(وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) قال الحسن البصري: ليس عالم إلا فوقه عالم، حتى ينتهي إلى الله ﷿. وكذا رَوَى عبد الرزاق، عن سفيان الثوري، عن عبد الأعلى الثعلبي، عن سعيد بن جبير
(وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) “Ve her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” buyruğu hakkında Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Nihayetinde [ilim] Azîz ve Celîl olan Allah'a varıncaya dek, üstünde daha iyi bilen birisi bulunmayan hiçbir âlim yoktur." Aynı şekilde Abdürrezzâk, Süfyân es-Sevrî'den, o Abdüla'lâ es-Sa'lebî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir:
قال كنا عند ابن عباس فتحدث بحديث عجيب، فتعجب رجل فقال: الحمد لله فوق كل ذي علم عليم [فقال ابن عباس: بئس ما قلت، الله العليم، وهو فوق كل عالم] وكذا روى سماك، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: (وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) قال: يكون هذا أعلم من هذا، وهذا أعلم من هذا، والله فوق كل عالم. وهكذا قال عكرمة.
Şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanındaydık; o ilginç bir hadis anlattı. Bir adam hayrete düşüp: "Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi olduğuna göre Allah'a hamdolsun" dedi. [Bunun üzerine İbn Abbâs: "Ne kötü söyledin! Alîm olan Allah'tır ve O, her âlimin üstündedir" dedi.] Simâk da İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu bundan daha âlim olur, şu da şundan daha âlim olur; Allah ise her âlimin üstündedir." İkrime de böyle demiştir.
وقال قتادة: (وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) حتى ينتهي العلم إلى الله، منه بُدئ وتعلمت العلماء، وإليه يعود، وفي قراءة عبد الله "وَفَوْقَ كُلِّ عالم عليم".
Katâde şöyle demiştir: (وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ) nihayetinde ilim Allah'a varır; ilim O'ndan başlamış, âlimler O'ndan öğrenmiştir ve yine O'na dönecektir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise "وَفَوْقَ كُلِّ عالم عليم" şeklindedir.
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧)}
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧)} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.' Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi. [Kendi kendine]: 'Siz konumca daha kötüsünüz. Allah sizin anlattığınızı en iyi bilendir' dedi.”
وقال إخوة يوسف لما رأوا الصّواع قد أخرج من متاع بنيامين: (إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) يتنصلون إلى العزيز من التشبه به، ويذكرون أن هذا فعل كما فَعَل أخ له من قبل، يعنون به يوسف، ﵇.
Yûsuf'un kardeşleri su kabının Bünyâmin'in yükünden çıkarıldığını görünce : (إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) dediler; Aziz'e karşı ona benzemekten kendilerini temize çıkarıyorlar ve bunun daha önce bir kardeşinin yaptığı gibi yaptığını dile getiriyorlardı; bununla Yûsuf'u (aleyhisselâm) kastediyorlardı.
قال سعيد بن جبير، عن قتادة كان يوسف قد سرق صنما لجده، أبي أمه، فكسره.
Saîd b. Cübeyr, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: Yûsuf, anne tarafından dedesine ait bir putu çalıp kırmıştı.
وقال محمد بن إسحاق، عن عبد الله بن أبي نَجِيح، عن مجاهد قال: كان أول ما دخل على يوسف من البلاء، فيما بلغني، أن عمته ابنة إسحاق، وكانت أكبر ولد إسحاق، وكانت إليها منطقة إسحاق، وكانوا يتوارثونها بالكبر، فكان من اختباها ممن وليها كان له سَلَما لا ينازع فيه، يصنع فيه ما يشاء وكان يعقوب حين وُلِدَ له يوسف قد حضنته عمته، فكان منها وإليها، فلم يُحب أحدٌ شيئا من الأشياء حبها إياه، حتى إذا ترعرع وبلغ سنوات وقعت نفس يعقوب عليه فأتاها، فقال: يا أخيَّه سلّمى إليّ يوسف، فوالله ما أقدر على أن يغيب عني ساعة. قالت: فوالله ما أنا بتاركته. ثم قالت: فدعه عندي أياما أنظر إليه وأسكن عنه، لعل ذلك يسلّيني عنه -أو كما قالت. فلما خرج من عندها يعقوب، عمدت إلى منطقة إسحاق، فحزمتها على يوسف من تحت ثيابه، ثم قالت: فقدت منطقة إسحاق، ﵇، فانظروا من أخذها ومن أصابها؟ فالتمست ثم قالت: اكشفوا أهل البيت. فكشفوهم فوجدوها مع يوسف. فقالت: والله إنه لي لسَلَمٌ، أصنع فيه ما شئت. فأتاها يعقوب فأخبرته الخبر. فقال لها: أنت وذاك، إن كان فعل ذلك فهو سَلَم لك ما أستطيع غير ذلك. فأمسكته فما قدر عليه يعقوب حتى ماتت. قال: فهو الذي يقول إخوة يوسف حين صنع بأخيه ما صنع حين أخذه: (إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ).
Muhammed b. İshâk, Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Yûsuf'un başına gelen ilk imtihan şuydu: İshâk'ın kızı olan halası -ki İshâk'ın çocuklarının en büyüğüydü- İshâk'ın kemerine sahipti; bu kemeri yaşça en büyük olana devrederlerdi. Ona sahip olan kimseden onu kim gizlice alırsa/çalarsa, [o kimse] kendisine itiraz edilmeksizin onun [hükmüne boyun eğen bir] kölesi olur ve hakkında dilediğini yapabilirdi. Yûsuf doğduğunda onu halası kucağına alıp bakımını üstlenmişti; Yûsuf onun yanındaydı ve hep onunlaydı. Hiç kimse bir şeyi onun Yûsuf'u sevdiği kadar sevmemişti. Nihayet büyüyüp birkaç yaşa gelince Ya'kûb'un gönlü ona bağlandı ve halasının yanına gelerek: "Ey kız kardeşim! Yûsuf'u bana teslim et. Vallâhi onun bir saat bile yanımdan uzak kalmasına dayanamıyorum" dedi. [Halası]: "Vallâhi onu bırakacak değilim" dedi. Sonra da: "Onu birkaç gün yanımda bırak; ona bakıp teselli bulayım, belki bu beni ondan teselli eder" -veya buna benzer bir şey- dedi. Ya'kûb onun yanından çıkınca, İshâk'ın kemerine yönelip onu elbiselerinin altından Yûsuf'un [beline] bağladı. Sonra: "İshâk (aleyhisselâm)'ın kemerini kaybettim; bakın bakalım onu kim almış, kimde çıkacak?" dedi. [Kemer] arandı, sonra: "Ev halkını arayın!" dedi. Onları aradılar ve [kemeri] Yûsuf'un üzerinde buldular. Bunun üzerine: "Vallâhi o artık benim kölemdir, hakkında dilediğimi yaparım!" dedi. Ya'kûb onun yanına geldiğinde ona durumu haber verdi. [Ya'kûb] ona: "Sen bilirsin; şayet o bunu yapmışsa sana teslim edilmiştir, bundan başka bir şey yapamam" dedi. Böylece onu yanında tuttu ve kadın ölünceye kadar Ya'kûb onu almaya güç yetiremedi. [Mücâhid] dedi ki: İşte Yûsuf'un kardeşlerinin, Yûsuf [öz] kardeşini alırken ona yaptığını yaptığı sırada: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” demelerinin sebebi budur.
