Binûn

Yûnus Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقول تعالى ممتنا على خلقه بما أنزل إليهم من القرآن العظيم على رسوله الكريم: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) أي: زاجر عن الفواحش، (وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ) أي: من الشُبَه والشكوك، وهو إزالة ما فيها من رجس ودَنَس، (وَهُدًى وَرَحْمَةٌ) أي: محصلٌ لها الهداية والرحمة من الله تعالى. وإنما ذلك للمؤمنين به والمصدقين الموقنين بما فيه، كما قال تعالى: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢]، وقال تعالى: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤].

Yüce Allah, kerîm Elçisine indirdiği yüce Kur'an vesilesiyle kullarına olan lütfunu beyan ederek şöyle buyurmaktadır: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) yani: Çirkin hayâsızlıklardan (fuhşiyattan) alıkoyan bir öğüt, (وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ) yani: Şüphelerden ve tereddütlerden arındıran; gönüllerde bulunan manevi pislik ve kirleri gideren bir şifa, (وَهُدًى وَرَحْمَةٌ) yani: Yüce Allah'tan onlar için hidayet ve rahmet sağlayan [bir rehberdir]. Bu ise yalnızca O'na inanan, içindekileri tasdik edip kesin bir inançla (yakîn ile) bağlanan müminler içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [İsrâ: 82] “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.” Ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [Fussilet: 44] “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.”

وقوله تعالى: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) أي: بهذا الذي جاءهم من الله من الهدى ودين الحق فليفرحوا، فإنه أولى ما يفرحون به، (هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) أي: من حطام الدنيا وما فيها من الزهرة الفانية الذاهبة لا محالة، كما قال ابن أبي حاتم، في تفسير هذه الآية: "وذُكِر عن بَقيَّة -يعني ابن الوليد -عن صفوان بن عمرو، سمعت أيفع بن عبد الكلاعي يقول: لما قَدم خراجُ العراق إلى عمر، ﵁، خرج عُمَرُ ومولى له فجعل عمر يعد الإبل، فإذا هي أكثر من ذلك، فجعل عمر يقول: الحمد لله تعالى، ويقول مولاه: هذا والله من فضل الله ورحمته. فقال عمر: كذبت. ليس هذا، هو الذي يقول الله تعالى: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) وهذا مما يجمعون.

Yüce Allah'ın: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) kavli ise: Allah'tan kendilerine gelen bu hidayet ve hak din ile sevinsinler; çünkü o, sevinmelerine en layık olandır, (هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) yani: Dünyanın değersiz metaından ve içinde bulunan, muhakkak yok olup gidecek olan fani süslerinden daha hayırlıdır, demektir. Nitekim İbn Ebî Hâtim bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Bakiyye'den -yani İbnü'l-Velîd'den- o da Safvân b. Amr'dan rivayetle zikredildi: Eyfa' b. Abd el-Kelâî'nin şöyle dediğini işittim: Irak'ın haracı Ömer radıyallâhu anh'a geldiğinde, Ömer ve bir azatlısı çıktılar. Ömer develeri saymaya başladı, bir de baktı ki bundan daha çoktur. Bunun üzerine Ömer: 'Allah Teâlâ'ya hamdolsun' demeye başladı, azatlısı da: 'Vallahi bu, Allah'ın lütfu ve rahmetindendir' dedi. Ömer: 'Yalan söyledin. Bu o değildir. Allah Teâlâ'nın: (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ) buyurduğu şey bu değildir. Bu ise onların toplayıp biriktirdiklerindendir' dedi."

وقد أسنده الحافظ أبو القاسم الطبراني، فرواه عن أبي زُرْعَة الدمشقي، عن حَيوة بن شُرَيح، عن بقية، فذكره.

Bunu Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî de müsned olarak rivayet etmiş ve onu Ebû Zür'a ed-Dımaşkî'den, o Hayve b. Şüreyh'ten, o Bakiyye'den rivayet ederek zikretmiştir.

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠)}

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠)} “De ki: «Gördünüz mü, Allah'ın size rızık olarak indirdiği şeylerin bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?» De ki: «Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?» Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”

قال ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: نزلت إنكارًا على المشركين فيما كانوا يحرمون ويحلون من البحائر والسوائب والوصايا، كقوله تعالى: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا} [الأنعام: ١٣٦] الآيات.

İbn Abbas, Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demişlerdir: Bu ayet, müşriklerin bahîra, sâibe ve vasîle gibi hayvanlardan haram ve helal kıldıkları şeyleri kınamak üzere inmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا} [الأنعام: ١٣٦] “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” ayetleri.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي إسحاق، سمعت أبا الأحوص -وهو عوف بن [مالك بن] نضلة -يحدث عن أبيه قال: أتيت رسول الله ﷺ وأنا قَشْف الهيئة، فقال: "هل لك مال؟ " قال: قلت: نعم. قال: "من أي المال؟ " قال: قلت: من كل المال، من الإبل والرقيق والخيل والغنم. فقال إذا آتاك مالا فَلْيُرَ عليك". وقال: "هل تنتج إبل قومك صحاحا آذانُها، فتعمَد إلى موسى فتقطع آذانها، فتقول: هذه بحر وتشقها، أو تشق جلودها

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû İshâk'tan anlattı; Ebü'l-Ahvas'tan -ki o Avf b. [Mâlik b.] Nadle'dir- işittim, o babasından naklen şöyle anlatıyordu: Ben üstüm başım dağınık (pejmürde) bir vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. Bunun üzerine o: «Malın var mı?» buyurdu. Ben: 'Evet' dedim. «Hangi tür maldan?» buyurdu. Ben: 'Her türlü maldan; deveden, köleden, attan ve koyundan' dedim. Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: «[Allah] sana bir mal verdiği zaman [eseri] senin üzerinde görülsün.» Ve şöyle buyurdu: «Kavminin develeri kulakları sağlam olarak doğar da sen usturaya yönelip kulaklarını keserek: 'Bu bahîradır' deyip onların [kulaklarını] yarar veya derilerini çizer misin?»

وتقول: هذه صُرُم، وتحرمها عليك وعلى أهلك؟ " قال: نعم. قال: "فإن ما آتاك الله لك حل، وساعد الله أشد من ساعدك، وموسى الله أحد من موساك" وذكر تمام الحديث.

Ve 'Bu surumdur' (kulağı kesik) deyip onu kendine ve ailene haram kılar mısın? " 'Evet' dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah'ın sana verdiği şey senin için helaldir. Allah'ın bileği senin bileğinden daha güçlüdür ve Allah'ın usturası senin usturandan daha keskindir." ve hadisin tamamını zikretti.

ثم رواه عن سفيان بن عيينة، عن أبي الزعراء عمرو بن عمرو، عن عمه أبي الأحوص وعن بَهْز بن أسد، عن حماد بن سلمة، عن عبد الملك بن عمير، عن أبي الأحوص، به وهذا حديث جيد قوي الإسناد.

Sonra bunu Süfyân b. Uyeyne'den, o Ebü'z-Za'râ Amr b. Amr'dan, o amcası Ebü'l-Ahvas'tan ; ve Behz b. Esed'den, o Hammâd b. Seleme'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den, o Ebü'l-Ahvas'tan bu şekilde rivayet etti. Bu, isnadı ceyyid ve kuvvetli bir hadistir.

وقد أنكر [الله] تعالى على من حَرّم ما أحل الله، أو أحل ما حرم بمجرد الآراء والأهواء، التي لا مستند لها ولا دليل عليها. ثم توعدهم على ذلك يوم القيامة، فقال: (وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَة) أي: ما ظنهم أن يُصنَع بهم يوم مرجعهم إلينا يوم القيامة.

Yüce [Allah], hiçbir dayanağı ve delili bulunmayan sırf görüş ve hevalarla Allah'ın helal kıldığını haram kılanı veya haram kıldığını helal kılanı kınamıştır. Sonra onları kıyamet gününde bununla tehdit ederek şöyle buyurmuştur: (وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَة) yani: Kıyamet günü Bize döndürüldükleri gün kendilerine ne yapılacağını sanıyorlar?

وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) قال ابن جرير: في تركه معاجلتهم بالعقوبة في الدنيا.

Ve O'nun: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) kavli hakkında İbn Cerîr: Dünyada onları cezalandırmada acele etmemesindedir, demiştir.

قلت: ويحتمل أن يكون المراد لذو فضل على الناس فيما أباح لهم مما خلقه من المنافع في الدنيا، ولم يحرم عليهم إلا ما هو ضار لهم في دنياهم أو دينهم.

Ben derim ki: Kastedilenin, dünyada yarattığı menfaatlerden kendilerine mubah kıldığı şeylerde insanlara karşı lütuf sahibi olduğu; dünyalarında veya dinlerinde kendilerine zararlı olanlar dışında onlara hiçbir şeyi haram kılmadığı olması da muhtemeldir.

(وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ) بل يحرمون ما أنعم الله [به] عليهم، ويضيقون على أنفسهم، فيجعلون بعضا حلالا وبعضا حراما. وهذا قد وقع فيه المشركون فيما شرعوه لأنفسهم، وأهل الكتاب فيما ابتدعوه في دينهم. وقال ابن أبي حاتم في تفسير هذه الآية: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن أبي الحواري، حدثنا رباح، حدثنا عبد الله بن سليمان، حدثنا موسى بن الصباح في قول الله ﷿: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) قال: إذا كان يوم القيامة، يؤتى بأهل ولاية الله ﷿، فيقومون بين يدي الله ﷿ ثلاثة أصناف قال: فيؤتى برجل من الصنف الأول فيقول: عبدي، لماذا عملت؟ فيقول: يا رب: خلقت الجنة وأشجارها وثمارها وأنهارها، وحورها ونعيمها، وما أعددت لأهل طاعتك فيها، فأسهرتُ ليلي وأظمأتُ نهاري شوقا إليها. قال: فيقول الله تعالى: عبدي، إنما عملت للجنة، هذه الجنة فادخلها، ومن فضلي عليك أن أعتقتك من النار، [ومن فضلي عليك أن أدخلك جنتي] قال: فيدخل هو ومن معه الجنة.

(وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ) Bilakis Allah'ın kendilerine bahşettiği nimeti haram kılarlar ve kendi nefislerini darlığa sokarak bir kısmını helal, bir kısmını haram kılarlar. Müşrikler kendileri için koydukları hükümlerde, Ehl-i Kitap da dinlerinde uydurdukları bidatlerde buna düşmüşlerdir. İbn Ebî Hâtim bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ahmed b. Ebi'l-Havârî anlattı, bize Rebâh anlattı, bize Abdullah b. Süleyman anlattı, bize Mûsâ b. es-Sabbâh, Allah azze ve celle'nin: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) kavli hakkında anlattı: Dedi ki: Kıyamet günü olduğunda, Allah azze ve celle'nin dostları getirilir ve Allah azze ve celle'nin huzurunda üç sınıf halinde dururlar. Dedi ki: Birinci sınıftan bir adam getirilir ve [Allah]: 'Kulum, ne için amel ettin?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim! Cenneti ve onun ağaçlarını, meyvelerini, nehirlerini, hurilerini ve nimetlerini; onda Sana itaat edenler için hazırladığın şeyleri yarattın, ben de ona olan iştiyakımdan gecemi uykusuz, gündüzümü susuz geçirdim' der. [Mûsâ b. es-Sabbâh] dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Kulum, sen ancak cennet için amel ettin. İşte bu cennettir, ona gir! Sana olan lütfumdan ötürü seni cehennemden azat ettim, [ve sana olan lütfumdan ötürü seni cennetime girdirdim].' Dedi ki: Kendisi ve beraberindekiler cennete girerler.

قال: ثم يؤتى برجل من الصنف الثاني، قال: فيقول: عبدي، لماذا عملت؟ فيقول: يا رب، خلقت نارا وخلقت أغلالها وسعيرها وسمومها ويحمُومها، وما أعددت لأعدائك وأهل معصيتك فيها

[Râvî] dedi ki: Sonra ikinci sınıftan bir adam getirilir. [Allah]: 'Kulum, ne için amel ettin?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim! Sen bir ateş yarattın; onun bukağılarını, alevini, yakıcı rüzgârını, kapkara dumanını ve orada düşmanların ile Sana isyan edenler için hazırladığın şeyleri yarattın

فأسهرت ليلي وأظمأت نهاري خوفا منها. فيقول: عبدي، إنما عملت ذلك خوفا من ناري، فإني قد أعتقتك من النار، ومن فضلي عليك أن أدخلك جنتي. فيدخل هو ومن معه الجنة.

ben de ondan korktuğumdan gecemi uykusuz, gündüzümü susuz geçirdim' der. [Allah] buyurur ki: 'Kulum, sen bunu sadece cehennemimden korktuğun için yaptın, şüphesiz Ben seni cehennemden azat ettim ve sana olan lütfumdan ötürü seni cennetime girdiriyorum.' Kendisi ve beraberindekiler cennete girerler.

ثم يؤتى برجل من الصنف الثالث، فيقول: عبدي، لماذا عملت؟ فيقول: رب حبًا لك، وشوقا إليك، وعزتك لقد أسهرت ليلي وأظمأت نهاري شوقا إليك وحبا لك، فيقول ﵎: عبدي، إنما عملت حبا لي وشوقا إلي، فيتجلى له الرب ﷻ، ويقول: ها أنا ذا، انظر إلي ثم يقول: من فضلي عليك أن أعتقك من النار، وأبيحك جنتي، وأزيرَك ملائكتي، وأسلم عليك بنفسي. فيدخل هو ومن معه الجنة.

Sonra üçüncü sınıftan bir adam getirilir ve [Allah]: 'Kulum, ne için amel ettin?' buyurur. O da: 'Rabbim! Sana olan muhabbetten ve Sana olan iştiyaktan dolayı; izzetine andolsun ki Sana olan iştiyak ve muhabbetimden gecemi uykusuz, gündüzümü susuz geçirdim' der. Azze ve celle olan [Allah] buyurur ki: 'Kulum, sen sadece Bana olan muhabbetinden ve iştiyakından dolayı amel ettin.' Rab celle celâlühû ona tecelli eder ve: 'İşte Ben buradayım, Bana bak!' buyurur. Sonra şöyle buyurur: 'Sana olan lütfumdan ötürü seni cehennemden azat ediyorum, cennetimi sana mubah kılıyorum, meleklerimi seni ziyarete gönderiyorum ve bizzat Kendim sana selam veriyorum.' Kendisi ve beraberindekiler cennete girerler."

{وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١)}

{وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١)} “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve siz hangi ameli yaparsanız yapın, ona daldığınız anda Biz mutlaka üzerinize şahidizdir. Ne yerde ne de gökte zerre ağırlığınca bir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de mutlaka apaçık bir kitaptadır.”

يخبر تعالى نبيه، صلوات الله عليه وسلامه أنه يعلم جميع أحواله وأحوال أمته، وجميع الخلائق في كل ساعة وآن ولحظة، وأنه لا يعزُب عن علمه وبصره مثقالُ ذرة في حقارتها وصغرها في السموات ولا في الأرض، ولا أصغر منها ولا أكبر إلا في كتاب مبين، كقوله: (وَعِنْدَهُ مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) [الأنعام: ٥٩]، فأخبر تعالى أنه يعلم حركة الأشجار وغيرها من الجمادات وكذلك الدواب السارحة في قوله: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} [الأنعام: ٣٨]، وقال تعالى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦].

Yüce Allah Peygamberi'ne -Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun- kendisinin ve ümmetinin bütün hallerini, bütün mahlukatı her saatte, her anda ve her lahzada bildiğini; göklerde ve yerde küçüklüğü ve önemsizliğiyle zerre ağırlığınca bir şeyin, bundan daha küçüğünün ve daha büyüğünün O'nun ilminden ve görmesinden gizli kalmayıp mutlaka apaçık bir kitapta olduğunu haber vermektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: (وَعِنْدَهُ مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) [الأنعام: ٥٩] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir. Karada ve denizde olanı da bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarında hiçbir tane, hiçbir yaş ve hiçbir kuru yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.” Böylece Yüce Allah ağaçların ve diğer cansız varlıkların hareketlerini bildiğini haber vermiştir; aynı şekilde yeryüzünde dolaşan hayvanları da şu kavlinde haber vermiştir: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} [الأنعام: ٣٨] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦] “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.”

وإذا كان هذا علمه بحركات هذه الأشياء، فكيف بعلمه بحركات المكلفين المأمورين بالعبادة، كما قال تعالى: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} [الشعراء: ٢١٧ - ٢١٩]؛؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ) أي: إذ تأخذون في ذلك الشيء نحن مشاهدون لكم راءون سامعون، ولهذا قال، ﵇ لما سأله جبريل عن الإحسان [قال] أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك".

O'nun bu varlıkların hareketlerine dair ilmi böyle olunca, ibadetle emrolunan mükelleflerin hareketlerine dair ilmi nasıl olur? Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} [الشعراء: ٢١٧ - ٢١٩] “O mutlak galip ve engin merhamet sahibine tevekkül et. O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür. Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür].”; Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ) yani: Siz o işe koyulduğunuzda Biz sizi müşahede eden, gören ve işitenizdir. Bu sebeple Cebrail ihsandan sorduğunda o aleyhisselâm [şöyle buyurmuştur]: "Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyorsan da şüphesiz O seni görmektedir."

{أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)}

{أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de. (62) Onlar, iman etmiş ve takvaya ermiş olanlardır. (63) Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır. Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir. (64)”

يخبر تعالى أن أولياءه هم الذين آمنوا وكانوا يتقون، كما فسرهم ربهم، فكل من كان تقيا كان لله وليا: أنه (لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ) [أي] فيما يستقبلون من أهوال القيامة، (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) على ما وراءهم في الدنيا.

Yüce Allah, veli kullarının, Rablerinin onları açıkladığı üzere iman edenler ve takvalı olanlar olduğunu haber vermektedir. Dolayısıyla kim takva sahibi olursa o, Allah'ın bir veli kuludur: Şüphesiz (لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ) [yani] kıyametin karşılaşacakları dehşet verici hallerinde onlara hiçbir korku yoktur; (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) dünyada arkalarında bıraktıklarına da üzülmezler.

وقال عبد الله بن مسعود، وابن عباس، وغير واحد من السلف: أولياء الله الذين إذا رءوا ذُكِر الله.

Abdullah b. Mes'ûd, İbn Abbas ve Selef'ten birden fazla kişi şöyle demişlerdir: Allah'ın veli kulları, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir.

وقد ورد هذا في حديث مرفوع كما قال البزار:

Nitekim bu husus, Bezzâr'ın naklettiği üzere merfû bir hadiste de gelmiştir:

حدثنا علي بن حَرْب الرازي، حدثنا محمد بن سعيد بن سابق، حدثنا يعقوب بن عبد الله الأشعري -وهو القمي -عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال رجل: يا رسول الله، مَنْ أولياء الله؟ قال: "الذين إذا رءُوا ذُكر الله". ثم قال البزار: وقد روي عن سعيد مرسلا.

