وقال محمد بن إسحاق أيضا، عن محمد بن السائب، عن أبي صالح، عن ابن عباس: كان الذي باعه بمصر مالك بن دعر بن بُويب بن عنقا بن مديان بن إبراهيم، فالله أعلم.
Muhammed b. İshak da Muhammed b. es-Sâib'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "Onu Mısır'da satan kişi Mâlik b. Da‘r b. Büveyb b. Ankâ b. Medyen b. İbrâhim idi." En doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو إسحاق، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود أنه قال: أفرس الناس ثلاثة: عزيز مصر حين قال لامرأته: (أَكْرِمِي مَثْوَاهُ) والمرأة التي قالت لأبيها [عن موسى] : {يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الأَمِينُ} [القصص: ٢٦] وأبو بكر الصديق حين استخلف عمر بن الخطاب، ﵄ .
Ebû İshak, Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İnsanların en firasetli olanları üç kişidir: Hanımına (أَكْرِمِي مَثْوَاهُ) diyen Mısır azizi; babasına [Musa hakkında] : {يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الأَمِينُ} “Babacığım, onu ücretle tut! Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı o güçlü ve güvenilir olandır” [el-Kasas: 26] diyen kadın; ve Ömer b. el-Hattâb'ı halife tayin ettiği vakit Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anhümâ) ."
يقول تعالى: وكما أنقذنا يوسف من إخوته، (وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ) يعني: بلاد مصر، (وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ) قال مجاهد والسدي: هو تعبير الرؤيا، (وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ) أي إذا أراد شيئا فلا يرد ولا يمانع ولا يخالف، بل هو الغالب لما سواه.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Yûsuf'u kardeşlerinden kurtardığımız gibi, (وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ) yani Mısır diyarında [ona güç ve imkân verdik]. (وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ) Mücâhid ve es-Süddî: "Bu, rüya tabiridir" demişlerdir. (وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ) Yani bir şeyi dilediği vakit O geri çevrilmez, engellenemez ve O'na muhalefet edilemez; bilakis O, kendisinden başkası üzerine mutlak galiptir.
قال سعيد بن جبير في قوله: (وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ) أي: فعال لما يشاء.
Saîd b. Cübeyr (وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ) ayeti hakkında: "Yani dilediğini hakkıyla yapandır" demiştir.
وقوله: (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) يقول: لا يدرون حكمته في خلقه، وتلطفه لما يريد .
(وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) ayeti hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Yaratıklarındaki hikmetini ve dilediği şeydeki lütfunu bilmezler .
وقوله: (وَلَمَّا بَلَغَ) أي: يوسف ﵇ (أَشُدَّهُ) أي: استكمل عقله وتم خلقه. (آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا) يعني: النبوة، إنه حباه بها بين أولئك الأقوام، (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) أي: إنه كان محسنًا في عمله، عاملا بطاعة ربه تعالى.
(وَلَمَّا بَلَغَ) Yani Yûsuf (aleyhisselâm) (أَشُدَّهُ) aklı kemale erip yaratılışı tamamlanınca. (آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا) Yani peygamberlik; O, bu kavimlerin arasında onu bununla lütuflandırdı. (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) Yani o, amelinde ihsan sahibiydi, Yüce Rabbinin taatıyla amel etmekteydi.
وقد اختُلِف في مقدار المدة التي بلغ فيها أشده، فقال ابن عباس ومجاهد وقتادة: ثلاث وثلاثون. وعن ابن عباس: بضع وثلاثون. وقال الضحاك: عشرون. وقال الحسن: أربعون سنة. وقال عكرمة: خمس وعشرون سنة. وقال السدي: ثلاثون سنة. وقال سعيد بن جبير: ثمانية عشرة سنة. وقال الإمام مالك، وربيعة، وزيد بن أسلم، والشعبي: الأشد الحلم. وقيل غير ذلك،
Onun olgunluk çağına (eşüdd) ulaştığı sürenin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde, 'Otuz üç [yaş]' demiştir. İbn Abbâs'tan bir rivayette ise 'Otuz küsur [yaş]' denmiştir. Dahhâk, 'Yirmi [yaş]' demiştir. Hasan[-ı Basrî], 'Kırk yaş' demiştir. İkrime, 'Yirmi beş yaş' demiştir. Süddî, 'Otuz yaş' demiştir. Saîd b. Cübeyr, 'On sekiz yaş' demiştir. İmam Mâlik, Rebîa, Zeyd b. Eslem ve Şa'bî ise 'Eşüdd, ihtilam çağına (bülûğa) ermektir' demişlerdir. Bundan başka görüşler de söylenmiştir,
والله أعلم.
en doğrusunu Allah bilir.
{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)}
{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi; kapıları sıkıca kilitledi ve: 'Hadi gelsene!' dedi. [Yûsuf]: 'Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı. Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa eremez' dedi.”
يخبر تعالى عن امرأة العزيز التي كان يوسف في بيتها بمصر، وقد أوصاها زوجها به وبإكرامه [(وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا] عَنْ نَفْسِهِ) أي: حاولته على نفسه، ودعته إليها، وذلك أنها أحبته حبًا شديدًا لجماله وحسنه وبهائه، فحملها ذلك على أن تجملت له، وغلقت عليه الأبواب، ودعته إلى نفسها، (وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ) فامتنع من ذلك أشد الامتناع، و (قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي [أَحْسَنَ مَثْوَايَ]) وكانوا يطلقون "الرب" على السيد والكبير، أي: إن بعلك ربي أحسن مثواي أي: منزلي وأحسن إلي، فلا أقابله بالفاحشة في أهله، (إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) قال ذلك مجاهد، والسدي، ومحمد بن إسحاق، وغيرهم.
Allah Teâlâ, Yûsuf'un Mısır'da evinde bulunduğu, kocasının kendisine Yûsuf'a iyi davranmasını ve ikramda bulunmasını vasiyet ettiği azizin karısından haber vermektedir: [(وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا] عَنْ نَفْسِهِ) yani onun nefsinden murat almaya çalıştı ve onu kendine çağırdı. Çünkü cemali, güzelliği ve albenisinden dolayı onu aşırı bir sevgiyle sevmişti; bu da onu Yûsuf için süslenmeye, kapıları üzerine kilitlemeye ve onu nefsine davet etmeye sevk etti. (وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ) [Yûsuf] bundan son derece kaçındı ve (قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي [أَحْسَنَ مَثْوَايَ]) dedi. Onlar "rab" kelimesini efendi ve büyük kimse için kullanırlardı. Yani: Senin kocan benim efendimdir; bana kalacak güzel yer yani mesken verdi, bana iyilik etti; ben de onun ailesine kötülük/hayasızlık yaparak karşılık veremem. (إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) Bunu Mücâhid, es-Süddî, Muhammed b. İshak ve başkaları söylemiştir.
وقد اختلف القراء في قراءة: (هَيْتَ لَكَ) فقرأه كثيرون بفتح الهاء، وإسكان الياء، وفتح التاء. وقال ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: معناه: أنها تدعوه إلى نفسها. وقال علي بن أبي طلحة، والعوفي، عن ابن عباس: (هَيْتَ لَكَ) تقول: هلم لك. وكذا قال زِرّ بن حبيش، وعِكْرِمة، والحسن وقتادة.