وقوله: (فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ) يعني: الكلمة التي بعدها، وهي قوله: (أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ) أي: تذكرون. قال هذا في نفسه، ولم يبده لهم، وهذا من باب الإضمار قبل الذكر، وهو كثير، كقول الشاعر:
(فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ) kavli; yani bundan sonraki şu sözü kastetmektedir: (أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ) yani anlattığınız şeyi. Bunu kendi içinde söyledi ve onlara açığa vurmadı. Bu, zikirden önce zamir getirme (ıdmâr kable'z-zikr) kabilindendir ve şu şairin sözünde olduğu gibi çokça bulunur:
جَزَى بَنُوه أبا الغيلان عن كبَرٍ … وحسْن فعل كما يُجزَى سنمّار
"Oğulları Ebü'l-Gaylân'ı yaşlılığında ve güzel muamelesine karşılık / Tıpkı Sinimmâr'ın ödüllendirildiği gibi ödüllendirdi."
وله شواهد كثيرة من القرآن والحديث واللغة، في منثورها وأخبارها وأشعارها.
Bunun Kur'an'dan, hadisten ve dilin nesrinden, haberlerinden ve şiirlerinden pek çok şahidi vardır.
قال العوفي، عن ابن عباس: (فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ) قال: أسر في نفسه: (أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ)
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: İçinde (أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ) sözünü gizledi.
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨)}
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨)} “Dediler ki: 'Ey Aziz! Şüphesiz onun çok yaşlı bir babası vardır. Onun yerine birimizi alıkoy. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.'”
لما تعين أخْذ بنيامين وتقرر تركه عند يوسف بمقتضى اعترافهم، شرعوا يترققون له ويعطفونه عليهم، ف (قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا) يعنون: وهو يحبه حبا شديدا ويتسلى به عن ولده الذي فقده، (فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ) أي: بدله، يكون عندك عِوَضًا عنه، (إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) أي: من العادلين المنصفين القابلين للخير.
İtirafları gereğince Bünyâmin'in alıkonulması kesinleşip Yûsuf'un yanında bırakılması kararlaştırılınca, ona yalvarmaya ve kendilerine acındırmaya başladılar: (قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا) dediler; yani babası onu çok sevmekte ve kaybettiği oğlunun acısını onunla teselli etmektedir; (فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ) yani onun yerine, onun bedeli olarak senin yanında kalsın; (إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) yani adaletli, insaflı ve iyiliği kabul eden kimselerden [görüyoruz].
{قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ (٧٩)}
{قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ (٧٩)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız. Aksi takdirde biz kesinlikle zalimlerden oluruz.'”
(قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ) أي: كما قلتم واعترفتم، (إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ) [أي] إن أخذنا بريئا بسقيم.
(قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ) yani sizin söylediğiniz ve itiraf ettiğiniz gibi; (إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ) [yani] suçlunun yerine suçsuzu alıkoyarsak.
{فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٠) ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١) وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢)}
{فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٠) ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١) وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢)} “Ondan ümitlerini kesince, baş başa verip fısıldaşmak üzere bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: 'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce Yûsuf hakkında işlediğiniz kusuru bilmediniz mi? Artık babam bana izin verinceye veya Allah benim hakkımda hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır. Babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri değildik. İçinde bulunduğumuz şehre ve beraberinde geldiğimiz kervana da sor. Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.'”
يخبر تعالى عن إخوة يوسف: أنهم لما يئسوا من تخليص أخيهم بنيامين، الذي قد التزموا لأبيهم برده إليه، وعاهدوه على ذلك، فامتنع عليهم ذلك، (خَلَصُوا) أي: انفردوا عن الناس (نَجِيًّا) يتناجون فيما بينهم.
Allah Teâlâ Yûsuf'un kardeşleri hakkında haber vermektedir: Onlar babalarına geri getirmeyi taahhüt ettikleri ve bu hususta söz verdikleri kardeşleri Bünyâmin'i kurtarmaktan ümitlerini kesip bu durum imkânsız hale gelince; (خَلَصُوا) yani insanlardan ayrılıp bir kenara çekildiler, (نَجِيًّا) aralarında gizlice fısıldaşmaya başladılar.
قَالَ كَبِيرُهُمْ) وهو رُوبيل، وقيل: يهوذا، وهو الذي أشار عليهم بإلقائه في البئر عندما همّوا
(قَالَ كَبِيرُهُمْ) [Ayetinde zikredilen büyükleri], Rûbîl'dir; Yehûzâ olduğu da söylenmiştir. O, [kardeşleri Yûsuf'u] öldürmeye azmettiklerinde kendilerine onu kuyuya atmalarını tavsiye eden kimsedir
بقتله، قال لهم: (أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ) لتردنَّه إليه، فقد رأيتم كيف تعذر عليكم ذلك مع ما تقدم لكم من إضاعة يوسف عنه، (فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ) أي: لن أفارق هذه البلدة، (حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي) في الرجوع إليه راضيًا عني، (أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي) قيل: بالسيف. وقيل: بأن يمكنني من أخذ أخي، (وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) .
niyetlendiklerinde kuyuya atmalarını tavsiye eden kimsedir. Onlara şöyle dedi: (أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ) onu kendisine geri getireceğinize dair; daha önce Yûsuf'u ondan koparıp zayi ettiğiniz halde bunun da size nasıl güçleştiğini gördünüz. (فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ) yani bu beldeden ayrılmayacağım; (حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي) benden razı olarak yanına dönmeme izin verinceye kadar; (أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي) kılıçla [savaşarak] denildi, kardeşimi almama imkân vererek denildi; (وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) .
ثم أمرهم أن يخبروا أباهم بصورة ما وقع، حتى يكون عذرا لهم عنده ويتنصلوا إليه، ويبرءوا مما وقع بقولهم.
Sonra babalarının yanında kendileri için bir mazeret olsun, ona karşı kendilerini savunsunlar ve sözleriyle meydana gelen hadiseden beri olduklarını göstersinler diye olayın cereyan ediş şeklini babalarına haber vermelerini onlara emretti.
وقوله: (وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ) قال عكرمة وقتادة: ما [كنا] نعلم أن ابنك سرق .
(وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ) kavli hakkında İkrime ve Katâde şöyle demiştir: Oğlunun hırsızlık edeceğini [biz] bilmiyorduk .
