جاءهم النصر على ذلك، (فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ)
bu durum üzerine onlara yardımımız geldi; (فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ)
وكذا روي عن سعيد بن جبير، وعمران بن الحارث السلمي، وعبد الرحمن بن معاوية وعلي بن أبي طلحة، والعوفي عن ابن عباس بمثله.
Saîd b. Cübeyr, İmrân b. el-Hâris es-Sülemî, Abdurrahman b. Muâviye, Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî kanalıyla İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا عارم أبو النعمان، حدثنا حماد بن زيد، حدثنا شعيب حدثنا إبراهيم بن أبي حُرة الجزرِيّ قال: سأل فتى من قريش سعيد بن جبير فقال له: يا أبا عبد الله، كيف هذا الحرف، فإني إذا أتيت عليه تمنيت أني لا أقرأ هذه السورة: (حَتَّى إِذَا اسْتَيئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا)؟ قال: نعم، حتى إذا استيأس الرسل من قومهم أن يصدِّقوهم، وظن المرسَلُ إليهم أن الرسل كَذَبوا. فقال الضحاك بن مزاحم: ما رأيت كاليوم قط رجل يدعى إلى علم فيتلكأ! لو رحلت في هذه إلى اليمن كان قليلا.
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsenna anlattı, bize Ârim Ebü'n-Nu'mân anlattı, bize Hammâd b. Zeyd anlattı, bize Şuayb anlattı, bize İbrâhîm b. Ebî Hurre el-Cezerî anlatıp şöyle dedi: Kureyş'ten bir genç Saîd b. Cübeyr'e sorup ona: "Ey Ebû Abdillah! Bu kıraat nasıldır? Zira ben ona geldiğimde bu sureyi okumamış olmayı temenni ediyorum: (حَتَّى إِذَا اسْتَيئسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا)" dedi. Saîd şöyle dedi: "Evet; resuller kavimlerinin kendilerini tasdik edeceğinden ümitlerini kestiklerinde ve kendilerine elçi gönderilenler de resullerin yalan söylediğini sandıklarında [onlara yardımımız geldi]." Bunun üzerine Dahhâk b. Müzâhim şöyle dedi: "Bir ilme çağrılıp da tereddüt eden bir adamı bugünkü gibi hiç görmedim! Eğer bu mesele için Yemen'e kadar yolculuk etseydin yine de az olurdu."
ثم روى ابن جرير أيضا من وجه آخر: أن مسلم بن يَسَار سأل سعيد بن جبير عن ذلك، فأجابه بهذا الجواب، فقام إلى سعيد فاعتنقه، وقال: فرَّج الله عنك كما فَرجت عني.
Sonra İbn Cerîr başka bir tarikten de şunu rivayet etti: Müslim b. Yesâr Saîd b. Cübeyr'e bunu sormuş, o da kendisine bu cevabı vermiştir. Bunun üzerine [Müslim] Saîd'e doğru kalkıp ona sarılmış ve: "Benim sıkıntımı giderdiğin gibi Allah da senin sıkıntını gidersin" demiştir.
وهكذا روي من غير وجه عن سعيد بن جبير أنه فسرها كذلك، وكذا فسرها مجاهد بن جَبْر، وغير واحد من السلف، حتى إن مجاهدا قرأها: "وظنوا أنهم قد كَذَبوا"، بفتح الذال. رواه ابن جرير، إلا أن بعض من فسرها كذلك يعيد الضمير في قوله: (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا) إلى أتباع الرسل من المؤمنين، ومنهم من يعيده إلى الكافرين منهم، أي: وظن الكفار أن الرسل قد كَذبوا -مخففة -فيما وعدوا به من النصر.
Saîd b. Cübeyr'den birden fazla yolla ayeti bu şekilde tefsir ettiği rivayet edilmiştir. Mücâhid b. Cebr ve selef ulemasından pek çok kişi de böyle tefsir etmiştir; hatta Mücâhid onu zâl harfinin fethasıyla "Ve zannû ennehüm kad kezebû" şeklinde okumuştur. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Ancak ayeti bu şekilde tefsir edenlerin bir kısmı (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا) kavlindeki zamiri resullerin mümin tabilerine döndürürken, bir kısmı da onlardan olan kâfirlere döndürmektedir; yani: Kâfirler, resullerin kendilerine vaat ettikleri zafer hususunda -şeddesiz olarak- yalan söylediklerini sandılar.
وأما ابن مسعود فقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا محمد بن فضيل عن جَحش بن زياد الضبي، عن تميم بن حَذْلَم قال: سمعت عبد الله بن مسعود يقول في هذه الآية: (حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ) من إيمان قومهم أن يؤمنوا بهم وظن قومهم حين أبطأ الأمر أنهم قد كَذَبوا، بالتخفيف.