Bize Ali b. Harb er-Râzî anlattı, bize Muhammed b. Saîd b. Sâbık anlattı, bize Ya'kūb b. Abdillâh el-Eş'arî -ki o el-Kummî'dir- Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbas'tan anlattı; dedi ki: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın veli kulları kimlerdir?' dedi. [Resûlullah]: "Görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir." buyurdu. Sonra Bezzâr şöyle demiştir: Bu Saîd'den mürsel olarak da rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو هشام الرِّفاعي، حدثنا ابن فضيل حدثنا أبي، عن عمارة بن القعقاع، عن أبي زُرْعَة بن عمرو بن جرير البَجَلي، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن من عباد الله عبادا يغبطهم الأنبياء والشهداء". قيل: من هم يا رسول الله؟ لعلنا نحبهم. قال: "هم قوم تحابوا في الله من غير أموال ولا أنساب، وجوههم نور على منابر من نور، لا يخافون إذا خاف الناس، ولا يحزنون إذا حزن الناس". ثم قرأ: (أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ)

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, bize İbn Fudayl anlattı, bize babam Umâre b. el-Ka'kā'dan, o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr el-Becelî'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah'ın kullarından öyle kullar vardır ki peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler." 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar kimlerdir, [söyle de] belki biz de onları severiz?' denildi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Onlar, aralarında ne bir mal ne de bir soy bağı olmaksızın Allah için birbirini seven bir topluluktur. Yüzleri nurdur ve nurdan minberler üzerindedirler. İnsanlar korktuğu zaman onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğü zaman onlar üzülmezler." Sonra: (أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) ayetini okudu.

ثم رواه أيضا أبو داود، من حديث جرير، عن عمارة بن القعقاع، عن أبي زرعة بن عمرو بن جرير، عن عمر بن الخطاب، ﵁، عن النبي ﷺ، بمثله.

Sonra bunu Ebû Dâvûd da Cerîr'in hadisinden, o Umâre b. el-Ka'kā'dan, o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den, o Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir.

وهذا أيضا إسناد جيد، إلا أنه منقطع بين أبي زرعة وعمر بن الخطاب، والله أعلم.

Bu da ceyyid (sağlam) bir isnaddır; şu kadar var ki Ebû Zür'a ile Ömer b. el-Hattâb arasında munkatı'dır (kopukluk vardır). Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وفي حديث الإمام أحمد، عن أبي النضر، عن عبد الحميد بن بَهْرَام، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن عبد الرحمن بن غَنْم، عن أبي مالك الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: "يأتي من أفناء الناس ونوازع القبائل قوم لم تتصل بينهم أرحام متقاربة، تحابوا في الله، وتصافوا في الله، يضع الله لهم يوم القيامة منابر من نور، فيجلسهم عليها، يفزع الناس ولا يفزعون، وهم أولياء الله، الذين لا خوف عليهم ولا هم يحزنون". والحديث متطول.

İmam Ahmed'in hadisinde, Ebü'n-Nadr'dan, o Abdülhamîd b. Behrâm'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o Abdurrahman b. Ganm'den, o Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayetle dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İnsanların arasından ve dağınık kabilelerden, aralarında yakın bir akrabalık bağı bulunmayan, Allah için birbirini seven ve Allah için samimi dost olan bir topluluk gelir. Allah kıyamet günü onlar için nurdan minberler koyar da onları üzerlerine oturtur. İnsanlar dehşete kapılır ama onlar dehşete kapılmazlar. İşte onlar, kendilerine hiçbir korku olmayan ve üzülmeyecek olan Allah'ın veli kullarıdır." Hadis uzuncadır.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا سفيان، عن الأعمش، عن ذَكْوَان أبي صالح، عن رجل، عن أبي الدرداء، ﵁، عن النبي ﷺ في قوله: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) قال: "الرؤيا الصالحة يراها المسلم، أو تُرى له".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Süfyân haber verdi, A'meş'ten, o Zekvân Ebû Sâlih'ten, o bir adamdan, o Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır."

وقال ابن جرير: حدثني أبو السائب، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن عطاء بن يسار، عن رجل من أهل مصر، عن أبي الدرداء في قوله: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) قال: سأل رجل أبا الدرداء عن هذه الآية، فقال: لقد سألت عن شيء ما سمعتُ [أحدًا] سأل عنه بعد رجل سأل عنه رسولَ الله، فقال: "هي الرؤيا الصالحة يراها الرجل المسلم، أو تُرَى له، بشراه في الحياة الدنيا، وبشراه في الآخرة [الجنة] ".

İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebü's-Sâib anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Atâ b. Yesâr'dan, o Mısır ehlinden bir adamdan, o Ebü'd-Derdâ'dan: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bir adam Ebü'd-Derdâ'ya bu ayet hakkında sordu. Bunun üzerine şöyle dedi: Kesinlikle öyle bir şey sordun ki, Resûlullah'a bunu soran bir adamdan sonra bunu soran [hiçbir kimseyi] işitmedim. [Resûlullah] şöyle buyurmuştu: "O, Müslüman kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; dünya hayatındaki müjdesi budur, ahiretteki müjdesi ise [cennettir]."

ثم رواه ابن جرير من حديث سفيان، عن ابن المنْكَدِر، عن عَطَاء بن يَسَار، عن رجل من أهل مصر، أنه سأل أبا الدرداء عن هذه الآية، فذكر نحو ما تقدم.

Sonra İbn Cerîr bunu Süfyân'ın hadisinden, o İbnü'l-Münkedir'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Mısır ehlinden bir adamdan rivayet etti ki o, Ebü'd-Derdâ'ya bu ayeti sormuş, o da daha önce geçen rivayetin benzerini zikretmiştir.

وقال ابن جرير: حدثني المثنى: حدثنا الحجاج بن مِنْهَال، حدثنا حماد بن زيد، عن عاصم بن بَهْدَلَة، عن أبي صالح قال: سمعت أبا الدرداء، وسئل عن: (الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَى) فذكر نحوه سواء.

İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı: Bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Hammâd b. Zeyd anlattı, Âsım b. Behdele'den, o Ebû Sâlih'ten; dedi ki: Ebü'd-Derdâ'yı işittim, kendisine: (الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَى) ayeti sorulduğunda aynen benzerini zikretti.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبان، حدثنا يحيى، عن أبي سلمة، عن عبادة بن الصامت؛ أنه سأل رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، أرأيت قول الله تعالى: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ)؟ فقال: "لقد سألتني عن شيء ما سألني عنه أحد من أمتي -أو: أحد قبلك" قال: "تلك الرؤيا الصالحة، يراها الرجل الصالح أو تُرَى له".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ebân anlattı, bize Yahyâ anlattı, Ebû Seleme'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuş ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah Teâlâ'nın: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) kavri hakkında ne buyurursun?' demiş. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Bana öyle bir şey sordun ki, ümmetimden hiçbir kimse -veya: senden önce hiçbir kimse- bana bunu sormamıştı" buyurdu ve: "O, salih kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır." dedi.

وكذا رواه أبو داود الطيالسي، عن عمران القَطَّان، عن يحيى بن أبي كثير، به ورواه

Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de İmrân el-Kattân'dan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den aynı isnadla rivayet etmiştir. Yine onu

الأوزاعي، عن يحيى بن أبي كثير، فذكره. ورواه علي بن المبارك، عن يحيى، عن أبي سلمة قال: نُبّئنا عن عبادة بن الصامت، سأل رسول الله ﷺ عن هذه الآية، فذكره.

el-Evzâî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet edip zikretti. Onu Ali b. el-Mübârek de Yahyâ'dan, o Ebû Seleme'den rivayet etti; dedi ki: Bize Ubâde b. es-Sâmit'ten nakledildi ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti sormuş ve bunu zikretmiştir.

وقال ابن جرير: حدثني أبو حميد الحِمْصيّ، حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا عمر بن عمرو بن عبد الأحْمُوسي، عن حميد بن عبد الله المزني قال: أتى رجل عبادة بن الصامت فقال: آية في كتاب الله أسألك عنها، قول الله تعالى: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا)؟ فقال عبادة: ما سألني عنها أحد قبلك، سألت عنها نبي الله فقال مثل ذلك: "ما سألني عنها أحد قبلك، الرؤيا الصالحة، يراها العبد المؤمن في المنام أو تُرَى له".

İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebû Humeyd el-Hımsî anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Ömer b. Amr b. Abd el-Ahmûsî anlattı, Humeyd b. Abdillâh el-Müzenî'den; dedi ki: Bir adam Ubâde b. es-Sâmit'e gelip: 'Allah'ın Kitabı'nda sana soracağım bir ayet var; Allah Teâlâ'nın: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) kavli nedir?' dedi. Ubâde şöyle dedi: Senden önce hiç kimse bana bunu sormadı. Ben bunu Allah'ın Nebîsi'ne sordum da O da bunun gibi buyurarak: "Senden önce hiç kimse bana bunu sormadı; o, mümin kulun uykuda gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır." buyurdu.

ثم رواه من حديث موسى بن عبيدة، عن أيوب بن خالد بن صَفْوان، عن عبادة بن الصامت؛ أنه قال لرسول الله ﷺ: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) فقد عرفنا بشرى الآخرة الجنة، فما بشرى الدنيا؟ قال: "الرؤيا الصالحة يراها العبد أو تُرَى له، وهي جزء من أربعة وأربعين جزءا أو سبعين جزءا من النبوة".

Sonra bunu Mûsâ b. Ubeyde'nin hadisinden, o Eyyûb b. Hâlid b. Safvân'dan, o Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) ayetinde geçen ahiret müjdesinin cennet olduğunu bildik, peki dünya müjdesi nedir? demiş. [Resûlullah]: "Kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; o, peygamberliğin kırk dört cüzünden veya yetmiş cüzünden bir cüzdür." buyurmuştur.