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: ما علمنا في الغيب أنه يسرق له شيئا، إنما سألنا ما جزاء السارق؟
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Biz onun bir şey çalacağını gaybda bilmiyorduk; biz sadece hırsızın cezasının ne olduğu sorulduğunda [cevap verdik].
(وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا) قيل: المراد مصر. قاله قتادة، وقيل: غيرها، (وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا) أي: التي رافقناها، عن صدقنا وأمانتنا وحفظنا وحراستنا، (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) فيما أخبرناك به، من أنه سرق وأخذوه بسرقته.
(وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا) Bundan kastedilenin Mısır olduğu söylenmiştir; bunu Katâde demiştir. Başka bir yer olduğu da söylenmiştir. (وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا) yani doğru sözlülüğümüzü, emanete riayetimizi, koruma ve gözetimimizi birlikte yolculuk ettiğimiz [kervana sor]. (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) onun çaldığı ve hırsızlığı sebebiyle onu alıkoydukları konusunda sana verdiğimiz haberde [şüphesiz doğru söyleyenleriz].
{قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥) قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٨٦)}
{قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥) قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٨٦)} “[Yâkūb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.' Onlardan yüz çevirdi ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi. Kederden iki gözü ağardı; artık o kahrını içine gömüyordu. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, eriyip bitinceye veya helak olanlardan oluncaya kadar Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin.' [Yâkūb] dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve ben Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.'”
قال لهم كما قال لهم حين جاءوا على قميص يوسف بدم كذب: (بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ)
Yûsuf'un gömleği üzerinde yalan bir kanla geldiklerinde onlara söylediği gibi [yine] şöyle dedi: (بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ)
قال محمد بن إسحاق: لما جاءوا يعقوب وأخبروه بما يجري اتهمهم، وظن أنها كفعلتهم بيوسف (قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ) .
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Yâkūb'a gelip olup biteni haber verdiklerinde, onlardan şüphelendi ve bunun Yûsuf'a yaptıkları gibi olduğunu zannetti de: (قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ) dedi.
وقال بعض الناس: لما كان صنيعهم هذا مرتبا على فعلهم الأول، سُحب حكم الأول عليه، وصح قوله: (بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ)
Bazı âlimler şöyle demiştir: Onların bu yaptıkları ilk fiillerine dayalı olduğu için, ilkinin hükmü buna da teşmil edildi ve onun: (بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ) sözü yerinde oldu.
ثم ترجى من الله أن يرد عليه أولاده الثلاثة: يوسف وأخاه بنيامين، وروبيل الذي أقام بديار
Sonra Allah'tan üç oğlunu; Yûsuf'u, kardeşi Bünyâmîn'i ve [...] diyarında ikamet eden Rûbîl'i kendisine geri vermesini ümit etti.
مصر ينتظر أمر الله فيه، إما أن يرضى عنه أبوه فيأمره بالرجوع إليه، وإما أن يأخذ أخاه خفية؛ ولهذا قال: (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ) أي: العليم بحالي، (الْحَكِيمُ) في أفعاله وقضائه وقدره.
Mısır'da [kalarak] hakkında Allah'ın emrini –ya babasının kendisinden razı olup yanına dönmesine izin vermesini yahut kardeşini gizlice almayı– bekliyordu. Bu sebeple şöyle buyurdu: (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ) yani benim halimi bilendir, (الْحَكِيمُ) fiillerinde, hükmünde ve takdirinde hikmet sahibidir.
(وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ) أي: أعرض عن بنيه وقال متذكرا حُزنَ يوسف القديم الأول: (يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ) جَدَّد له حزنُ الابنين الحزن الدفين.
(وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ) yani oğullarından yüz çevirdi ve Yûsuf'un ilk, eski hüznünü hatırlayarak: (يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ) dedi; iki oğlunun hüznü onun içindeki derin hüznü tazeledi.
قال عبد الرزاق، أخبرنا الثوري، عن سفيان العُصْفُريّ، عن سعيد بن جبير أنه قال: لم يعط أحد غيرَ هذه الأمة الاسترجاع، ألا تسمعون إلى قول يعقوب، ﵇: (يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ) أي: ساكت لا يشكو أمره إلى مخلوق قاله قتادة وغيره.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize es-Sevrî, Süfyân el-Usfurî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini haber verdi: Bu ümmetten başkasına istircâ (İnnâ lillâh ve innâ ileyhi râciûn deme) verilmemiştir; Yâkūb'un (aleyhisselâm) şu sözünü işitmiyor musunuz: (يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ) yani suskun olup halini hiçbir yaratılmışa şikâyet etmiyordu ; bunu Katâde ve başkaları söylemiştir.
وقال الضحاك: (فَهُوَ كَظِيمٌ) كميد حزين.
ed-Dahhâk şöyle demiştir: (فَهُوَ كَظِيمٌ) kederli ve mahzundur.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا حماد بن سلمة [حدثنا أبو موسى]، عن علي بن زيد عن الحسن، عن الأحنف بن قيس، أن النبي ﷺ قال: "إن داود ﵇، قال: يا رب، إن بني إسرائيل يسألونك بإبراهيم وإسحاق ويعقوب، فاجعلني لهم رابعا. فأوحى الله تعالى إليه أن يا داود، إن إبراهيم ألقي في النار بسببي فصبر، وتلك بلية لم تنلك، وإن إسحاق بذل مهجة دمه في سببي فصبر، وتلك بلية لم تنلك، وإن يعقوب أخذت منه حبيبه حتى ابيضت عيناه من الحزن، فصبر، وتلك بلية لم تنلك".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Hammâd b. Seleme [ona Ebû Mûsâ], o Ali b. Zeyd'den , o el-Hasan'dan, o el-Ahnef b. Kays'tan, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Dâvûd (aleyhisselâm): 'Yâ Rabbi! İsrailoğulları Sana İbrâhîm, İshâk ve Yâkūb hürmetine dua edip yalvarıyorlar; beni de onların dördüncüsü kıl' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey Dâvûd! İbrâhîm Benim uğrumda ateşe atıldı da sabretti; bu senin başına gelmemiş bir beladır. İshâk Benim uğrumda canını ve kanını feda etti de sabretti; bu senin başına gelmemiş bir beladır. Yâkūb ise gözleri kederden ağarıncaya kadar kendisinden sevgilisi alındı da sabretti; bu da senin başına gelmemiş bir beladır.'"
وهذا مرسل، وفيه نكارة ؛ فإن الصحيح أن إسماعيل هو الذبيح، ولكن علي بن زيد بن جُدْعَان له مناكير وغرائب كثيرة، والله أعلم.
Bu rivayet mürseldir ve içinde münkerlik vardır; zira sahih olan, kurban edilmek istenenin İsmâîl olduğudur. Fakat Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'ın pek çok münker ve garip rivayeti vardır. En doğrusunu Allah bilir.
