Binûn

Ra'd Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهذا كما قال تعالى: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} [آل عمران: ١٩٩].

Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a derin saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onlar var ya, onların mükâfatları Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.” [Âl-i İmrân: 199].

(قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ) أي: إنما بعثت بعبادة الله وحده لا شريك له، كما أرسل الأنبياء من قبلي، (إِلَيْهِ أَدْعُو) أي: إلى سبيله أدعو الناس، (وَإِلَيْهِ مَآبِ) أي: مرجعي ومصيري.

(قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ) yani: Benden önceki peygamberler nasıl gönderildiyse, ben de yalnızca ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluk etmekle gönderildim. (إِلَيْهِ أَدْعُو) yani: İnsanları O'nun yoluna davet ederim. (وَإِلَيْهِ مَآبِ) yani: Dönüşüm ve varışım O'nadır.

وقوله: (وَكَذَلِكَ أَنزلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا) أي: وكما أرسلنا قبلك المرسلين، وأنزلنا عليهم الكتب من السماء، كذلك أنزلنا عليك القرآن محكما معربا، شرّفناك به وفضلناك على من سواك بهذا الكتاب المبين الواضح الجلي الذي {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [فصلت: ٤٢].

(وَكَذَلِكَ أَنزلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا) kavli; yani: Senden önceki peygamberleri gönderdiğimiz ve onlara gökten kitaplar indirdiğimiz gibi, sana da bu Kur'an'ı muhkem ve açık Arapça [bir lisan ile] indirdik. Önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı, hüküm ve hikmet sahibi, övgüye layık olan Allah katından indirilmiş olan {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [Fussilet: 42] bu apaçık, berrak ve aşikâr kitap ile seni şereflendirdik ve başkalarına üstün kıldık.

وقوله: (وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ) أي: آراءهم، (بَعْد مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ) أي: من الله تعالى (مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا وَاقٍ) أي: من الله تعالى. وهذا وعيد لأهل العلم أن يتبعوا سبل أهل الضلالة بعدما صاروا إليه من سلوك السنة النبوية والمحجة المحمدية، على من جاء بها أفضل الصلاة والسلام

Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} “Eğer onların hevalarına uyarsan” kavli; yani onların şahsi görüşlerine, {بَعْد مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “sana gelen ilimden sonra” yani Allah Teâlâ katından [gelen ilimden sonra], {مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا وَاقٍ} “senin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir koruyucu vardır” yani Allah Teâlâ'ya karşı [seni koruyacak hiç kimse yoktur]. Bu, getiren zata salât ve selâmların en faziletlisi olsun, nebevî sünnete ve Muhammedî caddeye intisap ettikten sonra, ilim ehlinin sapkınlık ehlinin yollarına uymalarına yönelik bir tehdittir.

[والتحية والإكرام].

[tahiyyat ve ikramların en üstünü olsun] nebevî sünnete ve Muhammedî caddeye ulaştıktan sonra, ilim ehlinin sapıklık ehlinin yollarına uymalarına karşı bir tehdittir.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ (٣٨) يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (٣٩)}

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ (٣٨) يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (٣٩)} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir ayet getiremezdi. Her ecelin (vaktin) yazılmış bir kitabı vardır. Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır.”

يقول تعالى: وكما أرسلناك، يا محمد، رسولا بشريا كذلك [قد] بعثنا المرسلين قبلك بَشَرًا يأكلون الطعام، ويمشون في الأسواق ويأتون الزوجات، ويولد لهم، وجعلنا لهم أزواجا وذرية، وقد قال [الله] تعالى لأشرف الرسل وخاتمهم: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} [الكهف: ١١٠].

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni insan bir elçi olarak gönderdiğimiz gibi senden önceki peygamberleri de yemek yiyen, çarşılarda dolaşan, eşleriyle beraber olan ve çocukları dünyaya gelen birer beşer olarak gönderdik; [قد] onlara da eşler ve zürriyetler verdik. Nitekim [Allah] Teâlâ peygamberlerin en şereflisi ve sonuncusuna şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana vahyolunuyor.'” [Kehf: 110].

وفي الصحيحين: أن رسول الله ﷺ قال: "أما أنا فأصوم وأفطر، وأقوم وأنام، وآكل الدسم وأتزوج النساء، فمن رغب عن سنتي فليس مني".

Sahîhayn'da geçtiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ben ise hem oruç tutarım hem iftar ederim; hem namaz kılar hem uyurum; et yerim ve kadınlarla evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أنبأنا الحجاج بن أرطاة عن مكحول قال: قال أبو أيوب: قال رسول الله ﷺ: "أربع من سنن المرسلين: التعطر، والنكاح، والسواك، والحناء" .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd rivayet etti, bize Haccâc b. Ertât, Mekhûl'den bildirdi, o da Ebû Eyyûb'un şöyle dediğini aktardı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Dört şey peygamberlerin sünnetlerindendir: Güzel koku sürünmek, evlenmek, misvak kullanmak ve kına yakmak.”

