يذكر تعالى أنه هو الذي يوسع الرزق على من يشاء، ويقتره على من يشاء، لما له في ذلك من الحكمة والعدل. وفرح هؤلاء الكفار بما أوتوا في الحياة الدنيا استدراجا لهم وإمهالا كما قال تعالى: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} [المؤمنون: ٥٥، ٥٦].
Allah Teâlâ, bunda bulunan hikmet ve adaleti gereğince dilediğine rızkı genişletenin ve dilediğine de daraltanın kendisi olduğunu bildirmektedir. Bu kâfirler ise kendilerini derece derece azaba yaklaştırmak ve mühlet vermek kabilinden kendilerine dünya hayatında verilenlerle sevinmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} [Mü'minûn: 55, 56] “Sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz servet ve oğullarla onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller!”
ثم حقر الحياة الدنيا بالنسبة إلى ما ادخره تعالى لعباده المؤمنين في الدار الآخرة فقال: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ)
Sonra [Allah Teâlâ], ahiret yurdunda mümin kulları için hazırlayıp sakladığı nimetlere nispetle dünya hayatını değersiz ve önemsiz görerek şöyle buyurmuştur: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ} “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak geçici bir menfaatten ibarettir.”
كما قال: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا} [النساء: ٧٧] وقال {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [الأعلى: ١٦، ١٧].
Nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا} [Nisâ: 77] “De ki: 'Dünyanın menfaati azdır. Ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.'” Ve şöyle buyurmuştur: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [A'lâ: 16, 17] “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع ويحيى بن سعيد قالا حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، عن قيس، عن المستورد أخي بني فهر قال: قال رسول الله ﷺ: "ما الدنيا في الآخرة إلا كمثل ما يجعل أحدكم أصبعه هذه في اليم، فلينظر بم ترجع" وأشار بالسبابة. ورواه مسلم في صحيحه.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Vekî‘ ve Yahyâ b. Saîd anlatıp dediler ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Kays'tan, o da Benî Fihr'in kardeşi el-Müstevrid'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak birinizin şu parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek!" ve işaret parmağıyla işaret etti. Bunu Müslim de Sahîh'inde rivayet etmiştir.
وفي الحديث الآخر: أن رسول الله ﷺ مر بِجَدْيٍ أسكَّ ميتٍ -والأسك الصغير الأذنين -فقال: "والله للدنيا أهون على الله من هذا على أهله حين ألقوه".
Diğer bir hadiste ise: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kulakları küçük ölü bir oğlağın yanından geçti -el-Esekk kulakları küçük olandır- ve şöyle buyurdu: "Allah'a yemin olsun ki dünya, ailesinin bunu attıkları zamanki hâlinden daha değersizdir Allah katında."
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨)}
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨)} “İnkâr edenler diyorlar ki: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' De ki: 'Şüpheshesiz Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de hidayete erdirir.' Onlar, iman eden ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzur bulan kimselerdir. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur!”
يخبر تعالى عن قيل المشركين: (لَوْلا) أي: هلا (أُنزلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) كما قالوا: {فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الأَوَّلُونَ} [الأنبياء: ٥] وقد تقدم الكلام على هذا غير مرة، وإن الله قادر على إجابة ما سألوا. وفي الحديث: أن الله أوحى إلى رسوله لما سألوه أن يحول لهم الصفا ذهبًا، وأن يجري لهم ينبوعًا، وأن يزيح الجبال من حول مكة فيصير مكانها مروج وبساتين: إن شئت يا محمد أعطيتهم ذلك، فإن كفروا فإني أعذبهم عذابًا لا أعذبه أحدًا من العالمين، وإن شئت فتحت عليهم باب التوبة والرحمة، فقال: "بل تفتح لهم باب التوبة والرحمة"؛ ولهذا قال لرسوله: (قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ) أي: هو المضل والهادي، سواء بعث الرسول بآية على وفق ما اقترحوا، أو لم يجبهم إلى سؤالهم؛ فإن الهداية والإضلال ليس منوطا بذلك ولا عدمه، كما قال: {وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} [يونس: ١٠١] وقال {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] وقال {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} [الأنعام: ١١١]؛ ولهذا قال: (قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ) أي: ويهدي من أناب إلى الله، ورجع إليه، واستعان به، وتضرع لديه.
Allah Teâlâ müşriklerin şu sözünü haber vermektedir: (لَوْلا) Yani: Niçin (أُنزلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) “Ona Rabbinden bir mucize indirilmedi ki?” Nitekim onlar şöyle de demişlerdi: {فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الأَوَّلُونَ} “Önceki [peygamber]ler gibi o da bize bir mucize getirsin!” [Enbiyâ, 5]. Bu husustaki açıklama daha önce defalarca geçmişti. Şüphesiz Allah onların istediklerini gerçekleştirmeye kādirdir. Hadiste [şöyle rivayet edilmiştir]: Müşrikler [kendilerine] Safâ [tepesini] altına dönüştürmesini, bir pınar akıtmasını ve Mekke'nin etrafındaki dağları kaldırıp yerlerinin çayırlar ve bahçeler olmasını istediklerinde Allah, Resûlüne şöyle vahyetmiştir: «Ey Muhammed! Dilersen istediklerini onlara vereyim; fakat bundan sonra inkâr ederlerse âlemlerden hiçbirine etmediğim bir azapla onlara azap ederim. Dilersen de onlara tevbe ve merhamet kapısını açayım.» Bunun üzerine [Resûlullah]: «Aksine, onlara tevbe ve merhamet kapısını aç!» buyurmuştur. İşte bu yüzden Resûlüne şöyle buyurmuştur: (قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ) Yani: İster Resûl onların teklif ettiği şekilde bir mucizeyle gönderilmiş olsun, isterse taleplerine cevap verilmemiş olsun, saptıran da hidâyete erdiren de O'dur. Çünkü hidâyet ve dalâlet buna ya da bunun yokluğuna bağlı değildir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} “İman etmeyecek bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez.” [Yûnus, 101]; ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü (hükmü) kesinleşenler, kendilerine bütün mucizeler gelse bile, elem dolu azabı görünceye kadar iman etmezler.” [Yûnus, 96-97]; ve şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “Biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik ederler.” [En'âm, 111]. İşte bu sebeple: (قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ) buyurmuştur; yani: Allah'a yönelen, O'na dönen, O'ndan yardım dileyen ve O'nun huzurunda yalvarıp yakaran kimseyi hidâyete erdirir.
(الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ) أي: تطيب وتركن إلى جانب الله، وتسكن عند ذكره، وترضى به مولى ونصيرًا؛ ولهذا قال: (أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) أي: هو حقيق بذلك.
(الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ) Yani: Kalpleri hoşnut olur, Allah'ın tarafına meyledip güvenir, O'nun zikriyle sükûnete erer ve O'nun bir dost ve yardımcı olmasından razı olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) Yani: O, buna layıktır.
{الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩)}
{الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩)} “İman edip salih ameller işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve varılacak yerin en güzeli onlarındır!”
(الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ) قال ابن أبي طلحة، عن ابن عباس: فرح وقُرة عين. وقال عِكْرِمة: نعم ما لهم.
(الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ) İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Sevinç ve göz aydınlığıdır. İkrime: Ne mutlu onlara, demiştir.
وقال الضحاك: غبطة لَهُم. وقال إبراهيم النَّخعي: خير لهم.
Dahhâk: İmrenilecek durum onlaradır, demiştir. İbrâhîm en-Nehaî ise: Onlar için hayırdır, demiştir.
وقال قتادة: هي كلمة عربية يقول الرجل: "طوبى لك"، أي: أصبت خيرًا. وقال في رواية: (طُوبَى لَهُمْ) حسنى لهم.
Katâde şöyle demiştir: O Arapça bir kelimedir ; kişi "Sana müjdeler olsun/ne mutlu sana (Tûbâ leke)" der, yani: Hayra eriştin demektir. Bir rivayette de: (طُوبَى لَهُمْ) En güzeli onlaradır, demiştir.
(وَحُسْنُ مَآبٍ) أي: مرجع.
(وَحُسْنُ مَآبٍ) Yani: Dönülecek yerin [en güzeli].
وهذه الأقوال شيء واحد لا منافاة بينها.
Bu sözler tek bir şeydir; aralarında bir çelişki yoktur.
وقال سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (طُوبَى لَهُمْ) قال: هي أرض الجنة بالحبشية.
Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan (طُوبَى لَهُمْ) hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Habeşçede cennet toprağıdır.
وقال سعيد بن مَسْجُوح: طوبى اسم الجنة بالهندية. وكذا روى السدي، عن عِكْرِمة: (طُوبَى لَهُمْ) أي: الجنة. وبه قال مجاهد.
Saîd b. Mescûh: Tûbâ, Hintçede cennetin adıdır, demiştir. es-Süddî de İkrime'den: (طُوبَى لَهُمْ) yani cennettir, diye rivayet etmiştir. Mücâhid de bu görüştedir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: لما خلق الله الجنة وفرغ منها قال: (الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ) وذلك حين أعجبته.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Allah cenneti yaratıp onu tamamlayınca, onu beğendiği sırada şöyle buyurdu: (الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ) [İman edip salih ameller işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve varılacak yerin en güzeli onlarındır!].
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا يعقوب، عن جعفر، عن شَهْر بن حَوْشَب قال: (طُوبَى) شجرة في الجنة، كل شجر الجنة منها، أغصانها من وراء سور الجنة.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o da Şehr b. Havşeb'den anlattı; o şöyle demiştir: (طُوبَى) Cennette bir ağaçtır, cennetin bütün ağaçları ondandır; dalları cennet surunun arkasındadır.
وهكذا رُوي عن أبي هريرة، وابن عباس، ومغيث بن سُمَىّ، وأبي إسحاق السَّبِيعي وغير واحد من السلف: أن طوبى شجرة في الجنة، في كل دار منها غصن منها.
Nitekim Ebû Hüreyre, İbn Abbâs, Mugîs b. Sümeyy, Ebû İshâk es-Sebîî ve Selef'ten pek çok kimseden şöyle rivayet edilmiştir: Tûbâ cennette bir ağaçtır; cennetteki her köşkte onun bir dalı bulunur.
وذكر بعضهم أن الرحمن، ﵎، غرسها بيده من حبة لؤلؤة، وأمرها أن تمتد، فامتدت إلى حيث يشاء الله ﵎، وخرجت من أصلها ينابيع أنهار الجنة، من عسل وخمر وماء ولبن.
Bazıları da Rahmân'ın tebâreke ve teâlâ onu bir inci tanesinden kendi eliyle diktiğini ve ona uzamasını emrettiğini, onun da Allah'ın tebâreke ve teâlâ dilediği yere kadar uzadığını, kökünden baldan, şaraptan, sudan ve sütten cennet nehirlerinin pınarlarının çıktığını zikretmişlerdir.
وقد قال عبد الله بن وهب: حدثنا عمرو بن الحارث، أن درَّاجا أبا السَّمْح حدثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، [مرفوعا: "طوبى: شجرة في الجنة مسيرة مائة سنة، ثياب أهل الجنة تخرج من أكمامها".
Abdullah b. Vehb şöyle demiştir: Bize Amr b. el-Hâris anlattı ki Derrâc Ebü's-Semh ona Ebü'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh [merfû olarak nakletti: «Tûbâ, cennette yüz yıllık mesafede olan bir ağaçtır; cennet ehlinin elbiseleri onun tomurcuklarından çıkar.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، سمعت عبد الله بن لَهِيعة، حدثنا دَرَّاج أبو السمح، أن أبا الهيثم حدثه، عن أبي سعيد الخدري عن رسول الله ﷺ: أن رجلا قال: يا رسول الله، طوبى لمن رآك وآمن بك. قال: "طوبى لمن رآني وآمن بي، ثم طوبى، ثم طوبى، ثم طوبى لمن آمن بي ولم يرني". قال له رجل: وما طوبى؟ قال: "شجرة في الجنة مسيرة مائة عام، ثياب أهل الجنة تخرج من أكمامها".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasen b. Mûsâ anlattı, Abdullah b. Lehîa'dan işittim, bize Derrâc Ebü's-Semh anlattı ki Ebü'l-Heysem ona Ebû Saîd el-Hudrî'den o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni görüp sana iman edene ne mutlu (tûbâ)!" dedi. Resûlullah: "Beni görüp bana iman edene ne mutlu! Sonra beni görmediği hâlde bana iman edene ne mutlu, ne mutlu, ne mutlu!" buyurdu. Bir adam ona: "Tûbâ nedir?" diye sordu. O da: "Cennette yüz yıllık mesafede bir ağaçtır; cennet ehlinin elbiseleri onun tomurcuklarından çıkar" buyurdu.
وروى البخاري ومسلم جميعًا، عن إسحاق بن راهويه، عن مغيرة المخزومي، عن وَهيب، عن أبي حازم، عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله ﷺ: "إن في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعها" قال: فحدثت به النعمان بن أبي عياش الزّرَقي، فقال: حدثني أبو سعيد الخُدْري، عن النبي ﷺ قال: "إن في الجنة شجرة يسير الراكب الجَوَاد المضمَّرَ السريع مائة عام ما يقطعها".
Buhârî ve Müslim birlikte İshâk b. Râhûye'den, o Mugîre el-Mahzûmî'den, o Vuhayb'den, o Ebû Hâzim'den, o da Sehl b. Sa'd'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa onu bitiremez." [Ravi] dedi ki: Bunu Nu'mân b. Ebî Ayyâş ez-Zürakī'ye anlattım, o da şöyle dedi: Bana Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle anlattı: "Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, talimli ve hızlı bir ata binen süvari onun gölgesinde yüz yıl yol alsa onu bitiremez."