وأقرب ما في هذا أن يكون قد حكاه الأحنف بن قيس، ﵀، عن بني إسرائيل ككعب ووهب ونحوهما، والله أعلم، فإن الإسرائيليين ينقلون أن يعقوب كتب إلى يوسف لما احتبس أخاه بسبب السرقة يتلطف له في رده، ويذكر له أنهم أهل بيت مصابون بالبلاء، فإبراهيم ابتلي بالنار، وإسحاق بالذبح، ويعقوب بفراق يوسف، في حديث طويل لا يصح، والله أعلم، فعند ذلك رق له بنوه، وقالوا له على سبيل الرفق به والشفقة عليه: (قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ) أي: لا تفارق تَذَكُّر يوسف، (حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا) أي: ضعيف الجسم، ضعيف القوة، (أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ) يقولون: وإن استمر بك هذا الحال خشينا عليك الهلاك والتلف.
Bu hususta en yakın ihtimal, bunu el-Ahnef b. Kays'ın (rahimehullâh) Kâ'b, Vehb ve benzerleri gibi İsrâiloğullarından nakletmiş olmasıdır. En doğrusunu Allah bilir; zira İsrâiloğulları, hırsızlık sebebiyle kardeşini alıkoyduğunda Yâkūb'un Yûsuf'a onu geri vermesi için yumuşak bir dille mektup yazdığını ve kendilerinin belaya uğramış bir ehlibeyt olduğunu, İbrâhîm'in ateşle, İshâk'ın kurban edilmekle, Yâkūb'un da Yûsuf'tan ayrılmakla imtihan edildiğini anlattığını sahih olmayan uzun bir rivayette naklederler. En doğrusunu Allah bilir. İşte o zaman oğulları ona acıdılar ve ona nezaket ve şefkat göstererek: (قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ) yani Yûsuf'u anmaktan vazgeçmeyeceksin; (حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا) yani bedenin zayıflayıp gücün tükeninceye kadar; (أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ) dediler; yani bu halin devam ederse senin helak olup yok olmandan korkarız demektedirler.
(قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ) أي: أجابهم عما قالوا بقوله: (إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي)
{ قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “[Yâkūb] dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim'” Yani onların söylediklerine { إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي } “Ben kederimi ve hüznümü ancak [Allah'a] arz ederim” sözüyle cevap verdi.
أي: همي وما أنا فيه (إِلَى اللَّهِ) وحده (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: أرجو منه كل خير.
Yani gamımı ve içinde bulunduğum durumu yalnız (إِلَى اللَّهِ) Allah'a [arz ederim]; (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) yani O'ndan her türlü hayrı umarım.
وعن ابن عباس: (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) [يعني رؤيا يوسف أنها صدق وأن الله لا بد أن يظهرها وينجزها. وقال العوفي عن ابن عباس: (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) أعلم أن رؤيا يوسف صادقة، وأني سوف أسجد له.
İbn Abbâs'tan: (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) [yani Yûsuf'un rüyasının hak olduğunu ve Allah'ın bunu mutlaka ortaya çıkarıp gerçekleştireceğini bilirim]. el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayetle şöyle demiştir: (وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) Yûsuf'un rüyasının doğru olduğunu ve benim ileride ona secde edeceğimi biliyorum.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا يحيى بن عبد الملك بن أبي غَنَيَّة، عن حفص بن عمر بن أبي الزبير، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "كان ليعقوب النبي، ﵇، أخ مُؤاخ له، فقال له ذات يوم: ما الذي أذهب بصرك وقوّس ظهرك؟ قال: الذي أذهب بصري البكاء على يوسف، وأما الذي قوس ظهري فالحزن على بنيامين، فأتاه جبريل، ﵇، فقال: يا يعقوب، إن الله يُقرئك السلام ويقول لك: أما تستحيي أن تشكوني إلى غيري؟ فقال يعقوب: إنما أشكو بثي وحزني إلى الله. فقال جبريل، ﵇: الله أعلم بما تشكو" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Arafe, ona Yahyâ b. Abdilmelik b. Ebî Ganiyye, ona Hafs b. Ömer b. Ebî'z-Zübeyr, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Peygamber Yâkūb'un (aleyhisselâm) kendisiyle kardeşleştiği bir kardeşi vardı. Bir gün ona: 'Gözlerini gideren ve belini büken nedir?' dedi. Yâkūb: 'Gözlerimi gideren şey Yûsuf'a ağlamamdır ; belimi büken ise Bünyâmin'in hüznüdür' dedi. Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) ona gelip: 'Ey Yâkūb! Allah sana selam söylüyor ve sana şöyle buyuruyor: Beni başkasına şikâyet etmekten utanmıyor musun?' dedi. Yâkūb: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim' dedi. Cibrîl (aleyhisselâm): 'Şikâyet ettiğin şeyi Allah en iyi bilendir' dedi." .
وهذا حديث غريب، فيه نكارة.
Bu garip bir hadistir ve içinde münkerlik vardır.
{يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)}
{يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)} “'Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşinden bir haber araştırın; Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.' [Mısır'a dönüp] onun huzuruna girdiklerinde: 'Ey Aziz! Bize ve ailemize darlık dokundu ve değersiz bir sermaye ile geldik. Bize ölçeği tam tut ve bize sadaka ver. Şüphesiz Allah sadaka verenleri mükâfatlandırır' dediler.”
يقول تعالى مخبرا عن يعقوب، ﵇، إنه ندب بنيه على الذهاب في الأرض، يستعلمون أخبار يوسف وأخيه بنيامين.
Allah Teâlâ, Yâkūb'un (aleyhisselâm) Yûsuf ile kardeşi Bünyâmin'in haberlerini öğrenmeleri için oğullarını yeryüzünde gitmeye teşvik ettiğini haber vermektedir.
والتحسس يكون في الخير، والتجسس يستعمل في الشر.
Tahassüs (haberi aramak) hayırda olur; tecessüs ise şerde kullanılır.
ونَهّضهم وبشرهم وأمرهم ألا ييأسوا من روح الله، أي: لا يقطعوا رجاءهم وأملهم من الله فيما يرومونه ويقصدونه فإنه لا يقطع الرجاء، ويقطع الإياس من الله إلا القوم الكافرون .
Onları harekete geçirdi, müjdeledi ve Allah'ın rahmetinden ümit kesmemelerini; yani arzu edip kastettikleri şey hususunda Allah'tan ümit ve emellerini kesmemelerini emretti. Zira kâfirler topluluğundan başkası ümidini kesmez ve Allah'tan büsbütün yeise kapılmaz .
وقوله: (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ) تقدير الكلام: فذهبوا فدخلوا بلد مصر، ودخلوا على يوسف،
Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ } “[Huzuruna] girdiklerinde” ayetinin takdiri şöyledir: Gittiler ve Mısır beldesine girdiler, sonra da Yûsuf'un huzuruna vardılar;
(قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ) يعنون من الجدب والقحط وقلة الطعام، (وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ) أي: ومعنا ثمن الطعام الذي تمتاره، وهو ثمن قليل. قاله مجاهد، والحسن، وغير واحد.
(قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ) yani kuraklık, kıtlık ve yiyecek azlığından dolayı [bize darlık dokundu]; (وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ) yani satın alacağımız yiyeceğin bedeli yanımızdadır, ancak o az bir bedeldir [dediler]. Bunu Mücâhid, el-Hasan ve birçok âlim söylemiştir.
وقال ابن عباس: الرديء لا يَنفُق، مثل خَلَق الغِرارة، والحبل، والشيء، وفي رواية عنه: الدراهم الرديئة التي لا تجوز إلا بنقصان. وكذا قال قتادة، والُّسدي.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Eski çuval, ip ve benzeri şeyler gibi revacı olmayan değersiz mallardır. Ondan gelen diğer bir rivayette ise: Ancak değerinin düşürülmesiyle kabul edilen düşük ayarlı dirhemlerdir. Katâde ve es-Süddî de böyle demiştir.
وقال سعيد بن جبير [وعكرمة] هي الدراهم الفُسُول.
Saîd b. Cübeyr [ve İkrime] şöyle demiştir: O, kalp (düşük ayarlı/sahte) dirhemlerdir.
وقال أبو صالح: هو الصنوبر وحبة الخضراء.
Ebû Sâlih şöyle demiştir: O, çam fıstığı ve menengiçtir (çitlembiktir).
وقال الضحاك: كاسدة لا تنفق.
ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Revaçta olmayan, geçerliliği bulunmayan [sermayedir].
وقال أبو صالح: جاءوا بحَبِّ البُطْم الأخضر والصنوبر.
Ebû Sâlih şöyle demiştir: Yeşil menengiç tanesi ve çam fıstığı getirdiler.
وأصل الإزجاء: الدفع لضعف الشيء، كما قال حاتم الطائي:
İzcâ (إزجاء) kelimesinin aslı, bir şeyin zayıflığından ötürü onu itip sevk etmektir. Nitekim Hâtim et-Tâî şöyle demiştir:
ليَبْك عَلى مِلْحَانَ ضَيفٌ مُدَفَّعٌ … وَأرمَلَةٌ تُزْجي مَعَ الليل أرمَلا
Kapılardan kovulan misafir ve geceleyin yetimlerini sürüp getiren dul kadın Milhân'a ağlasın.
وقال أعشى بني ثعلبة:
Benî Sa'lebe'nin [şairi] A'şâ da şöyle demiştir:
الوَاهبُ المائةِ الهجَان وعَبدِها … عُوذًا تُزَجِّي خَلْفَها أطْفَالَها
Yüz tane beyaz deveyi ve çobanını, peşi sıra yavrularını sevk eden yeni doğurmuş develerle birlikte bağışlayan odur.
وقوله إخبارا عنهم: (فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ) أي: أعطنا بهذا الثمن القليل ما كنت تعطينا قبل ذلك. وقرأ ابن مسعود: "فأوقرْ ركابنا وتصدق علينا".
Onlardan haber vererek buyurduğu: (فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ) yani: Bu az bedel karşılığında daha önce bize verdiğin miktarı ver [demektir]. İbn Mes'ûd ise bunu "Bineklerimizi yükle ve bize sadaka ver" şeklinde okumuştur.
وقال ابن جريج: (وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا) برَدِّ أخينا إلينا.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: (وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا) Kardeşimizi bize geri vermekle [bize sadaka ver].
وقال سعيد بن جبير والسدي: (وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا) يقولون: تصدق علينا بقبض هذه البضاعة المزجاة، وتجوز فيها.
Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî şöyle demiştir: (وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا) "Bu değersiz sermayeyi kabul edip bunda müsamaha göstererek bize sadaka ver" demektedirler.
وسئل سفيان بن عُيُيْنَة: هل حرمت الصدقة على أحد من الأنبياء قبل النبي ﷺ؟ فقال: ألم تسمع قوله: (فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ) رواه ابن جرير عن الحارث، عن القاسم، عنه .
Süfyân b. Uyeyne'ye: "Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce peygamberlerden herhangi birine sadaka haram kılınmış mıydı?" diye soruldu. O da: "(فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ) sözünü işitmedin mi?" dedi. Bunu İbn Cerîr, el-Hâris'ten, o el-Kâsım'dan, o da kendisinden rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا الحارث، حدثنا القاسم، حدثنا مروان بن معاوية، عن عثمان بن الأسود: سمعت مجاهدا وسئل: هل يكره أن يقول الرجل في دعائه: اللهم تصدق علي؟ فقال: نعم، إنما الصدقة لمن يبتغي الثواب.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize el-Hâris anlattı, bize el-Kâsım anlattı, bize Mervân b. Muâviye, Osmân b. el-Esved'den anlattı: Mücâhid'i işittim; kendisine: "Kişinin duasında: 'Allahım, bana sadaka ver!' demesi mekruh mudur?" diye soruldu. O da: "Evet, sadaka ancak sevap kazanmak isteyen kimse içindir (sadakayı ancak sevap bekleyen verir)" dedi.
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩) قَالُوا أَئِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١) قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢)}
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩) قَالُوا أَئِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١) قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Cahillik ettiğiniz vakit Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?' 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?' dediler. O da: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse bilsin ki Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı. Biz ise muhakkak hata edenlerdik.' [Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”
يقول تعالى مخبرا عن يوسف، ﵇: أنه لما ذكر له إخوته ما أصابهم من الجهد والضيق وقلة الطعام وعموم الجدب، وتذكر أباه وما هو فيه من الحزن لفقد ولديه، مع ما هو فيه من الملك والتصرف والسعة، فعند ذلك أخذته رقة ورأفة ورحمة وشفقة على أبيه وإخوته، وبدره البكاء، فتعرف إليهم، يقال إنه رفع التاج عن جبهته، وكان فيها شامة، وقال: (هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ)؟ يعني: كيف فرقوا بينه وبينه (إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ) أي: إنما حملكم على هذا الجهل بمقدار هذا الذي ارتكبتموه، كما قال بعض السلف: كل من عصى الله فهو جاهل، وقرأ: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} إلى قوله: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [النحل: ١١٩].
Allah Teâlâ Yûsuf'tan (aleyhisselâm) haber vererek buyuruyor ki: Kardeşleri kendisine başlarına gelen meşakkati, darlığı, yiyecek azlığını ve kıtlığın yaygınlığını anlatıp kendisi de sahip olduğu mülk, yetki ve genişliğe rağmen babasını ve iki çocuğunu kaybetmekten ötürü içinde bulunduğu hüznü hatırlayınca; işte o vakit babasına ve kardeşlerine karşı kendisini bir incelik, şefkat, merhamet ve acıma duygusu kapladı, ağlaması galebe çaldı ve kendini onlara tanıttı. Söylendiğine göre o, alnındaki tacı kaldırdı -ki alnında bir ben vardı- ve: (هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ) dedi. Yani onunla [kardeşinin] arasını nasıl ayırdıklarını [hatırlattı]. (إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ) Yani sizi buna sevk eden şey, irtikâp ettiğiniz bu fiilin vahametini bilmeyişiniz (cahilliğiniz) idi. Nitekim Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Allah'a isyan eden herkes cahildir. Ve {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} ayetinden {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [en-Nahl: 119] kavline kadar okudu.