وقال [الإمام] أحمد أيضا: حدثنا بَهْز، حدثنا حماد، حدثنا أبو عمران، عن عبد الله بن الصامت، عن أبي ذر؛ أنه قال: يا رسول الله، الرجل يعمل العمل فيحمده الناس عليه، ويثنون عليه به، فقال رسول الله ﷺ: "تلك عاجل بشرى المؤمن". رواه مسلم.

[İmam] Ahmed de şöyle demiştir: Bize Behz anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Ebû İmrân anlattı, Abdullah b. es-Sâmit'ten, o Ebû Zer'den; o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kişi bir amel yapar da insanlar bundan dolayı onu överler ve ona senada bulunurlar, [bunun hükmü nedir]?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu, müminin peşin müjdesidir." buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir.

وقال أحمد أيضا: حدثنا حسن -يعني الأشيب -حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا دَرَّاج، عن عبد الرحمن بن جُبَيْر، عن عبد الله بن عمرو، عن رسول الله ﷺ أنه قال: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) قال: "الرؤيا الصالحة يبشرها المؤمن، هي جزء من تسعة وأربعين جزءا من النبوة، فمن رأى [ذلك] فليخبر بها، ومن رأى سوى ذلك فإنما هو من الشيطان ليَحْزُنه، فلينفث عن يساره ثلاثا، وليكبر ولا يخبر بها أحدا" لم يخرجوه.

Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Hasan -yani el-Eşeyyeb- anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc anlattı, Abdurrahman b. Cübeyr'den, o Abdullah b. Amr'dan, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; O: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: "Mümine müjdelenen salih rüyadır. O, peygamberliğin kırk dokuz cüzünden bir cüzdür. Kim [bunu] görürse onu haber versin; kim de bundan başkasını görürse o, onu üzmek için ancak şeytandandır; sol tarafına üç defa tükürsün, tekbir getirsin ve onu kimseye haber vermesin." Bunu Kütüb-i Sitte sahipleri tahric etmemiştir.

وقال ابن جرير: حدثني يونس، أنبأنا ابن وَهْب، حدثني عمرو بن الحارث، أن دَرَّاجا أبا السمح حدثه عن عبد الرحمن بن جُبَيْر، عن عبد الله بن عمرو، عن رسول الله ﷺ أنه قال: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) الرؤيا الصالحة يبشَّرها المؤمن، جزء من ستة وأربعين جزءا من النبوة".

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris anlattı ki Ebü's-Semh Derrâc ona Abdurrahman b. Cübeyr'den, o Abdullah b. Amr'dan, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle şöyle buyurduğunu anlatmıştır: "(لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) mümine müjdelenen salih rüyadır; peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür."

وقال أيضا ابن جرير: حدثني محمد بن أبي حاتم المؤدَّب، حدثنا عمار بن محمد، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) قال: "هي

İbn Cerîr yine şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Ebî Hâtim el-Müeddib anlattı, bize Ammâr b. Muhammed anlattı, bize el-A'meş anlattı, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle: { لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ } “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında] O şöyle buyurmuştur: “O,

في الدنيا الرؤيا الصالحة، يراها العبد أو تُرَى له، وهي في الآخرة الجنة".

dünyada kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir."

ثم رواه عن أبي كُرَيْب، عن أبي بكر بن عَيَّاش، عن أبي حصين، عن أبي صالح، عن أبي هريرة أنه قال: الرؤيا الحسنة بشرى من الله، وهي من المبشّرات.

Sonra bunu Ebû Küreyb'den, o Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o Ebû Husayn'dan, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: Güzel rüya Allah'tan bir müjdedir ve o müjdecilerdendir.

هكذا رواه من هذه الطريق موقوفا.

Bunu bu yoldan mevkuf olarak rivayet etmiştir.

وقال أيضا: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو بكر، حدثنا هشام، عن ابن سيرين، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "الرؤيا الحسنة هي البشرى، يراها المسلم أو تُرَى له".

Yine şöyle demiştir: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Bekir anlattı, bize Hişâm anlattı, İbn Sîrîn'den, o Ebû Hüreyre'den; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güzel rüya müjdedir; onu Müslüman görür veya kendisi için görülür."

وقال ابن جرير: حدثني أحمد بن حماد الدُّولابي، حدثنا سفيان، عن عبيد الله بن أبي يزيد، عن أبيه، عن سِبَاع بن ثابت، عن أم كُرْز الكعبية: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ذهبت النبوة، وبقيت المبشرات".

İbn Cerîr dedi ki: Bana Ahmed b. Hammâd ed-Dûlâbî anlattı, bize Süfyân anlattı, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den, o babasından, o Sibâ' b. Sâbit'ten, o Ümmü Kürz el-Ka'biyye'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Peygamberlik gitti, geriye müjdeciler kaldı."

وهكذا روي عن ابن مسعود، وأبي هريرة، وابن عباس، ومجاهد، وعُرْوَة بن الزبير، ويحيى بن أبي كثير، وإبراهيم النَّخَعي، وعطاء بن أبي رباح: أنهم فسروا ذلك بالرؤيا الصالحة.

İbn Mes'ûd, Ebû Hüreyre, İbn Abbas, Mücâhid, Urve b. ez-Zübeyr, Yahyâ b. Ebî Kesîr, İbrâhîm en-Nehaî ve Atâ b. Ebî Rabâh'tan da bunu salih rüya ile tefsir ettikleri rivayet edilmiştir.

وقيل: المراد بذلك بشرى الملائكة للمؤمن عند احتضاره بالجنة والمغفرة كما في قوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيم} [فصلت: ٣٠ - ٣٢].

Bununla kastedilenin, can çekiştiği esnada meleklerin mümine cennet ve mağfireti müjdelemesi olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيم} [فصلت: ٣٠ - ٣٢] “Şüphesiz «Rabbimiz Allah'tır» deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: «Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad olunan cennetle sevinin! Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey size verilecektir. Çok bağışlayan ve çok merhamet edenden bir ikram olarak.»”

وفي حديث البراء: "أن المؤمن إذا حضره الموت، جاءه ملائكة بيض الوجوه، بيض الثياب، فقالوا: اخرجي أيتها الروح الطيبة إلى روح وريحان، ورب غير غضبان. فتخرج من فمه، كما تسيل القطرة من فم السقاء".

Berâ'nın hadisinde ise [şöyle geçmektedir]: "Mümine ölüm geldiğinde, ona beyaz yüzlü ve beyaz elbiseli melekler gelir ve: 'Ey güzel ruh! Rahata, güzel rızka ve gazap etmeyen bir Rabbe doğru çık!' derler. Bunun üzerine o, su kabının ağzından damlanın aktığı gibi ağzından çıkar."

وأما بشراهم في الآخرة، فكما قال تعالى: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [الأنبياء: ١٠٣]. وقال تعالى: {يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} [الحديد: ١٢].

Onların ahiretteki müjdelerine gelince; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [الأنبياء: ١٠٣] “O en büyük dehşet onları üzmez; melekler onları: «İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür» diye karşılarlar.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} [الحديد: ١٢] “Mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşar vaziyette göreceğin gün [onlara]: «Bugün sizin müjdeniz, içlerinde ebedî kalacağınız, altından ırmaklar akan cennetlerdir. İşte bu, en büyük kurtuluştur» [denir].”

وقوله: (لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ) أي: هذا الوعد لا يبدل ولا يخلف ولا يغير، بل هو مقرر مثبت كائن لا محالة: (ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)

Yüce Allah'ın: {لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişiklik yoktur” buyruğu; yani bu vaat değiştirilmez, hilafına davranılmaz ve bozulmaz; bilakis o kesinleşmiş, perçinlenmiş ve muhakkak gerçekleşecek olandır: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur.”

{وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)}

{وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)} “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65) Dikkat edin! Göklerde kim var, yerde kim varsa şüphesiz Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvarıp yakaranlar [gerçekte] ortaklara uymazlar. Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan söylerler. (66) O, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık olarak da gündüzü sizin için var edendir. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette deliller vardır. (67)”

يقول تعالى لرسوله ﷺ: (وَلا يَحْزُنْكَ) قولُ هؤلاء المشركين، واستعن بالله عليهم، وتوكل عليه؛ فإن العزة لله جميعا، أي: جميعها له ولرسوله وللمؤمنين، (هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) أي: السميع لأقوال عباده العليم بأحوالهم.

Yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: (وَلا يَحْزُنْكَ) Bu müşriklerin sözü [seni üzmesin], onlara karşı Allah'tan yardım iste ve O'na tevekkül et. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır; yani izzetin tamamı O'na, Resûlü'ne ve müminlere aittir. (هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) Yani kullarının sözlerini hakkıyla işiten, onların hallerini hakkıyla bilendir.

ثم أخبر تعالى أن له ملك السموات والأرض، وأن المشركين يعبدون الأصنام، وهي لا تملك شيئا، لا ضرًا ولا نفعا، ولا دليل لهم على عبادتها، بل إنما يتبعون في ذلك ظنونهم وتخرصهم وكذبهم وإفكهم.

Sonra Yüce Allah göklerin ve yerin mülkünün Kendisine ait olduğunu; müşriklerin ise putlara taptıklarını, halbuki onların hiçbir şeye malik olmadığını, ne bir zarar ne de bir fayda verebileceklerini ve onlara ibadet etme konusunda hiçbir delilleri bulunmadığını; aksine bu hususta yalnızca zanlarına, tahminlerine, yalanlarına ve iftiralarına uyduklarını bildirmektedir.

ثم أخبر أنه الذي جعل لعباده الليل ليسكنوا فيه، أي: يستريحون فيه من نَصَبهم وكلالهم وحَرَكاتهم، (وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا) أي: مضيئا لمعاشهم وسعيهم، وأسفارهم ومصالحهم، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ) أي: يسمعون هذه الحجج والأدلة، فيعتبرون بها، ويستدلون على عظمة خالقها، ومقدرها ومسيرها.

