وكذا قال مجاهد، وأبو مالك، والربيع بن أنس، والضحاك، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وأبوه زيد بن أسلم: وكأن هذا -والله أعلم -لما اشتد بهم البلاء من قبَل فرعون وقومه، وضيقوا عليهم، أمروا بكثرة الصلاة، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} [البقرة: ١٥٣]. وفي الحديث: كان رسول الله ﷺ إذا حزبه أمر صلى. أخرجه أبو داود. ولهذا قال تعالى في هذه الآية: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) أي: بالثواب والنصر القريب.
Mücâhid, Ebû Mâlik, Rebî‘ b. Enes, Dahhâk, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve babası Zeyd b. Eslem de böyle söylemişlerdir: -En doğrusunu Allah bilir ya- sanki bu durum, Firavun ve kavmi tarafından başlarına gelen bela şiddetlenip üzerlerindeki baskıyı artırdıklarında, Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} [el-Bakara: 153] “Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile Allah'tan yardım isteyin” buyurduğu gibi, onlara çokça namaz kılmaları emredildiği içindir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş kederlendirdiğinde hemen namaz kılardı.” Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. İşte bu sebeple Yüce Allah bu ayette: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) yani sevapla ve yakın bir zaferle [müjdele] buyurmuştur.
وقال العوفي، عن ابن عباس، في تفسير هذه الآية قال: قالت بنو إسرائيل لموسى، ﵇: لا نستطيع أن نظهر صلاتنا مع الفراعنة، فأذن الله تعالى لهم أن يصلوا في بيوتهم، وأمروا أن يجعلوا بيوتهم قبل القبلة. وقال مجاهد: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) قال: لما خاف بنو إسرائيل من
Avfî, İbn Abbâs'ın bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: İsrailoğulları Mûsâ'ya (aleyhisselâm): "Firavun hanedanı sebebiyle namazımızı açıktan kılamıyoruz" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah evlerinde namaz kılmalarına izin verdi ve evlerini kıbleye karşı yapmaları emredildi. Mücâhid de: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) kavli hakkında şöyle demiştir: "İsrailoğulları... korktuklarında
فرعون أن يقتلوا في الكنائس الجامعة، أمروا أن يجعلوا بيوتهم مساجد مستقبلة الكعبة، يصلون فيها سرًا. وكذا قال قتادة، والضحاك.
toplu ibadethanelerde öldürülmekten korktuklarında, evlerini Kâbe'ye yönelen birer mescit yapmaları ve orada gizlice namaz kılmaları emredildi. Katâde ve Dahhâk da böyle söylemişlerdir.
وقال سعيد بن جبير: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) أي: يقابل بعضها بعضا.
Saîd b. Cübeyr: (وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً) kavlini, “Yani birbirine karşılıklı baksın” şeklinde açıklamıştır.
{وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ (٨٨)}
{وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ (٨٨)} “Musa dedi ki: «Rabbimiz! Gerçekten Sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz! İnsanları Senin yolundan saptırsınlar diye mi? Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sıkıca mühürle ki, o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler!» (88)”
هذا إخبار من الله تعالى عما دعا به موسى، ﵇، على فرعون وَمَلَئه، لما أبوا قبول الحق واستمروا على ضلالهم وكفرهم معاندين جاحدين، ظلما وعلوا وتكبرًا وعتوا، قال: (رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِينَةً) أي: من أثاث الدنيا ومتاعها، (وأموالا) أي: جزيلة كثيرة، (فِي) هذه (الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيَضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ) -بفتح الياء -أي: أعطيتهم ذلك وأنت تعلم أنهم لا يؤمنون بما أرسلتني به إليهم استدراجا منك لهم، كما قال تعالى: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}
Bu, Firavun ve ileri gelenleri hakkı kabul etmekten yüz çevirip zulüm, üstünlük taslama, kibir ve azgınlık içinde inatçı ve inkârcı olarak sapıklık ve küfürlerinde ısrar edince, Musa aleyhisselâm'ın onlara karşı yaptığı bedduayı Yüce Allah'ın haber vermesidir. Musa şöyle demiştir: (رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِينَةً) Yani dünya eşyası ve metaından verdin, (وأموالا) Yani bol ve çok [mallar verdin], (فِي) Bu (الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيَضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ) -ye harfinin fethasıyla- yani: Sen onlara bunu, bir istidraç olarak, kendilerine gönderdiğin şeye iman etmeyeceklerini bildiğin halde verdin. Nitekim Yüce Allah: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “Onları bununla imtihan edelim diye” buyurmuştur.
وقرأ آخرون: (لِيُضِلُّوا) بضم الياء، أي: ليفتتن بما أعطيتهم من شئت من خلقك، ليظن من أغويته أنك إنما أعطيت هؤلاء هذا لحبك إياهم واعتنائك بهم.
Başkaları ise ye harfinin zammesiyle (لِيُضِلُّوا) şeklinde okumuşlardır; yani yarattıklarından dilediğin kimseler onlara verdiğin şeylerle fitneye düşsün ve saptırdığın kimseler, onlara bu şeyleri sırf onları sevdiğin ve onlara değer verdiğin için verdiğini zannetsin diye.
(رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ) قال ابن عباس، ومجاهد: أي: أهلكها. وقال الضحاك، وأبو العالية، والربيع بن أنس: جعلها الله حجارة منقوشة كهيئة ما كانت.
(رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ) İbn Abbâs ve Mücâhid: “Yani onları helak et” demişlerdir. Dahhâk, Ebü'l-Âliye ve Rebî‘ b. Enes ise şöyle demişlerdir: “Allah onların mallarını, önceki hallerinin şeklinde nakışlı taşlar haline getirdi.”
وقال قتادة: بلغنا أن زروعهم تحولت حجارة.
Katâde şöyle demiştir: “Bize ulaştığına göre onların ekinleri taşa dönüşmüştür.”
وقال محمد بن كعب القُرَظي: اجعل سُكَّرهم حجارة.
Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî de: “Şekerlerini taş yap” [anlamındadır] demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا إسماعيل بن أبي الحارث، حدثنا يحيى بن أبي بُكَيْر، عن أبي مَعْشَر، حدثني محمد بن قيس: أن محمد بن كعب قرأ سورة يونس على عمر بن عبد العزيز: (وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ) إلى قوله: (اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ) إلى آخرها [فقال له: عمر يا أبا حمزة أي شيء الطمس؟ قال: عادت أموالهم كلها حجارة] فقال عمر بن عبد العزيز لغلام له: ائتني بكيس. [فجاءه بكيس] فإذا فيه حمص وبيض، قد قطع حول حجارة.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize İsmâil b. Ebi'l-Hâris, ona Yahyâ b. Ebî Bükeyr, ona Ebû Ma‘şer, ona da Muhammed b. Kays şöyle nakletti: Muhammed b. Kâ‘b, Ömer b. Abdilazîz'e Yûnus Suresi'nden: (وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ) ayetinden (اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ) kavline ve sonrasına kadar okudu. [Ömer ona: “Ey Ebû Hamza! Tams (yok etme) nedir?” diye sordu. O da: “Bütün malları taşa dönüştü” dedi.] Bunun üzerine Ömer b. Abdilazîz hizmetçisine: “Bana bir kese getir” dedi. [Hizmetçi ona bir kese getirdi] bir de baktı ki içinde ikiye bölünmüş, taşlaşmış nohut ve yumurta var.
وقوله: (وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ) قال ابن عباس: أي اطبع عليها، (فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ)
Yüce Allah'ın: (وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ) kavli hakkında İbn Abbâs: “Yani onları mühürle” demiştir; (فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ) “[Böylece o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler].”