Kıraat imamları (هَيْتَ لَكَ) lafzının okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Pek çoğu bunu he harfinin fethası, ye'nin sükûnu ve te'nin fethasıyla (Heyte) okumuştur. İbn Abbâs, Mücâhid ve birden fazla kişi bunun anlamının "Onu kendine çağırıyor" şeklinde olduğunu söylemiştir. Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (هَيْتَ لَكَ) "Hadi gel sana!" demektedir, rivayetinde bulunmuşlardır. Zirr b. Hubeyş, İkrime, Hasan ve Katâde de böyle demiştir.
قال عمرو بن عبُيَد، عن الحسن: وهي كلمة بالسريانية، أي: عليك.
Amr b. Ubeyd, Hasan'dan: "Bu Süryanice bir kelimedir; yani 'senin üzerine/hadi sana' demektir" dediğini nakletmiştir.
وقال السدي: (هَيْتَ لَكَ) أي: هلم لك، وهي بالقبطية.
es-Süddî: "(هَيْتَ لَكَ) yani 'Hadi gel sana' demektir ve bu Kıptîcedir" demiştir.
قال مجاهد: هي لغة عربية تدعوه بها.
Mücâhid: "Bu, onu kendisine çağırdığı Arapça bir ifadedir " demiştir.
وقال البخاري: وقال عكرمة: (هَيْتَ لَكَ) هَلُم لك بالحَوْرَانية.
Buhârî şöyle demiştir: İkrime: "(هَيْتَ لَكَ) Havran lehçesinde 'Hadi gel sana' demektir" demiştir.
وهكذا ذكره معلقًا، وقد أسنده الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثني أحمد بن سُهَيْل الواسطي، حدثنا قُرَّة بن عيسى، حدثنا النضر بن عربي الجَزَري ، عن عكرمة مولى ابن عباس في قوله: (هَيْتَ لَكَ) قال: هلم لك. قال: هي بالحورانية.
[Buhârî] bunu bu şekilde muallak olarak zikretmiştir; İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr ise bunu müsned olarak rivayet etmiştir: Bana Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî anlattı, bize Kurre b. Îsâ anlattı, bize en-Nadr b. Arabî el-Cezerî , İbn Abbâs'ın âzatlısı İkrime'den (هَيْتَ لَكَ) kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: "Hadi gel sana" demektir. "Bu, Havran lehçesindedir" dedi.
وقال أبو عبيد القاسم بن سلام: وكان الكسائي يحكي هذه القراءة -يعني: (هَيْتَ لَكَ) -ويقول: هي لغة، لأهل حَوْران، وقعت إلى أهل الحجاز، معناها: تعال. وقال أبو عبيد: سألت شيخًا عالمًا من أهل حوران، فذكر أنها لغتهم يعرفها.
Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm şöyle demiştir: Kisâî bu kıraati -yani: (هَيْتَ لَكَ)- aktarır ve şöyle derdi: "Bu, Havran halkına ait bir lehçedir; Hicaz halkına geçmiştir, anlamı: 'Gel' demektir." Ebû Ubeyd [şöyle] demiştir: Havran halkından âlim bir şeyhe sordum; bunun bildiği kendi lehçeleri olduğunu ifade etti.
واستشهد الإمام ابن جرير على هذه القراءة بقول الشاعر لعلي بن أبى طالب، ﵁:
İmam İbn Cerîr bu kıraate, şairin Ali b. Ebî Tâlib'e (radıyallâhu anh) hitaben söylediği şu sözünü şahit getirmiştir:
أَبْلْغ أَمِيَر المؤمِنين … أَخا العِراَقِ إذَا أَتَينَا
Vardığımızda Müminlerin Emîrine, Irak'ın kardeşine ulaştır:
إنَّ العِراقَ وَأَهْلَهُ … عُنُقٌ إليكَ فَهَيتَ هَيْتا
Şüphesiz Irak ve halkı sana boyun eğip yönelmiştir; haydi gel, haydi gel!
يقول: فتعال واقترب
[Şair]: "Haydi gel ve yaklaş" demek istemiştir .
وقرأ ذلك آخرون: "هِئتُ لك" بكسر الهاء والهمزة، وضم التاء، بمعنى: تهيأت لك، من قول القائل: هئت للأمر أهىِ هيْئَة وممن روي عنه هذه القراءة ابن عباس، وأبو عبد الرحمن السلمي، وأبو وائل، وعكرمة، وقتادة، وكلهم يفسرها بمعنى: تهيأت لك.
Başkaları ise bunu: "هِئتُ لك" şeklinde he'nin kesresi, hemze ile ve te'nin dammesiyle okumuştur; "senin için hazırlandım" anlamındadır, nitekim "Bir iş için hazırlandım" anlamında "هئت للأمر أهىِ هيْئَة" denir. Kendisinden bu kıraat rivayet edilenler arasında İbn Abbâs, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Ebû Vâil, İkrime ve Katâde yer alır; hepsi de bunu "Senin için hazırlandım" anlamıyla tefsir etmiştir.
قال ابن جرير: وكان أبو عمرو والكسائي ينكران هذه القراءة. وقرأ عبد الله بن إسحاق "هيت" بفتح الهاء وكسر التاء: وهي غريبة.
İbn Cerîr dedi ki: Ebû Amr ve Kisâî bu kıraati kabul etmezlerdi. Abdullah b. İshak ise he'nin fethası ve te'nin kesresiyle "هيتِ" şeklinde okumuştur ki bu garip bir kıraattir.
وقرأ آخرون، منهم عامة أهل المدينة "هَيْتُ" بفتح الهاء، وضم التاء، وأنشد قول الشاعر:
Medine ehlinin geneli dâhil başkaları da he'nin fethası ve te'nin dammesiyle "هَيْتُ" şeklinde okumuş ve şairin şu sözünü inşad etmişlerdir:
لَيسَ قَومِي بالأبْعَدِين إِذَا مَا … قَالَ دَاعٍ منَ العَشِيرِةَ: هَيتُ
Aşiretten bir çağırıcı: 'Haydi gelin!' dediği zaman kavmim [yardımdan] uzak duracak kimseler değildir.
قال عبد الرزاق: أنبأنا الثوري، عن الأعمش، عن أبي وائل قال: قال ابن مسعود: قد سمعت القَرَأة فسمعتهم متقاربين، فاقرءوا كما عُلِّمتم، وإياكم والتنطع والاختلاف، فإنما هو كقول أحدكم: "هلم" و"تعال" ثم قرأ عبد الله: (هَيْتَ لَكَ) فقال: يا أبا عبد الرحمن، إن ناسا يقرءونها: "هَيْتُ [لَك] " ؟ فقال عبد الله: إني أقرأها كما عُلِّمت، أحبّ إلي
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Sevrî, el-A‘meş'ten, o da Ebû Vâil'den bildirdi; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd dedi ki: "Kurrâyı dinledim, birbirlerine yakın okuduklarını gördüm. Size öğretildiği gibi okuyun; aşırıya kaçmaktan ve ihtilafa düşmekten sakının. Zira bu ancak birinizin 'Hadi gel' veya 'Gel' demesi gibidir." Sonra Abdullah (هَيْتَ لَكَ) diye okudu. [Biri] dedi ki: "Ey Ebû Abdirrahmân, bazı insanlar bunu 'هَيْتُ [لَك]' diye okuyor?" Abdullah şöyle dedi: "Benim bunu bana öğretildiği gibi okumam bana daha sevimlidir ."