وفي صحيح البخاري، من حديث يزيد بن زُرَيع، عن سعيد، عن قتادة، عن أنس، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ في قول الله: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} [الواقعة: ٣٠] قال: "في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعها".
Sahîh-i Buhârî'de Yezîd b. Zürey'in Saîd'den, onun Katâde'den, onun da Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} [Vâkıa: 30] “Ve uzamış gölgeler...” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: "Cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa onu bitiremez."
وقال الإمام أحمد: حدثنا سُرَيْج، حدثنا فُلَيْح، عن هلال بن علي، عن عبد الرحمن بن أبي عمرة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة سنة اقرءوا إن شئتم {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} أخرجاه في الصحيحين".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Süreyc anlattı, bize Fuleyh, Hilâl b. Alî'den, o Abdurrahman b. Ebî Amra'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alır. Dilerseniz {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} [Vâkıa: 30] ayetini okuyun." İkisi bunu Sahîhayn'da tahriç etmiştir.
وقال [الإمام] أحمد أيضًا: حدثنا محمد بن جعفر وحجاج قالا حدثنا شعبة، سمعت أبا الضحاك يحدث عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "إن في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها سبعين -أو: مائة -سنة هي شجرة الخلد".
[İmam] Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Haccâc anlattılar ve dediler ki: Bize Şu'be anlattı, Ebü'd-Dahhâk'ı Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yetmiş -veya yüz- yıl yol alır; o, ebedilik ağacıdır (şeceretü'l-huld)."
وقال محمد بن إسحاق، عن يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه، عن أسماء بنت أبي بكر، ﵂، قالت: سمعت رسول الله ﷺ، وذكر سدرة المنتهى، قال: "يسير في ظل الفنن منها الراكب مائة سنة -أو: قال-: يستظل في الفنن منها مائة راكب، فيها فراش الذهب، كأن ثمرها القلال". رواه الترمذي.
Muhammed b. İshâk, Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den, o babasından, o da Esmâ bint Ebî Bekir'den radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Sidretü'l-Müntehâ'dan bahsederken işittim; şöyle buyurdu: «Binekli bir kimse onun bir dalının gölgesinde yüz yıl yol alır -veya şöyle buyurdu-: Onun bir dalının altında yüz binekli gölgelenir. Onda altından kelebekler vardır; sanki meyveleri büyük testiler gibidir.» Bunu Tirmizî rivayet etmiştir.
وقال إسماعيل بن عياش، عن سعيد بن يوسف، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلام الأسود قال: سمعت أبا أمامة الباهلي قال: قال رسول الله ﷺ: "ما منكم من أحد يدخل الجنة إلا انطلق به إلى طوبى، فتفتح له أكمامها، فيأخذ من أي ذلك شاء، إن شاء أبيض، وإن شاء أحمر، وإن شاء أصفر، وإن شاء أسود، مثل شقائق النعمان وأرق وأحسن".
İsmâil b. Ayyâş, Saîd b. Yûsuf'tan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Ebû Sellâm el-Esved'den şöyle dediğini nakletmiştir: Ebû Ümâme el-Bâhilî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden cennete giren hiç kimse yoktur ki Tûbâ'ya götürülmesin; onun için tomurcukları açılır da dilediğinden alır; isterse beyaz, isterse kırmızı, isterse sarı, isterse siyah, gelincik çiçeği gibi ve daha ince, daha güzel."
وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا محمد بن ثور، عن مَعْمَر، عن أشعث بن عبد الله، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن أبي هريرة، ﵁، قال: طوبى شجرة في الجنة، يقول الله لها: "تَفَتَّقي لعبدي عَمّا شاء؛ فتفتق له عن الخيل بسروجها ولجمها، وعن الإبل بأزمتها، وعما شاء من الكسوة".
İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Eş'as b. Abdillâh'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: Tûbâ cennette bir ağaçtır; Allah ona: "Kulum için ne dilerse açıl!" buyurur; o da onun için eğerleriyle ve gemleriyle atlar, yularlarıyla develer ve dilediği elbiseler şeklinde yarılıp açılır.
وقد روى ابن جرير عن وهب بن منبه هاهنا أثرًا غريبًا عجيبا، قال وهب، ﵀: إن في الجنة شجرة يقال لها: "طوبى"، يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعها، زهرها رياط، وورقها برود، وقضبانها عنبر، وبطحاؤها ياقوت، وترابها كافور، وَوحَلها مسك، يخرج من أصلها أنهار الخمر واللبن والعسل، وهي مجلس لأهل الجنة، فبينا هم في مجلسهم إذ أتتهم ملائكة من ربهم يقودون نجبا مزمومة بسلاسل من ذهب وجوهها كالمصابيح حسنا ووبرها كخز المْرعِزّي من لينه، عليها رحال ألواحها من ياقوت، ودفوفها من ذهب، وثيابها من سندس وإستبرق، فينيخونها ويقولون: إن ربنا أرسلنا إليكم لتزوروه وتسلموا عليه قال: فيركبونها، فهي أسرع من الطائر، وأوطأ من الفراش، نجيا من غير مَهَنَة، يسير الرجل إلى جنب أخيه وهو يكلمه ويناجيه، لا تصيب أذن راحلة منها أذن الأخرى، ولا بَرك راحلة برك الأخرى، حتى إن شجرة لتتنحَّى عن طريقهم، لئلا تفرق بين الرجل وأخيه. قال: فيأتون إلى الرحمن الرحيم فيسفر لهم عن وجهه الكريم حتى ينظروا إليه، فإذا رأوه قالوا: اللهم، أنت السلام ومنك السلام، وحق لك الجلال والإكرام. قال: "فيقول تعالى [عند ذلك] أنا السلام ومني السلام، وعليكم حقت رحمتي ومحبتي، مرحبا بعبادي الذين خشوني بغيب وأطاعوا أمري".