وهذه الدعوة كانت من موسى، ﵇، غضبًا لله ولدينه على فرعون وملئه، الذين تبين له
Bu dua, Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah ve O'nun dini adına, kendilerinde [hiçbir hayır bulunmadığı] kendisince kesinlik kazanan Firavun ve ileri gelen çevresine karşı duyduğu bir öfke sebebiyleydi;
أنه لا خير فيهم، ولا يجيء منهم شيء كما دعا نوح، ﵇، فقال: {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا * إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلا فَاجِرًا كَفَّارًا} [نوح: ٢٦، ٢٧]؛ ولهذا استجاب الله تعالى لموسى، ﵇، فيهم هذه الدعوة، التي أمَّنَ عليها أخوه هارون، فقال تعالى: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}
Firavun ve kavmine karşı duyduğu bir öfke neticesiydi. Nitekim Nûh aleyhisselâm da şöyle dua etmişti: {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا * إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلا فَاجِرًا كَفَّارًا} [Nûh: 26, 27] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma! Çünkü Sen onları bırakırsan, kullarını saptırırlar ve ancak ahlaksız, nankör inkârcılar doğururlar”. İşte bu sebeple Yüce Allah, Musa aleyhisselâm'ın onlar aleyhindeki ve kardeşi Harun'un da “âmin” dediği bu duasını kabul buyurarak şöyle demiştir: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}
قال أبو العالية، وأبو صالح، وعكرمة، ومحمد بن كعب القرظي، والربيع بن أنس: دعا موسى وأمَّنَ هارون، أي: قد أجبناكما فيما سألتما من تدمير آل فرعون.
Ebü'l-Âliye, Ebû Sâlih, İkrime, Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî ve Rebî‘ b. Enes şöyle demişlerdir: “Musa dua etti, Harun da âmin dedi. Yani: Firavun hanedanının helak edilmesi konusunda istediğiniz şey kabul edildi.”
وقد يحتج بهذه الآية من يقول: "إن تأمين المأموم على قراءة الفاتحة يُنزل منزلة قراءتها؛ لأن موسى دعا وهارون أمن".
“Cemaatin Fâtiha okunuşuna âmin demesi, onu okumak hükmündedir ; çünkü Musa dua etti, Harun da âmin dedi [ve Allah her ikisine de hitap etti]” diyenler bu ayeti delil getirebilirler.
{قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٨٩)}
{قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٨٩)} “[Allah] buyurdu ki: «İkinizin de duası kabul olunmuştur. O halde dosdoğru olun ve bilmeyenlerin yoluna sakın uymayın!» (89)”
وقال تعالى: (قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا [وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ]) أي: كما أجيبت دعوتكما فاستقيما على أمري.
Yüce Allah: (قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا [وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ]) buyurmuştur; yani ikinizin duası kabul edildiğine göre emrim üzere dosdoğru olun.
قال ابن جُرَيْج، عن ابن عباس: (فَاسْتَقِيمَا) فامضيا لأمري، وهي الاستقامة. قال ابن جريج: يقولون: إن فرعون مكث بعد هذه الدعوة أربعين سنة.
İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan: (فَاسْتَقِيمَا) “Emrim doğrultusunda devam edin, istikamet budur” dediğini nakletmiştir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Firavun'un bu duadan sonra kırk sene daha yaşadığını söylerler.”
وقال محمد بن علي بن الحسين: أربعين يوما.
Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin ise: “Kırk gün [yaşadı]” demiştir.
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ (٩٢)}
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ (٩٢)} “İsrâiloğulları'nı denizden geçirdik; Firavun ve askerleri de haksızlık ve düşmanlıkla arkalarına düştü. Sonunda boğulma tehlikesi onu yakalayınca: «İsrâiloğulları'nın inandığından başka ilah olmadığına iman ettim, ben de Müslümanlardanım» dedi. (90) Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozguncular arasında yer almıştın! (91) Biz de bugün, senden sonrakilere bir ibret olasın diye senin bedenini kurtaracağız (cansız bedenini sahile çıkaracağız). Gerçekten insanların çoğu ayetlerimizden habersizdirler. (92)”
يذكر تعالى كيفية إغراقه فرعون وجنوده؛ فإن بني إسرائيل لما خرجوا من مصر صحبة موسى، ﵇، وهم -فيما قيل -ستمائة ألف مقاتل سوى الذرية، وقد كانوا استعاروا من القبط حُلِيّا كثيرا، فخرجوا به معهم، فاشتد حَنَق فرعون عليهم، فأرسل في المدائن حاشرين يجمعون له جنوده من أقاليمه، فركب وراءهم في أبهة عظيمة، وجيوش هائلة لما يريده الله تعالى بهم، ولم يتخلف عنه أحد ممن له دولة وسلطان في سائر مملكته، فلحقوهم وقت شروق الشمس، {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} [الشعراء: ٦١] وذلك أنهم لما انتهوا إلى ساحل البحر، وأدركهم فرعون، ولم يبق إلا أن يتقاتل الجمعان، وألح أصحاب موسى، ﵇، عليه في السؤال كيف المخلص مما نحن فيه؟ فيقول: إني أمرت أن أسلك هاهنا، {كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [الشعراء: ٦٢]
Yüce Allah, Firavun ve ordusunu nasıl boğduğunu zikretmektedir: İsrâiloğulları, Mûsâ aleyhisselâm maiyetinde Mısır'dan çıktıklarında -söylendiğine göre- çoluk çocuk hariç altı yüz bin savaşçı idiler. Kıptîlerden çokça ziynet eşyası ödünç almışlar ve bunları da yanlarında çıkarıp götürmüşlerdi. Firavun'un onlara karşı öfkesi son derece şiddetlendi; memleketlerinden ordusunu kendi huzurunda toplasınlar diye şehirlere toplayıcılar gönderdi. Yüce Allah'ın onlar hakkında murad ettiği [akıbet] sebebiyle Firavun, muazzam bir debdebe ve heybetli ordular içinde onların peşine düştü. Ülkesinin tamamında mevki ve nüfuz sahibi olan hiç kimse [bu sefere katılmaktan] geri kalmadı. Güneşin doğuşu vaktinde onlara yetiştiler; {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} [eş-Şuarâ: 61] “İki topluluk birbirini görünce, Mûsâ'nın arkadaşları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler.” Zira onlar deniz sahiline vardıklarında Firavun onlara yetişmişti ve geriye iki topluluğun birbiriyle savaşmasından başka bir şey kalmamıştı. Mûsâ’nın aleyhisselâm arkadaşları: “İçinde bulunduğumuz bu durumdan kurtuluş nasıl olacak?” diyerek ona ısrarla sormaya başladılar. O da: “Bana buradan gitmem emredildi” diyor [ve ekliyordu:] {كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [eş-Şuarâ: 62] “Asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir; bana yol gösterecektir.”
فعندما ضاق الأمر اتسع، فأمره الله تعالى أن يضرب البحر بعصاه، فضربه فانفلق البحر، {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [الشعراء: ٦٣] أي: كالجبل العظيم، وصار اثني عشر طريقًا، لكل سبط واحد. وأمر الله الريح فنَشَّفت أرضه، {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى} [طه: ٧٧] وتخرق الماء بين الطرق كهيئة الشبابيك، ليرى كل قوم الآخرين لئلا يظنوا أنهم هلكوا. وجازت بنو إسرائيل البحر، فلما خرج آخرهم منه انتهى فرعون وجنوده إلى حافته من الناحية الأخرى، وهو في مائة ألف أدهم سوى بقية الألوان، فلما رأى ذلك هاله وأحجم وهاب وهم بالرجوع، وهيهات ولات حين مناص، نفذ القدر، واستجيبت الدعوة. وجاء جبريل، ﵇، على فرس -وديق حائل -فمر إلى جانب حصان فرعون فحمحم إليها وتقدم جبريل فاقتحم البحر ودخله، فاقْتحم الحصان وراءه، ولم يبق فرعون يملك من نفسه شيئا، فتجلد لأمرائه، وقال لهم: ليس بنو إسرائيل بأحق بالبحر منا، فاقتحموا كلهم عن آخرهم وميكائيل في ساقتهم، لا يترك أحدا منهم، إلا ألحقه بهم. فلما استوسقوا فيه وتكاملوا، وهم أولهم بالخروج منه، أمر اللهُ القدير البحرَ أن يرتطم عليهم، فارتطم عليهم، فلم ينج منهم أحد، وجعلت الأمواج ترفعهم وتخفضهم، وتراكمت الأمواج فوق فرعون، وغشيته سكرات الموت، فقال وهو كذلك: (آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ) فآمن حيث لا ينفعه الإيمان، {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [غافر: ٨٤، ٨٥].