وقال ابن جرير: حدثني ابن وَكِيع، حدثنا ابن عُيَيْنة، عن منصور، عن أبي وائل قال: قال عبد الله: (هَيْتَ لَكَ) فقال له مسروق: إن ناسا يقرءونها: "هَيْتُ لَك"؟ فقال: دعوني، فإني أقرأ كما أقْرِئتُ، أحب إلي
İbn Cerîr dedi ki: Bana İbn Vekî‘ anlattı, bize İbn Uyeyne, Mansûr'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah: (هَيْتَ لَكَ) dedi. Mesrûk ona: "Bazı insanlar bunu 'هَيْتُ لَك' diye okuyor?" deyince o: "Beni bırakın! Bana okutulduğu gibi okumam bana daha sevimlidir " dedi.
وقال أيضًا: حدثني المثنى، حدثنا آدم بن أبي إياس، حدثنا شعبة، عن شقيق، عن ابن مسعود قال: (هَيْتَ لَكَ) بنصب الهاء والتاء ولا بهمز.
[İbn Cerîr] yine şöyle dedi: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Âdem b. Ebî İyâs anlattı, bize Şu‘be, Şakîk'ten, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: He ve te harflerinin fethasıyla ve hemzesiz olarak: (هَيْتَ لَكَ).
وقال آخرون: "هِيْتُ لَك"، بكسر الهاء، وإسكان الياء، وضم التاء.
Başkaları ise he'nin kesresi, ye'nin sükûnu ve te'nin dammesiyle "هِيْتُ لَك" şeklinde okumuştur.
قال أبو عُبَيدة معمر بن المثنى: "هيت" لا تثنى ولا تجمع ولا تؤنث، بل يخاطب الجميع بلفظ واحد، فيقال: هيتَ لَك، وهيتَ لك، ِ وهيتَ لكما، وهيتَ لكم، وهيتَ لهن
Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ şöyle demiştir: "'Heyte' tesniye (ikil), cemi (çoğul) veya müennes yapılmaz; bilakis herkese tek bir lafızla hitap edilir. Şöyle denir: 'Heyte leke', 'Heyte leki', 'Heyte lekümâ', 'Heyte leküm' ve 'Heyte lehünne' ."
{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)}
{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)} “Andolsun kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin bürhanını (delilini) görmeseydi o da kadını arzulayacaktı. İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [delilimizi gösterdik]. Doğrusu o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.”
اختلفت أقوال الناس وعباراتهم في هذا المقام، وقد روي عن ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وطائفة من السلف في ذلك ما ذكره ابن جرير وغيره، والله أعلم.
İnsanların bu makamdaki sözleri ve ifadeleri farklılık göstermiştir. Bu hususta İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve Selef'ten bir topluluktan, İbn Cerîr ve başkalarının zikrettiği şeyler rivayet edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال بعضهم: المراد بهمه بها هَمّ خَطَرات حديث النفس. حكاه البغوي عن بعض أهل التحقيق، ثم أورد البغوي هاهنا حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله تعالى: إذا هَمّ عبدي بحسنة فاكتبوها له حسنة، فإن عملها فاكتبوها له بعشر أمثالها، وإن هم بسيئة فلم يعملها فاكتبوها حسنة، فإنما تركها من جَرّائي، فإن عملها فاكتبوها بمثلها" .
Bazıları: "Yûsuf'un kadını arzulamasıyla kastedilen, nefsin içinden geçen vesvese/düşünce kabilinden bir arzudur " demiştir. Bunu Begavî tahkik ehlinden bazılarından nakletmiş, ardından Begavî burada Abdürrezzâk'ın Ma‘mer'den, onun Hemmâm'dan, onun da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği şu hadisi zikretmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ buyurur ki: 'Kulum bir iyiliğe niyet ettiği zaman onu bir iyilik olarak yazın; şayet onu yaparsa on katıyla yazın. Eğer bir kötülüğe niyet eder de onu yapmazsa, onu bir iyilik olarak yazın; zira o kötülüğü sırf benim yüzümden terk etmiştir. Şayet onu yaparsa misliyle yazın' ."
وهذا الحديث مخرج في الصحيحين وله ألفاظ كثيرة، هذا منها.
Bu hadis Sahîhayn'da tahric edilmiştir ve birçok lafzı vardır; bu da onlardan biridir.
وقيل: هم بضربها. وقيل: تمناها زوجة. وقيل: (وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ) أي: فلم يهم بها.
Bir görüşe göre: Onu dövmeye niyetlendi. Başka bir görüşe göre: Onu eş olarak arzuladı. Bir diğer görüşe göre ise: (وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ) yani kadını arzulamadı [çünkü bürhanı gördü], denilmiştir.
وفي هذا القول نظر من حيث العربية، ذكره ابن جرير وغيره .
Arap dili açısından bu görüşte tenkide açık bir yön vardır; bunu İbn Cerîr ve başkaları zikretmiştir .
وأما البرهان الذي رآه ففيه أقوال أيضا: فعن ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير، ومحمد بن سيرين، والحسن، وقتادة، وأبي صالح، والضحاك، ومحمد بن إسحاق، وغيرهم: رأى صورة أبيه يعقوب، ﵇، عاضا على أصبعه بفمه .
Gördüğü bürhana gelince, bu hususta da görüşler vardır: İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Sîrîn, Hasan, Katâde, Ebû Sâlih, Dahhâk, Muhammed b. İshak ve diğerlerinden nakledildiğine göre: Babası Ya‘kûb'un (aleyhisselâm) parmağını ağzıyla ısırır vaziyetteki suretini gördü .
وقيل عنه في رواية: فضرب في صدر يوسف.
Bir rivayette de Ya‘kûb'un Yûsuf'un göğsüne vurduğu söylenmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: رأى خيال الملك، يعني: سيده، وكذا قال محمد بن إسحاق،
el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Hükümdarın yani efendisinin hayalini gördü. Muhammed b. İshâk da böyle demiştir,
فيما حكاه عن بعضهم: إنما هو خيال إطفير سيده، حين دنا من الباب .
bazılarından naklettiği rivayette: "O, kapıya yaklaştığı sırada efendisi Itfîr'in hayali idi " demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا وكيع، عن أبي مودود سمعت من محمد بن كعب القُرَظي قال: رفع يوسف رأسه إلى سقف البيت، فإذا كتاب في حائط البيت: {وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا} [الإسراء: ٣٢].
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Vekî‘, Ebû Mevdûd'dan anlattı; o şöyle dedi: Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den işittim, o şöyle dedi: Yûsuf başını evin tavanına kaldırdı; evin duvarında bir yazı gördü: {وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا} “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur” [el-İsrâ: 32].
وكذا رواه أبو مَعْشَر المدني، عن محمد بن كعب.