İbn Cerîr burada Vehb b. Münebbih'ten garip ve acayip bir rivayet nakletmiştir. Vehb rahimehullâh şöyle demiştir: Cennette kendisine "Tûbâ" denilen bir ağaç vardır. Binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa onu bitiremez. Çiçekleri ince kumaşlar, yaprakları bürdeler, dalları anber, çakılları yakut, toprağı kâfur, çamuru misktir. Kökünden şarap, süt ve bal nehirleri çıkar. O, cennet ehli için bir meclistir. Onlar meclislerinde otururken Rablerinden gelen melekler onlara altından zincirlerle bağlı, yüzleri kandil gibi güzel ve tüyleri yumuşaklık bakımından mer'azî ipeği gibi olan soylu binekler getirirler. Üzerlerinde semerleri yakut levhalardan, yanları altından ve örtüleri ince ve kalın ipekten semerler vardır. Onları çökertirler ve: "Rabbimiz, kendisini ziyaret etmeniz ve O'na selam vermeniz için bizi size gönderdi" derler. [Vehb] dedi ki: Onlara binerler; binekler kuştan daha hızlı ve döşekten daha rahattır, hiçbir zahmet çekilmeden fısıldaşarak yol alırlar. Kişi kardeşinin yanında gider, onunla konuşur ve fısıldaşır; ne bineklerden birinin kulağı diğerinin kulağına değer ne de birinin göğsü diğerinin göğsüne çarpar. Hatta bir ağaç, kişi ile kardeşinin arasını ayırmasın diye yollarından çekilir. Dedi ki: Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın huzuruna varırlar. O da O'na bakabilmeleri için kerîm yüzünü onlara açar. O'nu gördüklerinde şöyle derler: "Allah'ım! Sen Selâm'sın, selamet sendendir; celâl ve ikram sana aittir." Dedi ki: "Allah Teâlâ [bunun üzerine] şöyle buyurur: 'Ben Selâm'ım, selamet bendendir; rahmetim ve sevgim üzerinize hak olmuştur. Görmedikleri hâlde benden korkan ve emrime itaat eden kullarıma merhaba!'"
قال: فيقولون: ربنا لم نعبدك حق عبادتك، ولم نقدرك حق قدرك، فأذن لنا في السجود قُدامك قال: فيقول الله: "إنها ليست بدار نصب ولا عبادة، ولكنها دار مُلْك ونعيم، وإني قد رفعت عنكم نصب العبادة، فسلوني ما شئتم، فإن لكل رجل منكم أمنيته" فيسألونه، حتى أن أقصرهم أمنية ليقول: رب، تنافس أهل الدنيا في دنياهم فتضايقوا فيها، رب فآتنى مثل كل شيء كانوا فيه من
Dedi ki: [Cennet ehli] şöyle derler: “Rabbimiz! Sana hakkıyla ibadet edemedik ve Seni hakkıyla takdir edemedik. Huzurunda secdeye kapanmamız için bize izin ver.” [Vehb] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Burası meşakkat ve ibadet yurdu değildir; aksine mülk ve nimet yurdudur. Ben sizden ibadet meşakkatini kaldırdım. Benden dilediğinizi isteyin; zira sizden her bir kişinin [mutlaka] bir dileği vardır.” Bunun üzerine O'ndan isterler; hatta arzusu en az olan kimse dahi şöyle der: “Rabbim! Dünya ehli dünyalarında birbirleriyle yarıştı ve onda [dünya için] birbirlerini sıkıştırdılar. Rabbim! [Dünyayı] yarattığın günden...”
يوم خلقتها إلى أن انتهت الدنيا. فيقول الله تعالى: "لقد قصرت بك أمنيتك، ولقد سألت دون منزلتك، هذا لك مني، [وسأتحفك بمنزلتي] ؛ لأنه ليس في عطائي نكد ولا تَصريد". قال: ثم يقول: "اعرضوا على عبادي ما لم يبلغ أمانيهم، ولم يخطر لهم على بال". قال: "فيعرضون عليهم حتى تَقْصر بهم أمانيهم التي في أنفسهم، فيكون فيما يعرضون عليهم براذين مُقْرنة، على كل أربعة منها سرير من ياقوتة واحدة، على كل سرير منها قبة من ذهب مُفرَّغة، في كل قبة منها فرش من فُرش الجنة مُتظاهرة، في كل قبة منها جاريتان من الحور العين، على كل جارية منهن ثوبان من ثياب الجنة، وليس في الجنة لون إلا وهو فيهما ولا ريح طيبة إلا قد عبقتا به ينفذ ضوء وجوههما غلظ القبة، حتى يظن من يراهما أنهما دون القبة، يرى مخهما من فوق سوقهما، كالسلك الأبيض في ياقوتة حمراء، يريان له من الفضل على صاحبته كفضل الشمس على الحجارة أو أفضل، ويرى هو لهما مثل ذلك، ويدخل إليهما فيحييانه ويقبلانه ويعتنقانه به، ويقولان له: والله ما ظننا أن الله يخلق مثلك. ثم يأمر الله تعالى الملائكة فيسيرون بهم صفا في الجنة، حتى ينتهى بكل رجل منهم إلى منزلته التي أعدت له".
dünyanın son bulduğu güne kadar onların içinde bulunduğu her şeyin benzerini bana ver.' Allah Teâlâ buyurur ki: 'Arzunu kısa tuttun ve makamından daha azını istedin. Bu benden sana verilmiştir [ve katımdan sana ihsanda bulunacağım] ; çünkü benim ihsanımda ne minnet/sıkıntı ne de kısıntı vardır.' Dedi ki: Sonra Allah: 'Kullarıma akıllarına gelmeyen ve arzularının ulaşmadığı şeyleri sunun' buyurur. Dedi ki: 'Kendilerine sunarlar; öyle ki içlerindeki arzuları yetersiz kalır. Kendilerine sunulanlar arasında birbirine bağlı cins atlar da vardır; her dört tanesinin üzerinde tek bir yakuttan bir köşk, o köşklerin her birinin üzerinde altından dökülmüş bir kubbe, her kubbenin içinde kat kat cennet döşekleri ve her kubbenin içinde ikişer huri bulunur. O hurilerden her birinin üzerinde cennet elbiselerinden ikişer elbise vardır. Cennette hiçbir renk yoktur ki o hurilerde bulunmasın ve hiçbir güzel koku yoktur ki onlara sinmiş olmasın . Yüzlerinin ışığı kubbenin kalınlığından geçer; öyle ki onları gören kimse kubbenin önünde durduklarını zanneder. Kırmızı bir yakuttaki beyaz iplik gibi bacaklarının üzerinden ilikleri görünür. İkisi de erkeğe diğer arkadaşına olan üstünlüğünü güneşin taşlara olan üstünlüğü gibi veya daha fazlası olarak görürler. Erkek de onlar için aynısını görür. Yanlarına girer; onlar da onu selamlar, öper ve bağırlarına basarlar ve ona: 'Allah'a yemin olsun ki Allah'ın senin gibisini yaratacağını zannetmezdik' derler. Sonra Allah Teâlâ meleklere emreder; melekler onları cennette saf hâlinde götürürler ve her bir adamı kendisi için hazırlanmış makamına ulaştırırlar.'