Sonra, kulları için geceyi içinde dinlensinler, yani yorgunluklarından, bitkinliklerinden ve hareketlerinden istirahat etsinler diye var edenin Kendisi olduğunu bildirmiştir. (وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا) Yani geçimleri, çalışmaları, yolculukları ve maslahatları için aydınlık [kılmıştır]. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ) Yani bu hüccetleri ve delilleri işitip onlardan ibret alan , onu yaratanın, takdir edenin ve idare edenin azametine delil getiren bir topluluk için.

{قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)}

{قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)} “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! O zengindir (muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz? (68) De ki: «Allah'a yalan iftira edenler asla kurtuluşa eremezler.» (69) [Onlar için] dünyada bir geçimlik vardır, sonra dönüşleri bizedir; sonra da inkâr edegeldiklerinden ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız. (70)”

يقول تعالى منكرًا على من ادعى أن له ولدًا: (سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ) أي: تقدس عن ذلك، هو الغني عن كل ما سواه، وكل شيء فقير إليه، (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) أي: فكيف يكون له ولد مما خلق، وكل شيء مملوك له، عبد له؟! (إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا) أي: ليس عندكم دليل على ما تقولونه من الكذب والبهتان! (أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) إنكار ووعيد أكيد، وتهديد شديد، كما قال تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [مريم: ٨٨ - ٩٥].

Yüce Allah, Kendisinin çocuğu olduğunu iddia edenleri kınayarak şöyle buyurmaktadır: (سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ) Yani; O bundan münezzehtir, O Kendisi dışındaki her şeyden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir), her şey ise O'na muhtaçtır. (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) Yani; her şey O'nun mülkü ve O'nun kulu iken, yarattığı şeylerden nasıl çocuğu olabilir?! (إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا) Yani; söylediğiniz bu yalan ve iftiraya dair elinizde hiçbir delil yoktur! (أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) [Bu ifade] bir kınama, kesin bir tehdit ve şiddetli bir sakındırmadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [Meryem: 88-95] “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki siz çok çirkin bir iddiada bulundunuz. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Oysa Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes, Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, onları kuşatmış ve birer birer saymıştır. Kıyamet günü onların hepsi O'na tek başına gelecektir.”

ثم توعد تعالى الكاذبين عليه المفترين، ممن زعم أنه له ولدا، بأنهم لا يفلحون في الدنيا ولا في الآخرة، فأما في الدنيا فإنهم إذا استدرجهم وأملى لهم متعهم قليلا ثم يضطرهم إلى عذاب غليظ، كما قال ها هنا: (مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا) أي: مدة قريبة، (ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ) أي: يوم القيامة، (ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ) أي: الموجع المؤلم (بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ) أي: بسبب كفرهم وافترائهم وكذبهم على الله، فيما ادعوه من الإفك والزور.

Sonra Yüce Allah, Kendisinin çocuğu olduğunu iddia ederek O'na karşı yalan söyleyen ve iftira atanları, ne dünyada ne de ahirette kurtuluşa eremeyecekleriyle tehdit etmiştir. Dünyaya gelince; Allah onları derece derece azaba yaklaştırıp onlara mühlet verdiğinde onları az bir süre faydalandırır, sonra da şiddetli bir azaba sürükler; nitekim burada şöyle buyurmuştur: (مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا) Yani kısa bir süre, (ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ) Yani kıyamet gününde, (ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ) Yani acı verici, elem dolu [azabı], (بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ) Yani inkârları, iftiraları ve uydurdukları iftira ve asılsız iddialarla Allah'a yalan isnat etmeleri sebebiyle.

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)}

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)} “Onlara Nuh'un haberini oku. Hani o, kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Eğer benim [aranızda] durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geldiyse, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp kararınızı verin; sonra kararınız size dert (ve kapalı) olmasın. Sonra bana mühlet vermeksizin hükmünüzü uygulayın. (71) Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi.» (72) Onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları halifeler kıldık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Artık bak, uyarılanların sonu nasıl oldu! (73)”

يقول تعالى لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ) أي: أخبرهم واقصص عليهم، أي: على كفار مكة الذين يكذبونك ويخالفونك (نَبَأَ نُوحٍ) أي: خبره مع قومه الذين كذبوه، كيف أهلكهم الله ودَمّرهم بالغرق أجمعين عن آخرهم، ليحذر هؤلاء أن يصيبهم من الهلاك والدمار ما أصاب أولئك. (إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ) أي: عَظُم عليكم، (مَقَامِي) أي فيكم بين أظهركم، (وَتَذْكِيرِي) إياكم (بِآيَاتِ اللَّهِ) أي: بحججه وبراهينه، (فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ) أي: فإني لا أبالي ولا أكف عنكم سواء عظم عليكم أو لا! (فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ) أي: فاجتمعوا أنتم وشركاؤكم الذين تدعون من دون الله، من صَنَم ووثن، (ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً) أي: ولا تجعلوا أمركم عليكم ملتبسا، بل افصلوا حالكم معي، فإن كنتم تزعمون أنكم محقون، فاقضوا إلي ولا تنظرون، أي: ولا تؤخروني ساعة واحدة، أي: مهما قدرتم فافعلوا، فإني لا أباليكم ولا أخاف منكم، لأنكم لستم على شيء، كما قال هود لقومه: {إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٤ - ٥٦].

Yüce Allah Peygamberi'ne -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ) Yani onlara, seni yalanlayan ve sana muhalefet eden Mekke kâfirlerine haber ver ve anlat; (نَبَأَ نُوحٍ) Yani kendisini yalanlayan kavmiyle olan haberini, Allah'ın onları suda boğarak köklerini nasıl kazıyıp helak ettiğini [anlat] ki, ötekilerin başına gelen helak ve yıkımın kendi başlarına da gelmesinden sakınsınlar. (إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ) Yani size ağır geldiyse, (مَقَامِي) Yani aranızda, içinizde bulunmam, (وَتَذْكِيرِي) Sizlere hatırlatmam (بِآيَاتِ اللَّهِ) Yani O'nun hüccetlerini ve delillerini, (فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ) Yani ben size aldırmam ve sizden vazgeçmem ; ister size ağır gelsin, ister gelmesin! (فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ) Yani siz ve Allah'tan başka çağırdığınız put ve heykellerden olan ortaklarınız toplanın, (ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً) Yani işinizi kendinize kapalı ve şüpheli bırakmayın; aksine benimle olan durumunuzu kesinleştirin. Eğer haklı olduğunuzu iddia ediyorsanız, hakkımdaki kararınızı uygulayın ve bana mühlet vermeyin; yani beni bir an bile ertelemeyin. Ne gücünüz yetiyorsa yapın, zira ben size aldırmıyorum ve sizden korkmuyorum, çünkü siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz; nitekim Hûd da kavmine şöyle demiştir: {إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٤ - ٥٦] “«Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki, ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım; O'ndan başka [taptıklarınızdan]. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra da bana mühlet vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki, O onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.»”

فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ) أي: كذبتم وأدبرتم عن الطاعة، (فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ) أي: لم أطلب منكم على نصحي إياكم شيئا، (إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ) أي: وأنا ممتثل ما أمرت به

(فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ) Yani yalanlar ve itaatten yüz çevirirseniz; (فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ) yani size nasihat etmeme karşılık sizden hiçbir şey istemedim; (إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ) yani ben, emrolunduğum şeye hakkıyla boyun eğiciyim.

من الإسلام لله ﷿، والإسلام هو دين [جميع] الأنبياء من أولهم إلى آخرهم، وإن تنوعت شرائعهم وتعددت مناهجهم، كما قال تعالى: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} [المائدة: ٤٨]. قال ابن عباس: سبيلا وسنة. فهذا نوح يقول: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [النمل: ٩١]، وقال تعالى عن إبراهيم الخليل: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} [البقرة: ١٣١، ١٣٢]، وقال يوسف: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} [يوسف: ١٠١]. وَقَالَ مُوسَى {يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ} [يونس: ٨٤]. وقالت السحرة: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} [الأعراف: ١٢٦]. وقالت بلْقيس: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [النمل: ٤٤]. وقال [الله] تعالى: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} [المائدة: ٤٤]، وقال تعالى: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ} [المائدة: ١١١] وقال خاتم الرسل وسيد البشر: {إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} [الأنعام: ١٦٢، ١٦٣] أي: من هذه الأمة؛ ولهذا قال في الحديث الثابت عنه: "نحن معاشر الأنبياء أولاد عَلات، ديننا واحد" أي: وهو عبادة الله وحده لا شريك له، وإن تنوعت شرائعنا، وذلك معنى قوله: "أولاد علات"، وهم: الإخوة من أمهات شتى والأب واحد.

