وقال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا محمد بن يزيد -شيخ له -حدثنا رشدين، عن الحسن بن ثوبان، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: ما أدري لعل يوسف، ﵇، كان يعتاف وهو كذلك، لأني أجد في كتاب الله حين قال للرجلين: (لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ) قال: إذا جاء الطعام حلوا أو مرا أعتاف عند ذلك. ثم قال ابن عباس: إنما علم فعلم. وهذا أثر غريب.
İbn Ebî Hâtim (rahimehullâh) dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Muhammed b. Yezîd -ki kendisinin hocasıdır- anlattı, bize Rişdîn, el-Hasen b. Sevbân'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle anlattı: "Bilmiyorum, belki de Yûsuf (aleyhisselâm) iyâfe (kehanet/sezgi) yapıyordu ve bu öyleydi; çünkü Allah'ın Kitabı'nda o iki adama şöyle dediğini görüyorum: (لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ) Şöyle dedi: Yemek tatlı veya acı geldiğinde, o anda kehanette bulunurdu." Sonra İbn Abbâs dedi ki: "O ancak [Allah tarafından] öğretildi de bildi." Bu, garip bir rivayettir .
ثم قال: وهذا إنما هو من تعليم الله إياي؛ لأني اجتنبت ملة الكافرين بالله واليوم الآخر، فلا يرجون ثوابا ولا عقابا في المعاد.
Sonra şöyle dedi: Bu, ancak Allah'ın bana öğretmesindendir; çünkü ben, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, dolayısıyla ahirette hiçbir sevap ummayan ve hiçbir cezadan korkmayan bir kavmin dininden uzak durdum.
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨)}
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨)} “Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya‘kûb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir. Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.”
(وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ) يقول: هجرت طريق الكفر والشرك، وسلكت طريق هؤلاء المرسلين، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، وهكذا يكون حال من سلك طريق الهدى، واتبع المرسلين، وأعرض عن طريق الظالمين فإنه يهدي قلبه ويعلّمه ما لم يكن يعلمه، ويجعله إماما يقتدى به في الخير، وداعيا إلى سبيل الرشاد.
(وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ) [Yûsuf] şöyle demektedir: Küfür ve şirk yolunu terk ettim, bu peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun- yoluna girdim. Hidayet yoluna giren, peygamberlere uyan ve zalimlerin yolundan yüz çeviren kimsenin hali işte böyledir ; çünkü [Allah] onun kalbine hidayet verir, bilmediği şeyleri ona öğretir, onu hayırda kendisine uyulan bir önder ve doğru yola çağıran bir davetçi kılar.
(مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ) هذا التوحيد -وهو الإقرار بأنه لا إله إلا هو وحده لا شريك له، (مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا) أي: أوحاه إلينا، وأمرنا به (وَعَلَى النَّاسِ) إذ جعلنا دعاة لهم إلى ذلك (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) أي: لا يعرفون نعمة الله عليهم بإرسال الرسل إليهم، بل {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} [إبراهيم: ٢٨].
(مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ) Bu tevhid -ki O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını, tek olduğunu ve hiçbir ortağı olmadığını ikrar etmektir-; (مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا) yani bunu bize vahyetmesi ve emretmesidir; (وَعَلَى النَّاسِ) bizi insanları buna çağıran davetçiler kılmasıdır. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) Yani peygamberler göndermek suretiyle üzerlerindeki Allah'ın nimetini takdir etmezler, aksine: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirdiler ve kavimlerini helak yurduna sürüklediler” [İbrâhîm: 28].
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا أبو معاوية، حدثنا حجاج، عن عطاء، عن ابن عباس؛ أنه كان يجعل الجد أبا، ويقول: والله فمن شاء لاعناه عند الحجْر، ما ذكر الله جدا ولا جدة، قال الله تعالى -يعني إخبارا عن يوسف: (وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize Haccâc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o, dedeyi baba konumunda tutar ve şöyle derdi: "Vallahi dileyenle Hicr'in yanında lanetleşiriz (mülâane yaparız); Allah ne bir dedeyi ne de bir nineyi [mirasta ayrı bir sınıf olarak] zikretmiştir." Nitekim Allah Teâlâ -yani Yûsuf'tan haber vererek- şöyle buyurmuştur: (وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ).
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ أَمَرَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠)}
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ أَمَرَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠)} “Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı birçok rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı? O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir. Allah onlara hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm yalnız Allah'ındır; O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler.”
ثم إن يوسف، ﵇، أقبل على الفتيين بالمخاطبة، والدعاء لهما إلى عبادة الله وحده لا شريك له وَخَلْع ما سواه من الأوثان التي يعبدها قومهما، فقال: (أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ)
Sonra Yûsuf -aleyhisselâm- o iki gence yönelerek onlara hitap etti; onları eşi ve ortağı olmayan bir ve tek olan Allah'a kulluk etmeye ve kavimlerinin taptığı O'ndan başka putları terk etmeye davet edip şöyle dedi: {أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Birbirinden ayrı [ve farklı] rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye boyun eğdiren tek ve kahredici olan Allah mı?”
[أي] الذي وَلِى كل شيء بِعزّ جلاله، وعظمة سلطانه.
[Yani] celâlinin izzeti ve saltanatının azametiyle her şeye hükmeden [Allah mı?]
ثم بين لهما أنَّ التي يعبدونها ويسمّونها آلهة، إنما هو جَهْلُ منهم، وتسمية من تلقاء أنفسهم، تلقاها خَلَفهم عن سَلَفهم، وليس لذلك مستند من عند الله؛ ولهذا قال: (مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ) أي: حجة ولا برهان.
Sonra onlara, taptıkları ve ilah olarak adlandırdıkları şeylerin sadece kendi cehaletleri ve kendiliklerinden taktıkları, sonrakilerin öncekilerden devraldığı isimler olduğunu ve buna dair Allah katından hiçbir dayanak bulunmadığını açıkladı; bundan dolayı şöyle buyurdu: (مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ) Yani ne bir hüccet ne de bir delil [indirmiştir].
ثم أخبرهم أن الحكم والتصرف والمشيئة والملك كلَّه لله، وقد أمر عباده قاطبة ألا يعبدوا إلا إياه، ثم قال: ذلك الدين القيم أي: هذا الذي أدعوكم إليه من تَوحيد الله، وإخلاص العمل له، هو الدين المستقيم، الذي أمر الله به وأنزل به الحجة والبرهان الذي يحبه ويرضاه، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) أي: فلهذا كان أكثرهم مشركين. {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [يوسف: ١٠٣].
Sonra hükmün, tasarrufun, dilemenin ve mülkün tamamının Allah'a ait olduğunu, bütün kullarına yalnızca Kendisine ibadet etmelerini emrettiğini bildirdi; sonra şöyle dedi: "İşte dosdoğru din budur"; yani sizi davet ettiğim bu tevhid ve ameli yalnızca O'na halis kılma dini, Allah'ın emrettiği, hakkında hüccet ve bürhan indirdiği, sevip razı olduğu dosdoğru dindir. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) Yani işte bundan dolayı onların çoğu müşriktir. {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir” [Yûsuf: 103].
وقد قال ابن جرير: إنما عَدَلَ بهم يوسف عن تعبير الرؤيا إلى هذا، لأنه عَرَف أنها ضارّة لأحدهما، فأحب أن يشغلهما بغير ذلك، لئلا يعاودوه فيها، فعاودوه، فأعاد عليهم الموعظة.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Yûsuf'un rüya tabirinden buna yönelmesinin sebebi, rüyanın ikisinden biri için zararlı olduğunu bilmesiydi; bu yüzden tekrar sormasınlar diye onları başka bir şeyle meşgul etmek istedi. Ancak onlar tekrar sorunca, onlara nasihati yineledi .
وفي هذا الذي قاله نظر؛ لأنه قد وَعَدَهما أولا بتعبيرها ولكن جعل سؤالهما له على وجه التعظيم والاحترام وُصْلة وسببا إلى دعائهما إلى التوحيد والإسلام، لما رأى في سجيتهما من قبول الخير والإقبال عليه، والإنصات إليه، ولهذا لما فرغ من دعوتهما، شرع في تعبير رؤياهما، من غير تكرار سؤال فقال:
İbn Cerîr'in bu söylediği tartışmaya açıktır; zira [Yûsuf] en başta onlara rüyalarını tabir edeceğini vadetmişti . Fakat onların kendisine yönelik saygı ve hürmet dolu sorularını, fıtratlarında hayrı kabule, ona yönelmeye ve onu dinlemeye dair gördüğü yatkınlık sebebiyle, tevhide ve İslam'a davet etmek için bir vesile ve sebep kıldı. Bundan dolayı onların davetini tamamlayınca, soruyu tekrar ettirmelerine gerek kalmadan rüyalarını tabir etmeye başlayarak şöyle dedi:
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١)}
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١)} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.”
يقول لهما: (يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا) وهو الذي رأى أنه يعصر خمرا، ولكنه لم يعينِّه لئلا يحزن ذاك، ولهذا أبهمه في قوله: (وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ) وهو في نفس الأمر الذي رأى أنه يحمل فوق رأسه خبزا.