والظاهر -والله أعلم -أن يوسف، ﵇، إنما تعرف إليهم بنفسه، بإذن الله له في ذلك، كما أنه إنما أخفى منهم نفسه في المرتين الأوليين بأمر الله تعالى له في ذلك، والله أعلم، ولكن لما ضاق الحال واشتد الأمر، فَرَّج الله تعالى من ذلك الضيق، كما قال تعالى: {فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا} [الشرح: ٥، ٦]، فعند ذلك قالوا: (أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ)؟
Görünen o ki -doğrusunu Allah bilir- Yûsuf (aleyhisselâm), ilk iki seferde kendini onlardan Allah Teâlâ'nın emriyle gizlediği gibi kendisini onlara yine Allah'ın izniyle tanıtmıştı, doğrusunu Allah bilir. Ancak durum daralıp iş şiddetlenince Allah Teâlâ, {فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا} [el-İnşirâh: 5-6] “Şüphesiz zorlukla beraber bir kolaylık vardır. Gerçekten zorlukla beraber bir kolaylık vardır” buyurduğu gibi o darlıktan bir çıkış yolu yarattı. İşte o anda: (أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ) dediler.
وقرأ أبيّ بن كعب: "أو أنت يُوسُفُ"، وقرأ ابن مُحَيْصِن: "إنَّك لأنتَ يُوسُفُ". والقراءة المشهورة هي الأولى؛ لأن الاستفهام يدل على الاستعظام، أي: إنهم تَعجَّبوا من ذلك أنهم يترددون إليه من سنتين وأكثر، وهم لا يعرفونه، وهو مع هذا يعرفهم ويكتم نفسه، فلهذا قالوا على سبيل الاستفهام: (أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي) (قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا) أي: بجمعه بيننا بعد التفرقة وبعد المدة، (إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ) يقولون معترفين له بالفضل والأثرة عليهم في الخلق والخلق، والسعة والملك، والتصرف والنبوة أيضا -على قول من لم يجعلهم أنبياء -وأقروا له بأنهم أساءوا إليه وأخطئوا في حقه.
Übey b. Ka'b bunu "Yoksa sen Yûsuf musun?", İbn Muhaysın ise "Gerçekten sen Yûsuf'sun" şeklinde okumuştur. Meşhur olan kıraat birincisidir; çünkü istifham (soru) hayret ve büyüklüğü ifade eder. Yani iki senedir ve daha uzun süredir onun yanına gelip gittikleri halde onu tanımamış olmalarına, üstelik kendisi onları tanıdığı halde kendini gizlemiş olmasına hayret ettiler. Bu yüzden soru yoluyla: (أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي) [dediler]. (قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا) yani ayrılıktan ve uzun bir zamandan sonra bizi bir araya getirmekle [Allah bize lütufta bulundu]. (إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ) Yaratılış, ahlak, refah, mülk, tasarruf ve -onları peygamber saymayanların görüşüne göre- peygamberlik hususunda onun kendilerine olan üstünlüğünü ve faziletini itiraf ederek böyle diyorlar ve ona kötülük yaptıklarını, onun hakkına girmede hatalı olduklarını ikrar ediyorlardı.
(قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ) يقول: لا تأنيب عليكم ولا عَتْب عليكم اليوم، ولا أعيد ذنبكم في حقي بعد اليوم.
(قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ) “[Yûsuf:] ‘Bugün size kınama yoktur’ dedi”; yani: Bugün size hiçbir azarlama ve sitem yoktur; bugünden sonra bana karşı işlediğiniz günahı tekrar [gündeme getirip yüzünüze] vurmayacağım.
ثم زادهم الدعاء لهم بالمغفرة فقال: (يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ)
Sonra onlar için bağışlanma duası da ekleyerek: (يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) buyurdu.
قال السدي: اعتذروا إلى يوسف، فقال: (لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ) يقول: لا أذكر لكم ذنبكم.
es-Süddî dedi ki: Yûsuf'tan özür dilediler; o da (لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ) dedi; yani: "Günahınızı sizin yüzünüze vurmayacağım" demektedir.
وقال ابن إسحاق والثوري: (لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ [الْيَوْمَ]) أي: لا تأنيب عليكم اليوم عندي فيما صنعتم (يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ) أي: يستر الله عليكم فيما فعلتم، (وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ)
İbn İshâk ve es-Sevrî şöyle demiştir: (لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ [الْيَوْمَ]) Yani: Yaptığınız şey hususunda bugün benim katımda size hiçbir azarlama yoktur. (يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ) yani: Allah yaptıklarınızı örtsün, (وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).
{اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)}
{اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)} “'Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, gözü görür hale gelir. Bütün ailenizi de bana getirin.' Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları: 'Eğer bana bunak demezseniz doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen gerçekten eski şaşkınlığındasın.'”
يقول: اذهبوا بهذا القميص، (فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا) وكان قد عَميَ من كثرة البكاء، (وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ) أي: بجميع بني يعقوب.
Şöyle buyurmaktadır: Bu gömleği götürün, (فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا) -ki çok ağlamaktan ötürü gözleri görmez olmuştu-, (وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ) yani Yâkūb'un bütün evlatlarını [bana getirin].
(وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ) أي: خرجت من مصر، (قَالَ أَبُوهُمْ) يعني: يعقوب، ﵇، لمن بقي عنده من بنيه: (إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) تنسبوني إلى الفَنَد والكِبَر.
(وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ) Yani Mısır'dan ayrılınca, (قَالَ أَبُوهُمْ) yani Yâkūb (aleyhisselâm) yanında kalan oğullarına: (إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) [dedi; yani] beni bunaklığa ve yaşlılığa nispet etmeseniz [ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum].
قال عبد الرزاق: أنبأنا إسرائيل، عن أبي سِنَان، عن عبد الله بن أبي الهُذَيْل قال: سمعت ابن عباس يقول: (وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ) قال: لما خرجت العير، هاجت ريح فجاءت يعقوب بريح قميص يوسف فقال: (إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) قال: فوجد ريحه من مسيرة ثمانية أيام .
Abdürrezzâk dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl'den bildirdi: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: (وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ) dedi ki: Kervan yola çıkınca bir rüzgâr esti ve Yâkūb'a Yûsuf'un gömleğinin kokusunu getirdi. Bunun üzerine: (إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) dedi. Dedi ki: Onun kokusunu sekiz günlük mesafeden aldı .