Allah Azze ve Celle'ye teslim olmaktan [emrolundum]. İslâm, şeriatları çeşitlilik gösterip yolları farklılaşsa bile, ilklerinden sonuncularına kadar [bütün] peygamberlerin dinidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} [المائدة: ٤٨] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik.” İbn Abbas: "Bir yol ve bir sünnet" demiştir. İşte Nuh şöyle demektedir: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [النمل: ٩١] “Ve bana müslümanlardan olmam emredildi.” Yüce Allah Halil İbrahim hakkında şöyle buyurmuştur: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} [البقرة: ١٣١، ١٣٢] “Rabbi ona: «Teslim ol» dediğinde, «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti. İbrahim bunu oğullarına da tavsiye etti, Yakub da: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; siz de ancak müslümanlar olarak can verin» [dedi].” Yusuf şöyle demiştir: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} [يوسف: ١٠١] “Rabbim! Sen bana mülkten [bir pay] verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Canımı müslüman olarak al ve beni salihlere kat!” Musa şöyle demiştir: {يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ} [يونس: ٨٤] “Ey kavmim! Eğer Allah'a inanmışsanız, O'na teslim olmuşsanız yalnız O'na tevekkül edin.” Sihirbazlar şöyle demiştir : {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} [الأعراف: ١٢٦] “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al!” Belkıs şöyle demiştir: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [النمل: ٤٤] “Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmettim. Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.” Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} [المائدة: ٤٤] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. [Allah'a] teslim olmuş peygamberler onunla hükmederlerdi.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ} [المائدة: ١١١] “Hani havarilere: «Bana ve Resûlüme iman edin» diye vahyetmiştim. «İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol» demişlerdi.” Peygamberlerin sonuncusu ve insanların efendisi de şöyle buyurmuştur: {إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} [الأنعام: ١٦٢، ١٦٣] “De ki: «Şüphesiz benim namazım, kurbanım (ibadetlerim), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim.»” Yani bu ümmetten; bundan dolayı kendisinden sabit olan hadiste şöyle buyurmuştur: "Biz peygamberler topluluğu baba bir kardeşleriz, dinimiz birdir." Yani şeriatlarımız çeşitlilik gösterse de [dinimiz] Allah'a tek olarak, ortağı bulunmaksızın ibadet etmektir. "Baba bir kardeşler (Evlâdü allât)" ifadesinin anlamı da budur; onlar anneleri ayrı, babaları bir olan kardeşlerdir.

وقوله تعالى: (فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ) أي: على دينه (فِي الْفُلْكِ) وهي: السفينة، (وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ) أي: في الأرض، (وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ) أي: يا محمد كيف أنجينا المؤمنين، وأهلكنا المكذبين.

Yüce Allah'ın: (فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ) yani onun dininde olanları (فِي الْفُلْكِ) ki o gemidir, (وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ) yani yeryüzünde, (وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ) yani ey Muhammed, müminleri nasıl kurtardığımıza ve yalanlayanları nasıl helak ettiğimize bir bak, buyruğudur.

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)}

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)} “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz. (74)”

يقول تعالى: ثم بعثنا من بعد نوح رسلا إلى قومهم، فجاءوهم بالبينات، أي: بالحجج والأدلة والبراهين على صدق ما جاءوهم به، (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ) أي: فما كانت الأمم لتؤمن بما جاءتهم به رسلهم، بسبب تكذيبهم إياهم أول ما أرسلوا إليهم، كما قال تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠].

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Nuh'un ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara beyyinelerle, yani getirdikleri şeylerin doğruluğuna dair hüccetler, deliller ve bürhanlarla geldiler. (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ) Yani ümmetler, kendilerine ilk gönderildiklerinde peygamberlerini yalanlamış olmaları sebebiyle, onların getirdiklerine iman edecek değillerdi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠] “İlk defa iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz.”

وقوله: (كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ) أي: كما طبع الله على قلوب هؤلاء، فما آمنوا

{كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} “İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz” buyruğu; Allah bunların kalplerini mühürlediği için iman etmedikleri gibi,

بسبب تكذيبهم المتقدم، هكذا يطبع الله على قلوب من أشبههم ممن بعدهم، ويختم على قلوبهم، فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم.

onlardan sonra gelen ve onlara benzeyenlerin de kalplerini böylece mühürler ve kalplerini damgalar; artık elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler, demektir.

والمراد: أن الله تعالى أهلك الأمم المكذبة للرسل، وأنجى من آمن بهم، وذلك من بعد نوح، ﵇، فإن الناس كانوا من قبله من زمان آدم ﵇ على الإسلام، إلى أن أحدث الناس عبادة الأصنام، فبعث الله إليهم نوحا، ﵇؛ ولهذا يقول له المؤمنون يوم القيامة: أنت أول رسول بعثه الله إلى أهل الأرض.

Kastedilen şudur: Yüce Allah peygamberleri yalanlayan ümmetleri helak etmiş ve onlara iman edenleri kurtarmıştır ; bu da Nuh'tan aleyhisselâm sonradır. Çünkü insanlar ondan önce, Âdem aleyhisselâm zamanından beri İslâm üzereydiler; ta ki insanlar putlara tapmayı ihdas edene kadar. Bunun üzerine Allah onlara Nuh'u aleyhisselâm gönderdi. İşte bu sebeple kıyamet gününde müminler ona: "Sen Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk resûlsün" diyeceklerdir.

وقال ابن عباس: كان بين آدم ونوح عشرة قرون، كلهم على الإسلام.

İbn Abbas şöyle demiştir: "Âdem ile Nuh arasında hepsi İslâm üzere olan on asır (nesil) vardı."

وقال الله تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} [الإسراء: ١٧]، وفي هذا إنذار عظيم لمشركي العرب الذين كذبوا بسيد الرسل وخاتم الأنبياء والمرسلين، فإنه إذا كان قد أصاب من كذب بتلك الرسل ما ذكره الله تعالى من العقاب والنَّكَال، فماذا ظن هؤلاء وقد ارتكبوا أكبر من أولئك؟

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} [الإسراء: ١٧] “Nuh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olan ve onları hakkıyla gören olarak Rabbin yeter.” Bunda, peygamberlerin efendisini ve peygamberler ile resûllerin sonuncusunu yalanlayan Arap müşrikleri için büyük bir uyarı vardır. Zira o peygamberleri yalanlayanların başına Yüce Allah'ın zikrettiği ceza ve ibretlik azap geldiyse, onlardan daha büyüğünü işleyen bu kimselerin zannı ne olabilir?

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)}

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)} “Sonra onların ardından Musa ve Harun'u ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular. (75) Katımızdan kendilerine hak geldiğinde: «Şüphesiz bu, apaçık bir sihirdir» dediler. (76) Musa: «Size geldiğinde hak hakkında böyle mi söylüyorsunuz? Bu sihir midir? Halbuki sihirbazlar kurtuluşa eremezler» dedi. (77) Dediler ki: «Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin de yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz.» (78)”

يقول تعالى: (ثُمَّ بَعَثْنَا) من بعد تلك الرسل (مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ) أي: قومه. (بِآيَاتِنَا) أي: حجَجنا وبراهيننا، (فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ) أي: استكبروا عن اتباع الحق والانقياد له، (فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ) كأنهم -قبَّحهم الله -أقسموا على ذلك، وهم يعلمون أن ما قالوه كذب وبهتان، كما قال تعالى: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٤].

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O peygamberlerin ardından (ثُمَّ بَعَثْنَا) gönderdik (مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ) yani kavmine (بِآيَاتِنَا) yani hüccetlerimiz ve bürhanlarımızla; (فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ) yani hakka uymaktan ve ona boyun eğmekten büyüklük tasladılar. (فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ) Sanki onlar -Allah onları kahretsin- söylediklerinin yalan ve iftira olduğunu bildikleri halde buna yemin ettiler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٤] “Vicdanları bunlara kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler. Artık bak, bozguncuların sonu nasıl oldu!”

(قَاَلَ) لهم (مُوسَى) منكرا عليهم: (أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ * قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا) أي: تثنينا (عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) أي: الدّين الذي كانوا عليه، (وَتَكُونَ لَكُمَا) أي: لك ولهارون (الْكِبْرِيَاء) أي: العظمة والرياسة (فِي الأرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ).

(قَاَلَ) onlara (مُوسَى) onları kınayarak şöyle dedi: (أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ * قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا) yani bizi çevirmek için mi (عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) yani üzerinde bulundukları dinden, (وَتَكُونَ لَكُمَا) yani senin ve Harun'un olsun diye mi (الْكِبْرِيَاء) yani azamet ve liderlik (فِي الأرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ).

وكثيرًا ما يذكر الله تعالى قصة موسى، ﵇، مع فرعون في كتابه العزيز؛ لأنها من أعجب القصص، فإن فرعون حَذر من موسى كل الحذر، فسخره القدر أن رَبَّى هذا الذي يُحذَّر

Yüce Allah, Azîz Kitabı'nda Mûsâ -aleyhisselâm- ile Firavun'un kıssasını çokça zikretmektedir; çünkü bu, en hayret verici kıssalardandır. Nitekim Firavun Mûsâ'dan olanca dikkatiyle sakınmış, fakat kader onu, kendisinden sakınılan bu [çocuğu] büyütmeye boyun eğdirmiştir

منه على فراشه ومائدته بمنزلة الولد، ثم ترعرع وعقد الله له سببا أخرجه من بين أظهرهم، ورزقه النبوة والرسالة والتكليم، وبعثه إليه ليدعوه إلى الله تعالى ليعبده ويرجع إليه، هذا ما كان عليه فرعون من عظمة المملكة والسلطان، فجاءه برسالة الله، وليس له وزير سوى أخيه هارون عليه السلام، فتمرد فرعون واستكبر وأخذته الحمية، والنفس الخبيثة الأبية، وقوى رأسه وتولّى بركنه، وادعى ما ليس له، وتجهرم على الله، وعتا وبغى وأهان حزب الإيمان من بني إسرائيل، والله تعالى يحفظ رسوله موسى وأخاه هارون، ويحوطهما، بعنايته، ويحرسهما بعينه التي لا تنام، ولم تزل المحاجة والمجادلة والآيات تقوم على يدي موسى شيئا بعد شيء، ومرة بعد مرة، مما يبهر العقول ويدهش الألباب، مما لا يقوم له شيء، ولا يأتي به إلا من هو مؤيد من الله، وما تأتيهم من آية إلا هي أكبر من أختها، وصمم فرعون وَمَلَؤه -قبحهم الله -على التكذيب بذلك كله، والجحد والعناد والمكابرة، حتى أحل الله بهم بأسه الذي لا يُرَد، وأغرقهم في صبيحة واحدة أجمعين، {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الأنعام: ٤٥].