وقد رواه أبو عيسى الترمذي، عن سفيان بن وَكِيع عن حفص بن غِياث، عن الحجاج، عن مكحول، عن أبى الشمال عن أبي أيوب. . . فذكره، ثم قال: وهذا أصح من الحديث الذي لم يذكر فيه أبو الشمال .

Ebû Îsâ et-Tirmizî bunu Süfyân b. Vekî' kanalıyla Hafs b. Gıyâs'tan, o Haccâc'dan, o Mekhûl'den, o Ebü'ş-Şimâl'den, o da Ebû Eyyûb'dan rivayet edip... hadisi zikretmiş, ardından da şöyle demiştir: “Bu rivayet, içinde Ebü'ş-Şimâl'in zikredilmediği hadisten daha sahihtir.”

وقوله: (وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) أي: لم يكن يأتي قومَه بخارق إلا إذا أُذِنَ له فيه، ليس ذلك إليه، بل إلى الله، ﷿، يفعل ما يشاء، ويحكم ما يريد.

(وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) kavli; yani: Kendisine izin verilmedikçe hiçbir peygamber kavmine olağanüstü bir mucize getiremezdi. Bu iş peygamberin elinde değil, dilediğini yapan ve dilediği şekilde hükmeden aziz ve celil olan Allah'ın elindedir.

(لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ) أي: لكل مدة مضروبة كتاب مكتوب بها، وكل شيء عنده بمقدار، {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [الحج: ٧٠] .

(لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ) yani: Belirlenmiş her sürenin yazılmış bir kitabı vardır ve her şey O'nun katında bir ölçüye göredir. {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir? Şüphesiz bu, bir kitaptadır. Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır.” [Hac: 70] .

وكان الضحاك بن مزاحم يقول في قوله: (لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ) أي: لكل كتاب أجل يعني لكل كتاب أنزله من السماء مدة مضروبة عند الله ومقدار معين، فلهذا يمحو ما يشاء منها ويثبت، يعني حتى نسخت كلها بالقرآن الذي أنزله الله على رسوله، صلوات الله وسلامه عليه.

Dahhâk b. Müzâhim (لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ) ayeti hakkında şöyle derdi: Yani her kitabın bir eceli vardır; gökten indirdiği her kitabın Allah katında belirlenmiş bir süresi ve muayyen bir ölçüsü vardır. Bundan dolayı onlardan dilediğini siler ve dilediğini sabit bırakır; nitekim Allah'ın Resûlü'ne —salât ve selamı üzerine olsun— indirdiği Kur'an ile hepsi neshedilmiştir.

وقوله: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) اختلف المفسرون في ذلك، فقال الثوري، ووَكِيع، وهُشَيْم،

Allah Teâlâ'nın: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) sözü hakkında müfessirler ihtilaf etmişlerdir. Sevrî, Vekî‘ ve Huşeym şöyle demişlerdir:

عن ابن أبي ليلى، عن المنهال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس: يدبر أمر السنة، فيمحو ما يشاء، إلا الشقاء والسعادة، والحياة والموت. وفي رواية: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) قال: كل شيء إلا الحياة والموت، والشقاء والسعادة فإنهما قد فرغ منهما.

İbn Ebî Leylâ'dan, o Minhal b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yılın işini tedbir eder; mutsuzluk (şakavet), mutluluk (saadet), hayat ve ölüm müstesna dilediğini siler.” Bir rivayette ise (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) hakkında şöyle demiştir: “Hayat, ölüm, mutsuzluk ve mutluluk hariç her şeyi [siler ve sabit kılar]; zira bu ikisinin işi bitmiştir.”

وقال مجاهد: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) إلا الحياة والموت، والشقاء والسعادة، فإنهما لا يتغيران.

Mücâhid şöyle demiştir: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) “Hayat, ölüm, mutsuzluk ve mutluluk müstesnadır, zira bunlar asla değişmez.”

وقال منصور: سألت مجاهدا فقلت: أرأيت دعاء أحدنا يقول: اللهم، إن كان اسمي في السعداء فأثبته فيهم، وإن كان في الأشقياء فامحه عنهم واجعله في السعداء. فقال: حسن. ثم لقيته بعد ذلك بحول أو أكثر، فسألته عن ذلك، فقال: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ * فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ} [الدخان: ٣، ٤] قال: يقضي في ليلة القدر ما يكون في السَّنة من رزق أو مصيبة، ثم يقدم ما يشاء ويؤخر ما يشاء، فأما كتاب الشقاوة والسعادة فهو ثابت لا يُغير .

Mansûr şöyle demiştir: Mücâhid'e sordum ve dedim ki: “Bizden birinin 'Allahım! Eğer ismim saidlerin (mutluların) arasındaysa beni onların arasında sabit kıl; şayet şakilerin (mutsuzların) arasındaysa beni onların arasından sil ve saidlerin arasına koy' diye dua etmesine ne dersin?” O da: “Güzeldir” dedi. Bir yıl veya daha fazla bir süre sonra onunla karşılaştım ve bunu tekrar sordum. Bunun üzerine {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ * فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik. Gerçekten biz uyaranlarız. O gecede her hikmetli iş ayırt edilir.” [Duhân: 3-4] ayetlerini okudu ve şöyle dedi: “Kadir gecesinde o yıl içinde olacak rızık veya musibet takdir edilir; sonra dilediğini öne alır, dilediğini erteler. Şakavet ve saadet kitabına gelince, o sabittir; asla değiştirilmez.”