Onlara şöyle demektedir: (يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا) Bu, kendisini şarap sıkarken gören kimsedir; fakat o kişi üzülmesin diye onu açıkça tayin etmedi; bundan dolayı şu sözünde onu kapalı bıraktı: (وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ) İşin aslında ise o, başının üstünde ekmek taşıdığını gören kimsedir.
ثم أعلمهما أن هذا قد فُرغ منه، وهو واقع لا محالة؛ لأن الرؤيا على رجل طائر ما لم تُعَبر، فإذا عُبِّرَت وَقَعت.
Sonra onlara bu işin bitirildiğini ve kesinlikle gerçekleşeceğini bildirdi; çünkü rüya tabir edilmediği sürece bir kuşun ayağı üzerindedir; tabir edildiğinde ise gerçekleşir.
وقال الثوري، عن عمارة بن القعقاع عن إبراهيم، عن عبد الله قال: لما قالا ما قالا وأخبرهما، قالا ما رأينا شيئا. فقال: (قُضِيَ الأمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ)
Sevrî, Umâre b. el-Ka‘kâ‘dan, o İbrâhîm’den, o da Abdullah [b. Mes‘ûd]’dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: O ikisi söyleyeceklerini söyleyip de [Yûsuf] kendilerine haber verince: «Biz hiçbir şey görmedik» dediler. Bunun üzerine [Yûsuf]: { قُضِيَ الأمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ } “Hakkında fetva sormakta olduğunuz iş olup bitmiştir” dedi.
ورواه محمد بن فضيل عن عمارة، عن إبراهيم، عن علقمة، عن ابن مسعود به، وكذا فسره مجاهد، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغيرهم. وحاصله أن من تحلَّم بباطل وفَسّره، فإنه يُلزَم بتأويله، والله أعلم، وقد ورد في الحديث الذي رواه الإمام أحمد، عن معاوية بن حَيْدة، عن النبي ﷺ: "الرؤيا على رجل طائر ما لم تُعَبر فإذا عُبِّرت وقعت"
Bunu Muhammed b. Fudayl da Umâre'den, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da İbn Mes'ûd'dan aynı şekilde rivayet etmiştir. Mücâhid, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve başkaları da böyle tefsir etmiştir. Bunun özeti şudur: Kim asılsız bir rüya uydurur ve o tabir edilirse, onun tevili üzerine bağlayıcı olur; en doğrusunu Allah bilir. İmam Ahmed'in Muâviye b. Hayde'den, onun da Peygamber ﷺ'den rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: "Rüya, tabir edilmediği sürece bir kuşun ayağı üzerindedir ; tabir edildiği zaman ise vuku bulur" .
وفي مسند أبي يَعْلَى، من طريق يزيد الرَّقاشي، عن أنس مرفوعا: "الرؤيا لأول عابر"
Müsned-i Ebî Ya'lâ'da, Yezîd er-Rakkâşî tarikinden, Enes'ten merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: "Rüya, onu ilk tabir eden kimseye göredir" .
{وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)}
{وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)} “Ve ikisinden kurtulacağını anladığı kimseye: 'Beni efendinin yanında an' dedi. Fakat şeytan, efendisine onu hatırlatmayı unutturdu; böylece [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.”
لما ظن يوسف، ﵇، نجاة أحِدهما -وهو الساقي -قال له يوسف خفية عن الآخر والله أعلم، لئلا يشعره أنه المصلوب قال له: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ) يقول: اذكر قصتي عند ربك -وهو الملك -فنسي ذلك الموصَى أن يُذَكِّر مولاه بذلك، وكان من جملة مكايد الشيطان، لئلا يطلع نبي الله من السجن.
Yûsuf (aleyhisselâm) ikisinden birinin -ki o sakidir- kurtulacağını anlayınca -diğerine asılacak olanın kendisi olduğunu hissettirmemek için, en doğrusunu Allah bilir- gizlice ona şöyle dedi: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ) Şöyle demektedir: Hikâyemi efendinin -ki o hükümdardır- yanında an . Ancak kendisine tembihte bulunulan bu kişi, efendisine bunu hatırlatmayı unuttu. Bu da Allah'ın peygamberinin zindandan çıkmaması için şeytanın hilelerinden biriydi.
هذا هو الصواب أن الضمير في قوله: (فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ) عائد على الناجي، كما قال مجاهد، ومحمد بن إسحاق وغير واحد. ويقال: إن الضمير عائد على يوسف، ﵇، رواه ابن جرير، عن ابن عباس، ومجاهد أيضا، وعِكْرِمة، وغيرهم. وأسند ابن جرير هاهنا حديثا فقال:
Doğru olan görüş şudur: (فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ) kavlindeki zamir, Mücâhid, Muhammed b. İshâk ve pek çok âlimin belirttiği gibi kurtulan kişiye aittir. Zamirin Yûsuf'a (aleyhisselâm) ait olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan, yine Mücâhid'den, İkrime'den ve başkalarından rivayet etmiştir. İbn Cerîr burada bir hadis senediyle zikrederek şöyle demiştir:
حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا عَمْرو بن محمد، عن إبراهيم بن يزيد عن عمرو بن دينار، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: قال النبي ﷺ: "لو لم يقل -يعني: يوسف -الكلمة التي قال: ما لبث في السجن طول ما لبث. حيث يبتغي الفرج من عند غير الله" .
Bize İbn Vekî' anlattı, bize Amr b. Muhammed, İbrâhîm b. Yezîd'den , o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Eğer o -yani Yûsuf- söylediği o sözü söylemeseydi, zindanda kaldığı kadar uzun süre kalmazdı; çünkü o, kurtuluşu Allah'tan başkasının yanında aradı" .
وهذا الحديث ضعيف جدا؛ لأن سفيان بن وَكِيع ضعيف، وإبراهيم بن يزيد -هو الخُوزي -أضعف منه أيضا. وقد رُوي عن الحسن وقتادة مرسلا عن كل منهما، وهذه المرسَلات هاهنا لا تقبل لو قبل المرسل من حيث هو في غير هذا الموطن، والله أعلم.
Bu hadis son derece zayıftır; çünkü Süfyân b. Vekî' zayıftır, İbrâhîm b. Yezîd -ki o el-Hûzî'dir- ise ondan da daha zayıftır. Bu rivayet el-Hasen ve Katâde'den her birinden mürsel olarak da nakledilmiştir. Bu mürsel rivayetler, mürsel hadis bu konunun dışında bizatihi makbul sayılsa bile burada kabul edilemez; en doğrusunu Allah bilir.
وأما "البضع"، فقال مجاهد وقتادة: هو ما بين الثلاث إلى التسع. وقال وهب بن مُنَبَّه: مكث
"Bi‘d" (بضع) [kelimesine] gelince; Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: "O, üç ile dokuz arasıdır." Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: "[Şöyle] kaldı:
أيوب في البلاء سبعًا ويوسف في السجن سبعًا، وعذاب بختنصر سبعا.
Eyyûb bela içinde yedi yıl, Yûsuf zindanda yedi yıl ve Buhtunnasr'ın azabı yedi yıl sürdü.
وقال الضحاك، عن ابن عباس، ﵄: فلبث في السجن بضع سنين قال: ثنتا عشرة سنة. وقال الضحاك: أربع عشرة سنة.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletti: "Zindanda birkaç yıl kaldı" kavli hakkında: "On iki yıl" dedi. ed-Dahhâk ise: "On dört yıl" demiştir.
{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)}
{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)} “Hükümdar dedi ki: 'Ben rüyamda yedi semiz ineği, onları yiyen yedi zayıf [ineği] ve yedi yeşil başakla diğer kuru [başakları] görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir edebiliyorsanız, rüyam hakkında bana fetva verin.'”
هذه الرؤيا من مَلك مصر مما قَدّر الله تعالى أنها كانت سببا لخروج يوسفَ، ﵇، من السجن مُعزَّزًا مكرما، وذلك أن المَلك رأى هذه الرؤيا، فهالته وتَعجَّب من أمرها، وما يكون تفسيرها، فجمع الكهنة والحُزَاة وكبراء دولته وأمراءه وقَصَّ عليهم ما رأى، وسألهم عن تأويلها، فلم يعرفوا ذلك.
Mısır hükümdarının gördüğü bu rüya, Allah Teâlâ'nın takdiriyle Yûsuf'un (aleyhisselâm) zindandan izzet ve ikramla çıkmasına vesile kılınan sebeplerdendir. Şöyle ki: Hükümdar bu rüyayı gördü; rüya onu dehşete düşürdü, durumuna ve tabirinin ne olacağına hayret etti. Bunun üzerine kâhinleri, müneccimleri, devletinin ileri gelenlerini ve emirlerini toplayıp onlara gördüğü rüyayı anlattı ve tabirini sordu; fakat onlar bunu bilemediler.
{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلامِ بِعَالِمِينَ (٤٤) وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)}
{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلامِ بِعَالِمِينَ (٤٤) وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)} “Dediler ki: 'Bunlar karmaşık rüyalardır. Biz böyle rüyaların tabirini bilenler değiliz.' O iki kişiden kurtulmuş olan ve uzun bir süre sonra hatırlayan kimse dedi ki: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.' [Zindana gelip]: 'Yûsuf, ey dosdoğru kişi! Yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf [inek] ve yedi yeşil başakla diğer kuru [başaklar] hakkında bize fetva ver; umarım ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.' [Yûsuf] dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz; biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar müstesna, başağında bırakın. Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyecek yedi kurak yıl gelecektir. Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda [meyve suyu ve yağ] sıkacaklar.'”