Ebû Ma‘şer el-Medenî de Muhammed b. Ka‘b'dan bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال عبد الله بن وهب، أخبرني نافع بن يزيد، عن أبي صخر قال: سمعت القرظي يقول في: "البرهان" الذي رأى يوسف: ثلاث آيات من كتاب الله {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} الآية [الانفطار: ١٠]، وقوله: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} الآية: [يونس: ٦١]، وقوله: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} [الرعد: ٣٣] قال نافع: سمعت أبا هلال يقول مثل قول القرظي، وزاد آية رابعة {وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا} [الإسراء: ٣٢]
Abdullah b. Vehb dedi ki: Bana Nâfi‘ b. Yezîd, Ebû Sahr'dan bildirdi; o şöyle dedi: el-Kurazî'nin, Yûsuf'un gördüğü "bürhan" hakkında şöyle dediğini işittim: "Allah'ın Kitabı'ndan üç ayettir: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır” [el-İnfitâr: 10] ayeti, {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} “Sen hangi işte bulunursan bulun...” [Yûnus: 61] ayeti ve {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Her nefsin kazandığını gözetleyip koruyan [Allah, inkâr edenlerin ortak koştukları gibi midir?]” [er-Ra‘d: 33] ayetidir." Nâfi‘ dedi ki: Ebû Hilâl'in el-Kurazî'nin sözü gibi söylediğini işittim ve dördüncü bir ayet ekledi: {وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا} “Zinaya yaklaşmayın” [el-İsrâ: 32].
وقال الأوزاعي: رأى آية من كتاب الله في الجدار تنهاه عن ذلك.
Evzâî: "Duvarda Allah'ın Kitabı'ndan kendisini bundan nehyeden bir ayet gördü" demiştir.
قال ابن جرير: والصواب أن يقال: إنه رأى من آيات الله ما زجره عما كان هم به، وجائز أن يكون صورة يعقوب، وجائز أن يكون [صورة] الملك، وجائز أن يكون ما رآه مكتوبا من الزجر عن ذلك. ولا حجة قاطعة على تعيين شيء من ذلك، فالصواب أن يطلق كما قال الله تعالى.
İbn Cerîr dedi ki: Doğru olan şöyle denilmesidir: O, Allah'ın ayetlerinden kendisini niyetlendiği şeyden meneden bir şey gördü. Bunun Ya‘kûb'un sureti olması da, hükümdarın [sureti] olması da, bundan sakındıran yazılı bir şey olması da caizdir/mümkündür. Bunlardan herhangi birini belirlemeye dair kesin bir delil yoktur; dolayısıyla doğru olan, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi mutlak bırakılmasıdır.
قال: وقوله: (كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ) أي: كما أريناه برهانا صرفه عما كان فيه، كذلك نقيه السوء والفحشاء في جميع أموره.
[İbn Cerîr] dedi ki: (كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ) ayetinin anlamı şudur: Kendisine onu içinde bulunduğu durumdan çeviren bir bürhan gösterdiğimiz gibi, bütün işlerinde de kötülükten ve fuhşiyattan onu böyle koruruz.
(إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ) أي: من المجتبين المطهرين المختارين المصطفين الأخيار، صلوات الله وسلامه عليه.
(إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ) Yani seçilmiş, arındırılmış, ihtiyar edilmiş, tertemiz ve hayırlı kullarımızdandı; Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun.
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ (٢٩)}
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ (٢٩)} “(25) İkisi de kapıya doğru koşuştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı. Kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ailene kötülük etmek isteyen birinin cezası, zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?» dedi. (26) [Yûsuf]: «O benden muradını almak istedi» dedi. Kadının ehlinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa, kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. (27) Şayet gömleği arkadan yırtılmışsa, kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» (28) [Kocası] gömleğin arkadan yırtılmış olduğunu görünce: «Şüphesiz bu, siz kadınların tuzağındandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!» dedi. (29) «Yûsuf! Sen bundan vazgeç [ve bunu kimseye söyleme]. [Ey kadın!] Sen de günahın için bağışlanma dile. Şüphesiz sen günahkârlardan oldun.»”
يخبر تعالى عن حالهما حين خرجا يستبقان إلى الباب، يوسف هارب، والمرأة تطلبه ليرجع إلى البيت، فلحقته في أثناء ذلك، فأمسكت بقميصه [من ورائه] فَقَدَّته قدًا فظيعا، يقال: إنه سقط عنه، واستمر يوسف هاربا ذاهبا، وهي في إثره، فألفيا سيدها -وهو زوجها -عند الباب، فعند ذلك خرجت مما هي فيه بمكرها وكيدها، وقالت لزوجها متنصلة وقاذفة يوسف بدائها: (مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا) أي: فاحشة، (إِلا أَنْ يُسْجَنَ) أي: يحبس، (أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) أي: يضرب ضربا شديدًا موجعا. فعند ذلك انتصر يوسف، ﵇، بالحق، وتبرأ مما رمته به من الخيانة، وقال بارا صادقا هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي) وذكر أنها اتبعته تجذبه إليها حتى قدت قميصه، (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ) أي: من قدامه، (فَصَدَقَتْ) أي: في قولها إنه أرادها على نفسها، لأنه يكون لما دعاها وأبت عليه دفعته في صدره، فقدت قميصه، فيصح ما قالت: (وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ) وذلك يكون كما وقع لما هرب منها، وتطلبته أمسكت بقميصه من ورائه لتردّه إليها، فقدت قميصه من ورائه.
Allah Teâlâ kapıya doğru yarışarak çıktıkları andaki durumlarını haber vermektedir: Yûsuf kaçmakta, kadın ise eve geri dönsün diye onu kovalamaktadır. Kadın bu esnada ona yetişip gömleğini [arkasından] tuttu ve boydan boya fena bir şekilde yırttı . Denildiğine göre gömlek üzerinden düştü; Yûsuf kaçıp gitmeye devam etti, kadın da arkasından kovaladı ve kapının yanında kadının efendisine -yani kocasına- rastladılar. Kadın o anda hilesi ve tuzağıyla içinde bulunduğu durumdan sıyrılıp çıktı; suçsuz olduğunu iddia ederek ve kendi kusurunu Yûsuf'a atarak kocasına şöyle dedi: (مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا) yani hayasızlık, (إِلا أَنْ يُسْجَنَ) yani hapsedilmek, (أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) yani şiddetli ve can yakıcı bir şekilde dövülmektir. Bunun üzerine Yûsuf (aleyhisselâm) hak ile hakkını savundu, kadının kendisine attığı ihanet iftirasından berî olduğunu belirtti ve vefalı ve doğru sözlü olarak (هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي) dedi. Kadının peşinden gelip kendisini çekmeye çalıştığını, nihayet gömleğini yırttığını zikretti. (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ) yani ön tarafından [yırtılmışsa], (فَصَدَقَتْ) yani kadının onu nefsinden murat almak istediği iddiası doğrudur; zira o kadını çağırdığında kadın direnince onun göğsünden itmiş ve gömleğini yırtmış olur, böylece dediği doğru çıkar. (وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ) Bu da vuku bulduğu gibi, Yûsuf kadından kaçtığında ve kadın onu kovalayıp geri döndürmek için arkasından gömleğini tuttuğunda gömleğini arkadan yırtmış olması durumudur.
وقد اختلفوا في هذا الشاهد: هل هو صغير أو كبير، على قولين لعلماء السلف، فقال عبد الرزاق:
Bu şahidin küçük mü yoksa büyük mü olduğu hususunda Selef âlimlerine ait iki görüş çerçevesinde ihtilaf etmişlerdir. Abdürrezzâk şöyle demiştir:
أخبرنا إسرائيل، عن سِمَاك، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا) قال: ذو لحية.