وقال الأعمش، عن أبي وائل شَقِيق بن سلمة: إنه كان يكثر أن يدعو بهذا الدعاء: اللهم، إن كنت كتبتنا أشقياء فامحه، واكتبنا سعداء، وإن كنت كتبتنا سعداء فأثبتنا، فإنك تمحو ما تشاء وتثبت وعندك أم الكتاب. رواه ابن جرير .

A'meş, Ebû Vâil Şakîk b. Seleme'den rivayetle onun şöyle çokça dua ettiğini nakletmiştir: “Allahım! Şayet bizi şakîler olarak yazdıysan bunu sil ve bizi saidler olarak yaz. Eğer bizi saidler olarak yazdıysan bizi sabit kıl. Çünkü Sen dilediğini siler, dilediğini sabit kılarsın ve ana kitap Senin katındadır.” Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير أيضا: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا معاذ بن هشام، حدثني أبي، عن أبي حكيمة عصمة، عن أبي عثمان النَّهْدي؛ أن عمر بن الخطاب، ﵁، قال وهو يطوف بالبيت وهو يبكي: اللهم، إن كنت كتبت علي شقوة أو ذنبًا فامحه، فإنك تمحو ما تشاء وتثبت، وعندك أم الكتاب، فاجعله سعادة ومغفرة.

İbn Cerîr yine şöyle demiştir: Bize Amr b. Alî rivayet etti, bize Muâz b. Hişâm rivayet etti, bana babam, Ebû Hakîme İsme'den, o da Ebû Osmân en-Nehdî'den rivayet etti ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Beytullah'ı tavaf ederken ağlayarak şöyle diyordu: “Allahım! Eğer benim üzerime bir şakavet veya günah yazdıysan onu sil; zira Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın ve ana kitap Senin katındadır. Sen onu saadete ve mağfirete tebdil eyle.”

وقال حماد عن خالد الحذَّاء، عن أبي قلابة عن ابن مسعود أنه كان يدعو بهذا الدعاء أيضا.

Hammâd, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Ebû Kılâbe'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayetle onun da bu dua ile dua ettiğini aktarmıştır.

ورواه شريك، عن هلال بن حميد، عن عبد الله بن عُكَيْم، عن ابن مسعود، بمثله.

Bunu Şerîk, Hilâl b. Humeyd'den, o Abdullah b. Ukeym'den, o da İbn Mes'ûd'dan benzer şekilde rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا حجاج، حدثنا خصاف، عن أبي حمزة، عن إبراهيم؛ أن كعبا قال لعمر بن الخطاب: يا أمير المؤمنين، لولا آية في كتاب الله لأنبأتك بما هو كائن إلى يوم القيامة. قال: وما هي؟ قال: قول الله تعالى: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) .

İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ rivayet etti, bize Haccâc rivayet etti, bize Hassâf, Ebû Hamza'dan, o da İbrâhim'den rivayet etti ki; Kâ'b, Ömer b. el-Hattâb'a: “Ey Müminlerin Emîri! Allah'ın Kitabı'nda bir ayet olmasaydı kıyamet gününe kadar olacak her şeyi sana haber verirdim” dedi. [Ömer]: “O hangi ayettir?” deyince, [Kâ'b] Allah Teâlâ'nın şu kavlini okudu: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) .

ومعنى هذه الأقوال: أن الأقدار ينسخ الله ما يشاء منها، ويثبت منها ما يشاء، وقد يستأنس لهذا القول بما رواه الإمام أحمد:

Bu sözlerin anlamı şudur: Allah kaderlerden dilediğini siler (nesheder), dilediğini de sabit bırakır. Bu görüşe İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadisle de delil getirilebilir:

حدثنا وَكِيع، حدثنا سفيان، وهو الثوري، عن عبد الله بن عيسى، عن عبد الله بن أبي الجَعْد، عن ثَوْبَان قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرجل ليحرم الرزق بالذنب يُصِيبه، ولا يرد القَدَر إلا الدعاء، ولا يزيد في العمر إلا البر".

Bize Vekî' rivayet etti, bize Sevrî olan Süfyân, Abdullah b. Îsâ'dan, o Abdullah b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Sevbân'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kişi işlediği günah sebebiyle rızıktan mahrum kalır. Kaderi ancak dua geri çevirir ve ömrü ancak iyilik uzatır.”

ورواه النسائي وابن ماجه، من حديث سفيان الثوري، به .

Bunu Nesâî ve İbn Mâce, Süfyân es-Sevrî hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir .

وثبت في الصحيح أن صلة الرحم تزيد في العمر وفي الحديث الآخر: "إن الدعاء والقضاء ليعتلجان بين السماء والأرض" .