واعتذروا إليه بأن هذه (أَضْغَاثُ أَحْلامٍ) أي: أخلاط اقتضت رؤياك هذه (وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأحْلامِ بِعَالِمِينَ) أي: ولو كانت رؤيا صحيحة من أخلاط، لما كان لنا معرفة بتأويلها، وهو تعبيرها. فعند ذلك تَذَكَّرَ ذلك الذي نجا من ذينك الفتيين اللذين كانا في السجن مع يوسف، وكان الشيطان قد أنساه ما وصّاه به يوسف، من ذكر أمره للملك، فعند ذلك تذكر (بَعْدَ أُمَّةٍ) أي: مدة -وقرأ بعضهم: "بعد أَمِةٍ" أي: بعد نسيان، فقال للملك والذين جمعهم لذلك: (أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ) أي: بتأويل هذا المنام، (فَأَرْسِلُونِ) أي: فابعثون إلى يوسف الصديق إلى السجن. ومعنى الكلام: فبعثوا فجاء. فقال: (يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا) وذكر المنام الذي رآه الملك، فعند ذلك ذكر له يوسف، ﵇، تعبيرها من غير تعنيف لذلك الفتى في نسيانه ما وصاه به، ومن غير اشتراط للخروج قبل ذلك، بل قال: (تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا) أي يأتيكم الخصب والمطر سبع سنين متواليات، ففسر البقر بالسنين؛ لأنها تثير الأرض التي تُسْتغل منها الثمرات والزروع، وهن السنبلات
Hükümdara, bunların {(أَضْغَاثُ أَحْلامٍ)} “karışık düşler” olduğunu, yani senin bu rüyanı gerektiren karmaşık hayallerden ibaret bulunduğunu ileri sürerek mazeret beyan ettiler ve {(وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأحْلامِ بِعَالِمِينَ)} “Biz böyle karışık düşlerin tabirini bilenlerden değiliz” dediler. Yani: Karışık düşler yerine sahih bir rüya olsaydı dahi bizim onun tevilini -ki o da tabiridir- bilecek bir ilmimiz yoktu. İşte o anda, Yûsuf ile birlikte zindanda bulunan o iki gençten kurtulmuş olanı [Yûsuf'u] hatırladı. Oysa şeytan, Yûsuf'un durumunu hükümdara anıp hatırlatması hususunda ona yaptığı tembihi unutturmuştu; işte tam o sırada {(بَعْدَ أُمَّةٍ)} “bir süre sonra” -bazıları bunu 'bir unutmadan sonra' manasında 'ba'de emetin' şeklinde de okumuştur- hatırladı ve hükümdara ve bu maksatla topladığı kimselere şöyle dedi: {(أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ)} “Ben size onun tabirini haber veririm,” yani bu rüyanın tevilini bildiririm, {(فَأَرْسِلُونِ)} “hemen beni gönderin!” Yani beni zindana, dosdoğru Yûsuf'a gönderin. İfadenin takdiri şöyledir: Onu gönderdiler, o da [Yûsuf'un yanına] geldi ve: {(يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا)} “Yûsuf, ey dosdoğru insan! Bize fetva ver (tabir et)” diyerek hükümdarın gördüğü rüyayı anlattı. Bunun üzerine Yûsuf (aleyhisselâm), kendisine tembih ettiği şeyi unuttuğu için o genci azarlamaksızın ve bundan önce [zindandan] çıkmayı şart koşmaksızın rüyanın tabirini ona açıkladı; bilakis şöyle dedi: {(تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا)} “Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekeceksiniz.” Yani peş peşe yedi yıl boyunca size bolluk ve yağmur gelecektir. Sığırları yıllar olarak tefsir etti; çünkü sığır, meyvelerin ve ekinlerin -ki bunlar yeşil başaklardır- elde edildiği toprağı sürer,
الخضر، ثم أرشدهم إلى ما يعتمدونه في تلك السنين فقال: (فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ) أي: مهما استغللتم في هذه السبع السنين الخصب فاخزنوه في سنبله، ليكون أبقى له وأبعد عن إسراع الفساد إليه، إلا المقدار الذي تأكلونه، وليكن قليلا قليلا لا تسرفوا فيه، لتنتفعوا في السبع الشداد، وهن السبع السنين المُحْل التي تعقب هذه السبع متواليات، وهن البقرات العجاف اللاتي يأكلن السِّمان؛ لأن سنى الجَدْب يؤكل فيها ما جَمَعَوه في سنى الخصب، وهن السنبلات اليابسات.
Sonra o yıllarda uygulamaları gereken yöntemi onlara göstererek şöyle dedi: (فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ) Yani bu yedi bolluk yılında ne ürün elde ederseniz onu başağında saklayın; zira bu, ürünün daha uzun süre dayanmasını sağlar ve bozulmasının hızlanmasını engeller; yiyeceğiniz miktar müstesnadır, o da az az olsun, israf etmeyin ki bu yedi yılı peş peşe takip edecek yedi kıtlık yılı olan çetin yıllarda faydalanasınız. Bunlar, semiz olanları yiyen zayıf ineklerdir; çünkü kuraklık yıllarında , bolluk yıllarında biriktirdikleri şeyler yenir; bunlar da kuru başaklardır.
وأخبرهم أنهن لا ينبتن شيئا، وما بذروه فلا يرجعون منه إلى شيء؛ ولهذا قال: (يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ)
Onlara o yılların hiçbir şey bitirmeyeceğini, ektiklerinden de hiçbir şey geri alamayacaklarını bildirdi; bundan dolayı şöyle buyurdu: (يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ)
ثم بشرهم بعد الجَدْب العام المتوالي بأنه يعقبهم بعد ذلك (عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ) أي: يأتيهم الغيث، وهو المَطرُ، وتُغل البلاد، ويَعصرُ الناس ما كانوا يعصرون على عادتهم، من زيت ونحوه، وسكر ونحوه حتى قال بعضهم: يدخل فيه حلب اللبن أيضًا.
Sonra peş peşe gelen genel kıtlığın ardından onları müjdeleyerek, bunun akabinde (عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ) geleceğini bildirdi; yani onlara yağmur (el-ğays) gelecektir, memleket ürün verecektir ve insanlar âdetleri olduğu üzere zeytin ve benzeri şeyleri, şeker kamışı ve benzerini sıkacaklardır; hatta bazısı süt sağmanın da buna dahil olduğunu söylemiştir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس (وَفِيهِ يَعْصِرُونَ) يحلبون.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَفِيهِ يَعْصِرُونَ) [kavli] "sağarlar" [demektir].
{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢)}
{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢)} “Hükümdar dedi ki: 'Onu bana getirin.' Elçi ona geldiğinde [Yûsuf]: 'Efendine dön ve ona ellerini kesen kadınların durumunun ne olduğunu sor; şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını çok iyi bilendir' dedi. [Hükümdar kadınlara]: 'Yûsuf'tan murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?' dedi. [Kadınlar]: 'Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azizin karısı da: 'Şimdi hak ortaya çıktı; ondan ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir' dedi. [Yûsuf dedi ki:] 'Bu, [Aziz'in] gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi ve şüphesiz Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir.'”
يقول تعالى إخبارًا عن الملك لما رجعوا إليه بتعبير رؤياه، التي كان رآها، بما أعجبه وأينقه، فعرف فضل يوسف، ﵇، وعلمه [وحسن اطلاعه على رؤياه] وحسن أخلاقه على من ببلده من رعاياه، فقال (ائْتُونِي بِهِ) أي: أخرجوه من السجن وأحضروه. فلما جاءه الرسول بذلك امتنع من الخروج حتى يتحقق الملك ورعيته براءة ساحته، ونزاهة عرضه، مما نسب إليه من جهة امرأة العزيز، وأن هذا السجن لم يكن على أمر يقتضيه، بل كان ظلما وعدوانا، قال: (ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ)
Allah Teâlâ, hükümdarın gördüğü rüyanın tabiri kendisini hayran bırakacak ve sevindirecek şekilde kendisine ulaştırıldığında; Yûsuf'un (aleyhisselâm) faziletini, ilmini, [rüyasına dair isabetli kavrayışını] ve ülkesindeki halka karşı güzel ahlakını anladığını haber vererek: (ائْتُونِي بِهِ) yani onu zindandan çıkarıp huzuruma getirin, dediğini bildirmektedir. Elçi bu emirle Yûsuf'a geldiğinde, hükümdar ve tebaası onun masumiyetini ve Azizin karısı tarafından kendisine isnat edilen şeyden iffetinin temizliğini, bu hapsin gerektirici bir sebebe dayanmayıp aksine zulüm ve düşmanlık eseri olduğunu iyice anlamadıkça çıkmaktan imtina etti ve şöyle dedi: (ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ)
وقد وردت السنة بمدحه على ذلك، والتنبيه على فضله وشرفه، وعُلُوّ قدره وصبره، صلوات الله
Nitekim sünnette de onun bu davranışını öven, faziletine, şerefine, kadrinin yüceliğine ve sabrına dikkat çeken rivayetler yer almıştır -Allah'ın salât
وسلامه عليه، ففي المسند والصحيحين من حديث الزهري، عن سعيد وأبي سلمة، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "نحن أحق بالشك من إبراهيم إذ قال {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} [البقرة: ٢٦٠] ويرحم الله لوطا لقد كان يأوي إلى ركن شديد، ولو لبثت في السجن ما لبث يوسف لأجبت الداعي"
ve selâmı onun üzerine olsun-. Müsned ve Sahîhayn'da Zührî'den, o Saîd ve Ebû Seleme'den, onlar da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha layığız; hani o: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, demişti. [Allah]: İnanmadın mı? dedi. O da: Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için, demişti' [el-Bakara: 260]. Allah Lût'a rahmet eylesin, o çok sağlam bir kaleye sığınıyordu. Eğer ben Yûsuf'un zindanda kaldığı kadar kalsaydım, o davetçiye hemen icabet ederdim" .