İş daraldığı anda genişledi; Yüce Allah ona asasını denize vurmasını emretti. O da vurdu ve deniz yarıldı; {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [eş-Şuarâ: 63] “Her parça büyük bir dağ gibi oldu”. Her bir oymak için birer tane olmak üzere on iki yol açıldı. Allah rüzgâra emretti, deniz tabanını kuruttu; {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى} [Tâhâ: 77] “Onlara denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmaz ve endişe etmezsin”. Yollar arasındaki su, hiçbir topluluk diğerinin helak olduğunu zannetmesin de birbirini görsün diye pencereler gibi delikli kılındı. İsrâiloğulları denizi geçti; sonuncuları denizden çıktığında Firavun ve ordusu diğer taraftan deniz kıyısına ulaştı. Firavun, diğer renklerin dışındaki yüz bin yağız atlı arasındaydı. Bu manzarayı görünce dehşete kapıldı, geri durdu, korktu ve geri dönmeye niyetlendi; fakat heyhat, artık kaçış vakti değildi! Kader yerini buldu ve dua kabul olundu. Cebrail aleyhisselâm kızgın bir kısrak üzerinde geldi ve Firavun'un atının yanından geçti. At ona doğru kişnedi; Cebrail öne geçip denize daldı ve girdi. At da onun peşinden denize daldı. Firavun artık nefsine hâkim olamaz hale geldi; komutanlarına karşı güçlü görünmeye çalışarak onlara: “İsrâiloğulları denize bizden daha layık değildir!” dedi. Bunun üzerine hepsi birden sonuncusuna kadar denize daldılar. Mîkâil de artçılarının arasındaydı; onlardan geride hiç kimseyi bırakmayıp hepsini birbirine kattı. Denizin içine tamamen yerleşip tamamlandıklarında ve ilkleri oradan çıkmak üzereyken, Kadîr olan Allah denize üzerlerine kapanmasını emretti; deniz de üzerlerine kapandı ve onlardan hiçbiri kurtulamadı. Dalgalar onları bir kaldırıp bir indiriyor, Firavun'un üzerinde dalgalar birikiyordu. Ölüm sarhoşluğu onu bürüyünce, bu haldeyken: (آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ) dedi; yani imanın fayda vermeyeceği bir anda iman etti; {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [Gâfir: 84, 85] “Azabımızı gördüklerinde: «Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik» dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde imanları onlara fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında geçmişten beri yürürlükte olan sünnetidir. İşte orada kâfirler hüsrana uğradılar”.
وهكذا قال الله تعالى في جواب فرعون حين قال ما قال: (آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ) أي: أهذا الوقت تقول، وقد عصيت الله قبل هذا فيما بينك وبينه؟ (وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ) أي: في الأرض الذين أضلوا الناس، {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ} [القصص: ٤١]
İşte Yüce Allah, Firavun bu sözü söylediğinde ona cevaben şöyle buyurmuştur: (آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ) Yani daha önce seninle O'nun arasında olan konularda Allah'a isyan etmişken şimdi bu vakitte mi söylüyorsun? (وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ) Yani yeryüzünde insanları saptıran bozgunculardandın; {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ} [el-Kasas: 41] “Onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir”.
وهذا الذي حكى الله تعالى عن فرعون من قوله هذا في حاله ذاك من أسرار الغيب التي أعلم الله بها رسوله؛ ولهذا قال الإمام أحمد بن حنبل، ﵀:
Yüce Allah'ın, Firavun'un o durumundaki bu sözünden naklettiği şey, Allah'ın Resûlü'ne bildirdiği gayb sırlarından biridir . İşte bu sebeple İmam Ahmed b. Hanbel rahimehullâh şöyle demiştir:
حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن يوسف بن مهْران، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "لما قال فرعون: (آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ) قال: قال لي جبريل: [يا محمد] لو رأيتني وقد أخذت [حالا] من حال البحر، فدسسته في فيه مخافة أن تناله الرحمة"
Bize Süleyman b. Harb rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, [o] Yûsuf b. Mihrân'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Firavun: { آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim” dediği vakit Cebrail bana şöyle dedi: [Ey Muhammed!] Rahmet ona erişir korkusuyla denizin balçığından [biraz balçık] alıp onun ağzına tıkarken beni bir görseydin!»
ورواه الترمذي، وابن جرير، وابن أبي حاتم في تفاسيرهم، من حديث حماد بن سلمة، به وقال الترمذي: حديث حسن.
Bunu Tirmizî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim kendi tefsirlerinde Hammâd b. Seleme hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir. Tirmizî: “Hasen bir hadistir” demiştir.
وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة، عن عدي بن ثابت وعطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "قال لي جبريل: لو رأيتني وأنا آخذ من حال البحر، فأدسه في فم فرعون مخافة أن تدركه الرحمة". وقد رواه أبو عيسى الترمذي أيضا، وابن جرير أيضا، من غير وجه، عن شعبة، به وقال الترمذي: حسن غريب صحيح.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî şöyle demiştir: Bize Şu‘be, Adiy b. Sâbit ve Atâ b. es-Sâib'den, onlar Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cebrail bana dedi ki: Rahmet ona yetişir endişesiyle denizin çamurundan alıp Firavun'un ağzına tıkarken beni bir görseydin!” Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî ve İbn Cerîr de başka bir yoldan Şu‘be'den bu isnadla rivayet etmişlerdir ve Tirmizî: “Hasen garib sahihtir” demiştir.
ووقع في رواية عند ابن جرير، عن محمد بن المثنى، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن عطاء وعَدِيّ، عن سعيد، عن ابن عباس، رفعه أحدهما -وكأن الآخر لم يرفعه، فالله أعلم.
İbn Cerîr'deki bir rivayette Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Gunder'den, o Şu‘be'den, o Atâ ve Adiy'den, onlar Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki ikisinden biri bunu merfû olarak rivayet etmiş -sanki diğeri merfû yapmamıştır-, en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا أبو خالد الأحمر، عن عمر بن عبد الله بن يَعْلَى الثقفي، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: لما أغرق الله فرعون، أشار بأصبعه ورفع صوته: (آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ) قال: فخاف جبريل أن تسبق رحمة الله فيه غضبه، فجعل يأخذ الحال بجناحيه فيضرب به وجهه فيرمسه.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Ömer b. Abdillâh b. Ya‘lâ es-Sekafî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Allah Firavun'u boğduğunda o, parmağıyla işaret edip sesini yükselterek: (آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ) dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Cebrail, Allah'ın rahmetinin gazabının önüne geçmesinden korktu da iki kanadıyla deniz çamurunu alıp onun yüzüne çarpmaya ve onu batırmaya başladı.
وكذا رواه ابن جرير، عن سفيان بن وَكِيع، عن أبي خالد، به موقوفا
İbn Cerîr de Süfyân b. Vekî‘den, o Ebû Hâlid'den bu isnadla mevkûf olarak böyle rivayet etmiştir.
وقد روي من حديث أبي هريرة أيضا، فقال ابن جرير:
Bu rivayet Ebû Hüreyre'nin hadisinden de nakledilmiştir. Şöyle ki İbn Cerîr demiştir:
حدثنا ابن حميد، حدثنا حَكَّام، عن عَنْبَسة -هو ابن سعيد -عن كثير بن زاذان، عن أبي حازم، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "قال لي جبريل: يا محمد، لو رأيتني وأنا أغطّه وأدس من الحال في فيه، مخافة أن تدركه رحمة الله فيغفر له" يعني: فرعون
Bize İbn Humeyd nakletti, bize Hekkâm, Anbese'den -ki o İbn Saîd'dir-, Kesîr b. Zâzân'dan, Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cebrail bana dedi ki: Ey Muhammed! Allah'ın rahmeti ona yetişir de onu bağışlar korkusuyla onu suya batırırken ve çamurdan ağzına tıkarken beni bir görseydin!” Yani Firavun'u kastetmektedir.
كثير بن زاذان هذا قال ابن مَعِين: لا أعرفه، وقال أبو زُرْعَة وأبو حاتم: مجهول، وباقي رجاله ثقات.