وكذا رواه سفيان الثوري، وشعبة، وغيرهما عن أبي سِنَان، به.
Bunu Süfyân es-Sevrî, Şu'be ve başkaları da Ebû Sinân'dan aynı şekilde rivayet etmiştir.
وقال الحسن وابن جُرَيْج: كان بينهما ثمانون فرسخا، وكان بينه وبينه منذ افترقا ثمانون سنة.
el-Hasan ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: İkisinin arası seksen fersahtı ve ayrıldıklarından beri aralarındaki süre seksen yıldı.
وقوله: (لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) قال ابن عباس، ومجاهد، وعطاء، وقتادة، وسعيد بن جُبَيْر: تُسَفّهون.
(لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ) kavli hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Atâ, Katâde ve Saîd b. Cübeyr: "Beni akılsız saymasanız" [demektir] demişlerdir.
وقال مجاهد أيضا، والحسن: تُهرّمون.
Mücâhid ve el-Hasan da şöyle demiştir: "Beni bunamış saymasanız."
وقولهم: (إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ) قال ابن عباس: لفي خطئك القديم.
Onların: (إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ) sözü hakkında İbn Abbâs: "Eski yanılgındasın" demiştir.
وقال قتادة: أي من حب يوسف لا تنساه ولا تسلاه، قالوا لوالدهم كلمةً غليظة، لم يكن ينبغي لهم أن يقولوها لوالدهم، ولا لنبي الله ﷺ وكذا قال السدي، وغيره.
Katâde şöyle demiştir: "Yani Yûsuf'a olan sevginden ötürü onu ne unutuyor ne de aklından çıkarıyorsun." Babalarına, ne babalarına ne de Allah'ın peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylemeleri asla yakışık almayan kaba bir söz söylediler. es-Süddî ve başkaları da böyle demiştir.
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٩٦) قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)}
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٩٦) قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)} “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca, gözü hemen açılıverdi. [Yâkūb]: 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi. Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile. Gerçekten biz hata edenlerdik.' [Yâkūb] dedi ki: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
قال ابن عباس والضحاك: (الْبَشِيرُ) البريد.
İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: (الْبَشِيرُ) Ulaktır (postacıdır).
وقال مجاهد والسدي: كان يهوذا بن يعقوب.
Mücâhid ve es-Süddî ise: O, Yâkūb'un oğlu Yehûdâ idi, demişlerdir.
قال السدي: إنما جاء به لأنه هو الذي جاء بالقميص وهو ملطخ بدم كَذب، فأراد أن يغسل ذلك بهذا، فجاء بالقميص فألقاه على وجه أبيه، فرجع بصيرا.
es-Süddî dedi ki: Onu getiren oydu; çünkü vaktiyle yalan kanla bulaşmış gömleği getiren de kendisiydi. Dolayısıyla o [günahı] bununla telafi etmek istedi . Gömleği getirip babasının yüzüne koydu; babası da yeniden görür oldu.
وقال لبنيه عند ذلك: (أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: أعلم أن الله سيرده إليَّ، وقلت لكم: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ}؟. فعند ذلك قالوا لأبيهم مترفقين له: (يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ * قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) أي: من تاب إليه تاب عليه.
O vakit oğullarına şöyle dedi: (أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) Yani: Allah'ın onu bana geri getireceğini biliyordum ve size: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” demiştim. Bunun üzerine babalarına yumuşak davranarak: (يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ * قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) dediler; yani O, kendisine tövbe edenin tövbesini kabul eder.
قال ابن مسعود، وإبراهيم التَّيْمِيّ، وعمرو بن قيس، وابن جُرَيْج وغيرهم: أرجأهم إلى وقت السَّحَر.
İbn Mes'ûd, İbrâhîm et-Teymî, Amr b. Kays, İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: [Dua etmeyi] seher vaktine tehir etti.
وقال ابن جرير: حدثني أبو السائب، حدثنا ابن إدريس، سمعت عبد الرحمن بن إسحاق يذكر عن محارب بن دثار قال: كان عمر، ﵁، يأتي المسجد فيسمع إنسانا يقول: "اللهم دعوتني فأجبت، وأمرتني فأطعت، وهذا السَّحَرُ فاغفر لي". قال: فاستمع الصوت فإذا هو من دار عبد الله بن مسعود. فسأل عبد الله عن ذلك فقال: إن يعقوب أخَّر بنيه إلى السحر بقوله: (سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي)
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebü's-Sâib anlattı, bize İbn İdrîs anlattı, Abdurrahman b. İshâk'ın Muhârib b. Disâr'dan aktararak şöyle dediğini işittim: Ömer (radıyallâhu anh) mescide gelir ve bir kimsenin şöyle dediğini işitirdi : "Allahım! Beni çağırdın, icabet ettim; emrettin, itaat ettim. İşte bu seher vaktidir, beni bağışla." Dedi ki: Sesi dinledi; bir de baktı ki o ses Abdullah b. Mes'ûd'un evinden geliyor. Bunun üzerine Abdullah'a bunu sordu. O da: "Yâkūb, (سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي) sözüyle oğullarını seher vaktine tehir etmişti" dedi.
وقد ورد في الحديث أن ذلك كان ليلة جمعة، كما قال ابن جرير: أيضا: حدثني المثنى، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن أبو أيوب الدمشقي، حدثنا الوليد، أنبأنا ابن جُرَيْج، عن عطاء وعِكْرِمة، عن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ: (سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي) يقول: حتى تأتي ليلة الجمعة، وهو قول أخي يعقوب لبنيه .
Hadiste bunun cuma gecesi olduğu da rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Cerîr yine şöyle demiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân Ebû Eyyûb ed-Dımaşkī anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize İbn Cüreyc, Atâ ve İkrime'den, onlar İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi ki: (سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي) yani: 'Cuma gecesi gelinceye kadar' demektir; bu da kardeşim Yâkūb'un oğullarına söylediği sözdür .
وهذا غريب من هذا الوجه، وفي رفعه نظر، والله أعلم.
Bu, bu vecihten garibtir ve [hadisin] merfû kılınmasında nazar (tereddüt/kusur) vardır. En doğrusunu Allah bilir.
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)}
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)} “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde anne babasını bağrına bastı ve: 'Allah'ın izniyle Mısır'a güven içinde girin' dedi. Anne babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir. Rabbim onu gerçekleştirdi. Doğrusu beni zindandan çıkarmakla ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi çölden getirmekle bana büyük lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır. Muhakkak O, her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.'”
يخبر تعالى عن ورود يعقوب، ﵇، على يوسف، ﵇، وقدومه بلاد مصر، لما كان يوسف قد تقدم إلى إخوته أن يأتوه بأهلهم أجمعين، فتحملوا عن آخرهم وترحلوا من بلاد كنعان قاصدين بلاد مصر، فلما أخبر يوسف، ﵇، باقترابهم خرج لتلقيهم، وأمر [الملك] أمراءه وأكابر الناس بالخروج [مع يوسف] لتلقي نبي الله يعقوب، ﵇، ويقال: إن الملك خرج أيضا لتلقيه، وهو الأشبه.