Sahih'te akrabayı ziyaret etmenin (sıla-i rahim) ömrü uzattığı sabit olmuştur. Diğer bir hadiste de: “Şüphesiz dua ile kaza yer ile gök arasında çarpışıp dururlar ” buyrulmuştur .

وقال ابن جرير: حدثني محمد بن سهل بن عسكر، حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن ابن عباس قال: إن لله لوحا محفوظا مسيرة خمسمائة عام، من درة بيضاء لها دَفَّتَان من ياقوت -والدفتان: لوحان -لله، ﷿ [كل يوم ثلاثمائة] وستون لحظة، يمحو ما يشاء ويثبت وعنده أم الكتاب.

İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Sehl b. Asker rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi ki; o şöyle demiştir: “Allah'ın beş yüz yıllık mesafede, beyaz inciden, yakuttan iki kapağı olan —iki kapak: iki levha demektir— bir Levh-i Mahfûz'u vardır. Aziz ve celil olan Allah [her gün üç yüz] altmış defa bakar, dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır ve ana kitap O'nun katındadır.”

وقال الليث بن سعد، عن زياد بن محمد، عن محمد بن كعب القُرظي، عن فُضَالة بن عُبَيد، عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ: " [إن الله] يفتح الذكر في ثلاث ساعات يبقين من الليل، في الساعة الأولى منها ينظر في الذكر الذي لا ينظر فيه أحد غيره، فيمحو ما يشاء ويثبت". وذكر تمام الحديث. رواه ابن جرير.

Leys b. Sa'd, Ziyâd b. Muhammed'den, o Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den, o Fadâle b. Ubeyd'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “[Şüphesiz Allah] geceden geriye üç saat kaldığında zikri açar. Bunlardan ilk saatte, kendisinden başka hiç kimsenin bakmadığı o zikre bakar; dilediğini siler ve dilediğini sabit bırakır.” Ve hadisin tamamını zikretti. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .

وقال الكلبي: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) قال: يمحو من الرزق ويزيد فيه، ويمحو من الأجل ويزيد فيه. فقيل له: من حدثك بهذا؟ فقال: أبو صالح، عن جابر بن عبد الله بن رئاب، عن النبي ﷺ. ثم سئل بعد ذلك عن هذه الآية فقال: يكتب القول كله، حتى إذا كان يوم الخميس، طرح منه كل شيء ليس فيه ثواب ولا عقاب، مثل قولك: أكلت وشربت، دخلت وخرجت ونحوه من الكلام، وهو صادق، ويثبت ما كان فيه الثواب، وعليه العقاب.

Kelbî, (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) hakkında şöyle demiştir: “Rızıktan siler ve onu artırır; ecelden siler ve onu artırır.” Kendisine: “Bunu sana kim rivayet etti?” denilince: “Ebû Sâlih, Câbir b. Abdillâh b. Riâb'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem” dedi. Daha sonra kendisine bu ayet sorulduğunda şöyle dedi: “Bütün sözler yazılır. Perşembe günü olunca, içinde sevap ve ceza bulunmayan 'yedim, içtim, girdim, çıktım' ve benzeri doğru sözler gibi her şey oradan atılır; sevap ve ceza gerektiren şeyler ise sabit bırakılır.”

وقال عِكْرِمة، عن ابن عباس: الكتاب كتابان: فكتاب يمحو الله منه ما يشاء ويثبت وعنده أم الكتاب.

İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: “Kitap ikidir; bir kitaptan Allah dilediğini siler ve sabit bırakır, ana kitap ise O'nun katındadır.”

وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) يقول: هو

Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır; ana kitap O'nun katındadır.” ayeti hakkında şöyle demiştir: O,

الرجل يعمل الزمان بطاعة الله، ثم يعود لمعصية الله فيموت على ضلالة، فهو الذي يمحو -والذي يثبت: الرجل يعمل بمعصية الله، وقد كان سبق له خير حتى يموت وهو في طاعة الله، وهو الذي يثبت.

bir süre Allah'a itaatle amel edip sonra Allah'a isyana dönen ve sapıklık üzere ölen kimsedir; işte silinen budur. Sabit bırakılan ise: Allah'a isyanla amel eden, fakat daha önce kendisi için bir hayır takdir edilmiş olup nihayet Allah'a itaat üzere ölen kimsedir; işte sabit bırakılan da budur.

وروي عن سعيد بن جُبَير: أنها بمعنى: {فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [البقرة: ٢٨٤].

Saîd b. Cübeyr'den, bunun: {فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” [Bakara: 284] manasında olduğu rivayet edilmiştir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) يقول: يبدل ما يشاء فينسخه، ويثبت ما يشاء فلا يبدله، (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) يقول: وجملة ذلك عنده في أم الكتاب، الناسخ، والمنسوخ، وما يبدل، وما يثبت كل ذلك في كتاب.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakleder: “Dilediğini değiştirip nesheder, dilediğini de sabit kılıp değiştirmez.” (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) kavli hakkında ise şöyle demiştir: “Bunun tamamı O'nun katında ana kitaptadır; nâsih (hükmü kaldıran), mensûh (hükmü kaldırılan), değiştirilen ve sabit tutulanların hepsi bir kitaptadır.”