Bu Kesîr b. Zâzân hakkında İbn Maîn: «Onu tanımıyorum» demiş; Ebû Zür'a ve Ebû Hâtim de: «Meçhuldür» demişlerdir. [İsnadın] geri kalan ricali ise sikadır (güvenilirdir).
وقد أرسل هذا الحديث جماعة من السلف: قتادة، وإبراهيم التيمي، وميمون بن مِهْران. ونقل عن الضحاك بن قيس: أنه خطب بهذا للناس، فالله أعلم.
Selef'ten bir topluluk bu hadisi mürsel olarak rivayet etmiştir: Katâde, İbrahim et-Teymî ve Meymûn b. Mihrân. Dahhâk b. Kays'tan da bunu insanlara hutbede anlattığı nakledilmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً) قال ابن عباس وغيره من السلف: إن بعض بني إسرائيل شكُّوا في موت فرعون، فأمر الله تعالى البحر أن يلقيه بجسده بلا روح، وعليه درعه المعروفة [به] على نجوة من الأرض وهو المكان المرتفع، ليتحققوا موته وهلاكه؛ ولهذا قال تعالى: (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ) أي: نرفعك على نَشز من الأرض، (بِبَدَنِك) قال مجاهد: بجسدك. وقال الحسن: بجسم لا روح فيه. وقال عبد الله بن شداد: سويا صحيحا، أي: لم يتمزق ليتحققوه ويعرفوه. وقال أبو صخر: بدرعك
Yüce Allah'ın: (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً) kavli hakkında İbn Abbâs ve Selef'ten başkaları şöyle demişlerdir: İsrâiloğullarından bazıları Firavun'un ölümünden şüphe ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah denize, onun ölümünü ve helak olduğunu kesin olarak bilsinler diye ruhsuz cesediyle ve üzerinde [kendisine ait] bilinen zırhı bulunduğu halde onu karanın necvesine yani yüksek bir yerine fırlatmasını emretti. İşte bu sebeple Yüce Allah: (فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ) yani seni yeryüzünün yüksek bir yerine çıkaracağız , (بِبَدَنِك) buyurmuştur. Mücâhid: “Cesedinle” demiştir. Hasan: “Ruhsuz bir cisim olarak” demiştir. Abdullah b. Şeddâd: “Bütün ve sağlam bir şekilde, yani onu kesin bilsinler ve tanısınlar diye parçalanmamış halde” demiştir. Ebû Sahr ise: “Zırhınla” demiştir.
وكل هذه الأقوال لا منافاة بينها، كما تقدم، والله أعلم.
Daha önce geçtiği üzere bütün bu görüşler arasında bir çelişki yoktur, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً) أي: لتكون لبني إسرائيل دليلا على موتك وهلاكك، وأن الله هو القادر الذي ناصية كل دابة بيده، وأنه لا يقوم لغضبه شيء؛ ولهذا قرأ بعض السلف: " لِتَكُونَ لِمَنْ خَلَقَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ" أي: لا يتعظون بها، ولا يعتبرون. وقد كان [إهلاك فرعون وملئه] يوم عاشوراء، كما قال البخاري:
Yüce Allah'ın: (لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً) kavli, “Yani senin ölümüne ve helakine, Allah'ın her canlının perçemini elinde tutan Kâdir olduğuna ve O'nun gazabına hiçbir şeyin dayanamayacağına dair İsrâiloğulları için bir delil olasın diye” demektir. İşte bu sebeple Selef'ten bazıları bu ayeti: “لِتَكُونَ لِمَنْ خَلَقَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ” şeklinde okumuşlardır; yani insanlar onlardan ibret almazlar ve ders çıkarmazlar. [Firavun ve ileri gelenlerinin helak edilmesi] Âşûrâ gününde olmuştu; nitekim Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن بشار، حدثنا غُنْدَر، حدثنا شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قدم النبي ﷺ المدينَة، واليهود تصوم يوم عاشوراء فقالوا: هذا يوم ظهر فيه موسى على فرعون. فقال النبي ﷺ لأصحابه: "أنتم أحق بموسى منهم، فصوموه"
Bize Muhammed b. Beşşâr nakletti, bize Gunder nakletti, bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudiler Âşûrâ günü oruç tutuyorlardı. “Bu, Musa'nın Firavun'a galip geldiği gündür” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: “Siz Musa'ya onlardan daha layıksınız, o halde o gün oruç tutunuz” buyurdu.
{وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣)}
{وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣)} “Andolsun ki Biz İsrâiloğulları'nı çok güzel bir yurda yerleştirdik ve onları temiz rızıklarla rızıklandırdık. Kendilerine ilim gelinceye kadar da ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir. (93)”
يخبر تعالى عما أنعم به على بني إسرائيل من النعم الدينية والدنيوية ف (مُبَوَّأَ صِدْقٍ) قيل: هو بلاد مصر والشام، مما يلي بيت المقدس ونواحيه، فإن الله تعالى لما أهلك فرعون وجنوده استقرت يد الدولة الموسوية على بلاد مصر بكمالها، كما قال الله تعالى: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} [الأعراف: ١٣٧] وقال في الآية الأخرى: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ٥٧ - ٥٩] ولكن
Yüce Allah, İsrâiloğulları'na bahşettiği dinî ve dünyevî nimetleri haber vermektedir. (مُبَوَّأَ صِدْقٍ) [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Burası Mısır ve Şam beldeleri olup Beytülmakdis ve civarına uzanan kısımdır. Zira Yüce Allah, Firavun'u ve ordularını helak edince, Mûsâ devletinin hâkimiyeti Mısır topraklarının tamamına bütünüyle yerleşti. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} [el-A‘râf: 137] “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de, içini bereketlerle doldurduğumuz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğulları'na verdiği güzel söz tamamiyle yerine geldi. Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri köşkleri de yerle bir ettik.” Diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [eş-Şuarâ: 57-59] “Bunun üzerine onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamdan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrâiloğulları'nı mirasçı kıldık.” Fakat
استمروا مع موسى، ﵇، طالبين إلى بلاد بيت المقدس [وهي بلاد الخليل ﵇ فاستمر موسى بمن معه طالبا بيت المقدس] وكان فيه قوم من العمالقة، [فنكل بنو إسرائيل عن قتال العمالقة] فشردهم الله تعالى في التيه أربعين سنة، ومات فيه هارون، ثم، موسى، ﵉، وخرجوا بعدهما مع يوشع بن نون، ففتح الله عليهم بيت المقدس، واستقرت أيديهم عليها إلى أن أخذها منهم بختنصر حينا من الدهر، ثم عادت إليهم، ثم أخذها ملوك اليونان، وكانت تحت أحكامهم مدة طويلة، وبعث الله عيسى ابن مريم، ﵇، في تلك المدة، فاستعانت اليهود -قبحهم الله -على معاداة عيسى، ﵇، بملوك اليونان، وكانت تحت أحكامهم، ووشوا عندهم، وأوحوا إليهم أن هذا يفسد عليكم الرعايا فبعثوا من يقبض عليه، فرفعه الله إليه، وشُبّه لهم بعض الحواريين بمشيئة الله وقدره فأخذوه فصلبوه، واعتقدوا أنه هو، {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا * بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} [النساء: ١٥٧، ١٥٨] ثم بعد المسيح، ﵇ بنحو [من] ثلاثمائة سنة، دخل قسطنطين أحد ملوك اليونان -في دين النصرانية، وكان فيلسوفا قبل ذلك. فدخل في دين النصارى قيل: تقية، وقيل: حيلة ليفسده، فوضعت له الأساقفة منهم قوانين وشريعة وبدعًا أحدثوها، فبنى لهم الكنائس والبيَع الكبار والصغار، والصوامع والهياكل، والمعابد، والقلايات. وانتشر دين النصرانية في ذلك الزمان، واشتهر على ما فيه من تبديل وتغيير وتحريف، ووضع وكذب، ومخالفة لدين المسيح. ولم يبق على دين المسيح على الحقيقة منهم إلا القليل من الرهبان، فاتخذوا لهم الصوامع في البراري والمهامه والقفار، واستحوذت يدُ النصارى على مملكة الشام والجزيرة وبلاد الروم، وبنى هذا الملك المذكور مدينة قسطنطينية، والقُمَامة، وبيت لحم، وكنائس [بلاد] بيت المقدس، ومدن حَوْران كبُصرى وغيرها من البلدان بنايات هائلة محكمة، وعبدوا الصليب من حينئذ، وصلوا إلى الشرق، وصوروا الكنائس، وأحلوا لحم الخنزير، وغير ذلك مما أحدثوه من الفروع في دينهم والأصول، ووضعوا له الأمانة الحقيرة، التي يسمونها الكبيرة، وصنفوا له القوانين،