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، حدثنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ في قوله: (فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ) فقال رسول الله ﷺ: "لو كنت أنا لأسرعت الإجابة، وما ابتغيت العذر" .
İmam Ahmed yine şöyle dedi: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber ﷺ'den nakletti: (فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ) ayeti hakkında Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Eğer ben olsaydım hemen icabet eder, [önce] mazeret arayışına girmezdim" .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن عُيَيْنَة، عن عمرو بن دينار، عن عِكْرِمة قال: قال رسول الله ﷺ: "لقد عجبت من يوسف وصبره وكرمه، والله يغفر له، حين سُئل عن البقرات العِجاف والسِّمان، ولو كنت مكانه ما أجبتهم حتى أشترط أن يخرجوني. ولقد عجبت من يوسف وصبره وكرمه، والله يغفر له، حين أتاه الرسول، ولو كنت مكانه لبادرتهم الباب، َ ولكنه أراد أن يكون له العذر". هذا حديث مرسل
Abdürrezzâk dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den nakletti; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Yûsuf'a, onun sabrına ve cömertliğine hayret ettim -Allah onu bağışlasın-; kendisine zayıf ve semiz inekler sorulduğunda, ben onun yerinde olsaydım beni çıkarmalarını şart koşmadıkça onlara cevap vermezdim. Yûsuf'a, onun sabrına ve cömertliğine hayret ettim -Allah onu bağışlasın-; elçi kendisine geldiğinde, ben onun yerinde olsaydım hemen kapıya koşardım; fakat o, masumiyetinin ortaya konmasını istedi." Bu, mürsel bir hadistir .
وقوله تعالى: (قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ) إخبار عن الملك حين جمع النّسوة اللاتي قطعن أيديهن عند امرأة العزيز، فقال مخاطبا لهن كلهن -وهو يريد امرأة وزيره، وهو العزيز -: (مَا خَطْبُكُنَّ) أي: شأنكن وخبركن (إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ) يعني: يوم الضيافة؟ (قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ) أي: قالت النسوة جوابا للملك: حاش لله أن يكون يوسف مُتَّهَمَا، والله ما علمنا عليه من سوء. فعند ذلك (قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ)
Allah Teâlâ'nın: (قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ) kavli; hükümdarın, Azizin karısının yanında ellerini kesen kadınları toplayıp -vezirinin, yani Azizin karısını kastederek- hepsine hitaben: (مَا خَطْبُكُنَّ) yani durumunuz ve meseleniz nedir, (إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ) yani ziyafet gününde? dediğini haber vermektedir. (قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ) Yani kadınlar hükümdara cevap olarak: Hâşâ, Allah için Yûsuf'un suçlanması mümkün değildir; vallahi biz onda hiçbir kötülük görmedik, dediler. İşte o anda (قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ)
قال ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: تقول الآن: تبين الحق وظهر وبرز.
İbn Abbâs, Mücâhid ve pek çok âlim şöyle demiştir: [Kadın] şöyle demektedir: Şimdi hak tebeyyün etti, açığa çıktı ve belirginleşti.
(أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ) أي: في قوله: {هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} (ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ) تقول: إنما اعترفت بهذا على نفسي، ذلك ليعلم زوجي أن لم أخنه في نفس الأمر، ولا وقع المحذور الأكبر، وإنما راودت هذا الشاب مراودة، فامتنع؛ فلهذا اعترفتُ ليعلم أني بريئة، {وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ * وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي}
(أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ) Yani onun: {هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} “O benden murat almak istedi” sözünde. (ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ) Şöyle demektedir: Bunu kendi aleyhime itiraf etmem, kocamın gerçekte kendisine hıyanet etmediğimi ve en büyük sakıncalı fiilin vuku bulmadığını bilmesi içindir; ben sadece bu gençten murat almak istedim, o ise imtina etti. İşte masum olduğumu bilmesi için bunu itiraf ettim; {وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ * وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي}
{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)}
{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)} “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, var gücüyle kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
تقول المرأة: ولست أبرئ نفسي، فإن النفس تتحدث وتتمنى؛ ولهذا راودته لأنها أمارة بالسوء، (إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي) أي: إلا من عصمه الله تعالى، (إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ).
Kadın şöyle demektedir: Ben nefsimi temize çıkarmıyorum; zira nefis kendi kendine konuşur ve temennide bulunur. Nefis kötülüğü çokça emrettiği için ben de ondan murat almak istedim. (إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي) “Rabbimin merhamet ettiği hariç” yani Allah Teâlâ'nın [günahtan] koruduğu kimse müstesnadır. (إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Şüphesiz Rabbim Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
وهذا القول هو الأشهر والأليق والأنسب بسياق القصة ومعاني الكلام. وقد حكاه الماوردي في تفسيره، وانتدب لنصره الإمام العلامة أبو العباس ابن تَيميَّة، ﵀، فأفرده بتصنيف على حدة
Bu görüş; kıssanın bağlamına ve sözlerin anlamına en meşhur, en uygun ve en yakışan görüştür. el-Mâverdî bunu tefsirinde nakletmiş; allâme İmam Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye (rahimehullâh) de bu görüşü savunmaya girişerek bunu müstakil bir risalede ele almıştır .
وقد قيل: إن ذلك من كلام يوسف، ﵇، من قوله: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ} في زوجته {بِالْغَيْبِ} الآيتين أي: إنما رَدَدْتُ الرسول ليعلم الملك براءتي وليعلم العزيز {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ} في زوجته {بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ * وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} [الآية] وهذا القول هو الذي لم يحك ابن جرير ولا ابن أبي حاتم سواه.
Bunun: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ} -yani karısı hususunda- {بِالْغَيْبِ} kavlinden itibaren her iki ayetin Yûsuf'un (aleyhisselâm) sözü olduğu da söylenmiştir; yani: Ben elçiyi, hükümdar masumiyetimi bilsin ve Aziz de karısı konusunda {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ * وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} [el-Âyet] gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi bilsin diye geri çevirdim. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bundan başkasını nakletmediği görüş de budur.
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا وَكِيع، عن إسرائيل، عن سِمَاك، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: لما جمع الملك النسوة فسألهن: هل راودتن يوسف عن نفسه؟ {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} قَالَ يُوسُفُ (ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ]) قال: فقال له جبريل، ﵇: ولا يوم هممت بما هممت به. فقال: (وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Vekî', İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Hükümdar kadınları toplayıp onlara: "Yûsuf'tan murat almak istediniz mi?" diye sorunca; {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} dediler. Yûsuf: (ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ]) dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Cibrîl (aleyhisselâm) ona: "Niyet ettiğin şeye niyetlendiğin gün de mi [hıyanet etmedin]?" dedi. Bunun üzerine [Yûsuf]: (وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ) dedi.
وهكذا قال مجاهد، وسعيد بن جُبَيْر، وعكرمة، وابن أبي الهُذَيل، والضحاك، والحسن، وقتادة، والسُّدي. والقول الأول أقوى وأظهر؛ لأن سياق الكلام كله من كلام امرأة العزيز بحضرة الملك، ولم يكن يوسف، ﵇، عندهم، بل بعد ذلك أحضره الملك.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, İbn Ebî'l-Hüzeyl, ed-Dahhâk, el-Hasen, Katâde ve es-Süddî de böyle demişlerdir. Ancak birinci görüş daha kuvvetli ve daha açıktır; çünkü sözün akışının tamamı hükümdarın huzurunda Azizin karısının sözüdür ve Yûsuf (aleyhisselâm) onların yanında bulunmuyordu; bilakis hükümdar onu bundan sonra huzuruna getirtmiştir.
{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)}
{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)} “Hükümdar dedi ki: «Onu bana getirin, onu kendime has (danışman) kılayım.» Onunla konuşunca da: «Sen bugün bizim yanımızda yüksek makam sahibi ve güvenilir birisin» dedi. (Yûsuf): «Beni ülkenin hazineleri üzerine (görevli) kıl; çünkü ben koruyucu ve bilgiliyim» dedi.”