İbn Mes'ûd'a gelince; İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kāsım anlattı, bize el-Hüseyin anlattı, bize Muhammed b. Fudayl , Cahş b. Ziyâd ed-Dabbî'den, Temîm b. Hazlem'den anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd'un bu ayet hakkında şöyle dediğini işittim: "(حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ) resuller kavimlerinin kendilerine iman etmesinden ümitlerini kestiklerinde ve iş gecikince kavimleri onların yalan söylediğini sandıklarında" -şeddesiz (tahfif) olarak-.
فهاتان الروايتان عن كل من ابن مسعود وابن عباس، وقد أنكرت ذلك عائشة على من فسرها بذلك، وانتصر لها ابن جرير، ووجه المشهور عن الجمهور، وزيف القول الآخر بالكلية، وردَّهُ وأبَاه، ولم يقبله ولا ارتضاه، والله أعلم.
İşte hem İbn Mes'ûd hem de İbn Abbâs'tan gelen ikişer rivayet bunlardır. Âişe ise ayeti bu şekilde tefsir edenlere karşı çıkmıştır. İbn Cerîr de Âişe'nin görüşünü savunmuş, cumhurdan gelen meşhur görüşü tercih etmiş ve diğer görüşü tamamen çürütüp reddetmiş, kabul etmeyip benimsememiştir. En doğrusunu Allah bilir.
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأُولِي الأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)}
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأُولِي الأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)} “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. [Bu Kur'an] uydurulabilecek bir söz değildir; bilakis kendinden öncekilerin tasdiki, her şeyin ayrıntılı açıklaması, iman eden bir topluluk için bir hidayet ve rahmettir.”
يقول تعالى: لقد كان في خبر المرسلين مع قومهم، وكيف أنجينا المؤمنين وأهلكنا الكافرين (عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ) وهي العقول، (مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى) أي: وما كان لهذا القرآن أن يفترى من دون الله، أي: يكذب ويُختلق، (وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) أي: من الكتب المنزلة من السماء، وهو يصدق ما فيها من الصحيح، وينفي ما وقع فيها من تحريف وتبديل وتغيير، ويحكم عليها بالنسخ أو التقرير، (وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ) من تحليل وتحريم، ومحبوب ومكروه، وغير ذلك من الأمر بالطاعات والواجبات والمستحبات، والنهي عن المحرمات وما شاكلها من المكروهات، والإخبار عن الأمور على الجلية، وعن الغيوب المستقبلة المجملة والتفصيلية، والإخبار عن الرب ﵎ بالأسماء والصفات، وتنزيهه عن مماثلة المخلوقات، فلهذا كان: (هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) تهتدي به قلوبهم من الغي إلى الرشاد، ومن الضلالة إلى السداد، ويبتغون به الرحمة من رب العباد، في هذه الحياة الدنيا ويوم المعاد. فنسأل الله العظيم أن يجعلنا منهم في الدنيا والآخرة، يوم يفوز بالربح المُبْيَضَّة وجوههم الناضرة، ويرجع المسودَّة وجوهُهم بالصفقة الخاسرة.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Elçilerin kavimleriyle olan haberlerinde, müminleri nasıl kurtarıp kâfirleri nasıl helak ettiğimizde (عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ) akıl sahipleri için bir ibret vardır. (مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى) Yani bu Kur'an'ın Allah'tan başkası tarafından uydurulması, yani yalan düzülüp iftira edilmesi mümkün değildir. (وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ) Yani gökten indirilen kitapları tasdik edicidir; onlardaki sahih olan kısımları doğrular, meydana gelmiş tahrif, tebdil ve değiştirmeleri nefyeder; nesih veya takrir ile onlar hakkında hüküm verir. (وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ) Helal ve haramdan, sevilen ve hoşlanılmayan şeylerden, taatler, farzlar ve müstehaplar ile emretmekten, haramlardan ve benzeri mekruhlardan nehyetmekten, meseleleri apaçık bildirmekten, gelecekteki mücmel ve tafsili gaybları haber vermekten, Rab (celle celâluhu)'ı isim ve sıfatlarıyla bildirip O'nu yaratılmışlara benzemekten tenzih etmekten [yana] her şeyin açıklamasıdır. İşte bu sebeple o, (هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) iman eden bir topluluk için hidayet ve rahmettir; kalpleri onunla azgınlıktan doğruluğa, sapıklıktan istikamete erer ve kulların Rabbinden bu dünya hayatında ve ahiret gününde rahmet dilerler. Yüzleri bembeyaz ve parlak olanların kazançla kurtulduğu, yüzleri kararmış olanların ise hüsran dolu bir alışverişle döndüğü günde, dünyada ve ahirette bizi onlardan kılmasını Yüce Allah'tan dileriz.
آخر تفسير سورة يوسف، ولله الحمد والمنة وبه المستعان وعليه التكلان، وهو حسبنا ونعم الوكيل.
Yûsuf sûresi tefsirinin sonu. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur; yardım ancak O'ndan istenir ve dayanak yalnızca O'dur. O bize yeter, O ne güzel vekildir.