وقد روى هذا الأثر ابن أبي حاتم بسنده، عن وهب بن منبه، وزاد: فانظروا إلى موهوب ربكم الذي وهب لكم، فإذا هو بقباب في الرفيق الأعلى، وغرف مبنية من الدر والمرجان، وأبوابها من ذهب، وسررها من ياقوت، وفرشها من سندس وإستبرق، ومنابرها من نور، يفور من أبوابها وعراصها نور مثل شعاع الشمس عنده مثل الكوكب الدري في النهار المضيء، وإذا بقصور شامخة في أعلى عليين من الياقوت يزهو نورها، فلولا أنه مُسَخر، إذًا لالتمع الأبصارَ، فما كان من تلك القصور من الياقوت [الأبيض، فهو مفروش بالحرير الأبيض، وما كان منها من الياقوت الأحمر فهو مفروش بالعبقري الأحمر، وما كان منها من الياقوت الأخضر] فهو مفروش بالسندس الأخضر، وما كان منها من الياقوت الأصفر، فهو مفروش بالأرجوان الأصفر منزه بالزمرد الأخضر، والذهب الأحمر، والفضة البيضاء، قوائمها وأركانها من الجوهر، وشُرُفها قباب من لؤلؤ، وبروجها غُرَف من المرجان. فلما انصرفوا إلى ما أعطاهم ربهم، قُرّبت لهم براذين من ياقوت أبيض، منفوخ فيها الروح، تَجنَبها الولدان المخلدون بيد كل وليد منهم حكمة بِرْذَون من تلك البراذين، ولجمها وأعنتها من فضة بيضاء، منظومة بالدر والياقوت، سُرُوجها سُرُرٌ موضونة، مفروشة بالسندس والإستبرق. فانطلقت بهم تلك البراذين تَزَف بهم ببطن رياض الجنة. فلما انتهوا إلى
İbn Ebî Hâtim de bu rivayeti kendi isnadıyla Vehb b. Münebbih'ten rivayet etmiş ve [şu] ilavede bulunmuştur: "Rabbinizin size bağışladığı ihsanına bir bakın!" Bir de bakarlar ki Refîk-i A'lâ'da kubbeler, inci ve mercandan yapılmış odalar, altın kapılar, yakuttan tahtlar, ince ve kalın ipekten döşekler, nurdan minberler... Kapılarından ve avlularından öyle bir nur fışkırmaktadır ki, parlak gündüz vaktinde parıldayan yıldız [nasıl sönük kalırsa], güneş ışığı da bu nurun yanında öyle kalır. Bir de bakarlar ki İlliyyîn'in en yüce makamında, yakuttan yapılmış, nuru parıldayan yüksek saraylar vardır. Eğer o [nur] boyun eğdirilmiş (zararsız kılınmış) olmasaydı, gözleri kamaştırıp alırdı. Bu saraylardan beyaz yakuttan olanları beyaz ipek ile döşenmiş, kırmızı yakuttan olanları kırmızı nakışlı ipek ile döşenmiş, yeşil yakuttan olanları yeşil ince ipek ile döşenmiş, sarı yakuttan olanları ise yeşil zümrüt, kırmızı altın ve beyaz gümüşle süslenmiş sarı erguvanî kumaşla döşenmiştir. Direkleri ve rükünleri mücevherdendir; şerefeleri inciden kubbeler, burçları ise mercandan odalardır. Rablerinin kendilerine verdiği şeylere yöneldiklerinde, kendilerine beyaz yakuttan yapılmış, içine ruh üflenmiş binek atları yaklaştırılır. Ölümsüz hizmetçiler (Vildân-ı Muhalledûn) onları yedeklerinde çekerler; bu hizmetçilerden her birinin elinde o bineklerden birinin yuları vardır. Onların gemleri ve dizginleri beyaz gümüşten olup inci ve yakutlarla dizilmiştir; eyerleri ise ince ve kalın ipeklerle döşenmiş, birbirine örülmüş tahtlardır. Bu binekler onları alıp cennet bahçelerinin ortasında süratle götürür. Nihayet [kendi]...
منازلهم، وجدوا الملائكة قُعُودًا على منابر من نور، ينتظرونهم ليزوروهم ويصافحوهم ويهنئوهم كرامَةَ ربهم. فلما دخلوا قصورهم وجدوا فيها جميع ما تَطَاول به عليهم وما سألوا وتمنوا، وإذا على باب كلّ قصر من تلك القصور أربعة جنان، [جنتان] ذواتا أفنان، وجنتان مُدْهامتان، وفيهما عينان نضاختان، وفيهما من كل فاكهة زوجان، وحور مقصورات في الخيام، فلما تَبَيَّنُوا منازلهم واستقروا قرارهم قال لهم ربهم: هل وجدتم ما وعدتكم حقا؟ قالوا: نعم ورَبِّنَا. قال: هل رضيتم ثواب ربكم؟ قالوا: ربنا، رضينا فارض عنا قال: برضاي عنكم حللتم داري، ونظرتم إلى وجهي، وصافحتكم ملائكتي، فهنيئًا هنيئًا لكم، {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} [هود: ١٠٨] ليس فيه تنغيص ولا تصريد. فعند ذلك قالوا: الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن، وأدخلنا دار المقامة من فضله، لا يمسنا فيها نصب ولا يمسنا فيها لغوب، إن ربنا لغفور شكور.
makamlarına vardıklarında, melekleri nurdan minberler üzerinde oturmuş, Rablerinin ikramı sebebiyle onları ziyaret etmek, onlarla musafaha etmek ve onları tebrik etmek için bekler bulurlar. Saraylarına girdiklerinde, Allah'ın kendilerine bolca lütfettiği her şeyi, istedikleri ve arzu ettikleri her şeyi orada bulurlar. O saraylardan her birinin kapısında dört cennet vardır: Dalları sarkmış [iki cennet] ve yemyeşil iki cennet; içlerinde fışkıran iki pınar, içlerinde her meyveden çifter tür ve çadırlarda korunmuş huriler vardır. Makamlarını görüp yerlerine yerleştiklerinde Rableri onlara şöyle buyurur: 'Size vaat ettiğimi gerçek buldunuz mu?' Onlar: 'Evet, Rabbimize andolsun!' derler. [Allah:] 'Rabbinizin sevabından razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Rabbimiz, razı olduk, sen de bizden razı ol' derler. Allah: 'Sizden razı olmam sebebiyledir ki yurduma indiniz, yüzüme baktınız ve meleklerim sizinle musafaha etti. Size afiyetler olsun! {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} [Hûd: 108] “Kesintisiz bir lütuf olarak...” bunda ne bir keder ne de bir kısıntı vardır' buyurur. Bunun üzerine onlar şöyle derler: 'Bizden hüznü gideren, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştiren Allah'a hamdolsun; burada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bir bıkkınlık. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını verendir.'
وهذا سياق غريب، وأثر عجيب ولبعضه شواهد، ففي الصحيحين: أن الله تعالى يقول لذلك الرجل الذي يكون آخر أهل الجنة دخولا الجنة: "تمن"، فيتمنى حتى إذا انتهت به الأماني يقول الله تعالى: "تمن من كذا وتمن من كذا"، يذكره، ثم يقول: "ذلك لك، وعشرة أمثاله".