وقال قتادة في قوله: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) كقوله {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} [البقرة: ١٠٦]

Katâde (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) kavli hakkında: Bu, O'nun {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut benzerini getiririz.” [Bakara: 106] buyruğu gibidir, demiştir.

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) قال: قالت كفار قريش حين أنزلت: (وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) ما نراك يا محمد تملك من شيء، ولقد فُرغ من الأمر. فأنزلت هذه الآية تخويفا، ووعيدًا لهم: إنا إن شئنا أحدثنا له من أمرنا ما شئنا، ونحدث في كل رمضان، فنمحو ونثبت ما نشاء من أرزاق الناس ومصائبهم، وما نعطيهم، وما نقسم لهم.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'in (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: (وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) ayeti indiğinde Kureyş kâfirleri: “Ey Muhammed! Senin hiçbir şeye malik olmadığını görüyoruz, iş bitirilmiştir” dediler. Bunun üzerine onları korkutmak ve tehdit etmek üzere şu ayet indi: Biz dilersek onun için emrimizden dilediğimizi ihdas ederiz (yeni hüküm koyarız). Her ramazanda [yeniden hüküm] ihdas eder; insanların rızıklarından, musibetlerinden, onlara vereceğimiz ve aralarında paylaştıracağımız şeylerden dilediğimizi siler ve dilediğimizi sabit bırakırız .

وقال الحسن البصري: (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ) قال: من جاء أجله، فَذَهَب، ويثبت الذي هو حيّ يجري إلى أجله.

Hasan-ı Basrî (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ) hakkında: “Eceli gelen kimse ölür gider; hayatta olan ise eceline doğru yol almaya devam eder ve sabit bırakılır” demiştir.

وقد اختار هذا القول أبو جعفر بن جرير، ﵀.

Ebû Ca'fer b. Cerîr rahimehullâh de bu görüşü tercih etmiştir.

وقوله: (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) قال: الحلال والحرام.

(وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) kavli hakkında: “Helal ve haramdır” dedi.

وقال قتادة: أي جملة الكتاب وأصله.

Katâde: “Yani kitabın tamamı ve aslıdır” dedi.

وقال الضحاك: (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) قال: كتاب عند رب العالمين.

Dahhâk (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) hakkında: “Âlemlerin Rabbi katında bulunan bir kitaptır” dedi.

وقال سُنَيد بن داود، حدثني معتمر، عن أبيه، عن سَيَّار، عن ابن عباس؛ أنه سأل كعبًا عن "أم الكتاب"، فقال: عَلِم الله، ما هو خالق، وما خَلْقُه عاملون، ثم قال لعلمه: "كن كتابا". فكانا كتابا.

Süneyd b. Dâvûd dedi ki: Bana Mu'temir babasından, o Seyyâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki; o Kâ'b'a “Ümmü'l-Kitâb”ı (Ana Kitap) sordu. Kâ'b şöyle dedi: “Allah neyi yaratacağını ve yarattıklarının ne yapacağını bildi, sonra ilmine: 'Kitap ol' dedi; onlar da bir kitap oldu.”

وقال ابن جرير، عن ابن عباس: (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) قال: الذكر، [والله أعلم].

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) hakkında şöyle dedi: “ez-Zikr'dir (ana kitaptır).” [En doğrusunu Allah bilir.]

{وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٤١)}

{وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٤١)} “Onlara vaadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de, sana düşen ancak tebliğ etmektir; hesap görmek ise bize aittir. Onlar, bizim yeryüzüne gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmediler mi? Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak hiçbir kuvvet yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir.”

يقول تعالى لرسوله: (وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ) يا محمد (بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) أي: نعد أعداءك من الخزي والنكال في الدنيا، (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ) [أي] قبل ذلك، (فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ) أي: إنما أرسلناك لتبلغهم رسالة الله وقد بلغت ما أمرت به، (وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ) أي: حسابهم وجزاؤهم، كما قال تعالى: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ * إِلا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ * فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الأَكْبَرَ * إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ} [الغاشية: ٢١ - ٢٦].

Allah Teâlâ Resûlü'ne şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! (وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ) (بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) yani senin düşmanlarına dünyada vaadettiğimiz zillet ve cezayı sana göstersek de; (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ) [yani] bundan önce senin canını alsak da; (فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ) yani biz seni ancak onlara Allah'ın elçiliğini tebliğ edesin diye gönderdik, nitekim sen de emrolunduğun şeyi tebliğ ettin; (وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ) yani onların hesabı ve cezası bize aittir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ * إِلا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ * فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الأَكْبَرَ * إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ} “Öyleyse öğüt ver; çünkü sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azap ile cezalandırır. Şüphesiz onların dönüşü ancak bizedir. Sonra onların hesabı da ancak bize aittir.” [Gâşiye: 21-26].

وقوله: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا) قال ابن عباس: أو لم يروا أنا نفتح لمحمد الأرض بعد الأرض؟

(أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا) kavli hakkında İbn Abbâs: “Muhammed'e ardı ardına toprakları fethettiğimizi görmediler mi?” demiştir.

