحنفي، حدثنا داود بن الجارود، عن أبي الطفيل عن حذيفة بن أسيد، عن النبي ﷺ قال: "عُرضت عليّ أمتي البارحة لدى هذه الحجرة، أولها وآخرها. فقال رجل: يا رسول الله، عرض عليك من خُلِق، فكيف من لم يخلق؟ فقال: "صُوِّروا لي في الطين، حتى إني لأعْرَفُ بالإنسان منهم من أحدكم بصاحبه".

Taberânî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ahmed anlattı, bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Ebû Bekir el-Hanefî anlattı, bize Dâvûd b. el-Cârûd, Ebu't-Tufeyl'den , o da Huzeyfe b. Esîd'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: “Dün gece şu hücrenin yanında ümmetim, ilkiyle sonuncusuyla bana arz edildi.” Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, yaratılmış olanlar sana arz edildi, peki henüz yaratılmamış olanlar nasıl arz edildi?” dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Onlar bana çamur içinde şekillendirildi; öyle ki ben onlardan bir insanı, sizin arkadaşınızı tanıdığınızdan daha iyi tanırım.”

ورواه عن محمد بن عثمان بن أبي شيبة، عن عقبة بن مكرم، عن يونس بن بُكَيْر، عن زياد بن المنذر، عن أبي الطفيل، عن حذيفة بن أسيد، به نحوه.

Bunu Muhammed b. Osman b. Ebî Şeybe'den, o Ukbe b. Mükrem'den, o Yûnus b. Bükeyr'den, o Ziyâd b. el-Münzir'den, o Ebu't-Tufeyl'den, o da Huzeyfe b. Esîd'den benzer şekilde rivayet etmiştir.

وقوله: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ) قال مجاهد: يعني يوم القيامة.

Yüce Allah'ın: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ) buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: Yani kıyamet gününde.

(قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) كما قال تعالى: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} [الزمر: ٦٩]، فكل أمة تعرض على الله بحضرة رسولها، وكتابُ أعمالها من خير وشر موضوعٌ شاهد عليهم، وحفظتهم من الملائكة شهودٌ أيضا أمة بعد أمة. وهذه الأمة الشريفة وإن كانت آخر الأمم في الخلق، إلا أنها أول الأمم يوم القيامة يفصل بينهم، ويقضى لهم، كما جاء في الصحيحين عن رسول الله ﷺ أنه قال: "نحن

(قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} [Zümer: 69] “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır; amel defteri konur; peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında adaletle hükmedilir; onlara asla haksızlık edilmez.” Her ümmet, peygamberinin huzurunda Allah'a arz edilir; iyilik ve kötülükten ibaret amel defterleri aleyhlerine bir şahit olarak konur; meleklerden olan koruyucuları da ümmet ümmet şahitlik ederler. Bu şerefli ümmet ise yaratılışta her ne kadar son ümmet olsa da, kıyamet gününde aralarında hüküm verilip lehlerine karar verilecek ilk ümmettir; nitekim Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Biz

الآخرون السابقون يوم القيامة، المقضى لهم قبل الخلائق" فأمته إنما حازت قَصَب السبق لشرف رسولها، صلوات الله وسلامه عليه [دائمًا] إلى يوم الدين.

sonuncularız, kıyamet gününde ise mahlûkattan önce haklarında hüküm verilecek olan öncüleriz.” O'nun ümmeti, bu önceliği ve üstünlüğü ancak elçisinin şerefi sebebiyle elde etmiştir; Allah'ın salât ve selâmı din gününe kadar [daima] onun üzerine olsun.

{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعًا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)}

{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعًا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)} “Derler ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?» De ki: «Allah'ın dilemesi dışında ben kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman, ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler.» De ki: «Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bundan neyi acele istiyorlar?» Sonra, o vuku bulunca mı ona iman ettiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz! Sonra o zulmedenlere: «Ebedî azabı tadın! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?» denilir.”

يقول تعالى مخبرًا عن كفر هؤلاء المشركين في استعجالهم العذَاب وسؤالهم عن وقته قبل التعين، مما لا فائدة فيه لهم كما قال تعالى: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} [الشورى: ١٨] أي: كائنة لا محالة وواقعة، وإن لم يعلموا وقتها عينا، ولهذا أرشَدَ رسوله ﷺ إلى جوابهم فقال: (قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعًا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ) أي: لا أقول إلا ما علَّمني، ولا أقدر على شيء مما استأثر به إلا أن يُطلعني عليه، فأنا عبده ورسوله إليكم، وقد أخبرتكم بمجيء الساعة وأنها كائنة، ولم يطلعني على وقتها، [ولكن] (لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) أي: لكل قرن مدَّة من العمر مقدَّرة فإذا انقضى أجلهم (فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) كما قال تعالى: {وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا} [المنافقون: ١١]، ثم أخبرهم أن عذاب الله سيأتيهم بغتة، فقال: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا) أي: ليلا أو نهارا، (مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ * أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ) يعني: أنهم إذا جاءهم العذاب قالوا: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]، وقال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [غافر: ٨٤، ٨٥].