Allah Teâlâ, Yâkūb'un (aleyhisselâm) Yûsuf'un (aleyhisselâm) yanına varışını ve Mısır beldesine gelişini haber vermektedir. Zira Yûsuf, kardeşlerine bütün ailelerini getirmelerini önceden tembihlemişti; onlar da hep birlikte toplanıp Kenan diyarından Mısır beldesine doğru yola çıktılar. Yûsuf'a (aleyhisselâm) onların yaklaştığı haber verilince onları karşılamak üzere çıktı. [Hükümdar da] emirlerine ve halkın ileri gelenlerine, Allah'ın nebisi Yâkūb'u (aleyhisselâm) karşılamak için [Yûsuf'la birlikte] çıkmalarını emretti. Söylendiğine göre hükümdar da onu karşılamak için bizzat çıkmıştır ki en uygun olanı da budur.
وقد أشكل قوله: (آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ) على كثير من المفسرين، فقال بعضهم: هذا من المقدم والمؤخر، ومعنى الكلام: (وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) وآوى إليه أبويه، ورفعهما على العرش.
(آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ) kavli müfessirlerin pek çoğuna müşkil gelmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, takdim ve tehir türündendir; sözün anlamı şöyledir: (وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) [dedi], sonra anne babasını bağrına bastı ve onları tahtın üzerine çıkardı.
وقد رد ابن جرير هذا. وأجاد في ذلك. ثم اختار ما حكاه عن السٌّدِّي: أن يوسف آوى إليه أبويه لما تلقاهما، ثم لما وصلوا باب البلد قال: (ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ)
İbn Cerîr bunu reddetmiş ve bu hususta isabet etmiştir. Ardından es-Süddî'den naklettiği şu görüşü tercih etmiştir: Yûsuf, anne babasını karşıladığında onları bağrına bastı; şehrin kapısına vardıklarında ise: (ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) dedi.
وفي هذا نظر أيضا؛ لأن الإيواء إنما يكون في المنزل، كقوله: {آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} وفي الحديث: "من أوى محدثا" وما المانع أن يكون قال لهم بعدما دخلوا عليه وآواهم إليه: (ادْخُلُوا مِصْرَ) وضمَّنه: اسكنوا مصر (إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) أي: مما كنتم فيه من الجهد والقحط، ويقال -والله أعلم -: إن الله تعالى رفع عن أهل مصر بقية السنين المجدبة ببركة قدوم يعقوب عليهم، كما رفع بقية السنين التي دعا بها رسول الله ﷺ على أهل مكة حين قال: "اللهم أعني عليهم بسبع كسبع يوسف"، ثم لما تضرعوا إليه واستشفعوا لديه، وأرسلوا أبا سفيان في ذلك، فدعا لهم، فَرُفِعَ عنهم بقية ذلك ببركة دعائه، ﵇ .
Bunda da bir problem (inceleme gereği) vardır; zira barındırma (îvâ) ancak evde/menzilde olur; nitekim {آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} “kardeşini yanına aldı” kavlinde ve hadisteki "Kim bir bidatçiyi barındırırsa..." ifadesinde olduğu gibi. Onlar yanına girdikten ve o kendilerini barındırdıktan sonra onlara (ادْخُلُوا مِصْرَ) demiş ve buna "Mısır'a yerleşin" anlamını yükleyerek (إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) yani içinde bulunduğunuz meşakkat ve kıtlıktan güvende olarak [buraya yerleşin] demiş olmasına ne engel var ki? Söylendiğine göre -doğrusunu Allah bilir- Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekkeliler aleyhine "Allahım, Yûsuf'un [kıtlık] yedi yılı gibi yedi yılla onlara karşı bana yardım et" dediğinde beddua ettiği yılların kalanını kaldırdığı gibi -ki onlar yalvarıp şefaat dileyince ve bu hususta Ebû Süfyân'ı gönderince Resûlullah (aleyhisselâm) onlara dua etmiş ve duasının bereketiyle bunun kalanı onlardan kaldırılmıştı- Allah Teâlâ da Yâkūb'un Mısır halkının yanına gelişinin bereketiyle kıtlık yıllarının kalanını onlardan kaldırmıştır.
وقوله: (آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ) قال السدي، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: إنما كان أباه وخالته، وكانت أمه قد ماتت قديما.
(آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ) kavli hakkında es-Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: Onlar sadece babası ve teyzesiydi; annesi ise eskiden vefat etmişti, demişlerdir.
وقال محمد بن إسحاق وابن جرير: كان أبوه وأمه يعيشان.
Muhammed b. İshâk ve İbn Cerîr ise: Babası ve annesi hayattaydı, demişlerdir.
قال ابن جرير: ولم يقم دليل على موت أمه، وظاهر القرآن يدل على حياتها. وهذا الذي نصره
İbn Cerîr şöyle demiştir: Annesinin vefat ettiğine dair bir delil ortaya konulmamıştır; Kur'an'ın zahiri ise onun hayatta olduğuna delalet etmektedir. [İbn Cerîr'in] savunduğu bu görüş...
هو المنصور الذي يدل عليه السياق.
bağlamın da delalet ettiği üstün (tercihe şayan) görüştür.
وقوله: (وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ) قال ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: يعني السرير، أي: أجلسهما معه على سريره.
(وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ) kavli hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve birçok âlim: Yani tahtı kastediyor; yani ikisini kendi tahtına kendisiyle beraber oturttu, demişlerdir.
(وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا) أي: سجد له أبواه وإخوته الباقون، وكانوا أحد عشر رجلا (وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ) أي: التي كان قصها على أبيه {إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [يوسف: ٤]
(وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا) Yani anne babası ve geriye kalan kardeşleri ona secde ettiler; onlar on bir kişiydiler. (وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ) Yani daha önce babasına anlattığı {إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [Yûsuf: 4] “Doğrusu ben rüyamda on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm” [rüyanın tevilidir].
وقد كان هذا سائغا في شرائعهم إذا سلَّموا على الكبير يسجدون له، ولم يزل هذا جائزًا من لدن آدم إلى شريعة عيسى، ﵇، فحرم هذا في هذه الملة، وجُعل السجود مختصا بجناب الرب ﷾.
Bu, onların şeriatlarında caizdi; büyüklere selam verdiklerinde ona secde ederlerdi. Bu, Âdem'den İsa'nın (aleyhisselâm) şeriatına kadar caiz olmaya devam etti. Ancak bu ümmette haram kılındı ve secde sadece Rab Teâlâ'nın yüce zatına mahsus kılındı.
هذا مضمون قول قتادة وغيره.
Katâde ve başkalarının sözünün özeti budur.