وقال في رواية: أو لم يروا إلى القرية تخرب، حتى يكون العمران في ناحية؟

Bir rivayette de şöyle demiştir: “Şehrin harap olup imarın yalnız bir tarafta kalmasını görmediler mi?”

وقال مجاهد وعِكْرِمة: (نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا) قال: خرابها.

Mücâhid ve İkrime (نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا) kavli hakkında: “Onun harap olmasıdır” demişlerdir.

وقال الحسن والضحاك: هو ظهور المسلمين على المشركين.

Hasan ve Dahhâk: “Müslümanların müşriklere galip gelmesidir” demişlerdir.

وقال العوفي عن ابن عباس: نقصان أهلها وبركتها.

Avfî, İbn Abbâs'tan: “Halkının ve bereketinin eksilmesidir” dediğini rivayet etmiştir.

وقال مجاهد: نقصان الأنفس والثمرات وخراب الأرض.

Mücâhid: “Canların ve ürünlerin eksilmesi, yerin harap olmasıdır” demiştir.

وقال الشعبي: لو كانت الأرض تنقص لضاق عليك حُشُّك، ولكن تنقص الأنفس والثمرات. وكذا قال عِكْرِمة: لو كانت الأرض تنقص لم تجد مكانا تقعد فيه، ولكن هو الموت.

Şa'bî şöyle demiştir: “Eğer yeryüzü [fiziken] eksilseydi evin [veya avlun] sana dar gelirdi; ancak canlar ve ürünler eksilmektedir.” İkrime de şöyle demiştir: “Şayet yer eksilseydi oturacak yer bulamazdın; fakat bu [eksiltme] ölümdür.”

وقال ابن عباس في رواية: خرابها بموت فقهائها وعلمائها وأهل الخير منها. وكذا قال مجاهد أيضا: هو موت العلماء.

İbn Abbâs bir rivayette: “Fakihlerinin, âlimlerinin ve hayır ehlinin vefatıyla oranın harap olmasıdır” demiştir. Mücâhid de aynı şekilde: “Âlimlerin vefatıdır” demiştir.

وفي هذا المعنى روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة أحمد بن عبد العزيز أبي القاسم المصري الواعظ سكن أصبهان، حدثنا أبو محمد طلحة بن أسد المرئي بدمشق، أنشدنا أبو بكر الآجرى بمكة قال: أنشدنا أحمد بن غزال لنفسه:

Bu anlamda Hâfız İbn Asâkir, İsfahan'da ikamet eden Vaiz Ahmed b. Abdilazîz Ebu'l-Kâsım el-Mısrî'nin biyografisinde rivayet etmiştir: Bize Dımaşk'ta Ebû Muhammed Talha b. Esed el-Mür'î anlattı, bize Mekke'de Ebû Bekr el-Âcurrî şu şiiri okudu ve dedi ki: Ahmed b. Gazzâl kendisinin olan şu beytleri bize okudu:

الأرض تحيَا إذا ما عَاش عالمها … مَتَى يمُتْ عَالم منها يمُت طَرفُ

Yeryüzü yaşar âlimi yaşadıkça… Oradan bir âlim öldü mü, bir ucu ölür.

كالأرض تحْيَا إذا ما الغيث حَل بها … وإن أبى عَاد في أكنافهَا التَّلَفُ

Tıpkı yeryüzünün, yağmur indiğinde hayat bulması gibi… Şayet [yağmur] yağmazsa, her yanında helak yeniden baş gösterir.

والقول الأول أولى، وهو ظهور الإسلام على الشرك قرية بعد قرية، [وكَفْرًا بعد كَفْر، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى} [الأحقاف: ٢٧] الآية، وهذا اختيار ابن جرير، ﵀]

Birinci görüş daha evladır; o da İslam'ın köy köy, [küfür beldesi küfür beldesi şirke galip gelmesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى} “Andolsun, biz sizin çevrenizdeki nice memleketleri de helak ettik...” [Ahkâf: 27] ayeti. İbn Cerîr'in -Allah ona rahmet etsin- tercihi de budur.]

{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)}

{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir.”

يقول: (وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) برسلهم، وأرادوا إخراجهم من بلادهم، فمكر الله بهم، وجعل العاقبة للمتقين، كما قال تعالى: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} [الأنفال: ٣٠] وقال تعالى: {وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} الآية [النمل: ٥٠ - ٥٢].

Şöyle buyurmaktadır: (وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) elçilerine tuzak kurdular ve onları yurtlarından çıkarmak istediler; Allah da onlara tuzak kurdu ve akıbeti takva sahiplerine kıldı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarlar, Allah da tuzak kurar. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” [Enfâl: 30]. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. Bak, onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Şüphesiz biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. İşte zulümleri sebebiyle ıssız kalmış evleri!” [Neml: 50-52].

وقوله: (يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ) أي: إنه تعالى عالم بجميع السرائر والضمائر، وسيجزي كل عامل بعمله.

(يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ) kavli ise; yani O Teâlâ bütün gizlilikleri ve iç dünyaları bilendir ve her amel edene amelinin karşılığını verecektir.

(وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ) وقرئ: (الكُفَّارُ) (لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ) أي: لمن تكون الدائرة والعاقبة، لهم أو لأتباع الرسل؟ كلا بل هي لأتباع الرسل في الدنيا والآخرة، ولله الحمد والمنة.

(وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ) -ve (الكُفَّارُ) şeklinde de okunmuştur- (لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ) yani zafer ve akıbetin kime ait olacağını, kendilerine mi yoksa elçilere tabi olanlara mı ait olacağını [bileceklerdir]. Hayır, aksine o, dünyada ve ahirette elçilere tabi olanlarındır; hamd ve lütuf Allah'a aittir.

{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣)}

{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣)} “İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter.'”

يقول: ويكذبك هؤلاء الكفار ويقولون: (لَسْتَ مُرْسَلا) أي: ما أرسلك الله، (قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ) أي: حسبي الله، وهو الشاهد علي وعليكم، شاهد علي فيما بلغت عنه من الرسالة، وشاهد عليكم أيها المكذبون فيما تفترونه من البهتان.

Şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirler seni yalanlamakta ve (لَسْتَ مُرْسَلا) yani Allah seni göndermedi demektedirler. (قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ) De ki: Allah bana yeter; O, benim üzerime de sizin üzerinize de şahittir. O'ndan tebliğ ettiğim elçilik hususunda benim lehime şahittir; ey yalanlayanlar, sizin uydurduğunuz iftiralar hususunda da sizin aleyhinize şahittir.

وقوله: (وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ) قيل: نزلت في عبد الله بن سلام قاله مجاهد.

(وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ) kavli hakkında: Mücâhid'in belirttiğine göre bu ayetin Abdullah b. Selâm hakkında indiği söylenmiştir.

وهذا القول غريب؛ لأن هذه الآية مكية، وعبد الله بن سلام إنما أسلم في أول مقدم رسول الله ﷺ المدينة. والأظهر في هذا ما قاله العوفي، عن ابن عباس قال: هم من اليهود والنصارى.

Bu görüş gariptir; zira bu ayet Mekkîdir, Abdullah b. Selâm ise ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye ilk gelişinde Müslüman olmuştur. Bu konuda en açık olan, Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözdür: “Onlar Yahudi ve Hristiyanlardandır.”

وقال قتادة: منهم ابن سلام، وسلمان، وتميم الداري.

Katâde: “Onlardan biri İbn Selâm, Selmân ve Temîm ed-Dârî'dir” demiştir.

وقال مجاهد -في رواية -عنه: هو الله تعالى.

Mücâhid ise –kendisinden [gelen] bir rivayette–: “O, Yüce Allah'tır” demiştir.

وكان سعيد بن جُبَيْر ينكر أن يكون المراد بها عبد الله بن سلام، ويقول: هي مكية، وكان يقرؤها: "ومن عنده عُلِمَ الكتابُ"، ويقول: من عند الله.

Saîd b. Cübeyr ise bununla kastedilenin Abdullah b. Selâm olmasını inkâr eder ve: “Bu [sure/ayet] Mekkîdir” derdi; bu kısmı da "وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ" şeklinde okur ve “Allah katındandır” derdi.

وكذا قرأها مجاهد والحسن البصري.

Mücâhid ve Hasan el-Basrî de bu şekilde okumuşlardır.

وقد روى ابن جرير من حديث، هارون الأعور، عن الزهري، عن سالم، عن ابن عمر؛ أن رسول الله ﷺ قرأها: "ومن عنده عُلِمَ الكتابُ"، ثم قال: لا أصل له من حديث الزهري عند الثقات.

İbn Cerîr, Hârûn el-A'ver hadisinden, o Zührî'den, o Sâlim'den, o da İbn Ömer'den; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu: "وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ" şeklinde okuduğunu rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: Güvenilir raviler nezdinde Zührî'nin hadisinden bunun bir aslı yoktur.

قلت: وقد رواه الحافظ أبو يعلى في مسنده، من طريق هارون بن موسى هذا، عن سليمان بن أرقم -وهو ضعيف -عن الزهري، عن سالم، عن أبيه مرفوعا كذلك. ولا يثبت. والله أعلم

Derim ki: Bunu Hâfız Ebû Ya'lâ da Müsned'inde bu Hârûn b. Mûsâ tarikiyle, o Süleymân b. Erkam'dan -ki o zayıftır-, o Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasından merfû olarak bu şekilde rivayet etmiştir. Ancak bu sabit değildir. En doğrusunu Allah bilir.