İsrâîl bize Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا) hakkında: "Sakal sahibi [yetişkin bir adam] idi" dedi.
وقال الثوري، عن جابر، عن ابن أبي مُلَيْكَة، عن ابن عباس: كان من خاصة الملك. وكذا قال مجاهد، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي، ومحمد بن إسحاق: إنه كان رجلا.
Sevrî, Câbir'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "Hükümdarın yakın adamlarındandı." Mücâhid, İkrime, Hasan, Katâde, es-Süddî ve Muhammed b. İshâk da onun bir adam (yetişkin) olduğunu söylemişlerdir.
وقال زيد بن أسلم، والسدي: كان ابن عمها.
Zeyd b. Eslem ve es-Süddî: "Onun amcasının oğluydu" dediler.
وقال ابن عباس: كان من خاصة الملك.
İbn Abbâs: "Hükümdarın yakın adamlarındandı" dedi.
وقد ذكر ابن إسحاق أن زليخا كانت بنت أخت الملك الريان بن الوليد.
İbn İshâk, Züleyhâ'nın hükümdar er-Reyyân b. el-Velîd'in kız kardeşinin kızı olduğunu zikretmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا) قال: كان صبيا في المهد. وكذا رُوي عن أبي هريرة، وهلال بن يَسَاف، والحسن، وسعيد بن جبير والضحاك بن مُزاحم: أنه كان صبيا في الدار. واختاره ابن جرير.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan (وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا) kavli hakkında şöyle rivayet etti: "O, beşikte bir bebekti." Ebû Hureyre, Hilâl b. Yesâf, el-Hasan, Saîd b. Cübeyr ve ed-Dahhâk b. Müzâhim'den de evde bulunan bir bebek olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وقد ورد فيه حديث مرفوع فقال ابن جرير: حدثنا الحسن بن محمد، حدثنا عفان، حدثنا حماد -هو ابن سلمة -أخبرني عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، عن النبي
Bu hususta merfû bir hadis de vârid olmuştur; nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet etti, bize Affân rivayet etti, bize Hammâd -ki o İbn Seleme'dir- rivayet etti, bana Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den [şöyle rivayet etti]:
ﷺ قال: "تكلم أربعة وهم صغار"، فذكر فيهم شاهد يوسف .
(sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğunu aktardı: "Küçükken dört kişi konuştu." Bunlar arasında Yûsuf'un şahidini de zikretti .
ورواه غيره عن حماد بن سلمة، عن عطاء، عن سعيد، عن ابن عباس؛ أنه قال: تكلم أربعة وهم صغار: ابن ماشطة بنت فرعون، وشاهد يوسف، وصاحب جُرَيْج، وعيسى ابن مريم .
Başkası da bunu Hammâd b. Seleme'den, o Atâ'dan, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Küçükken dört kişi konuştu: Firavun'un kızının kuaförünün (mâşıtasının) oğlu, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı (lehine şahitlik eden bebek) ve Meryem oğlu Îsâ .
وقال ليث بن أبي سليم، عن مجاهد: كان من أمر الله، ولم يكن إنسيا. وهذا قول غريب.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den şöyle nakletti: "Allah'ın emrinden [bir şey] idi, insan değildi." Bu garip bir sözdür.
وقوله: (فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ) أي: فلما تحقق زوجها صدقَ يوسف وكذبها فيما قذفته ورمته به، (قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ) أي: إن هذا البهت واللَّطخ الذي لطخت عرض هذا الشاب به من جملة كيدكن، (إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ)
[Allah Teâlâ'nın] (فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ) kavli; yani kocası Yûsuf'un doğruluğunu ve kadının ona attığı iftira ve ithamda yalancı olduğunu kesin olarak anlayınca, (قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ) yani bu iftira ve bu genç delikanlının ırzına sürdüğün bu leke sizin tuzağınızdandır, (إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ) dedi.
ثم قال آمرا ليوسف، ﵇، بكتمان ما وقع: يا (يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا) أي: اضرب عن هذا [الأمر] صفحا، فلا تذكره لأحد، (وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ) يقول لامرأته وقد كان لين العريكة سهلا أو أنه عذرها؛ لأنها رأت ما لا صبر لها عنه، فقال لها: (وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ) أي: الذي وقع منك من إرادة السوء بهذا الشاب، ثم قَذْفه بما هو بريء منه، استغفري من هذا الذي وقع منك، (إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ)
Sonra vuku bulan şeyi gizlemesini Yûsuf (aleyhisselâm)'a emrederek şöyle dedi: Ey (يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا) yani bu [işi] bir yana bırak, bunu kimseye anlatma. (وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ) -kocası yumuşak huylu, uysal biri olduğu veya kadının sabredemeyeceği bir şey gördüğünden onu mazur gördüğü için karısına şöyle dedi:- (وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ) yani bu gence kötülük kastetmekten, sonra da berî olduğu bir şeyle ona iftira atmaktan ötürü senden sadır olan günahın için; senden sadır olan bu şeyden ötürü bağışlanma dile, (إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ).
{وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠)}
{وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠)} “Şehirdeki bazı kadınlar: 'Azîz'in karısı delikanlısından murat almak istiyormuş; besbelli ki sevgi onun yüreğine işlemiş. Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler.”
يخبر تعالى أن خبر يوسف وامرأة العزيز شاع في المدينة، وهي مصر، حتى تحدث الناس به، (وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ) مثل نساء الأمراء [و] الكبراء، ينكرن على امرأة العزيز، وهو الوزير، ويعبن ذلك عليها: (امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ) أي: تحاول غلامها عن نفسه، وتدعوه إلى
Allah Teâlâ, Yûsuf ile Azîz'in karısının haberinin şehirde -ki orası Mısır'dır- yayıldığını, hatta insanların bunu konuşur olduğunu haber vermektedir: (وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ) emirlerin [ve] ileri gelenlerin kadınları gibi [kimseler], Azîz'in -ki o vezirdir- hanımını kınayarak ve bu yaptığını ayıplayarak şöyle dediler: (امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ) yani uşağını nefsinden murat almaya zorluyor ve onu
نفسها، (قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا) أي قد: وصل حبه إلى شغاف قلبها. وهو غلافه.
kendine çağırıyor. (قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا) Yani sevgisi kalbinin şegāfına, yani zarına ulaşmıştır.
قال الضحاك عن ابن عباس: الشَّغَف: الحب القاتل، والشَّغَف دون ذلك، والشغاف: حجاب القلب.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: eş-Şeğaf (الشَّغَف) öldürücü sevgi, eş-şağaf (الشَّغَف) bundan daha aşağısı, eş-şiğâf (الشغاف) ise kalbin zarıdır.
(إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: في صنيعها هذا من حبها فتاها، ومراودتها إياه عن نفسه.
(إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) Yani delikanlısını sevmesi ve ondan murat almak istemesi şeklindeki bu davranışında [apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz].