Bu garip bir metin ve acayip bir rivayettir; bazı kısımlarına dair şahitler vardır. Nitekim Sahîhayn'da geçtiği üzere: Allah Teâlâ cennete en son girecek olan adama: "Dilekte bulun!" buyurur. O da diler ; nihayet arzuları tükenince Allah Teâlâ ona: "Şunu da dile, bunu da dile" diyerek hatırlatır. Sonra: "Bu ve bunun on katı senindir" buyurur.
وفي صحيح مسلم، عن أبي ذر عن رسول الله ﷺ عن الله، ﷿ "يا عبادي، لو أن أولكم وآخركم، وإنسكم وجنكم، قاموا في صعيد واحد، فسألوني، فأعطيت كل إنسان مسألته، ما نقص ذلك من ملكي شيئا، إلا كما ينقص المخيط إذا أدخل في البحر"، الحديث بطوله.
Sahîh-i Müslim'de Ebû Zer'den, o Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem, o da Allah'tan azze ve celle naklettiğine göre [Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur]: "Ey kullarım! İlkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz tek bir düzlükte toplansalar da benden isteseler, ben de her insana istediğini versem; bu, bir iğne denize daldırıldığında denizden ne eksiltirse mülkümden ancak o kadarını eksiltir." Hadisin tamamı böyledir.
وقال خالد بن مَعْدَان: إن في الجنة شجرة يقال لها طوبى، لها ضروع، كلها ترضع صِبيَان أهل الجنة، وإن سَقَط المرأة يكون في نهر من أنهار الجنة، يتقلب فيه حتى تقوم القيامة، فيبعث ابن أربعين سنة. رواه ابن أبي حاتم.
Hâlid b. Ma'dân şöyle demiştir: Cennette kendisine Tûbâ denilen bir ağaç vardır; onun memeleri vardır, hepsi cennet ehlinin çocuklarını emzirir. Kadının düşürdüğü cenin ise kıyamet kopuncaya kadar cennet nehirlerinden birinde yuvarlanıp durur ve kırk yaşında bir adam olarak diriltilir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ (٣٠)}
{كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ (٣٠)} “İşte böylece, kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete, sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye seni gönderdik. Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: 'O benim Rabbimdir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Ben yalnızca O'na tevekkül ettim ve tevbem de yalnız O'nadır.'”
يقول تعالى: وكما أرسلناك يا محمد في هذه الأمة: (لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) أي: تبلغهم
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Bu ümmete {لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye” gönderdiğimiz gibi; yani onlara tebliğ edesin [diye]
رسالة الله إليهم، كذلك أرسلنا في الأمم الماضية الكافرة بالله، وقد كُذّب الرسل من قبلك، فلك بهم أسوة، وكما أوقعنا بأسنا ونقمتنا بأولئك، فليحذر هؤلاء من حلول النقم بهم، فإن تكذيبهم لك أشدّ من تكذيب غيرك من المرسلين، قال الله تعالى: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [النحل: ٦٣] وقال تعالى: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} [الأنعام: ٣٤] أي: كيف نصرناهم، وجعلنا العاقبة لهم ولأتباعهم في الدنيا والآخرة.
Allah'ın elçiliğini; aynı şekilde Allah'ı inkâr eden geçmiş ümmetlere de peygamberler gönderdik. Senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı; senin için onlarda bir örnek vardır. Biz azabımızı ve cezamızı onlara nasıl indirdiysek, bunlar da cezaların kendi başlarına gelmesinden sakınsınlar; zira onların seni yalanlaması, diğer peygamberlerin yalanlanmasından daha şiddetlidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [Nahl: 63] “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; fakat şeytan onlara yaptıklarını güzel gösterdi. Bugün de o onların dostudur ve onlar için acıklı bir azap vardır.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} [En'âm: 34] “Andolsun ki, senden önceki peygamberler de yalanlandı; yalanlanmalarına ve eziyet görmelerine karşı yardımımız kendilerine gelinceye kadar sabrettiler. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. Andolsun, peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana gelmiştir.” Yani: Onlara nasıl yardım ettiğimizi, dünyada ve ahirette güzel akıbeti onlar ve onlara uyanlar için kıldığımızı.
وقوله: (وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ) أي: هذه الأمة التي بعثناك فيهم يكفرون بالرحمن، لا يقرون به؛ لأنهم كانوا يأنفون من وصف الله بالرحمن الرحيم؛ ولهذا أنفوا يوم الحديبية أن يكتبوا "بسم الله الرحمن الرحيم" وقالوا: ما ندري ما الرحمن الرحيم. قاله قتادة، والحديث في صحيح البخاري وقد قال الله تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠] وفي صحيح مسلم عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أحب الأسماء إلى الله عبد الله وعبد الرحمن" .
Ayetin: (وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ) kavli; yani: Aralarına seni gönderdiğimiz bu ümmet Rahmân'ı inkâr ediyorlar, O'nu kabul etmiyorlar; çünkü onlar Allah'ın "er-Rahmân er-Rahîm" olarak nitelenmesini kabullenmekten kaçınıyorlardı. Bundan dolayı Hudeybiye günü "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazmaktan kaçınmışlar ve: "Rahmân ve Rahîm'in ne olduğunu bilmiyoruz" demişlerdi. Bunu Katâde söylemiştir; hadis ise Sahîh-i Buhârî'dedir. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [İsrâ: 110] “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur.'” Sahîh-i Müslim'de ise Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah katında isimlerin en sevimlisi Abdullah ve Abdurrahman'dır."
(قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: هذا الذي تكفرون به أنا مؤمن به، معترف مقر له بالربوبية والإلهية، هو ربي لا إله إلا هو، (عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) أي: في جميع أموري، (وَإِلَيْهِ مَتَابِ) أي: إليه أرجع وأنيب، فإنه لا يستحق ذلك أحد سواه.
(قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلَهَ إِلا هُوَ) Yani: Sizin inkâr ettiğiniz bu zata ben iman ediyorum; O'nun Rabbliğini ve İlahlığını itiraf edip kabul ediyorum. O benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur. (عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ) Yani: Bütün işlerimde, (وَإِلَيْهِ مَتَابِ) Yani: Yalnızca O'na döner ve O'na yönelirim; zira O'ndan başka hiç kimse buna layık değildir.
{وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٣١)}
{وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٣١)} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu]. Hayır, bütün emir Allah'a aittir. İman edenler hâlâ anlamadılar mı ki, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi? İnkâr edenlere gelince, yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye veya yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir; nihayet Allah'ın vaadi gelecektir. Şüphesiz Allah vaadinden caymaz.”