يقول تعالى إخبارًا عن الملك حين تحقق براءة يوسف، ﵇، ونزاهة عرْضه مما نسب إليه، قال: (ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي) أي: أجعله من خاصّتي وأهل مشورتي (فَلَمَّا كَلَّمَهُ) أي: خاطبه الملك وعرفه، ورأى فضله وبراعته، وعلم ما هو عليه من خَلْق وخُلُق وكمال قال له الملك: (إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ) أي: إنك عندنا قد بقيت ذا مكانة وأمانة، فقال يوسف، ﵇: (اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ) مدح نفسه، ويجوز للرجل ذلك إذا جُهِل أمره، للحاجة. وذكر أنه (حَفِيظٌ) أي: خازن أمين، (عَلِيمٌ) ذو علم وبصرَ بما يتولاه .
Allah Teâlâ, Yûsuf'un (aleyhisselâm) masumiyeti ve kendisine isnat edilen şeyden iffetinin temizliği ortaya çıktığında hükümdarın şöyle dediğini haber vermektedir: (ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي) Yani onu kendime has adamlarımdan ve istişare heyetimden kılayım. (فَلَمَّا كَلَّمَهُ) Yani hükümdar onunla konuşup onu tanıyınca, üstünlüğünü ve maharetini görüp nasıl bir yaratılış, ahlak ve kemal üzere olduğunu öğrenince hükümdar ona: (إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ) Yani sen bizim katımızda artık yüksek mevki sahibi ve güvenilir birisin, dedi. Bunun üzerine Yûsuf (aleyhisselâm): (اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ) diyerek kendisini övdü; kişinin durumu bilinmediğinde ihtiyaç sebebiyle bunu yapması caizdir. Kendisinin (حَفِيظٌ) yani güvenilir bir hazinedar, (عَلِيمٌ) üstleneceği vazifeyi bilen ve basiret sahibi biri olduğunu belirtti .
قال شيبة بن نعامة: حفيظ لما استودعتني، عليم بِسِني الجَدْب. رواه ابن أبي حاتم.
Şeybe b. Naâme şöyle demiştir: "Bana tevdi ettiğin şeyi koruyucu, kıtlık yıllarını da biliciyim." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وسأل العمل لعلمه بقدرته عليه، ولما في ذلك من المصالح للناس وإنما سأل أن يُجْعَل على
Kendisinde buna güç yetirebilecek kabiliyet bulunduğunu bildiği ve bunda insanlar için faydalar (maslahatlar) olduğu için bu görevi talep etmiştir. O, sadece...
خزائن الأرض، وهي الأهرام التي يجمع فيها الغلات، لما يستقبلونه من السنين التي أخبرهم بشأنها، ليتصرف لهم على الوجه الأحوط والأصلح والأرشد، فأجيب إلى ذلك رغبةً فيه، وتكرِمَةً له؛ ولهذا قال تعالى:
yeryüzünün hazinelerine –ki bunlar, durumlarını kendilerine haber verdiği gelecekteki yıllar için mahsullerin toplandığı piramitlerdir – tayin edilmeyi istemiştir ki, onlar adına en ihtiyatlı, en yararlı ve en isabetli şekilde tasarrufta bulunsun. Kendisine duyulan rağbet ve gösterilen ikram sebebiyle bu isteği kabul edildi. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)}
{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)} “Böylece Yûsuf'a o yerde güç ve kudret verdik; oradan dilediği yerde konaklar. Biz rahmetimizi dilediğimize eriştiririz ve iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz. İman edip de takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır.”
يقول تعالى: (وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ) أي: أرض مصر، (يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ)
Allah Teâlâ şöyle buyurur: (وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ) Yani Mısır toprağında; (يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ)
قال السُّدِّي، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يتصرف فيها كيف يشاء.
es-Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: "Orada dilediği gibi tasarrufta bulunur" demişlerdir.
وقال ابن جرير: يتخذ منها منزلا حيث يشاء بعد الضيق والحبس والإسار. (نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) أي: وما أضعنا صبر يوسف على أذى إخوته، وصبره على الحبس بسبب امرأة العزيز؛ فلهذا أعقبه الله ﷿ السلامة والنصر والتأييد، (وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ) يخبر تعالى أن ما ادخره الله لنبيه يوسف، ﵇، في الدار الآخرة أعظم وأكثر وأجل، مما خوله من التصرف والنفوذ في الدنيا كما قال تعالى في حق سليمان، ﵇: {هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ * وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ} [ص: ٣٩، ٤٠].
İbn Cerîr de şöyle demiştir: Darlık, hapis ve esaretten sonra oradan dilediği yerde konaklar. (نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) Yani Yûsuf'un kardeşlerinin eziyetine sabretmesini ve Azizin karısı yüzünden hapse girmesine sabrını boşa çıkarmadık; bu yüzden Allah Azze ve Celle ona kurtuluş, nusret ve teyit nasip etti. (وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ) Allah Teâlâ, peygamberi Yûsuf'a (aleyhisselâm) ahiret yurdunda sakladığı mükâfatın, dünyada ona bahşettiği tasarruf ve nüfuzdan daha büyük, daha çok ve daha yüce olduğunu haber vermektedir. Nitekim Süleyman (aleyhisselâm) hakkında da Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ * وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ} [Sâd: 39-40] “İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut! Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır.”
والغرض أن يوسف، ﵇، ولاه مَلك مصر الريانُ بن الوليد الوزارة في بلاد مصر، مكان الذي اشتراه من مصر زوج التي راودته، وأسلم الملك على يدي يوسف، ﵇.
Maksat şudur ki: Mısır hükümdarı Reyyân b. el-Velîd, Mısır'da Yûsuf'u (aleyhisselâm), onu satın alan ve kendisinden murat almak isteyen kadının kocasının yerine Mısır beldelerinde vezirliğe getirdi. Hükümdar da Yûsuf'un (aleyhisselâm) vesilesiyle Müslüman oldu.
قاله مجاهد. وقال محمد بن إسحاق لما قال يوسف للملك: {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} قال الملك: قد فعلت. فولاه فيما ذكروا عمل إطفير وعزل إطفير عما كان عليه، يقول الله ﷿: (وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ) فذكر لي -والله أعلم -أن إطفير هَلك في تلك الليالي، وأن الملك الريان بن الوليد زوَّج يوسف امرأة إطفير راعيل، وأنها حين دخلت عليه قال: أليس هذا خيرا مما كنت تريدين؟ قال: فيزعمون أنها قالت: أيها الصديق، لا تلمني، فإني كنت امرأة كما ترى حسناء جميلة، ناعمة في ملك ودنيا، وكان صاحبي لا يأتي النساء، وكنت كما جعلك الله في حسنك وهيئتك على ما رأيت، فيزعمون أنه وجدها عذراء، فأصابها فولدت له رجلين أفرائيم بن يوسف، وميشا بن
Bunu Mücâhid söylemiştir. Muhammed b. İshâk da şöyle demiştir: Yûsuf hükümdara, {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} “Beni ülkenin hazinelerinden sorumlu kıl; çünkü ben iyi korurum, [bu işi] çok iyi bilirim” deyince, hükümdar: "Kabul ettim" dedi. Aktardıklarına göre onu Itfîr'in makamına tayin etti ve Itfîr'i bulunduğu görevden azletti. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: {وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Böylece Yûsuf'a o ülkede güç ve hâkimiyet verdik; oradan dilediği yerde konaklar. Biz rahmetimizi dilediğimize eriştiririz ve iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz.” Bana zikredildiğine göre -en doğrusunu Allah bilir- Itfîr o günlerde vefat etti ve Hükümdar Reyyân b. el-Velîd, Itfîr'in karısı Râîl'i Yûsuf ile evlendirdi. Kadın onun yanına girdiğinde [Yûsuf]: "Bu, senin istediğin şeyden daha hayırlı değil mi?" dedi. [İbn İshâk] devamla şöyle dedi: Anlatıldığına göre kadın: "Ey sıddîk (özü sözü doğru insan), beni kınama! Zira ben gördüğün gibi saltanat ve dünya nimetleri içinde yaşayan narin ve güzel bir kadındım; kocam ise kadınlara yaklaşamazdı. Sen de Allah'ın sana bahşettiği bu güzellik ve endamdasın" demiştir. İleri sürüldüğüne göre [Yûsuf] onu bakire olarak buldu, onunla beraber oldu ve kadın ona Efrâim b. Yûsuf ile Mîşâ b.
يوسف وولد لأفرائيم نون، والد يوشع بن نون، ورحمة امرأة أيوب، ﵇.
Yûsuf . Efrâim'in de Yûşa' b. Nûn'un babası olan Nûn ile Eyyûb'un (aleyhisselâm) hanımı Rahme adlı çocukları oldu.
وقال الفضيل بن عياض: وقفت امرأة العزيز على ظهر الطريق، حتى مَرّ يوسف، فقالت: الحمد لله الذي جعل العبيد ملوكا بطاعته، والملوك عبيدا بمعصيته.
Fudayl b. İyâz şöyle demiştir: Azizin karısı, Yûsuf geçinceye kadar yolun kenarında bekledi ve şöyle dedi: "İtaati sebebiyle köleleri hükümdar, isyanı sebebiyle de hükümdarları köle kılan Allah'a hamdolsun."