والصحيح في هذا: أن (وَمَنْ عِنْدَهُ) اسم جنس يشمل علماء أهل الكتاب الذين يجدون صفة محمد ﷺ ونعته في كتبهم المتقدمة، من بشارات الأنبياء به، كما قال تعالى: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} الآية [الأعراف: ١٥٦، ١٥٧] وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} الآية: [الشعراء: ١٩٧]. وأمثال ذلك مما فيه الإخبار عن علماء بني إسرائيل: أنهم يعلمون ذلك من كتبهم المنزلة. وقد ورد في حديث الأحبار، عن عبد الله بن سلام بأنه أسلم بمكة قبل الهجرة. قال الحافظ أبو نعيم الأصبهاني في كتاب "دلائل النبوة"، وهو كتاب جليل:

Bu hususta doğru olan şudur: (وَمَنْ عِنْدَهُ) ifadesi bir cins ismidir; peygamberlerin ona dair müjdelerinden Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını ve niteliğini önceki kitaplarında bulan Ehl-i Kitap âlimlerini kapsar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} “...Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uyarlar...” [A'râf: 156-157]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?” [Şuarâ: 197]. Ve İsrailoğulları âlimlerinin bunu kendilerine indirilen kitaplardan bildiklerine dair haber veren benzeri ayetler de böyledir. Abdullah b. Selâm'ın hicretten önce Mekke'de Müslüman olduğuna dair ahbâr hadisinde de rivayet gelmiştir. Hâfız Ebû Nuaym el-İsfahânî, yüce bir eser olan “Delâilü'n-Nübüvve” adlı kitabında şöyle demiştir:

حدثنا سليمان بن أحمد الطبراني، حدثنا عَبْدان بن أحمد، حدثنا محمد بن مصفى، حدثنا الوليد بن مسلم، عن محمد بن حمزة بن يوسف، بن عبد الله بن سلام، عن أبيه، أن عبد الله بن سلام قال لأحبار اليهود: إني أردت أن أجَدد بمسجد أبينا إبراهيم وإسماعيل عهدا فانطلق إلى رسول الله ﷺ وهو بمكة، فوافاهم وقد انصرفوا من الحج، فوجد رسول الله، بمنى، والناس حوله، فقام مع الناس، فلما نظر إليه رسول الله ﷺ قال: "أنت عبد الله بن سلام؟ " قال: قلت: نعم. قال: "ادن". فدنوت منه، قال: "أنشدك بالله يا عبد الله بن سلام، أما تجدني في التوراة رسول الله؟ " فقلت له: انعت ربنا. قال: فجاء جبريل حتى وقف بين يدي رسول الله ﷺ فقال له: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [سورة الإخلاص] فقرأها علينا رسول الله ﷺ فقال ابن سلام: أشهد أن لا إله إلا الله، وأنك رسول الله. ثم انصرف ابن سلام إلى المدينة فكتم إسلامه. فلما هاجر رسول الله ﷺ إلى المدينة وأنا فوق نخلة لي أجُدُّها، فألقيت نفسي، فقالت

Süleymân b. Ahmed et-Taberânî bize rivayet edip dedi ki: Bize Abdân b. Ahmed rivayet etti, bize Muhammed b. Musaffâ rivayet etti, bize Velîd b. Müslim, Muhammed b. Hamza b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm'dan, o da babasından nakletti ki: Abdullâh b. Selâm, Yahudi din adamlarına şöyle dedi: "Ben babamız İbrâhîm ve İsmâil'in mescidini [ziyaret ederek] ahdimi tazelemek (ahit) istedim." Bunun üzerine Mekke'de bulunan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti. Onlara hacdan dönerlerken yetişti ve Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Minâ'da, insanlar etrafındayken buldu. İnsanlarla birlikte durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bakınca: «Sen Abdullâh b. Selâm mısın?» diye sordu. O: "Evet" dedim, dedi. [Resûlullah]: «Yaklaş» buyurdu, ben de ona yaklaştım. [Resûlullah]: «Allah adına sana soruyorum ey Abdullâh b. Selâm, beni Tevrat'ta Allah'ın elçisi olarak bulmuyor musun?» buyurdu. Ben de ona: "Rabbimizi bize tavsif et (nitele)" dedim. [İbn Selâm] dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl gelip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda durdu ve ona: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir (her şey O'na muhtaç, O hiçbir şeye muhtaç değildir). O, doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'nun dengi değildir.” [İhlâs Suresi] [ayetlerini getirdi]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bize okudu. Bunun üzerine İbn Selâm: "Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve muhakkak sen Allah'ın elçisisin" dedi. Sonra İbn Selâm Medine'ye döndü ve Müslüman olduğunu gizledi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde ben kendime ait bir hurma ağacının üzerindeydim, hurmalarını devşiriyordum. [Hicret haberini duyunca] kendimi [aşağı] attım; bunun üzerine...

أمي: [لله] أنت، لو كان موسى بن عمران ما كان لك أن تلقي نفسك من رأس النخلة. فقلت: والله لأني أسر بقدوم رسول الله ﷺ من موسى بن عمران إذ بُعث.

annem: [Allah iyiliğini versin!] Mûsâ b. İmrân gelseydi bile hurma ağacının tepesinden kendini atman gerekmezdi! dedi. Ben de: Vallahi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gelişine, Mûsâ b. İmrân peygamber olarak gönderildiğindeki [sevincimden] daha çok sevindim, dedim.

وهذا حديث غريب جدا.

Bu, oldukça garîb bir hadistir.