يقول تعالى مادحا للقرآن الذي أنزله على محمد ﷺ، ومفضلا له على سائر الكتب المنزلة قبله: (وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ) أي: لو كان في الكتب الماضية كتاب تسير به الجبال عن أماكنها، أو تقطع به الأرض وتنشق أو تكلم به الموتى في قبورها، لكان هذا القرآن هو المتصف بذلك دون غيره، أو بطريق الأولى أن يكون كذلك؛ لما فيه من الإعجاز الذي لا يستطيع الإنس والجن عن آخرهم إذا اجتمعوا أن يأتوا بمثله، ولا بسورة من مثله، ومع هذا فهؤلاء المشركون كافرون به،
Yüce Allah, Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği Kur’an’ı övüp onu kendisinden önce indirilen diğer bütün kitaplara üstün kılarak şöyle buyurmaktadır: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” Yani: Şayet geçmiş kitaplar arasında kendisiyle dağların yerlerinden oynatıldığı veya yerin kendisiyle yarılıp parçalandığı yahut kendisiyle kabirlerindeki ölülerin konuşturulduğu bir kitap bulunsaydı, başkası değil, işte bu Kur'an bu niteliğe sahip olurdu ya da içerdiği i‘caz sebebiyle buna evleviyetle sahip bulunurdu. Öyle bir i‘caz ki, insanların ve cinlerin tamamı bir araya gelseler onun bir benzerini, hatta onun benzeri bir sureyi bile getiremezler. Buna rağmen bu müşrikler onu inkâr etmekte,
جاحدون له، (بَلْ لِلَّهِ الأمْرُ جَمِيعًا) أي: مرجع الأمور كلها إلى الله، ﷿، ما شاء الله كان، وما لم يشأ لم يكن، ومن يضلل فلا هادي له، ومن يهد الله فلا مضل له.
onu reddetmektedirler. (بَلْ لِلَّهِ الأمْرُ جَمِيعًا) Yani: Bütün işlerin dönüşü Allah'a azze ve celle aittir; Allah'ın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Kimi saptırırsa onu hidayete erdirecek yoktur; kimi de Allah hidayete erdirirse onu saptıracak yoktur.
وقد يطلق اسم القرآن على كل من الكتب المتقدمة؛ لأنه مشتق من الجميع، قال الإمام أحمد:
"Kur'an" ismi önceki kitapların her biri için de kullanılabilir; çünkü o, toplamak (cem') kökünden türemiştir. İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن همام بن منبه قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "خُفِّفَت على داود القراءة، فكان يأمر بدابته أن تسرج، فكان يقرأ القرآن من قبل أن تُسرج دابته، وكان لا يأكل إلا من عمل يديه". انفرد بإخراجه البخاري.
Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten anlattı; o şöyle dedi: Bu, Ebû Hüreyre'nin bize anlattığıdır; o Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu söyledi: "Dâvûd'a kıraat kolaylaştırılmıştı ; biniti için eyer vurulmasını emrederdi de biniti eyerlenmeden önce Kur'an'ı okurdu ve elinin emeğinden başkasını yemezdi." Bunu sadece Buhârî tahriç etmiştir.
والمراد بالقرآن هنا الزبور.
Burada "Kur'an" ile kastedilen Zebûr'dur.
وقوله: (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) أي: من إيمان جميع الخلق ويعلموا أو يتبينوا (أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا) فإنه ليس ثم حجة ولا معجزة أبلغ ولا أنجع في النفوس والعقول من هذا القرآن، الذي لو أنزله الله على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله. وثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "ما من نبي إلا وقد أوتي ما آمن على مثله البشر، وإنما كان الذي أوتيته وحيا أوحاه الله إلي، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعا يوم القيامة" معناه: أن معجزة كل نبي انقرضت بموته، وهذا القرآن حجة باقية على الآباد، لا تنقضي عجائبه، ولا يَخْلَقُ عن كثرة الردّ، ولا يشبع منه العلماء، هو الفصل ليس بالهزل. من تركه من جبار قصمه الله، ومن ابتغى الهدى من غيره أضله الله.
Ayetin: (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) kavli; yani: Bütün yaratılmışların iman etmesinden ümit kesip bilmediler veya anlamadılar mı ki (أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا) [Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi]. Zira nefislerde ve akıllarda, Allah Teâlâ bir dağa indirseydi Allah korkusundan baş eğip parça parça olduğunu göreceğin bu Kur'an'dan daha beliğ ve daha tesirli bir delil ve mucize yoktur . Sahih hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hiçbir peygamber yoktur ki, kendisine insanların iman edeceği benzeri şeyler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir; bu sebeple kıyamet günü takipçisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum." Bunun manası şudur: Her peygamberin mucizesi onun ölümüyle sona ermiştir; bu Kur'an ise sonsuza kadar kalıcı bir delildir, harikaları tükenmez, çokça tekrar edilmekle eskimez, âlimler ona doymaz; o hakkı batıldan ayıran kesin sözdür, asla şaka değildir. Kim onu bir zorba olarak terk ederse Allah onun belini kırar; kim de hidayeti ondan başkasında ararsa Allah onu saptırır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا منجاب بن الحارث، أنبأنا بشر بن عمارة، حدثنا عمر بن حسان، عن عطية العوفي قال: قلت له: (وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ) الآية، قالوا لمحمد ﷺ: لو سيرت لنا جبال مكة حتى تتسع فنحرث فيها، أو قطعت لنا الأرض كما كان سليمان يقطع لقومه بالريح، أو أحييت لنا الموتى كما كان عيسى يحيي الموتى لقومه فأنزل الله هذه الآية. قال: قلت: هل تروون هذا الحديث عن أحد من أصحاب النبي ﷺ؟ قال: نعم، عن أبي سعيد، عن النبي ﷺ.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Mincâb b. el-Hâris anlattı, bize Bişr b. Umâre bildirdi, bize Ömer b. Hassân, Atıyye el-Avfî'den anlattı; o şöyle demiştir: Ona: (وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ) ayeti hakkında sordum. Dedi ki: Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dediler: "Genişlesin de orada ekin ekelim diye bizim için Mekke dağlarını yürütsen ya; yahut Süleyman'ın rüzgârla kavmi için yeri katettiği gibi bizim için yeri katetsen ya; yahut Îsâ'nın kavmi için ölüleri dirilttiği gibi bizim için ölüleri diriltsen ya!" Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Dedi ki: Ben: "Bu hadisi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birinden rivayet ediyor musunuz?" dedim. O da: "Evet, Ebû Saîd'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem" dedi.
وكذا روي عن ابن عباس، والشعبي، وقتادة، والثوري، وغير واحد في سبب نزول هذه الآية، فالله أعلم.
Bu ayetin nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs, Şa'bî, Katâde, Sevrî ve pek çok kimseden de böyle rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال قتادة: لو فعل هذا بقرآن غير قرآنكم، فُعل بقرآنكم.
Katâde şöyle demiştir: Eğer bu [mucizeler], sizin Kur'an'ınızdan başka bir kitap ile yapılmış olsaydı, sizin Kur'an'ınızla da yapılırdı.