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)}
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)} “[Kadın] onların dedikodusunu işitince onlara davetçi gönderdi ve onlar için yaslanacak yerler hazırladı. Her birine bir bıçak verdi ve [Yûsuf'a]: 'Çık karşılarına!' dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde pek büyüttüler ve ellerini kestiler: 'Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil, olsa olsa değerli bir melektir' dediler. [Kadın] dedi ki: 'İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Yemin olsun ki ben ondan murat almak istedim de o namusunu korudu. Eğer emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve zelillerden olacaktır!' [Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan, beni çağırdıkları şeyden bana daha sevimlidir. Eğer onların tuzağını benden savmazsan onlara meyleder ve cahillerden olurum.' Rabbi onun duasını kabul etti ve kadınların tuzağını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
(فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ) قال بعضهم: بقولهن. وقال محمد بن إسحاق: بل بَلَغهُنَّ حُسْنُ يوسف، فأحببن أن يرينه، فقلن ذلك ليتوصلن إلى رؤيته ومشاهدته، فعند ذلك (أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ) أي: دعتهن إلى منزلها لتضيفهن (وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً).
(فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ) Bazıları: "Sözlerini [işitince]" demiştir. Muhammed b. İshâk ise şöyle demiştir: Bilakis onlara Yûsuf'un güzelliği haberi ulaşmıştı, onu görmek istediler ve onu görmeye ve müşahede etmeye bir yol bulmak için böyle söylediler. Bunun üzerine (أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ) yani onları ağırlamak için evine davet etti (وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً).
قال ابن عباس، وسعيد بن جبير، ومجاهد، والحسن، والسدي، وغيرهم: هو المجلس المعد، فيه مفارش ومخاد وطعام، فيه ما يقطع بالسكاكين من أترج ونحوه. ولهذا قال تعالى: (وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا) وكان هذا مكيدة منها، ومقابلة لهن في احتيالهن على رؤيته، (وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ) وذلك أنها كانت قد خبأته في مكان آخر، (فَلَمَّا) خرج و (رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ) أي: أعظمن شأنه، وأجللن قدره؛ وجعلن يقطعن أيديهن دَهَشا برؤيته، وهن يظنن أنهن يقطعن الأترج بالسكاكين، والمراد: أنهن حززن أيديهن بها، قاله غير واحد.
İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, el-Hasan, es-Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu, içinde minderler, yastıklar ve ağaç kavunu gibi bıçakla kesilen yiyeceklerin bulunduğu hazırlanmış bir meclistir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: (وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا) buyurmuştur. Bu, kadının kurduğu bir tuzak ve onların onu görmek için kurdukları hileye bir karşılıktı. (وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ) Çünkü kadın onu başka bir yerde saklamıştı. [Yûsuf] çıkıp da (فَلَمَّا) (رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ) yani onun şanını yücelttiler, değerini büyüttüler; onu görmenin şaşkınlığıyla bıçaklarla ağaç kavununu kestiklerini sanarak ellerini kesmeye başladılar. Kastedilen, ellerini bıçaklarla yarmış/çizmiş olmalarıdır; bunu birden fazla kişi söylemiştir.
وعن مجاهد، وقتادة: قطعن أيديهن حتى ألقينها، فالله أعلم.
Mücâhid ve Katâde'den: "Ellerini koparıp atacak derecede kestiler" [rivayeti nakledilmiştir]. Doğrusunu Allah bilir.
وقد ذكر عن زيد بن أسلم أنها قالت لهن بعدما أكلن وطابت أنفسهن، ثم وضعت بين أيديهن أترجا وآتت كل واحدة منهن سكينا: هل لكن في النظر إلى يوسف؟ قلن: نعم. فبعثت إليه تأمره أن اخرج إليهن فلما رأينه جعلن يقطعن أيديهن، ثم أمرته أن يرجع فرجع ليرينه مقبلا ومدبرا، وهن يحززن في أيديهن، فلما أحسسن بالألم جعلن يولولن، فقالت: أنتن من نظرة واحدة فعلتن هكذا، فكيف ألام أنا؟ فقلن حاش لله ما هذا بشرا إن هذا إلا ملك كريم، ثم قلن لها: وما نرى عليك من لوم بعد الذي رأينا، لأنهن لم يرين في البشر شبهه ولا قريبا منه، فإنه، صلوات الله عليه وسلم كان قد أعطي شطر الحسن، كما ثبت ذلك في الحديث الصحيح في حديث الإسراء: أن رسول الله ﷺ مر بيوسف، ﵇، في السماء الثالثة، قال: "فإذا هو قد أعطي شطر الحسن" .
Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre, kadınlar yemek yiyip keyifleri yerine geldikten sonra kadın onların önüne ağaç kavunu koyup her birine bir bıçak vermiş ve: "Yûsuf'a bakmak ister misiniz?" demiştir. Onlar: "Evet" deyince ona haber gönderip kadınların karşısına çıkmasını emretmiştir. Kadınlar onu görünce ellerini kesmeye başlamışlar; sonra kadın dönüp gitmesini emretmiş, o da dönerken ve giderken görsünler diye dönmüştür; onlar ise ellerini doğramaktaydılar. Acıyı hissettiklerinde feryat edip dövünmeye başladılar. Bunun üzerine kadın: "Siz tek bir bakışla böyle yaptınız, ben nasıl kınanırım?" dedi. Onlar da: "Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil, olsa olsa değerli bir melektir" dediler. Sonra kadına: "Gördüklerimizden sonra senin üzerinde hiçbir kınama görmüyoruz" dediler. Çünkü onlar insanlar arasında onun benzerini ve ona yakın birini görmemişlerdi; zira o -salavâtullâhi aleyhi ve selâmühû - güzelliğin yarısına mazhar kılınmıştı. Nitekim sahih hadiste, İsrâ hadisinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in üçüncü semada Yûsuf (aleyhisselâm)'a uğradığı ve: "Bir de baktım ki ona güzelliğin yarısı verilmiş" buyurduğu sabittir.
وقال حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطي يوسف وأمه شطر
Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o da Enes'ten naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أعطي يوسف وأمه شطر...» «Yûsuf'a ve annesine [güzelliğin] yarısı...»
الحسن" وقال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود قال: أعطي يوسف وأمه ثلث الحسن.
yarısı verildi." Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Yûsuf'a ve annesine güzelliğin üçte biri verildi."
وقال أبو إسحاق أيضا، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: كان وجه يوسف مثل البرق، وكانت المرأة إذا أتته لحاجة غطى وجهه مخافة أن تفتتن به.
Ebû İshâk yine Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah'tan şöyle dediğini nakletti: "Yûsuf'un yüzü şimşek gibiydi. Bir kadın bir ihtiyaç için yanına geldiğinde, kadının kendisine meftun olmasından korktuğu için yüzünü örterdi."
ورواه الحسن البصري مرسلا عن النبي ﷺ أنه قال: "أعطي يوسف وأمه ثلث حسن أهل الدنيا، وأعطى الناس الثلثين -أو قال: أعطي يوسف وأمه الثلثين والناس الثلث"
Hasan-ı Basrî de bunu mürsel olarak Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu şeklinde rivayet etmiştir: "Yûsuf'a ve annesine dünya ehlinin güzelliğinin üçte biri, insanlara ise üçte ikisi verildi -veya şöyle demiştir: Yûsuf'a ve annesine üçte ikisi, insanlara ise üçte biri verildi-" .
وقال سفيان، عن منصور، عن مجاهد عن ربيعة الجُرَشي قال: قسم الحسن نصفين، فأعطي يوسف وأمه سارة نصف الحسن. والنصف الآخر بين سائر الخلق.
Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o Rebîa el-Cüreşî'den nakletti; o şöyle demiştir: "Güzellik ikiye bölündü; güzelliğin yarısı Yûsuf'a ve annesi [ninesi] Sâre'ye verildi. Diğer yarısı ise diğer bütün yaratılmışlar arasında paylaştırıldı."
وقال الإمام أبو القاسم السهيلي: معناه: أن يوسف كان على النصف من حسن آدم، ﵇، فإن الله خلق آدم بيده على أكمل صورة وأحسنها، ولم يكن في ذريته من يوازيه في جماله، وكان يوسف قد أعطي شطر حسنه.
İmam Ebu'l-Kāsım es-Süheylî şöyle demiştir: Bunun anlamı, Yûsuf'un Âdem (aleyhisselâm)'ın güzelliğinin yarısına sahip olduğudur. Zira Allah Âdem'i kendi eliyle en mükemmel ve en güzel surette yaratmıştır; zürriyetinde güzellikte ona denk olan kimse yoktu ve Yûsuf'a onun güzelliğinin yarısı verilmişti.
فلهذا قال هؤلاء النسوة عند رؤيته: (حَاشَ لِلَّهِ) قال مجاهد وغير واحد: معاذ الله، (مَا هَذَا بَشَرًا) وقرأ بعضهم: "ما هذا بِشِرًى" أي: بمشترى.
İşte bu yüzden bu kadınlar onu gördüklerinde: (حَاشَ لِلَّهِ) -Mücâhid ve birden fazla kişi: "Allah'a sığınırız" [demektir] demiştir-, (مَا هَذَا بَشَرًا) dediler. Bazıları "مَا هَذَا بِشِرًى" yani "satın alınmış bir köle değildir" şeklinde okumuştur.
(إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ * قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ) تقول هذا معتذرة إليهن بأن هذا حقيق بأن يحبّ لجماله وكماله.
(إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ * قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ) Kadın bunu, onun güzelliği ve kemali sebebiyle sevilmeye layık olduğunu belirterek onlara özür beyan edercesine söylemektedir.
(وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ) أي: فامتنع. قال بعضهم: لما رأين جماله الظاهر، أخبرتهن بصفاته الحسنة التي تخفى عنهن، وهي العفة مع هذا الجمال، ثم قالت تتوعد (وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ) فعند ذلك استعاذ يوسف، ﵇، من شرهن وكيدهن، وقال: (رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ) أي: من الفاحشة، (وَإِلا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ) أي: إن وكلتني إلى نفسي، فليس لي من نفسي قدرة، ولا أملك لها ضرا ولا نفعا إلا بحولك وقوتك، أنت المستعان وعليك التكلان، فلا تكلني إلى نفسي.
(وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ) Yani direndi/kaçındı. Bazıları şöyle demiştir: Kadınlar onun zahirî güzelliğini görünce, kadın onlara kendilerince gizli kalan güzel vasıflarını haber verdi ki bu da bu güzellikle beraber olan iffettir. Sonra tehdit ederek şöyle dedi: (وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ). Bunun üzerine Yûsuf (aleyhisselâm) onların şerrinden ve tuzağından [Allah'a] sığındı ve: (رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ) yani fuhuştan [daha sevimlidir], (وَإِلا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ) yani beni nefsime bırakırsan kendimden bir kudretim yoktur; Senin havlin ve kuvvetin olmadan nefsim için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Yardım istenen Sensin, tevekkül Sanadır; beni nefsime bırakma, dedi.
(أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ * فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) وذلك أن يوسف، ﵇، عَصَمه الله عصمة عظيمة، وحماه فامتنع منها أشد الامتناع، واختار السجن
{ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ * فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “...onlara meyleder ve cahillerden olurum.” Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzaklarını ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Bu da şundandır ki Allah, Yûsuf'u (aleyhisselâm) büyük bir ismetle (korumayla) korumuş ve muhafaza etmiştir; o da kadından son derece kaçınmış ve zindanı...
على ذلك، وهذا في غاية مقامات الكمال: أنه مع شبابه وجماله وكماله تدعوه سيدته، وهي امرأة عزيز مصر، وهي مع هذا في غاية الجمال والمال، والرياسة ويمتنع من ذلك، ويختار السجن على ذلك، خوفا من الله ورجاء ثوابه.
buna tercih etmiştir. Bu ise kemal makamlarının zirvesidir: Gençliği, güzelliği ve kemaliyle birlikte hanımefendisi -ki o Mısır azizinin karısıdır ve bununla beraber son derece güzel, mal ve mevki sahibidir- kendisini [kötülüğe] çağırmakta, o ise bundan kaçınmakta ve Allah korkusu ile O'nun sevabını umarak buna karşı zindanı tercih etmektedir.
ولهذا ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "سبعة يظلهم الله في ظله يوم لا ظل إلا ظله: إمام عادل، وشاب نشأ في عبادة الله ورجل قلبه معلق بالمسجد إذا خرج منه حتى يعود إليه، ورجلان تحابا في الله اجتمعا عليه وافترقا عليه، ورجل تصدق بصدقة فأخفاها حتى لا تعلم شماله ما أنفقت يمينه، ورجل ذكر الله خاليا ففاضت عيناه، ورجل دعته امرأة ذات جمال ومنصب، فقال: إني أخاف الله"
Bundan dolayı Sahîhayn'da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu sabittir: "Yedi sınıf insan vardır ki Allah onları, Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde gölgesinde gölgelendirir: Âdil devlet başkanı, Allah'a ibadetle yetişen genç , camiden çıktığında tekrar oraya dönünceye kadar kalbi mescide bağlı olan adam , Allah için birbirini seven, O'nun rızası üzere bir araya gelip O'nun rızası üzere ayrılan iki adam, bir sadaka verip de sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek şekilde gizleyen adam, tenha bir yerde Allah'ı anıp gözleri dolup taşan adam ve güzel ve mevki sahibi bir kadının kendisini [kötülüğe] çağırdığında: 'Ben Allah'tan korkarım' diyen adam" .
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)}
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)} “Sonra delilleri gördükleri halde, [kadınların dedikodularını kesmek için] onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü.”
يقول تعالى: ثم ظهر لهم من المصلحة فيما رأوه أنهم يسجنونه إلى حين، أي: إلى مدة، وذلك بعدما عرفوا براءته، وظهرت الآيات -وهي الأدلة -على صدقه في عفته ونزاهته. فكأنهم -والله أعلم -إنما سجنوه لما شاع الحديث إيهاما أن هذا راودها عن نفسها، وأنهم سجنوه على ذلك. ولهذا لما طلبه الملك الكبير في آخر المدة، امتنع من الخروج حتى تتبين براءته مما نسب إليه من الخيانة، فلما تقرر ذلك خرج وهو نَقِيّ العرض، صلوات الله عليه وسلامه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sonra onun beraatini anladıktan ve onun iffet ve dürüstlüğündeki doğruluğuna dair deliller -yani kanıtlar- ortaya çıktıktan sonra, gördükleri maslahat gereği onu bir süreye kadar zindana atmaları kendilerine uygun göründü. Sanki onlar -doğrusunu Allah bilir- olay yayılınca sanki Yûsuf kadından murat almak istemiş ve bundan dolayı onu hapsetmişler izlenimi vermek için onu hapsettiler. Bu yüzden büyük hükümdar sürenin sonunda onu çağırdığında, kendisine isnat edilen hıyanetten beraati ortaya çıkıncaya kadar çıkmaktan kaçındı. Bu durum kesinleşince namusu tertemiz olarak çıktı -salavâtullâhi aleyhi ve selâmühû-.