Yüce Allah, bu müşriklerin azabı acele istemelerindeki ve kendilerine hiçbir faydası olmayan vaktini henüz belirlenmeden sormalarındaki inkârlarını haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} [الشورى: ١٨] “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler. İman edenler ise ondan korku içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler.” Yani vaktini bizzat bilmeseler de onun muhakkak meydana geleceğini ve gerçekleşeceğini bilirler. İşte bu sebeple Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara nasıl cevap vereceğini bildirerek şöyle buyurmuştur: (قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعًا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ) yani: Bana öğrettiğinden başkasını söyleyemem ve Kendisine tahsis ettiği şeylerden de beni bilgilendirmedikçe hiçbirine güç yetiremem. Ben O'nun kulu ve size gönderdiği elçisiyim. Size kıyametin geleceğini ve gerçekleşeceğini haber verdim; fakat vaktini bana bildirmedi. [Fakat] (لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ) yani: Her nesil için takdir edilmiş bir ömür süresi vardır . Ecelleri bittiğinde (فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) [ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا} [المنافقون: ١١] “Allah, eceli geldiğinde hiçbir nefsi asla ertelemez.” Sonra Allah'ın azabının onlara ansızın geleceğini bildirerek şöyle buyurmuştur: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا) yani: Geceleyin yahut gündüzün, (مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ * أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ) Yani onlara azap geldiğinde şöyle derler: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢] “«Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inandık.»” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [غافر: ٨٤، ٨٥] “Azabımızı gördüklerinde: «Yalnızca tek olan Allah'a iman ettik ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik» dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen kanunudur. İşte kâfirler orada hüsrana uğradılar.”

(ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ) أي: يوم القيامة يقال لهم هذا، تبكيتا وتقريعًا، كقوله: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٣ - ١٦].

(ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ) “Sonra o zulmedenlere: «Ebedî azabı tadın!» denildi” Yani: Kıyamet günü onlara bu söz, azarlamak ve kınamak amacıyla söylenir; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda olduğu gibi: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٣ - ١٦] “O gün cehennem ateşine şiddetle itilip kakılırlar. «İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı bir büyü, yoksa siz mi görmüyorsunuz? Girin oraya! Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir. Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını görmektesiniz.» [denilir].” [et-Tûr: 13-16].

{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)}

{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)} “«O hak mıdır?» diye senden haber sorarlar. De ki: «Evet, Rabbime andolsun ki o elbette haktır ve siz [bunu] engelleyecek değilsiniz.»”

يقول تعالى: ويستخبرونك (أَحَقٌّ هُوَ) أي: المعاد والقيامة من الأجداث بعد صيرورة الأجسام ترابا. (قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي: ليس صيرورتكم ترابا بمعجز الله عن إعادتكم كما بدأكم من العدم: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس: ٨٢].

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Senden haber sorarlar: (أَحَقٌّ هُوَ) yani: Bedenler toprak olduktan sonra kabirlerden diriliş ve kıyamet hak mıdır? (قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) yani: Toprak olmanız, yoktan var ettiği gibi sizi yeniden yaratması hususunda Allah'ı aciz bırakacak değildir: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس: ٨٢] “O bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece ona «Ol!» demektir, o da hemen oluverir.”

وهذه الآية ليس لها نظير في القرآن إلا آيتان أخريان، يأمر الله تعالى رسوله أن يقسم به على من أنكر المعاد في سورة سبأ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ} [سبأ: ٣]. وفي التغابن: {زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [التغابن: ٧].

Bu ayetin Kur'an'da sadece iki benzeri vardır; Yüce Allah Peygamberi'ne ahireti inkâr edenlere karşı Kendisi adına yemin etmesini emretmektedir. Sebe' suresinde: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ} [سبأ: ٣] “İnkâr edenler: «Bize kıyamet gelmeyecektir» dediler. De ki: «Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir...»” Teğâbün suresinde ise: {زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [التغابن: ٧] “İnkâr edenler, kesinlikle diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: «Hayır, Rabbime andolsun ki muhakkak diriltileceksiniz, sonra yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir. Bu, Allah'a göre pek kolaydır.»”

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤)}

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤)} “Zulmeden her nefis, yeryüzünde olan her şeye sahip olsaydı onu [kurtulmak için] mutlaka fidye verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez.”

ثم أخبر تعالى أنه إذا قامت القيامة يودّ الكافر لو افتدى من عذاب الله بملء الأرض ذهبا، (وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) أي: بالحق، (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ).

Sonra Yüce Allah, kıyamet koptuğunda kâfirin Allah'ın azabından yeryüzü dolusu altın vererek kurtulmayı arzulayacağını haber vermiştir. (وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) yani: Hak ile, (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ).

{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)}

{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)} “Dikkat edin! Göklerde ve yerde olan her şey şüphesiz Allah'ındır. Dikkat edin! Allah'ın vaadi şüphesiz haktır, fakat onların çoğu bilmezler. O diriltir ve öldürür; ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.”

يخبر تعالى أنه مالك السموات والأرض، وأنَّ وعده حقّ كائن لا محالة، وأنه يحيي ويميت وإليه مرجعهم، وأنه القادر على ذلك، العليم بما تفرّق من الأجسام وتمزّق في سائر أقطار الأرض والبحار والقفار [﷾ تقدست أسماؤه وجل ثناؤه].

Yüce Allah göklerin ve yerin sahibi olduğunu, vaadinin kesinlikle gerçekleşecek bir hak olduğunu, diriltenin ve öldürenin O olduğunu, dönüşlerinin O'na olacağını ve buna güç yetirenin O olduğunu; yeryüzünün her tarafında, denizlerde ve çöllerde bedenlerden dağılıp parçalananları hakkıyla bildiğini haber vermektedir [azze ve celle, isimleri mukaddes, övgüsü yücedir].

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)}

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. De ki: «Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; evet, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların toplayıp biriktirdiklerinden daha hayırlıdır.»”