Musa aleyhisselâm ile birlikte Beytülmakdis beldelerini hedefleyerek ilerlemeye devam ettiler [ki orası Halîl aleyhisselâm'ın diyarıdır. Musa da yanındakilerle birlikte Beytülmakdis'i hedefleyerek ilerlemeye devam etti] . Orada Amâlika kavminden bir topluluk vardı. [İsrâiloğulları Amâlika ile savaşmaktan çekindiler] . Bunun üzerine Yüce Allah onları Tîh çölünde kırk yıl sersemce dolaştırdı. Orada önce Harun, ardından Musa -her ikisine selâm olsun- vefat etti. Onlardan sonra Yûşa‘ b. Nûn ile birlikte çıktılar ve Allah Beytülmakdis'in fethini onlara nasip etti; Buhtunnasr bir süre orayı ellerinden alıncaya kadar hâkimiyet ellerinde kaldı, sonra tekrar onlara döndü. Daha sonra orayı Yunan kralları aldı ve uzun bir süre onların hâkimiyeti altında kaldı. Yüce Allah o dönemde Meryem oğlu İsa aleyhisselâm'ı peygamber olarak gönderdi. Yahudiler -Allah onları çirkinleştirsin - İsa aleyhisselâm'a düşmanlık etmek için Yunan krallarından yardım istediler; zira orası onların hâkimiyeti altındaydı. Onların nezdinde dedikodu yapıp: “Bu adam sizin halkınızı bozuyor” diye telkinde bulundular. Krallar onu yakalaması için adamlar gönderdiler . Allah ise onu Kendi katına yükseltti; Allah'ın dilemesi ve takdiriyle havarilerden biri onlara benzer kılındı . Onu yakalayıp çarmıha gerdiler ve onun İsa olduğuna inandılar; {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا * بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} [en-Nisâ: 157, 158] “Onu kesinlikle öldürmediler. Bilakis Allah onu Kendi katına yükseltti. Allah Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir”. Mesih aleyhisselâm'dan yaklaşık üç yüz yıl sonra Yunan krallarından biri olan Konstantin Hristiyanlık dinine girdi; daha önce bir filozoftu. Hristiyan dinine girmesi, söylendiğine göre takiyye icabı, bir diğer görüşe göre ise onu ifsat etmek için bir hile idi. Onların piskoposları onun için birtakım kurallar, şeriat ve uydurdukları bidatler ihdas ettiler. O da onlar için kiliseler, büyük ve küçük manastırlar, savmaalar, heykeller, mabetler ve keşiş hücreleri inşa etti. O dönemde Hristiyanlık dini yayıldı ve içinde barındırdığı tahrifat, değişiklik, tahrif, uydurma, yalan ve Mesih'in dinine aykırılıklara rağmen şöhret buldu. Onlardan Mesih'in hakiki dini üzere sadece çok az rahip kaldı; onlar da çöller, sahralar ve ıssız arazilerde kendilerine savmaalar edindiler. Hristiyanların hâkimiyeti Şam krallığını, Cezîre'yi ve Rum diyarlarını kuşattı. Adı geçen bu kral Konstantinopolis şehrini, Kıyâme'yi, Beytüllahim'i, Beytülmakdis [bölgesi] kiliselerini, Busra gibi Havran şehirlerini ve diğer beldeleri muazzam ve muhkem yapılarla inşa etti. O andan itibaren haça taptılar, doğuya yönelerek dua ettiler, kiliseleri resimlerle donattılar, domuz etini helal kıldılar ve dinlerinin fürûunda ve usûlünde sonradan uydurdukları daha nice bidatleri ihdas ettiler; büyük adını verdikleri o değersiz amentüyü onun için vazettiler ve ona kanunlar yazdılar,
وبسط هذا يطول.
bunun ayrıntılı açıklaması ise uzun sürer.
والغرض أن يدهم لم تزل على هذه البلاد إلى أن انتزعها منهم الصحابة، ﵃، وكان فتح بيت المقدس على يدي أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁، ولله الحمد والمنة.
Maksat şudur ki: Ashâb-ı kirâm radıyallâhu anhüm orayı onlardan geri alıncaya kadar hâkimiyetleri bu beldeler üzerinde devam etmiştir. Beytülmakdis'in fethi Müminlerin Emiri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın eliyle gerçekleşmiştir; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقوله: (وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) أي: الحلال، من الرزق الطيب النافع المستطاب طبعا وشرعا.
Yüce Allah'ın: (وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) kavli, “Yani helal olandan, tabiat ve şeriat açısından temiz, faydalı ve güzel rızıktan verdik” demektir.
وقوله: (فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ) أي: ما اختلفوا في شيء من المسائل إلا من بعد ما جاءهم العلم، أي: ولم يكن لهم أن يختلفوا، وقد بين الله لهم وأزال عنهم اللبس. وقد ورد في
Yüce Allah'ın: { فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ } “Fakat kendilerine ilim geldikten sonradır ki ihtilafa düştüler” buyruğu; meselelerin hiçbirinde ancak kendilerine ilim geldikten sonra ihtilaf ettiler, yani Allah kendilerine [gerçeği] açıklamış ve onlardan şüpheyi gidermişken ihtilaf etmeleri onlar için asla söz konusu olmamalıydı, anlamına gelmektedir. Nitekim [bir]
الحديث: أن اليهود اختلفوا على إحدى وسبعين فرقة، وأن النصارى اختلفوا على اثنتين وسبعين فرقة، وستفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين فرقة، منها واحدة في الجنة، وثنتان وسبعون في النار. قيل: من هم يا رسول الله؟ قال: "ما أنا عليه وأصحابي".
hadiste şöyle varid olmuştur: “Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldılar; Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; bunlardan biri cennette, yetmiş ikisi ise cehennemdedir.” “Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?” diye sorulduğunda: “Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur” buyurmuştur.
رواه الحاكم في مستدركه بهذا اللفظ، وهو في السنن والمسانيد ولهذا قال الله تعالى: (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ) أي: يفصل بينهم (يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ)
Bunu Hâkim el-Müstedrek'inde bu lafızla rivayet etmiştir; sünenlerde ve müsnedlerde de yer almaktadır. İşte bu sebeple Yüce Allah: (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ) yani aralarında hüküm verecektir, (يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) “[Kıyamet günü ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında]” buyurmuştur.
{فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ (٩٧)}
{فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ (٩٧)} “Eğer sana indirdiğimizden şüphe içinde isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor! Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma! (94) Sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun! (95) Doğrusu, üzerlerine Rabbinin sözü hak olanlar iman etmezler; (96) Onlara her türlü mucize gelse bile, o can yakıcı azabı görünceye kadar [inanmazlar]. (97)”
قال قتادة بن دِعَامة: بلغنا أن رسول الله ﷺ قال: "لا أشك ولا أسأل"
Katâde b. Diâme şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben ne şüphe ederim ne de sorarım” buyurmuştur.