وذكر السُّدِّي: أنهم إنما سجنوه لئلا يشيع ما كان منها في حقه، ويبرأ عرضه فيفضحها.
es-Süddî şöyle zikretmiştir: Onu, kadının onun hakkındaki yaptığı şey yayılmasın, Yûsuf'un namusu temize çıkıp kadını rezil etmesin diye hapsettiler.
{وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)}
{وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı girdi. Onlardan biri: 'Ben rüyamda şarap [için üzüm] sıktığımı gördüm' dedi. Diğeri de: 'Ben rüyamda başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz' dedi.”
قال قتادة: كان أحدهما ساقي الملك، والآخر خبازه.
Katâde şöyle dedi: "Onlardan biri hükümdarın sakisi, diğeri ise fırıncısı (aşçısı) idi."
قال محمد بن إسحاق: كان اسم الذي على الشراب "نبوا"، والآخر "مجلث".
Muhammed b. İshâk dedi ki: "İçecekten sorumlu olanın adı Nebvâ, diğerinin adı ise Meclis idi."
قال السدي: وكان سبب حبس الملك إياهما أنه توهم أنهما تمالآ على سمه في طعامه وشرابه.
es-Süddî dedi ki: Hükümdarın onları hapsetmesinin sebebi, yemeğinde ve içeceğinde kendisini zehirlemek üzere iş birliği yaptıklarını sanmasıydı.
وكان يوسف، ﵇، قد اشتهر في السجن بالجود والأمانة وصدق الحديث، وحسن السّمت وكثرة العبادة، صلوات الله عليه وسلامه، ومعرفة التعبير والإحسان إلى أهل السجن وعيادة
Yûsuf aleyhisselâm zindanda cömertliği, güvenilirliği, doğru sözlülüğü, vakar ve güzel hâli, ibadetinin çokluğu —Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—, [rüya] tabiri bilgisi, zindan ehline iyilik etmesi ve [onların]
مرضاهم والقيام بحقوقهم. ولما دخل هذان الفتيان إلى السجن، تآلفا به وأحباه حبا شديدا، وقالا له: والله لقد أحببناك حبا زائدا. قال بارك الله فيكما، إنه ما أحبني أحد إلا دخل عليّ من محبته ضرر، أحبتني عمتي فدخل علي الضرر بسببها، وأحبني أبي فأوذيت بسببه، وأحبتني امرأة العزيز فكذلك، فقالا والله ما نستطيع إلا ذلك، ثم إنهما رأيا مناما، فرأى الساقي أنه يعصر خمرا -يعني عنبا -وكذلك هي في قراءة عبد الله بن مسعود: "إني أراني أعصر عنبا". ورواه ابن أبي حاتم، عن أحمد بن سِنَان، عن يزيد بن هارون، عن شَرِيك، عن الأعمش، عن زيد بن وهب، عن ابن مسعود: أنه قرأها: "أعصر عنبا".
hastalarını ziyaret edip onların haklarını gözetmesiyle tanınmıştı. Bu iki delikanlı zindana girdiklerinde onunla kaynaştılar ve onu çok sevdiler. Ona: "Vallahi seni pek çok sevdik" dediler. O da : "Allah ikinizi de mübarek kılsın; beni kim sevdiyse sevgisinden dolayı bana bir zarar gelmiştir. Halam beni sevdi, onun yüzünden bana zarar geldi. Babam beni sevdi, onun yüzünden eziyet gördüm. Azîz'in karısı beni sevdi, yine aynı şekilde" dedi. Onlar da: "Vallahi bundan başkasına güç yetiremeyiz" dediler. Sonra ikisi birer rüya gördüler. Saki rüyasında şarap -yani üzüm- sıktığını gördü; Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de bu böyledir: "إني أراني أعصر عنبا" (Ben rüyamda üzüm sıktığımı gördüm). İbn Ebî Hâtim bunu Ahmed b. Sinân'dan, o Yezîd b. Hârûn'dan, o Şerîk'ten, o el-A'meş'ten, o Zeyd b. Vehb'den, o da İbn Mes'ûd'dan onun "أعصر عنبا" şeklinde okuduğu şeklinde rivayet etmiştir.
وقال الضحاك في قوله: (إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا) يعني: عنبا. قال: وأهل عمان يسمُّون العنب خمرا.
ed-Dahhâk (إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا) kavli hakkında: "Yani üzüm [sıktığımı gördüm]" dedi. Ve şöyle dedi: "Ummân ehli üzüme hamr (şarap) adını verirler."
وقال عكرمة: رأيت فيما يرى النائم أني غرست حَبَلة من عنب، فنبتت. فخرج فيه عناقيد، فعصرتهن ثم سقيتهن الملك. قال تمكث في السجن ثلاثة أيام، ثم تخرج فتسقيه خمرا.
İkrime [sakinin şöyle dediğini] nakletti: "Rüyamda bir asma çubuğu diktiğimi, onun büyüdüğünü, üzerinde salkımlar bittiğini, onları sıkıp sonra hükümdara içirdiğimi gördüm." [Yûsuf] şöyle dedi : "Zindanda üç gün kalacaksın, sonra çıkıp ona şarap içireceksin."
وقال الآخر -وهو الخباز -: (إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) والمشهور عند الأكثرين ما ذكرناه، وأنهما رأيا مناما وطلبا تعبيره.
Diğeri -ki o fırıncıdır- şöyle dedi: (إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ). Çoğunluğun nezdinde meşhur olan zikrettiğimizdir; yani ikisi birer rüya görmüş ve tabirini istemişlerdir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع وابن حميد قالا حدثنا جرير، عن عمارة بن القعقاع، عن إبراهيم، عن عبد الله قال: ما رأى صاحبا يوسف شيئا، إنما كانا تحالما ليجربا عليه.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Umâre b. el-Ka'kâ'dan, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan şöyle anlattı: "Yûsuf'un iki zindan arkadaşı hiçbir şey görmemişlerdi; sadece onu denemek için rüya görmüş gibi yapmışlardı."
{قَالَ لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧)}
{قَالَ لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Size rızıklanacağınız bir yemek gelmeden önce mutlaka onun yorumunu daha o size gelmeden önce bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği ilimlerdendir. Şüphesiz ben Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim.'”
يخبرهما يوسف، ﵇، أنهما مهما رأيا في نومهما من حلم، فإنه عارف بتفسيره ويخبرهما بتأويله قبل وقوعه؛ ولهذا قال: (لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا)
Yûsuf (aleyhisselâm) onlara, uykularında her ne rüya görürlerse görsünler kendisinin mutlaka onun tefsirini bildiğini ve henüz gerçekleşmeden önce tevilini kendilerine haber vereceğini bildirmektedir. Nitekim bundan dolayı: { لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا } “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmeden önce, mutlaka onun yorumunu daha o size gelmeden önce bildiririm” demiştir.
قال مجاهد: يقول: (لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ) [في نومكما] (إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا) وكذا قال السدي.
Mücâhid şöyle demiştir: [Yûsuf şöyle] demektedir: [Rüyanızda] (لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ) (إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا). es-Süddî de böyle demiştir.