{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١) وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)}
{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١) وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)} “Yûsuf'un kardeşleri gelip onun yanına girdiler; o onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanıyamamışlardı. Onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: «Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek (zahire) yoktur ve bana yaklaşmayın.» Dediler ki: «Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.» (Yûsuf) uşaklarına dedi ki: «Sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde bunu fark ederler de belki geri dönerler.»”
ذكر السُّدي، ومحمد بن إسحاق، وغيرهما من المفسرين: أن السبب الذي أقدم إخوة يوسف بلاد مصر، أن يوسف، ﵇، لما باشر الوزارة بمصر، ومضت السبع السنين المخصبة، ثم تلتها سنينُ الجدب، وعمّ القحط بلاد مصر بكمالها، ووصل إلى بلاد كنعان، وهي التي فيها يعقوب، ﵇، وأولاده. وحينئذ احتاط يوسف، ﵇، للناس في غلاتهم، وجمعها أحسن جمع، فحصل من ذلك مبلغ عظيم، وأهراءَ متعددة هائلة، وورد عليه الناس من سائر الأقاليم والمعاملات، يمتارون لأنفسهم وعيالهم، فكان لا يعطى الرجل أكثر من حمل بعير في السنة. وكان، ﵇، لا يشبع نفسه ولا يأكل هو والملك وجنودهما إلا أكلة واحدة في وسط النهار، حتى يتكفى الناس بما في أيديهم مدة السبع سنين. وكان رحمة من الله على أهل مصر.
es-Süddî, Muhammed b. İshâk ve diğer müfessirler şöyle zikretmişlerdir: Yûsuf'un kardeşlerini Mısır topraklarına getiren sebep şudur: Yûsuf (aleyhisselâm) Mısır'da vezirliği üstlenip bereketli yedi yıl geçtikten sonra peşinden kıtlık yılları geldi. Kıtlık bütün Mısır beldelerini kapladı ve Ya'kūb (aleyhisselâm) ile oğullarının bulunduğu Ken'an diyarına kadar ulaştı. O vakit Yûsuf (aleyhisselâm) insanların mahsullerini güvenceye alıp onları en güzel şekilde topladı. Bundan muazzam miktarda zahire ve pek çok devasa ambar elde edildi. Diğer bölgelerden ve çevre yerleşimlerden insanlar kendileri ve aileleri için erzak temin etmek üzere onun yanına akın ettiler. O, bir kişiye yılda bir deve yükünden fazlasını vermiyordu. Yedi yıl boyunca insanlar ellerindekilerle idare edebilsinler diye kendisi (aleyhisselâm) karnını doyurmuyor; o, hükümdar ve askerleri gün ortasında sadece tek bir öğün yiyorlardı. Bu, Mısır halkı üzerine Allah'tan bir rahmetti.
وما ذكره بعض المفسرين من أنه باعهم في السنة الأولى بالأموال، وفي الثانية بالمتاع، وفي الثالثة بكذا، وفي الرابعة بكذا، حتى باعهم بأنفسهم وأولادهم بعدما تَمَلَّك عليهم جميع ما يملكون، ثم أعتقهم وردّ عليهم أموالهم كلها، الله أعلم بصحة ذلك، وهو من الإسرائيليات التي لا تصدق ولا تكذب.
Bazı müfessirlerin zikrettiği; birinci yılda onlara malları karşılığında, ikinci yılda eşyaları karşılığında, üçüncü yılda şunun karşılığında, dördüncü yılda bunun karşılığında, nihayet sahip oldukları her şeye sahip olduktan sonra kendilerini ve çocuklarını köle olarak satıp sonra onları azat ettiği ve mallarının tamamını kendilerine iade ettiği şeklindeki rivayetlerin sıhhatini Allah daha iyi bilir; bunlar doğrulanmayan ve yalanlanmayan İsrâiliyyât türündendir.
والغرض أنه كان في جملة من ورد للميرة إخوةُ يوسف، عن أمر أبيهم لهم في ذلك، فإنه بلغهم أن عزيز مصر يعطي الناس الطعام بثمنه، فأخذوا معهم بضاعة يعتاضون بها طعاما، وركبوا عشرة نفر، واحتبس يعقوب، ﵇، عنده بنيامين شقيق يوسف، عليهما السلام، وكان أحب ولده إليه بعد يوسف. فلما دخلوا على يوسف، وهو جالس في أبهته ورياسته وسيادته، عرفهم حين نظر إليهم، (وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ) أي: لا يعرفونه؛ لأنهم فارقوه وهو صغير حدث فباعوه للسيارة، ولم يدروا أين يذهبون به، ولا كانوا يستشعرون في أنفسهم أن يصير إلى ما صار إليه، فلهذا لم يعرفوه، وأما هو فعرفهم.
Maksat şudur ki: Babalarının bu husustaki emri üzerine erzak almak için gelenler arasında Yûsuf'un kardeşleri de vardı. Çünkü Mısır azizinin insanlara bedeli karşılığında yiyecek verdiği haberi onlara ulaşmıştı. Bunun üzerine yiyecekle takas edecekleri bir sermayeyi yanlarına alarak on kişi yola çıktılar. Ya'kūb (aleyhisselâm) ise Yûsuf'un öz kardeşi Bünyâmin'i -ikisine de selâm olsun- yanında alıkoydu; zira Yûsuf'tan sonra çocukları arasında en çok sevdiği oydu. Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde -ki o, bütün heybeti, makamı ve hâkimiyetiyle oturmaktaydı- onlara bakar bakmaz kendilerini tanıdı; { وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Onlar ise onu tanımıyorlardı.” Yani onu çıkaramadılar. Çünkü onlar Yûsuf'tan ayrıldıklarında o henüz küçük bir çocuktu; akabinde onu kervana sattılar ve onu nereye götüreceklerini bilmiyorlardı. Üstelik onun böylesi [yüce] bir konuma erişebileceğini de hiç ihtimal dahilinde görmüyorlardı. Bu sebeple onu tanıyamadılar; Yûsuf ise onları hemen tanıdı.
فذكر السدي وغيره: أنه شرع يخاطبهم، فقال لهم كالمنكر عليهم: ما أقدمكم بلادي؟ قالوا: أيها العزيز، إنا قدمنا للميرة. قال: فلعلكم عيون؟ قالوا: معاذ الله. قال: فمن أين أنتم؟ قالوا: من بلاد كنعان، وأبونا يعقوب نبي الله. قال: وله أولاد غيركم؟ قالوا: نعم، كنا اثني عشر، فذهب أصغرنا، هلك في البَرِيَّة، وكان أحبنا إلى أبيه، وبقي شقيقه فاحتبسه أبوه ليتسلى به عنه. فأمر بإنزالهم وإكرامهم.
es-Süddî ve başkaları şöyle zikretmişlerdir: Yûsuf onlarla konuşmaya başladı ve onları sorgular gibi: "Sizi benim memleketime ne getirdi?" dedi. "Ey Aziz! Biz erzak almak için geldik" dediler. [Yûsuf]: "Yoksa siz casus musunuz?" dedi. "Allah korusun!" dediler. "Peki nerelisiniz?" dedi. "Ken'an diyarındanız; babamız Allah'ın peygamberi Ya'kūb'dur" dediler. "Sizden başka çocuğu var mı?" dedi. "Evet, on iki kişiydik; en küçüğümüz gitti, çölde helak oldu. O, babasına en sevimli olanımızdı. Onun öz kardeşi kaldı; babası onunla teselli bulmak için onu yanında alıkoydu " dediler. Bunun üzerine [Yûsuf] onların konaklatılmasını ve ikram edilmesini emretti.
(وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ) أي: وَفَّاهم كيلهم، وحمل لهم أحمالهم قال: ائتوني بأخيكم هذا الذي ذكرتم، لأعلم صدقكم فيما ذكرتم، (أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ) يرغبهم في الرجوع إليه، ثم رَهَّبَهم فقال: (فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ) أي: إن لم تقدموا به معكم في المرة الثانية، فليس لكم عندي ميرة، (وَلا تَقْرَبُونِ * قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ) أي: سنحرص على مجيئه إليك بكل ممكن ولا نبقي مجهودا لتعلم صدقنا فيما قلناه.
(وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ) Yani onların ölçeklerini tam verip yüklerini yükleyince şöyle dedi: Söylediklerinizde doğru olduğunuzu bileyim diye bahsettiğiniz bu kardeşinizi bana getirin; (أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ) diyerek onların tekrar kendisine gelmelerini teşvik etti. Sonra da onları korkutarak şöyle dedi: (فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ) Yani eğer ikinci gelişinizde onu yanınızda getirmezseniz, benim katımda size verilecek hiçbir erzak yoktur; (وَلا تَقْرَبُونِ * قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ) yani söylediğimiz sözde doğru olduğumuzu bilesin diye onu sana getirmek için mümkün olan her gayreti göstereceğiz ve hiçbir çabayı esirgemeyeceğiz.
وذكر السدي: أنه أخذ منهم رهائن حتى يقدموا به معهم. وفي هذا نظر؛ لأنه أحسن إليهم ورغبهم كثيرا، وهذا لحرصه على رجوعهم.
es-Süddî, Yûsuf'un, onu yanlarında getirmeleri için onlardan rehineler aldığını zikretmiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır; çünkü Yûsuf onlara iyilikte bulunmuş ve onları fazlasıyla teşvik etmiştir. Bu da onların geri dönmelerine duyduğu arzudan ileri geliyordu .
(وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ) أي: غلمانه (اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ) وهي التي قدموا بها ليمتاروا عوضا عنها (فِي رِحَالِهِمْ) أي: في أمتعتهم من حيث لا يشعرون، (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) بها.
(وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ) Yani uşaklarına; (اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ) yani karşılığında erzak almak için getirdikleri mallarını (فِي رِحَالِهِمْ) yani farkında olmayacakları şekilde eşyalarının içine koyun; (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) umulur ki onunla geri dönerler, dedi.
قيل: خشي يوسف، ﵇، ألا يكون عندهم بضاعة أخرى يرجعون للميرة بها. وقيل: تذمم أن يأخذ من أبيه وإخوته عوضا عن الطعام. وقيل: أراد أن يردهم إذا وجدوها في متاعهم تحرجًا وتورعًا لأنه يعلم ذلك منهم والله أعلم.
Denildi ki: Yûsuf (aleyhisselâm), tekrar erzak almak için dönebilecekleri başka bir sermayelerinin bulunmamasından endişe etmiştir. Denildi ki: Babasından ve kardeşlerinden yiyecek karşılığında bedel almaktan hayâ etmiştir. Denildi ki: Onların takva ve vera sahibi olduklarını bildiği için sermayeyi eşyalarında bulduklarında çekinip geri getirmelerini istemiştir . Doğrusunu Allah bilir.
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣)}
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣)} “Babalarına döndüklerinde dediler ki: «Ey babamız! Bize ölçek yasaklandı. Artık kardeşimizi bizimle gönder de ölçekle alalım; biz onu elbette koruruz.»”
يخبر تعالى عنهم إنهم رجعوا إلى أبيهم (قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ) يعنون بعد هذه المرة، إن لم ترسل معنا أخانا بنيامين، فأرسله معنا نكتل.
Allah Teâlâ onların babalarına döndüklerini haber verir: (قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ) Yani eğer kardeşimiz Bünyâmin'i bizimle göndermezsen bu seferden sonra bize erzak verilmeyecek; binaenaleyh onu bizimle gönder de ölçekle alalım, dediler.
وقرأ بعضهم: [يكتل] بالياء، أي يكتل هو، (وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ) أي: لا تخف عليه فإنه سيرجع إليك.
Bazıları [bu kelimeyi] ye harfi ile [يكتل] şeklinde okumuşlardır; yani o erzak alsın, demektir. (وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ) Yani onun için endişelenme; o mutlaka sana geri dönecektir.
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)}
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)} “(Babaları) dedi ki: «Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? Oysa Allah koruyucu olarak en hayırlısıdır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.»”
وهذا كما قالوا له في يوسف: {أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}؛ ولهذا قال لهم: (هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ) أي: هل أنتم صانعون به إلا كما صنعتم بأخيه من قبل، تغيبونه عني، وتحولون بيني وبينه؟ (فَاللَّهُ خَيْرٌ حفظًا) وقرأ بعضهم: "حَافِظًا"
Bu [tutum], Yûsuf hakkında ona: {أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “Yarın onu bizimle beraber gönder de bol bol yesin içsin, oynasın. Şüphesiz biz onu mutlaka koruyucularız.” demeleri gibidir. Bundan dolayı onlara: (هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ) [demiştir]; yani: Daha önce kardeşine yaptığınız gibi, onu benden uzaklaştırıp benimle onun arasına engel olmaktan başka bir şey mi yapacaksınız? (فَاللَّهُ خَيْرٌ حفظًا) [Buyruğuna gelince]; bazıları [bu kelimeyi]: "حَافِظًا" şeklinde okumuştur.
(وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) أي: هو أرحم الراحمين بي، وسيرحم كبري وضعفي ووجدي بولدي، وأرجو من الله أن يرده علي، ويجمع شملي به، إنه أرحم الراحمين.
(وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) Yani O, bana karşı merhametlilerin en merhametlisidir; yaşlılığıma, zayıflığıma ve evladıma duyduğum hasrete merhamet edecektir. Allah'tan onu bana geri vermesini ve beni onunla yeniden kavuşturmasını umuyorum; zira O, merhametlilerin en merhametlisidir.
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)}
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)} “Eşyalarını açtıklarında, sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: «Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz de bize geri verilmiş. Ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü de artırırız; bu ise az bir ölçektir.» (Babaları) dedi ki: «Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına kesin bir söz vermedikçe onu sizinle asla göndermeyeceğim.» Onlar kendisine kesin sözlerini verince (Ya'kūb): «Söylediklerimize Allah vekildir» dedi.”
يقول تعالى: ولما فتح إخوة يوسف متاعهم، وجدوا بضاعتهم ردّت إليهم، وهي التي كان أمر يوسف فتيانه بوضعها في رحالهم، فلما وجدوها في متاعهم (قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي)؟ أي: ماذا نريد؟ (هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا) كما قال قتادة. ما نبغي وراء هذا ؟ إن بضاعتنا ردت إلينا وقد أوفي لنا الكيل.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Yûsuf'un kardeşleri eşyalarını açtıklarında, sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Bu sermaye, Yûsuf'un uşaklarına yüklerinin içine koymalarını emrettiği şeydi. Onu eşyalarının içinde bulunca: (قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي) Yani daha ne isteriz? (هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا) Katâde'nin dediği gibi: Bundan daha öte ne isteriz ? İşte sermayemiz bize geri verilmiş ve ölçeğimiz de tastamam verilmiştir.
(وَنَمِيرُ أَهْلَنَا) أي: إذا أرسلت أخانا معنا نأتي بالميرة إلى أهلنا، (وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنزدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ) وذلك أن يوسف، ﵇، كان يعطي كل رجل حمل بعير. وقال مجاهد: حمل حمار. وقد يسمى في بعض اللغات بعيرا، كذا قال.
(وَنَمِيرُ أَهْلَنَا) Yani kardeşimizi bizimle gönderirsen ailemize erzak getiririz; (وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنزدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ) Zira Yûsuf (aleyhisselâm) her kişiye bir deve yükü veriyordu. Mücâhid: "Bir merkep yükü" demiştir; bazı dillerde merkebe de deve denilebilir, demiştir.
(ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ) هذا من تمام الكلام وتحسينه، أي: إن هذا يسير في مقابلة أخذ أخيهم ما يعدل هذا.
(ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ) Bu, sözü tamamlamak ve güzelleştirmek içindir; yani kardeşlerini götürmeleri karşılığında elde edecekleri bu miktar, buna denk kolay bir kazançtır.
قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ) أي: تحلفون بالعهود والمواثيق، (لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ) إلا أن تغلبوا كلكم ولا تقدرون على تخليصه.
قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ) Yani ahitler ve yeminlerle ant içeceksiniz; (لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ) ancak hepiniz mağlup edilip onu kurtarmaya güç yetiremez hale gelmeniz müstesnadır.
(فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ) أكده عليهم فقال: (اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ)
(فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ) Bunu onların aleyhine pekiştirerek şöyle dedi: (اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ)
قال ابن إسحاق: وإنما فعل ذلك؛ لأنه لم يجد بدا من بعثهم لأجل الميرة، التي لا غنى لهم عنها، فبعثه معهم.
İbn İshâk şöyle demiştir: Bunu yaptı; çünkü vazgeçemeyecekleri erzaktan ötürü onları göndermekten başka çare bulamadı ve onu da onlarla beraber gönderdi.
{وَقَالَ يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨)}
{وَقَالَ يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨)} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Ben yalnızca O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.' Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [farklı kapılardan] girdiklerinde, bu durum Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kūb'un içindeki bir dileği yerine getirmesinden ibaretti. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.”
يقول تعالى، إخبارا عن يعقوب، ﵇: إنه أمر بنيه لما جهزهم مع أخيهم بنيامين إلى مصر، ألا يدخلوا كلهم من باب واحد، وليدخلوا من أبواب متفرقة، فإنه كما قال ابن عباس، ومحمد بن كعب، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، والسُّدِّي: إنه خشي عليهم العين، وذلك أنهم كانوا ذوي جمال وهيئة حسنة، ومنظر وبهاء، فخشي عليهم أن يصيبهم الناس بعيونهم؛ فإن العين حق، تستنزل الفارس عن فرسه.
Allah Teâlâ, Ya'kūb'dan (aleyhisselâm) haber vererek buyuruyor ki: O, oğullarını kardeşleri Bünyâmin ile birlikte Mısır'a gitmek üzere hazırladığında, hepsinin tek bir kapıdan girmemelerini, ayrı ayrı kapılardan girmelerini emretti. Nitekim İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b, Mücâhid, ed-Dahhâk, Katâde ve es-Süddî'nin belirttikleri gibi; o, çocuklarına nazar değmesinden endişe etmişti. Çünkü onlar yakışıklı, güzel endamlı, gösterişli ve heybetli kimselerdi. Bu yüzden insanların kendilerine göz değdirmesinden korktu. Zira nazar haktır, süvariyi atından düşürür.