وكذا قال ابن عباس، وسعيد بن جبير، والحسن البصري، وهذا فيه تثبيت للأمة، وإعلام لهم أن صفة نبيهم ﷺ موجودة في الكتب المتقدمة التي بأيدي أهل الكتاب، كما قال تعالى: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} الآية [الأعراف: ١٥٧]. ثم مع هذا العلم يعرفونه من كتبهم كما يعرفون أبناءهم، يلبسون ذلك ويحرفونه ويبدلونه، ولا يؤمنون به مع قيام الحجة عليهم؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ) أي: لا يؤمنون إيمانا ينفعهم، بل حين لا ينفع نفسًا إيمانها؛ ولهذا لما دعا موسى، ﵇، على فرعون وملئه قال: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٨٨]، كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} [الأنعام: ١١١] ثم قال تعالى:
İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan el-Basrî de böyle demiştir. Bunda ümmet için bir sebat bulma ve peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının Ehl-i Kitâb'ın elindeki önceki kitaplarda mevcut olduğunu onlara bildirme vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar...” [el-A'râf: 157]. Sonra bu bilgiyle birlikte, çocuklarını tanıdıkları gibi onu kendi kitaplarından bildikleri halde, bunu gizleyip çarpıtırlar ve değiştirirler; aleyhlerine delil ikame edilmiş olmasına rağmen ona iman etmezler. İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ) Yani kendilerine fayda verecek bir imanla iman etmezler, bilakis bir nefse imanının fayda vermeyeceği zamanda [iman ederler]. İşte bundan dolayı Mûsâ aleyhisselâm, Firavun ve ileri gelenlerine beddua ettiğinde şöyle demiştir: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sık; çünkü onlar o can yakıcı azabı görmedikçe iman etmeyecekler.” [Yûnus: 88]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik ederler.” [el-En'âm: 111]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
{فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (٩٨)}
{فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (٩٨)} “Yûnus'un kavmi müstesna, [azap gelmeden önce] iman edip de imanı kendisine fayda vermiş bir belde olsaydı ya! Onlar iman edince, dünya hayatında kendilerinden rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar geçindirdik.”
يقول تعالى: فهلا كانت قرية آمنت بكمالها من الأمم السالفة الذين بعثنا إليهم الرسل، بل ما أرسلنا من قبلك يا محمد من رسول إلا كذبه قومه، أو أكثرهم كما قال تعالى: {يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [يس: ٣٠]، {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ} [الذاريات: ٥٢]، {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [الزخرف: ٢٣] وفي الحديث الصحيح: "عرض علي الأنبياء، فجعل النبي يمر ومعه الفئام من الناس، والنبي معه الرجل والنبي معه الرجلان، والنبي ليس معه أحد" ثم ذكر كثرة أتباع موسى، ﵇، ثم ذكر كثرة أمته، صلوات الله وسلامه عليه، كثرة سدت الخافقين الشرقي والغربي.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kendilerine peygamberler gönderdiğimiz geçmiş ümmetlerden bütünüyle iman etmiş bir belde olsaydı ya! Bilakis, ey Muhammed, senden önce gönderdiğimiz her bir peygamberi mutlaka kavmi yahut onların çoğu yalanlamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Yazıklar olsun o kullara! Kendilerine hiçbir peygamber gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar.” [Yâsîn: 30], {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ} “İşte böyle, onlardan öncekilere de hiçbir peygamber gelmedi ki: 'Bir büyücüdür veya delidir' demiş olmasınlar.” [ez-Zâriyât: 52], {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “İşte böyle, senden önce de bir memlekete herhangi bir uyarıcı göndermedik ki, onun refah içinde şımarmış olanları: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk, biz de onların izlerine uyarız' demiş olmasınlar.” [ez-Zuhruf: 23] . Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Peygamberler bana arz olundu; bir peygamber geçiyordu yanında insanlardan bir topluluk vardı, bir peygamber vardı yanında bir adam vardı, bir peygamber vardı yanında iki adam vardı ve bir peygamber vardı yanında hiç kimse yoktu.” Sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın tâbilerinin çokluğunu, ardından kendi ümmetinin -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- doğu ve batı iki ufku dolduran çokluğunu zikretmiştir.
والغرض أنه لم توجد قرية آمنت بكمالها بنبيهم ممن سلف من القرى، إلا قوم يونس، وهم أهل نِينَوى، وما كان إيمانهم إلا خوفا من وصول العذاب الذي أنذرهم به رسولهم، بعد ما عاينوا أسبابه، وخرج رسولهم من بين أظهرهم، فعندها جأروا إلى الله واستغاثوا به، وتضرعوا لديه. واستكانوا وأحضروا أطفالهم ودوابهم ومواشيهم، وسألوا الله تعالى أن يرفع عنهم العذاب الذي أنذرهم به نبيهم. فعندها ﵏، وكشف عنهم العذاب وأخروا، كما قال تعالى: (إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ).
Maksat şudur ki, geçmiş beldelerden peygamberlerine bütünüyle iman etmiş hiçbir belde bulunmamıştır ; Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar da Ninova halkıdır. Onların imanı da ancak, peygamberlerinin kendilerini uyardığı azabın sebeplerini bizzat görüp peygamberleri de aralarından ayrıldıktan sonra, azabın ulaşmasından korktukları için olmuştur. İşte o zaman Allah'a yalvarıp yakardılar, O'ndan yardım dilediler, huzurunda tazarru ve niyazda bulundular , boyun eğdiler, çocuklarını, bineklerini ve hayvanlarını getirip Allah Teâlâ'dan peygamberlerinin kendilerini uyardığı azabı üzerlerinden kaldırmasını istediler. İşte o vakit Allah onlara merhamet etti [rahimehumullâh], üzerlerinden azabı kaldırdı ve [ecellerini] erteledi; nitekim Yüce Allah: (إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ) buyurmuştur.
واختلف المفسرون: هل كُشف عنهم العذاب الأخروي مع الدنيوي؟ أو إنما كشف عنهم في الدنيا فقط؟ على قولين، أحدهما: إنما كان ذلك في الحياة الدنيا، كما هو مقيد في هذه الآية. والقول الثاني فيهما لقوله تعالى: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [الصافات: ١٤٧، ١٤٨] فأطلق عليهم الإيمان، والإيمان منقذ من العذاب الأخروي، وهذا هو الظاهر، والله أعلم.
Müfessirler: Dünyevi azapla birlikte onlardan uhrevi azap da kaldırıldı mı, yoksa sadece dünyada mı kaldırıldı? hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Bu ayette kayıtlandığı gibi, bu sadece dünya hayatında olmuştur. İkinci görüş ise her ikisinde de [kaldırıldığıdır]; çünkü Yüce Allah: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Onu yüz bin veya daha çok kişiye peygamber gönderdik. Nihayet iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar faydalandırdık.” [es-Sâffât: 147-148] buyurarak haklarında imanı mutlak olarak zikretmiştir; iman ise uhrevi azaptan kurtarıcıdır. Zahir olan da budur, en doğrusunu Allah bilir.
قال قتادة في تفسير هذه الآية: لم ينفع قرية كفرت ثم آمنت حين حضرها العذاب، فتركت، إلا قوم يونس، لما فقدوا نبيهم وظنوا أن العذاب قد دنا منهم، قذف الله في قلوبهم التوبة، ولبسوا المسوح، وفَرّقوا بين كل بهيمة وولدها ثم عَجّوا إلى الله أربعين ليلة. فلما عرف الله منهم الصدق من قلوبهم، والتوبة والندامة على ما مضى منهم كشف الله عنهم العذاب بعد أن تدلى عليهم -قال قتادة: وذكر أن قوم يونس كانوا بنينوى أرض الموصل.
Katâde bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İnkâr edip de azap gelip çattığında iman eden ve [azap] kendisinden kaldırılan hiçbir beldeye [bu imanı] fayda vermemiştir; Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar peygamberlerini kaybedip azabın kendilerine yaklaştığını anlayınca, Allah onların kalplerine tövbe koydu. Çul giydiler, her hayvan ile yavrusunun arasını ayırdılar, sonra kırk gece Allah'a feryat edip yalvardılar. Allah onların kalplerindeki samimiyeti, geçmişte yaptıklarına dair tövbe ve pişmanlıklarını bilince, azap üzerlerine sarkmışken Allah azabı onlardan kaldırdı. —Katâde: Yûnus'un kavminin Musul topraklarındaki Ninova'da olduğunun zikredildiğini söylemiştir.
وكذا روي عن ابن مسعود، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وغير واحد من السلف، وكان ابن مسعود يقرؤها: "فَهَلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ".