kendi yatağında ve sofrasında evlat makamında büyütmeye onu boyun eğdirmiştir. Sonra Musa büyüyüp yetişmiş, Allah ona bir sebep takdir edip onları arasından çıkarmış, ona peygamberlik, risalet ve mükâleme (kendisiyle konuşma) nasip etmiş ve Yüce Allah'a ibadet etsin ve O'na dönsün diye kendisini Firavun'a davetçi olarak göndermiştir. Firavun mülk ve saltanatın azametinde iken, Musa ona kardeşi Harun'dan aleyhisselâm başka hiçbir veziri olmaksızın Allah'ın risaletiyle gelmiştir. Firavun ise başkaldırmış, büyüklük taslamış; gururu ve kötü, dik başlı nefsi onu esir almış; dik kafalılık etmiş, gücüne güvenerek sırt çevirmiş, hakkı olmayan şeyleri iddia etmiş, Allah'a karşı cüretkârlık göstermiş, haddi aşmış, azgınlaşmış ve İsrâiloğulları'ndan olan iman fırkasını aşağılamıştır. Yüce Allah ise Resûlü Musa'yı ve kardeşi Harun'u korumuş, inayetiyle onları kuşatmış ve uyumayan gözüyle onları muhafaza etmiştir. Aklı hayrete düşüren, zihinleri şaşkına çeviren, karşısında hiçbir şeyin duramayacağı ve ancak Allah'ın desteklediği birinin getirebileceği hüccetler, münazaralar ve ayetler Musa'nın ellerinde peş peşe ve defalarca ortaya çıkmaya devam etmiştir . Onlara gelen her bir mucize mutlaka kardeşinden (öncekinden) daha büyüktü. Firavun ve ileri gelenleri -Allah onları kahretsin- bütün bunları yalanlamaya, inkâra, inada ve kibre azmettiler; nihayet Allah onlara geri çevrilmeyecek azabını indirdi ve hepsini bir sabah vaktinde toptan suda boğdu. {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الأنعام: ٤٥] “Böylece zulmeden kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)}

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)} “Firavun: «Bana bütün bilgili sihirbazları getirin» dedi. (79) Sihirbazlar gelince Musa onlara: «Atacağınızı atın» dedi. (80) Onlar atınca Musa: «Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah, bozguncuların işini düzeltmez» dedi. (81) «Ve suçlular hoşlanmasa da Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir.» (82)”

ذكر تعالى قصة السحرة مع موسى، ﵇، في سورة الأعراف، وقد تقدم الكلام عليها هناك. وفي هذه السورة، وفي سورة طه، وفي الشعراء؛ وذلك أن فرعون -لعنه الله -أراد أن يَتَهَرَّج على الناس، ويعارض ما جاء به موسى، ﵇، من الحق المبين، بزخارف السحرة والمشعبذين، فانعكَس عليه النظام، ولم يحصل له ذلك المرام، وظهرت البراهين الإلهية في ذلك المحفل العام، و {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} [الشعراء: ٤٦ - ٤٨] فظن فرعون أن يستنصر بالسحَّار، على رسول عالم الأسرار، فخاب وخسر الجنة، واستوجب النار.

Yüce Allah sihirbazların Musa aleyhisselâm ile olan kıssasını A'râf Suresi'nde zikretmiş olup, buna dair açıklama orada geçmişti. [Ayrıca] bu surede, Tâhâ Suresi'nde ve Şuarâ Suresi'nde de [zikretmiştir]. Bu da şöyledir: Firavun -Allah ona lânet etsin- halkı aldatıp şaşırtmak ve Musa'nın aleyhisselâm getirdiği apaçık hakka sihirbazların ve hokkabazların yaldızlı yalanlarıyla karşı koymak istedi. Fakat düzeni aleyhine döndü, arzusuna ulaşamadı; o büyük toplantıda ilâhî bürhanlar ortaya çıktı ve {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} [الشعراء: ٤٦ - ٤٨] “Sihirbazlar secdeye kapandılar. «Âlemlerin Rabbine, Musa ve Harun'un Rabbine iman ettik» dediler.” Firavun, gizlilikleri bilen [Allah]'ın Resûlü'ne karşı sihirbazlardan yardım alacağını sanmıştı; fakat hüsrana uğradı, cenneti kaybetti ve cehennemi hak etti.

(وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ * فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ)؛ وإنما قال لهم ذلك لأنهم اصطفوا -وقد وعدوا من فرعون بالتقريب والعطاء الجزيل {قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا} [طه: ٦٥، ٦٦]، فأراد موسى أن تكون البَدَاءة منهم، ليرى الناس ما صنعوا، ثم يأتي بالحق بعده فيدمغ باطلهم؛ ولهذا لما {أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} [الأعراف: ١١٦]،

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ * فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “Firavun: «Bana bütün bilgili sihirbazları getirin» dedi. Sihirbazlar gelince Musa onlara: «Atacağınızı atın» dedi.”; [Musa] onlara bunu ancak şu sebeple söylemişti: Onlar -Firavun tarafından kendilerine [huzura] yakınlık ve büyük mükâfatlar vaat edilmiş olarak- saf tutmuşlardı; {قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا} [Tâhâ: 65, 66] “Dediler ki: «Ey Musa! Ya sen [önce] at ya da ilk atanlar biz olalım.» [Musa da:] «Hayır, siz atın!» dedi.” Musa, insanların onların yaptıklarını görmeleri, akabinde de kendisinin hakkı getirip onların bâtılını darmadağın etmesi için başlangıcın onlardan olmasını istedi. Nitekim bundan dolayı {أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} [el-A'râf: 116] “[Hünerlerini] ortaya koyduklarında insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir sihir sergilediler.”

{فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى * قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى * وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٧، ٦٩]، فعند ذلك قال موسى لما ألقوا: (مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ * وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ).

{فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى * قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى * وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٧، ٦٩] “Musa içinde bir korku hissetti. «Korkma! Şüphesiz sen daha üstünsün» dedik. «Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Şüphesiz onların yaptıkları sadece bir sihirbaz hilesidir. Sihirbaz ise nereye varsa kurtuluşa eremez.»” İşte o zaman, onlar [ellerindekini] attığında Musa şöyle dedi: (مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ * وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ)

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عمار بن الحارث، حدثنا عبد الرحمن -يعني الدَّشْتَكِيّ -أخبرنا أبو جعفر الرازي، عن لَيْث -وهو ابن أبي سليم -قال: بلغني أن هؤلاء الآيات شفاء من السحر بإذن الله تعالى، تقرأ في إناء فيه ماء، ثم يصب على رأس المسحور: الآية التي من سورة يونس: (فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ * وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ) والآية الأخرى: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١١٨]، وقوله {إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٩].

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ammâr b. el-Hâris anlattı, bize Abdurrahman -yani ed-Deştekî- anlattı, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Leys'ten -o da İbn Ebî Süleym'dir- rivayet etti; o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bu ayetler Allah Teâlâ'nın izniyle sihre karşı şifadır; içinde su bulunan bir kaba okunur, sonra büyülenmiş kimsenin başına dökülür: Yûnus Suresi'ndeki ayet: (فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ * وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ) ve diğer ayet: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١١٨] “Böylece hak yerini buldu ve onların yapmış oldukları şeyler boşa çıktı.” ile O'nun şu buyruğudur: {إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٩] “Şüphesiz onların yaptıkları sadece bir sihirbaz hilesidir. Sihirbaz ise nereye varsa kurtuluşa eremez.”

{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)}

{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)} “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminden bir zürriyetten (genç bir topluluktan) başkası Musa'ya iman etmedi. Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı ve o gerçekten haddi aşanlardandı. (83)”

يخبر تعالى أنه لم يؤمن بموسى، ﵇، مع ما جاء به من الآيات البينات والحجج القاطعات والبراهين الساطعات، إلا قليل من قوم فرعون، من الذرية -وهم الشباب -على وجل وخوف منه ومن مَلَئه، أن يردوهم إلى ما كانوا عليه من الكفر؛ لأن فرعون كان جبارا عنيدا مسرفا في التمرد والعتوّ، وكانت له سَطْوة ومَهابة، تخاف رعيته منه خوفا شديدا.

Yüce Allah, getirdiği apaçık ayetlere , kesin hüccetlere ve parlak bürhanlara rağmen Musa'ya aleyhisselâm Firavun kavminden zürriyetten -ki onlar gençlerdir - az bir topluluk dışında, kendilerini tekrar eski küfürlerine döndürmelerinden duydukları endişe ve Firavun ile onun ileri gelenlerinin korkusu sebebiyle kimsenin iman etmediğini bildirmektedir. Zira Firavun inatçı bir zorba, başkaldırı ve taşkınlıkta haddi aşan biriydi; tebaasının kendisinden son derece korktuğu bir baskısı ve heybeti vardı.

قال العوفي: عن ابن عباس: (فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ) قال: فإن الذرية التي آمنت لموسى، من أناس غير بني إسرائيل، من قوم فرعون يسير، منهم: امرأة فرعون، ومؤمن آل فرعون، وخازن فرعون، وامرأة خازنه.

El-Avfî, İbn Abbas'tan: (فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Musa'ya iman eden zürriyet, İsrâiloğulları dışındaki insanlardan, Firavun kavminden az bir gruptur; aralarında: Firavun'un hanımı, Âl-i Firavun'un mümini, Firavun'un hazinedarı ve hazinedarının hanımı vardır.

وروى علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ) يقول: بني إسرائيل.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'ın: (فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İsrâiloğulları'dır."

وعن ابن عباس، والضحاك، وقتادة (الذرية): القليل.