وروى ابن أبي حاتم، عن إبراهيم النَّخّعي في قوله: (وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ) قال: علم أنه سيلقى إخوته في بعض الأبواب.
İbn Ebî Hâtim, İbrâhîm en-Nehaî'den nakille onun: (وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "[Ya'kūb], kardeşinin bazı kapılarda onunla karşılaşacağını bilmişti."
وقوله: (وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) أي: هذا الاحتراز لا يرد قدر الله وقضاءه ؛ فإن الله إذا أراد شيئا لا يخالف ولا يمانع (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ * وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا) قالوا: هي دفع إصابة العين لهم، (وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ) قال قتادة والثوري: لذو عمل بعلمه. وقال ابن جرير: لذو علم لتعليمنا إياه، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)
Onun: (وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) sözü; yani bu tedbir, Allah'ın kaderini ve kazasını geri çevirmez ; çünkü Allah bir şeyi dilediğinde O'na karşı gelinmez ve mani olunamaz , demektir. (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ * وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا) Dediler ki: Bu, onlara nazar değmesini engelleme arzusudur. (وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ) Katâde ve Sevrî: "İlmiyle amel eden kimsedir" dediler. İbn Cerîr: "Ona öğretmemiz sebebiyle bir ilim sahibidir" dedi. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)
{وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)}
{وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)} “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, o öz kardeşini yanına aldı ve: «Ben senin kardeşinim, onların yaptıklarına sakın üzülme!» dedi.”
يخبر تعالى عن إخوة يوسف لما قدموا على يوسف ومعهم أخوه شقيقه بنيامين، فأدخلهم دار كرامته ومنزل ضيافته، وأفاض عليهم الصلة والإلطاف والإحسان، واختلى بأخيه فأطلعه على شأنه، وما جرى له، وعَرّفه أنه أخوه، وقال له: "لا تبتئس" أي: لا تأسف على ما صنعوا بي، وأمره بكتمان ذلك عنهم، وألا يطلعهم على ما أطلعه عليه من أنه أخوه، وتواطأ معه أنه سيحتال على أن يبقيه عنده، مُعزّزًا مكرما معظما.
Allah Teâlâ, Yûsuf'un kardeşlerinin, yanlarında öz kardeşi Bünyâmin ile birlikte Yûsuf'un huzuruna geldiklerinde, Yûsuf'un onları ikram yurduna ve misafirhanesine aldığını, kendilerine bol bol ihsan, lütuf ve iyilikte bulunduğunu; kardeşiyle baş başa kalarak ona durumunu ve başına gelenleri anlattığını, kendisinin kardeşi olduğunu bildirip ona: "Üzülme", yani onların bana yaptıklarına kederlenme, dediğini ve bunu diğerlerinden gizlemesini, kendisinin onun kardeşi olduğunu onlara haber vermemesini emrettiğini; ayrıca onu yanında aziz, ikram görmüş ve hürmete layık bir şekilde tutabilmek için bir çareye başvuracağı konusunda onunla anlaştığını haber vermektedir.
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠) قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)}
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠) قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)} “Onların yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra bir çağırıcı: «Ey kervan! Siz hırsızsınız!» diye seslendi. Onlara dönerek: «Ne kaybettiniz?» dediler. Dediler ki: «Hükümdarın su kabını kaybettik; onu getirene bir deve yükü (ödül) vardır, ben de buna kefilim.»”
لما جهزهم وحَمَّل لهم أبعرتهم طعاما، أمر بعض فتيانه أن يضع "السقاية"، وهي: إناء من فضة في قول الأكثرين. وقيل: من ذهب -قاله ابن زيد -كان يشرب فيه، ويكيل للناس به من عزَّة الطعام إذ ذاك، قاله ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، والضحاك، وعبد الرحمن بن زيد.
Yûsuf onların yüklerini hazırlatıp develerine yiyecek yüklettiğinde, uşaklarından birine "es-sikâye"yi koymasını emretti. Bu, çoğunluğun görüşüne göre gümüşten bir kaptı. İbn Zeyd'e göre ise altındandı. Yûsuf onunla su içer ve o dönemde yiyeceğin kıymetli olması sebebiyle onunla insanlara ölçek yapardı; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk ve Abdurrahman b. Zeyd söylemiştir.
وقال شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (صُوَاعَ الْمَلِكِ) قال: كان من
Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { صُوَاعَ الْمَلِكِ } “hükümdarın su kabı” [ifadesi] hakkında şöyle demiştir: [O kap] ...den idi
فضة يشربون فيه، وكان مثل المكوك، وكان للعباس مثلُه في الجاهلية، فوضعها في متاع بنيامين من حيث لا يشعر أحد، ثم نادى مناد بينهم: (أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ) فالتفتوا إلى المنادي وقالوا: (مَاذَا تَفْقِدُونَ * قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ) أي: صاعه الذي يكيل به، (وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ) وهذا من باب الجُعَالة، (وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ) وهذا من باب الضمان والكفالة.
içinden su içtikleri gümüş bir kaptı; mekkûk (ölçü kabı) gibiydi. Cahiliye devrinde Abbâs'ın da benzeri bir kabı vardı. [Görevli] bunu hiç kimse fark etmeden Bünyâmin'in eşyasının içine koydu. Sonra aralarından bir nida edici: (أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ) diye seslendi. Onlar nida edene dönüp: (مَاذَا تَفْقِدُونَ * قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ) yani onunla ölçü yaptığı kabını kaybettik, (وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ) bu cuâle (ödül) kabilindendir, (وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ) bu da kefalet ve taahhüt kabilindendir, dediler.
{قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ (٧٣) قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ (٧٤) قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)}
{قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ (٧٣) قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ (٧٤) قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)} “Dediler ki: «Allah'a andolsun, siz de pek iyi bilirsiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz.» (Görevliler) dediler ki: «Eğer yalancı iseniz, onun cezası nedir?» (Kardeşler) dediler ki: «Onun cezası, kimin yükünde bulunursa, işte onun cezası bizzat kendisidir (o kimseye el konur). Biz zalimleri böyle cezalandırırız.» Bunun üzerine (Yûsuf), kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın dinine (yasalarına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır.”
لما اتهمهم أولئك الفتيان بالسرقة، قال لهم إخوة يوسف: (تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ) أي: لقد تحققتم وعلمتم منذ عرفتمونا، لأنهم شاهدوا منهم سيرة حسنة، أنَّا ما جئنا للفساد في الأرض، وما كنا سارقين، أي: ليست سجايانا تقتضي هذه الصفة، فقال لهم الفتيان: (فَمَا جَزَاؤُهُ) أي: السارق، إن كان فيكم (إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ) أي: أي شيء يكون عقوبته إن وجدنا فيكم من أخذه ؟ (قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ)
Uşaklar onları hırsızlıkla suçlayınca, Yûsuf'un kardeşleri onlara: (تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ) dediler; yani bizi tanıdığınızdan beri kesin olarak bildiniz ki –çünkü onlar onlardan güzel bir ahlak müşahede etmişlerdi – biz yeryüzünde fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz; yani bizim seciyemiz böyle bir sıfatı gerektirmez. Bunun üzerine uşaklar onlara: Eğer aranızdaysa hırsızın (فَمَا جَزَاؤُهُ) cezası nedir; (إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ) yani eğer onu alan kimseyi aranızda bulursak cezası ne olur? dediler. (قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ)
وهكذا كانت شريعة إبراهيم: أن السارق يدفع إلى المسروق منه. وهذا هو الذي أراد يوسف، ﵇؛ ولهذا بدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه، أي فتشها قبله، تورية، (ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ) فأخذه منهم بحكم اعترافهم والتزامهم وإلزاما لهم بما يعتقدونه؛ ولهذا قال تعالى: (كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ) وهذا من الكيد المحبوب المراد الذي يحبه الله ويرضاه، لما فيه من الحكمة والمصلحة المطلوبة.
İbrâhîm'in şeriatı böyleydi: Hırsız, malı çalınan kimseye [köle olarak] verilirdi. Yûsuf'un (aleyhisselâm) istediği de buydu; bu sebeple hile-i şer'iyye ve dikkat çekmemek amacıyla kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı. (ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ) Böylece onların itirafı, taahhüdü ve inandıkları hükmü onlara ilzam etmek suretiyle onu ellerinden aldı. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ). Bu, içerdiği hikmet ve matlup maslahat sebebiyle Allah'ın sevip razı olduğu, hedeflenen güzel bir tedbirdir.
وقوله: (مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ) أي: لم يكن له أخذه في حكم ملك مصر، قاله الضحاك وغيره.
(مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ) kavli; yani Mısır hükümdarının kanununa göre kardeşini alıkoyma hakkı yoktu, demektir; bunu ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir.
وإنما قيض الله له أن التزم له إخوته بما التزموه، وهو كان يعلم ذلك من شريعتهم؛ ولهذا مدحه تعالى فقال: (نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ) كما قال تعالى: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} [المجادلة: ١١].
Ancak Allah, kardeşlerinin bu taahhütte bulunmalarını ona takdir etmiştir ; zira Yûsuf onların şeriatında bunun böyle olduğunu biliyordu. Bu sebeple Allah Teâlâ onu överek şöyle buyurmuştur: (نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} [el-Mücâdele: 11] “Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”