İbn Mes‘ûd, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve Selef'ten birden çok kişiden de böyle rivayet edilmiştir. İbn Mes‘ûd bu [ayeti]: { فَهَلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } “Keşke iman eden bir belde olsaydı ya!” şeklinde okuyordu.
وقال أبو عمران، عن أبي الجَلْد قال: لما نزل بهم العذاب، جعل يدور على رءوسهم كقطع الليل المظلم، فمشوا إلى رجل من علمائهم فقالوا: علمنا دعاء ندعوا به، لعل الله يكشف عنا العذاب، فقال: قولوا: يا حيّ حين لا حيّ، يا محيي الموتى لا إله إلا أنت. قال: فكشف عنهم العذاب.
Ebû İmrân, Ebü'l-Celd'den şöyle dediğini nakletmiştir: Azap onlara indiğinde , karanlık gecenin parçaları gibi başlarının üzerinde dönmeye başladı. Bunun üzerine âlimlerinden bir adama gidip: “Bize bir dua öğret de onunla dua edelim, olur ki Allah azabı üzerimizden kaldırır ” dediler. O da: “'Ey hiçbir diri yokken Diri olan! Ey ölüleri dirilten! Senden başka ilah yoktur' deyiniz” dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine azap onlardan kaldırıldı.
وتمام القصة سيأتي مفصلا في سورة الصافات إن شاء الله.
Kıssanın tamamı inşallah Sâffât Suresi'nde ayrıntılı olarak gelecektir.
{وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (١٠٠)}
{وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (١٠٠)} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. O halde sen, mümin olsunlar diye insanları zorlayacak mısın? (99) Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. O, aklını kullanmayanların üzerine pislik (azap) yağdırır. (100)”
يقول تعالى: (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ) -يا محمد -لأذن لأهل الأرض كلهم في الإيمان بما جئتهم به، فآمنوا كلّهم، ولكن له حكمة فيما يفعله تعالى كما قال: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [هود: ١١٨، ١١٩]، وقال تعالى: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا} [الرعد: ٣١]؛ ولهذا قال تعالى: (أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ) أي: تلزمهم وتلجئهم (حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ) أي: ليس ذلك عليك ولا إليك، بل [إلى] الله {يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} [فاطر: ٨]، {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢]، {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} [الشعراء: ٣]، {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} [القصص: ٥٦]، {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠]، {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ} [الغاشية: ٢١، ٢٢] إلى غير ذلك من الآيات الدالة على أن الله تعالى هو الفعال لما يريد، الهادي من يشاء، المضل لمن يشاء، لعلمه وحكمته وعدله؛ ولهذا قال: (وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ) وهو الخبال والضلال، (عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ) أي: حججَ الله وأدلته، وهو العادل في كل ذلك، في هداية من هدى، وإضلال من ضل.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ) “Rabbin dileseydi” -ey Muhammed- yeryüzü halkının hepsine senin getirdiğine iman etmeleri için izin verirdi de hepsi iman ederlerdi; fakat O'nun yaptıklarında bir hikmeti vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten O, onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım' sözü tamamlanmıştır.” [Hûd: 118-119]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا} “İman edenler hâlâ bilmediler mi ki, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi?” [er-Ra'd: 31]. İşte bu sebeple Yüce Allah: (أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ) yani onları mecbur mu edeceksin, zorlayacak mısın (حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ) “mümin olsunlar diye?” Yani bu sana düşmez ve senin elinde değildir; bilakis [iş] Allah'a [aittir]: {يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} “...Allah dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini de hidayete erdirir. O halde onlar için duyduğun hasretlerle (üzüntülerle) canını tüketme!” [Fâtır: 8], {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Onları hidayete erdirmek sana ait değildir; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir.” [el-Bakara: 272], {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “Mümin olmuyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [eş-Şuarâ: 3], {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin...” [el-Kasas: 56], {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir.” [er-Ra'd: 40], {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ} “Artık öğüt ver, sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin.” [el-Gâşiye: 21-22] gibi Yüce Allah'ın dilediğini yapan, ilmi, hikmeti ve adaleti gereği dilediğini hidayete erdiren ve dilediğini saptıran olduğuna delalet eden diğer ayetlerde [belirtildiği gibidir]. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ) ki o, fesat ve sapıklıktır, (عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ) yani Allah'ın delillerini ve bürhanlarını akletmeyenlerin üzerine [kılar]. O, hidayete erdirdiğini hidayete erdirmesinde, saptırdığını da saptırmasında, bütün bunlarda mutlak adalet sahibidir.
{قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (١٠١) فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)}
{قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (١٠١) فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)} “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!' Fakat iman etmeyen bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez. (101) Onlar ancak kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [uğradıkları felaket] günleri gibisini mi bekliyorlar? De ki: 'O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' (102) Sonra Biz, peygamberlerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır. (103)”
يرشدُ تعالى عباده إلى التفكر في آلائه وما خلق في السموات والأرض من الآيات الباهرة لذوي الألباب، مما في السموات من كواكب نيرات، ثوابت وسيارات، والشمس والقمر، والليل والنهار، واختلافهما، وإيلاج أحدهما في الآخر، حتى يطول هذا ويقصر هذا، ثم يقصر هذا ويطول هذا، وارتفاع السماء واتساعها، وحسنها وزينتها، وما أنزل الله منها من مطر فأحيا به الأرض بعد موتها، وأخرج فيها من أفانين الثمار والزروع والأزاهير، وصنوف النبات، وما ذرأ فيها من دوابّ مختلفة الأشكال والألوان والمنافع، وما فيها من جبال وسهول وقفار وعمران وخراب. وما في البحر من العجائب والأمواج، وهو مع هذا [مسخر] مذلل للسالكين، يحمل سفنهم، ويجري بها برفق بتسخير القدير له، لا إله إلا هو، ولا رب سواه.
Yüce Allah kullarını; nimetleri ve akıl sahipleri için göklerde ve yerde yarattığı göz kamaştırıcı ayetler (deliller) üzerinde tefekkür etmeye yönlendirmektedir. Bunlar; göklerde bulunan ışık saçan sabit ve gezegen yıldızlar, Güneş ve Ay, gece ile gündüz ve bunların birbiri ardınca değişmesi, birinin diğerine girmesiyle birinin uzayıp diğerinin kısalması, sonra diğerinin kısalıp ötekinin uzaması, göğün yüksekliği ve genişliği, güzelliği ve süsü, Allah'ın oradan indirip onunla ölümünden sonra yeryüzünü dirilttiği yağmur, orada çıkardığı türlü türlü meyveler, ekinler, çiçekler ve bitki çeşitleri, orada yarattığı şekilleri, renkleri ve faydaları farklı farklı canlılar, oradaki dağlar, ovalar , çöller, bayındır ve harap yerlerdir. Denizdeki harikalar ve dalgalar da [böyledir]; üstelik o, yolcular için boyun eğdirilmiş [ve musahhar kılınmıştır] ; onların gemilerini taşır ve her şeye gücü yeten [Allah'ın] onu boyun eğdirmesiyle gemileri yumuşaklıkla yüzdürür. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir rab yoktur.
وقوله: (وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ) أي: وأي شيء تُجدي الآيات السماوية والأرضية، والرسل بآياتها وحججها وبراهينها الدالة على صدقها، عن قوم لا يؤمنون، كما قال: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
Yüce Allah'ın: (وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ) kavli, “Yani iman etmeyen bir topluluğa semavi ve arzi ayetler ile doğruluklarına delalet eden ayetleri, delilleri ve bürhanlarıyla gelen peygamberler ne fayda sağlar ki!” demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Doğrusu, üzerlerine Rabbinin sözü hak olanlar iman etmezler; Onlara her türlü mucize gelse bile, o can yakıcı azabı görünceye kadar [inanmazlar].” [Yûnus: 96-97].