İbn Abbas, Dahhâk ve Katâde'den [rivayet edildiğine göre] (ez-Zürriye / الذرية): Az bir topluluk demektir.

وقال مجاهد في قوله: (إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ) يقول: بني إسرائيل. قال: هم أولاد الذين أرسل إليهم موسى، من طول الزمان، ومات آباؤهم.

Mücâhid: (إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ) kavli hakkında: "İsrâiloğulları'dır" demiştir. Şöyle demiştir: "Onlar, aradan geçen uzun zaman sebebiyle babaları ölmüş olan, Musa'nın kendilerine gönderildiği kimselerin çocuklarıdır."

واختار ابن جرير قول مجاهد في الذرية: أنها من بني إسرائيل لا من قوم فرعون، لعود الضمير على أقرب المذكورين.

İbn Cerîr, zamirin [kendisine] en yakın zikredilene dönmesi gerekçesiyle zürriyet (ez-zürriye) hakkında Mücâhid'in; bunların Firavun'un kavminden değil, İsrâiloğulları'ndan olduğu yönündeki görüşünü tercih etmiştir.

وفي هذا نظر؛ لأنه أراد بالذرية الأحداث والشباب وأنهم من بني إسرائيل، فالمعروف أن بني إسرائيل كلهم آمنوا بموسى، ﵇، واستبشروا به، وقد كانوا يعرفون نعته وصفته والبشارة به من كتبهم المتقدمة، وأن الله تعالى سينقذهم به من أسر فرعون ويظهرهم عليه؛ ولهذا لما بلغ هذا فرعون حَذَر كل الحذر فلم يُجْد عنه شيئا. ولما جاء موسى آذاهم فرعون أشد الأذى، و {قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩]. وإذا تقرر هذا فكيف يكون المراد إلا ذرية من قوم موسى، وهم بنو إسرائيل؟.

Fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü o, zürriyet ile gençleri ve yeni yetmeleri ve onların İsrâiloğulları'ndan olduğunu kastetmiştir. Halbuki bilinen şudur ki İsrâiloğulları'nın tamamı Musa'ya aleyhisselâm iman etmiş ve onunla müjdelenmişlerdi. Onlar daha önceki kitaplarından onun vasfını, sıfatını ve müjdesini, Yüce Allah'ın kendisini Firavun'un esaretinden kurtaracağını ve onlara üstün kılacağını biliyorlardı; nitekim bu haber Firavun'a ulaştığında olanca dikkatiyle sakınmış fakat bu ona hiçbir fayda sağlamamıştır. Musa geldiğinde ise Firavun onlara en şiddetli eziyeti etmiş ve {قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩] “«Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük» dediler. [Musa] dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınıza bakmak için sizi yeryüzünde halifeler kılar.»” Bu sabit olduğuna göre, nasıl olur da kastedilen, Musa'nın kavminden bir zürriyet olup da onlar İsrâiloğulları olabilir?

(عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ) أي: وأشراف قومهم أن يفتنهم، ولم يكن في بني إسرائيل من يخاف منه أن يَفتِنَ عن الإيمان سوى قارون، فإنه كان من قوم موسى، فبغى عليهم؛ لكنه كان طاويا إلى فرعون، متصلا به، متعلقا بحباله ومن قال: إن الضمير في قوله: (وَمَلَئِهِمْ) عائد إلى فرعون، وعظم الملك من أجل اتباعه أو بحذف "آل" فرعون، وإقامة المضاف إليه مقامه -فقد أبعد، وإن كان ابن جرير قد حكاهما عن بعض النحاة. ومما يدل على أنه لم يكن في بني إسرائيل إلا مؤمن قوله تعالى:

(عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ) Yani kavimlerinin ileri gelenlerinden, onları imandan döndürüp fitneye düşürmelerinden [korkarak]. İsrâiloğulları içinde dinden döndürmesinden korkulacak Karun'dan başka kimse yoktu; çünkü o Musa'nın kavmindendi ama onlara karşı azgınlık etmişti; zira o Firavun'a meyletmiş , ona bağlanmış ve onun iplerine sarılmıştı . Kim: (وَمَلَئِهِمْ) kavlindeki zamirin Firavun'a döndüğünü ve tebaasından ötürü kralın tazim edildiğini veya Firavun'un "âl" lafzının hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edildiğini söylerse, her ne kadar İbn Cerîr bu iki görüşü bazı dilcilerden aktarmış olsa da gerçekten [isabetten] uzaklaşmıştır. İsrâiloğulları içinde müminden başkasının bulunmadığına delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

{وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٨٦)}

{وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٨٦)} “Musa: «Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz ve O'na teslim olduysanız, artık yalnız O'na tevekkül edin» dedi. (84) Onlar da dediler ki: «Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir fitne (konusu) kılma! (85) Ve bizi rahmetinle o kâfirler kavminden kurtar!» (86)”

يقول تعالى مخبرا عن موسى أنه قال لبني إسرائيل: (يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ) أي: فإن الله كاف من توكل عليه، {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} [الزمر: ٣٦]، {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} [الطلاق: ٣].

Yüce Allah Musa'nın İsrâiloğulları'na şöyle dediğini haber vermektedir: (يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ) Yani şüphesiz Allah, Kendisine tevekkül edene kâfidir. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} [الزمر: ٣٦] “Allah kuluna yetmez mi?” {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} [الطلاق: ٣] “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.”

وكثيرا ما يقرن الله بين العبادة والتوكل، كما في قوله تعالى: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} [هود: ١٢٣]، {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩]، {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩]، وأمر الله تعالى المؤمنين أن يقولوا في كل صلواتهم مرات متعددة: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} [الفاتحة: ٥].

Allah Teâlâ ibadet ile tevekkülü çokça bir arada zikreder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} [هود: ١٢٣] “O halde O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!” {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩] “De ki: «O Rahmân'dır; O'na inandık ve yalnız O'na tevekkül ettik.»” {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩] “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka ilâh yoktur; öyleyse O'nu vekil edin!” Yüce Allah müminlere bütün namazlarında defalarca şunu söylemelerini emretmiştir: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} [الفاتحة: ٥] “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz.”

وقد امتثل بنو إسرائيل ذلك، فقالوا: (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أي: لا تظفرهم بنا، وتسلطهم علينا، فيظنوا أنهم إنما سلطوا لأنهم على الحق ونحن على الباطل،

İsrâiloğulları buna uydular ve: (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz, bizi o zâlimler topluluğu için bir fitne kılma!” dediler. Yani: Bize karşı onlara zafer verme ve onları üzerimize musallat kılma; yoksa onlar hak, biz ise bâtıl üzere olduğumuz için üzerimize musallat kılındıklarını zannederler,

فيفتنوا بذلك. هكذا روي عن أبي مِجْلَز، وأبي الضُّحى.

böylece bu sebeple fitneye düşmesinler . Ebû Miclez ve Ebû'd-Duhâ'dan böyle rivayet edilmiştir.

وقال ابن أبي نَجِيح وغيره واحد، عن مجاهد: لا تعذبنا بأيدي قوم فرعون، ولا بعذاب من عندك، فيقول قوم فرعون: لو كانوا على حق ما عذبوا، ولا سُلِّطنا عليهم، فيفتنوا بنا.

İbn Ebî Necîh ve birden fazla kişi Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: Bizi Firavun kavminin eliyle de Kendi katından bir azapla da cezalandırma ki, Firavun kavmi: 'Eğer hak üzere olsalardı azap görmezler ve biz onlara musallat kılınmazdık' deyip bizim yüzümüzden fitneye düşmesinler.

وقال عبد الرزاق: أنبأنا ابن عُيَيْنَةَ، عن ابن نَجِيح، عن مجاهد: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) [أي] لا تسلطهم علينا، فيفتنونا.

Abdurrezzâk şöyle demiştir: Bize İbn Uyeyne, İbn Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) [Yani] onları üzerimize musallat kılma ki bizi fitneye düşürmesinler.

(وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ) أي: خلصنا برحمة منك وإحسان، (مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) أي: الذين كفروا الحق وستروه، ونحن قد آمنا بك وتوكلنا عليك.

(وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ) Yani Kendi katından bir rahmet ve ihsan ile bizi kurtar, (مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) Yani hakkı inkâr edip örten kavimden; zira biz Sana iman ettik ve Sana tevekkül ettik.

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)}

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)} “Musa'ya ve kardeşine: «Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble (namazgâh) yapın, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele!» diye vahyettik. (87)”

يذكر تعالى سبب إنجائه بني إسرائيل من فرعون وقومه، وكيفية خلاصهم منهم وذلك أن الله تعالى أمر موسى وأخاه هارون، ﵉ (أَنْ تَبَوَّءَا) أي: يتخذا لقومهما بمصر بيوتا.

Yüce Allah, İsrâiloğulları'nı Firavun ve kavminden kurtarmasının sebebini ve onlardan nasıl kurtulduklarını zikretmektedir. Bu da şöyledir: Yüce Allah Musa ve kardeşi Harun'a -her ikisine selâm olsun- (أَنْ تَبَوَّءَا) yani kavimleri için Mısır'da evler edinmelerini emretmiştir.

واختلف المفسرون في معنى قوله تعالى: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) فقال الثوري وغيره، عن خُصَيْف، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) قال: أمرُوا أن يتخذوها مساجد.

Müfessirler Yüce Allah'ın: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Sevrî ve başkaları Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Evlerini mescit edinmeleri emredildi."

وقال الثوري أيضا، عن ابن منصور، عن إبراهيم: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) قال: كانوا خائفين، فأمروا أن يصلوا في بيوتهم.

Sevrî yine İbn Mansûr'dan, o da İbrahim'den: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Korku içindeydiler; bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emredildi."