وقوله: (فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: فهل ينتظر هؤلاء المكذبون لك يا محمد من النقمة والعذاب إلا مثل أيام الله في الذين خلوا من قبلهم من الأمم المكذبة لرسلهم، (قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ * ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا) أي: ونهلك المكذبين بالرسل، (كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ) [أي] حقا: أوجبه تعالى على نفسه الكريمة: كقوله {كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: ١٢] كما جاء في الصحيحين، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الله كتب كتابا فهو عنده فوق العرش: إن رحمتي سبقت غضبي"
Yüce Allah'ın: (فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ) kavli, “Yani ey Muhammed, seni yalanlayan bu kimseler, intikam ve azap olarak, kendilerinden önce peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin başlarına gelen Allah'ın [azap] günlerinin benzerinden başkasını mı bekliyorlar?” demektir. (قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ * ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا) yani peygamberleri yalanlayanları helak ederiz. (كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ) [Yani] bu hak, Yüce Allah'ın kerim zatına vacip kıldığı bir haktır; nitekim {كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “O, merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır (farz kılmıştır)” [el-En'âm: 12] buyurmuştur. Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah bir kitap yazdı ve o, Arş'ın üzerinde O'nun katındadır: 'Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir .'”
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)}
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)} “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam; fakat ancak sizi vefat ettirecek olan Allah'a kulluk ederim ve bana müminlerden olmam emredildi. (104) Ve yüzünü hanîf olarak dine çevir, sakın müşriklerden olma! (105) Allah'tan başka sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere dua edip yalvarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o takdirde sen zalimlerden olursun!' (106)”
يقول تعالى لرسوله محمد، صلوات الله وسلامه عليه: قل: يا أيها الناس، إن كنتم في شك من
Yüce Allah, Resûlü Muhammed'e -salât ve selâmı O'nun üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: De ki: Ey insanlar, eğer siz... şüphe içinde iseniz
صحة ما جئتكم من الدين الحنيف، الذي أوحاه الله إلي، فها أنا لا أعبد الذين تعبدون من دون الله، ولكن أعبد الله وحده لا شريك له، وهو الذي يتوفاكم كما أحياكم، ثم إليه مرجعكم؛ فإن كانت آلهتكم التي تدعون من دون الله حقا، فأنا لا أعبدها فادعوها فلتضرني، فإنها لا تضر ولا تنفع، وإنما الذي بيده الضر والنفع هو الله وحده لا شريك له، وأمرت أن أكون من المؤمنين.
Allah'ın bana vahyettiği dosdoğru dinden (hanîf dinden) size getirdiğimin doğruluğundan şüphede iseniz, işte ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam; ancak tek ve ortaksız olan Allah'a kulluk ederim. Sizi dirilttiği gibi vefat ettirecek olan O'dur, sonra dönüşünüz de O'nadır. Eğer Allah'tan başka yalvardığınız ilahlarınız hak ise, ben onlara tapmıyorum ; haydi onları çağırın da bana zarar versinler! Zira onlar ne zarar verebilir ne de fayda sağlayabilirler. Zarar ve fayda yalnız O'nun elinde olan, tek ve ortaksız Allah'tır. Ve bana müminlerden olmam emredildi.
وقوله: (وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) أي: أخلص العبادة لله وحده حنيفا، أي: منحرفا عن الشرك؛ ولهذا قال: (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) وهو معطوف على قوله: (وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)
Yüce Allah'ın: (وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) kavli, “Yani hanîf olarak ibadeti yalnızca Allah'a halis kıl; yani şirkten yüz çevirmiş olarak” demektir. İşte bu sebeple: (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) buyurmuştur ki bu, (وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) kavline matuftur.
{وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)}
{وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (107)”
وقوله: (وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ) إلى آخرها، بيان لأن الخير والشر والنفع والضر إنما هو راجع إلى الله تعالى وحده لا يشاركه في ذلك أحد، فهو الذي يستحق العبادة وحده، لا شريك له.
Yüce Allah'ın ayetin sonuna kadar olan: (وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ) kavli, hayır ve şerrin, fayda ve zararın ancak tek başına Allah Teâlâ'ya ait olduğunun, bu hususta hiçbir kimsenin O'na ortak olamayacağının ve O'nun, tek ve ortaksız olarak ibadete layık olan yegâne varlık olduğunun beyanıdır.
روى الحافظ ابن عساكر، في ترجمة صفوان بن سليم، من طريق عبد الله بن وهب: أخبرني يحيى بن أيوب عن عيسى بن موسى، عن صفوان بن سليم، عن أنس بن مالك، أن رسول الله ﷺ قال: "اطلبوا الخير دهركم كله، وتعرضوا لنفحات رحمة الله، فإن لله نفحات من رحمته، يصيب بها من يشاء من عباده واسألوه أن يستر عوراتكم، ويؤمن روعاتكم"
Hâfız İbn Asâkir, Safvân b. Süleym'in biyografisinde, Abdullah b. Vehb tarikiyle rivayet etti: Bana Yahyâ b. Eyyûb, Îsâ b. Mûsâ'dan, o Safvân b. Süleym'den, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bütün ömrünüz boyunca hayrı talep ediniz ve Allah'ın rahmet esintilerine kendinizi arz ediniz; çünkü Allah'ın rahmetinden esintiler vardır ki kullarından dilediğine onu isabet ettirir. O'ndan kusurlarınızı örtmesini ve korkularınızı emniyete çevirmesini isteyiniz.”
ثم رواه من طريق الليث، عن عيسى بن موسى، عن صفوان، عن رجل من أشجع، عن أبي هريرة مرفوعا؛ بمثله سواء
Sonra bunu el-Leys tarikiyle, Îsâ b. Mûsâ'dan, o Safvân'dan, o Eşca' kabilesinden bir adamdan, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak aynısıyla rivayet etmiştir.
وقوله: (وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) أي: لمن تاب إليه وتوكل عليه، ولو من أيّ ذنب كان، حتى من الشرك به، فإنه يتوب عليه.
Yüce Allah'ın: (وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) kavli, “Yani her ne günahtan olursa olsun, hatta O'na şirk koşmaktan dahi olsa, Kendisine tövbe eden ve Kendisine tevekkül eden kimse içindir; zira O, onun tövbesini kabul eder” demektir.
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (١٠٩)}
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (١٠٩)} “De ki: 'Ey insanlar! Rabbinizden size hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu bulursa, o ancak kendi nefsi için doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (108) Sana vahyolunana uy ve Allah hükmedinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır. (109)”
يقول تعالى آمرا لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه، أن يخبر الناس أن الذي جاءهم به من عند
Allah Teâlâ, Resûlü'ne -salât ve selâm O'nun üzerine olsun- insanlara, kendilerine getirdiği şeyin [...] katından
الله هو الحق الذي لا مرية فيه ولا شك، فمن اهتدى به واتبعه فإنما يعود نفع ذلك الاتباع على نفسه، [ومن ضل عنه فإنما يرجع وبال ذلك عليه ]
Allah katından getirdiği şeyin kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan hak olduğunu bildirmesini emrederek şöyle buyurmaktadır: Kim onunla hidayet bulur ve ona uyarsa, bu uymanın faydası ancak kendi nefsine döner; [kim de ondan saparsa , bunun vebali ancak kendi aleyhine döner .]
(وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) أي: وما أنا موكل بكم حتى تكونوا مؤمنين به، وإنما أنا نذير لكم، والهداية على الله تعالى.
(وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) “Yani siz ona iman edesiniz diye ben sizin üzerinize bir vekil kılınmış değilim; ben sadece sizin için bir uyarıcıyım, hidayete erdirmek ise Allah Teâlâ'ya aittir” demektir.
وقوله: (وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ) أي: تمسك بما أنزل الله عليك وأوحاه واصبر على مخالفة من خالفك من الناس، (حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ) أي: يفتح بينك وبينهم، (وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) أي: خير الفاتحين بعدله وحكمته.
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ } “Sana vahyolunana uy ve sabret” buyruğu; yani Allah'ın sana indirdiğine ve vahyettiğine sımsıkı sarıl ve insanlardan sana muhalefet edenlerin karşı çıkmalarına sabret; { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ } “Allah hükmedinceye kadar”; yani seninle onların arasını açıp hükme bağlayıncaya kadar [sabret]; { وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ } “O, hükmedenlerin en hayırlısıdır”; yani adaleti ve hikmetiyle hüküm verip fethedenlerin en hayırlısıdır, demektir.