وقوله: (بَلْ لِلَّهِ الأمْرُ جَمِيعًا) قال ابن عباس: [أي] لا يصنع من ذلك إلا ما يشاء، ولم
Allah Teâlâ'nın: { بَلْ لِلَّهِ الأمْرُ جَمِيعًا } “Hayır, bütün işler Allah'a aittir” kavli hakkında İbn Abbâs: [Yani] O, bunlardan ancak dilediğini yapar, [dilemediğini ise] hiçbir zaman
يكن ليفعل، رواه ابن إسحاق بسنده عنه، وقاله ابن جرير أيضًا.
yapacak da değildir, demiştir. Bunu İbn İshâk senediyle ondan rivayet etmiş, İbn Cerîr de aynısını söylemiştir.
وقال غير واحد من السلف في قوله: (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) أفلم يعلم الذين آمنوا. وقرأ آخرون: "أفلم يتبين الذين آمنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا".
Selef'ten pek çok kimse: (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) kavli hakkında: "İman edenler bilmediler mi?" anlamındadır, demiştir. Başkaları da "İman edenler, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi gerçeğini iyice anlayıp görmediler mi?" şeklinde okumuştur.
وقال أبو العالية: قد يئس الذين آمنوا أن يهدوا، ولو يشاء الله لهدى الناس جميعا.
Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: İman edenler onların hidayete ermesinden ümit kesmişlerdir ; oysa Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi.
وقوله: (وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) أي: بسبب تكذيبهم، لا تزال القوارع تصيبهم في الدنيا، أو تصيب من حولهم ليتعظوا ويعتبروا، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأحقاف: ٢٧] وقال {أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} [الأنبياء: ٤٤].
(وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) kavli; yani: Yalanlamaları sebebiyle, öğüt alıp ibret çıkarsınlar diye dünyada onların başlarına veya çevrelerindekilere ansızın büyük felaketler gelmeye devam edecektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Andolsun ki biz, çevrenizdeki memleketleri de yok ettik ve belki dönerler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” [Ahkâf: 27], {أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? Şu halde üstün gelenler onlar mıdır?” [Enbiyâ: 44].
قال قتادة، عن الحسن: (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) أي: القارعة. وهذا هو الظاهر من السياق.
Katâde, Hasan'dan naklen: (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) yani o felaket, demiştir. Siyaktan anlaşılan zahir mana da budur.
قال أبو داود الطيالسي: حدثنا المسعودي، عن قتادة، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس في قوله: (وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ) قال: سرية، (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) قال: محمد ﷺ، (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) قال: فتح مكة.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî şöyle demiştir: Bize Mes'ûdî, Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; (وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ) kavli hakkında: "Seriyye (askeri müfreze)", (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) kavli hakkında: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem", (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) kavli hakkında da: "Mekke'nin fethi" demiştir.
وهكذا قال عِكْرِمة، وسعيد بن جبير، ومجاهد، في رواية.
İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid de bir rivayette böyle demişlerdir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ) قال: عذاب من السماء ينزل عليهم (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) يعني: نزول رسول الله ﷺ بهم وقتاله إياهم.
Avfî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: (تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ) [kavli hakkında] o şöyle demiştir: Gökten üzerlerine inen bir azap; (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) yani Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların yurduna inmesi ve onlarla savaşmasıdır.
وكذا قال مجاهد، وقتادة، وقال عِكْرِمة في رواية عنه، عن ابن عباس: (قَارِعَةٌ) أي: نكبة.
Mücâhid ve Katâde de böyle demiştir. İkrime'den gelen bir rivayette İbn Abbâs: (قَارِعَةٌ) yani felaket/musibet, demiştir.
وكلهم قال: (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) يعني: فتح مكة. وقال الحسن البصري: يوم القيامة.
Hepsi de: (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) yani Mekke'nin fethi, demişlerdir. Hasan-ı Basrî ise: "Kıyamet günü" demiştir.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ) أي: لا ينقض وعده لرسله بالنصرة لهم ولأتباعهم في الدنيا والآخرة، {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} [إبراهيم: ٤٧].
(إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ) kavli; yani: Allah elçilerine ve onlara uyanlara dünyada ve ahirette yardım edeceğine dair verdiği sözden dönmez; {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır.” [İbrâhîm: 47].
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢)}
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢)} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi; ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!”
يقول تعالى مسليا لرسوله ﷺ في تكذيب من كذبه من قومه: (وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ) أي: فلك فيهم أسوة، (فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) أي: أنظرتهم وأجلتهم، (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ) أخذةً رابية، فكيف بلغك ما صنعت بهم وعاقبتهم؟ كما قال تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [الحج: ٤٨]
Allah Teâlâ, kavminden kendisini yalanlayanlar karşısında Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ederek şöyle buyurmaktadır: (وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ) “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi”; yani: Onlarda senin için [güzel] bir örnek vardır. (فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا) “Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim”; yani: Onlara süre ve mühlet tanıdım. (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ) “Sonra da onları yakalayıverdim”; [onları] pek şiddetli bir yakalayışla yakaladım. Onlara ne yaptığım ve onları nasıl cezalandırdığım sana [nasıl da ibret verici bir haber olarak] ulaştı değil mi? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} “Halkı zalim olduğu halde kendilerine mühlet verdiğim, sonra da yakalayıverdiğim nice memleketler vardır! Dönüş yalnız banadır.” [Hac: 48]
وفي الصحيحين: "إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته"، ثم قرأ رسول الله ﷺ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢].
Sahîhayn'da şu hadis yer almaktadır: "Şüphesiz Allah zalime mühlet verir, fakat onu bir yakaladı mı artık bırakmaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” [Hûd: 102].
{أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)}
{أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)} “Her nefsin kazandığını gözetip koruyan [Allah, inkârcıların koştukları ortaklar gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara ad verin [bakalım, kimdir bunlar]! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa kuru bir laf mı ediyorsunuz?' Doğrusu inkâr edenlere hileleri çekici kılındı ve doğru yoldan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.”
يقول تعالى: (أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ) أي: حفيظ عليم رقيب على كل نفس منفوسة، يعلم ما يعمل العاملون من خير وشر، ولا يخفى عليه خافية، {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} [يونس: ٦١] وقال تعالى: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا} [الأنعام: ٥٩] وقال {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦] وقال {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠] وقال {يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى} [طه: ٧] وقال {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} [الحديد: ٤] أفمن هو هكذا كالأصنام التي يعبدونها لا تسمع ولا تبصر ولا تعقل، ولا تملك نفعا لأنفسها ولا لعابديها، ولا كشف ضر عنها ولا عن عابديها؟ وحذف هذا الجواب اكتفاء بدلالة السياق عليه، وهو قوله: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ) أي: عبدوها معه، من أصنام وأنداد وأوثان.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ) yani: Yaratılmış her nefsi koruyup gözeten, bilen ve denetleyen, amel edenlerin hayır ve şerden ne işlediklerini hakkıyla bilen ve kendisine hiçbir gizli şey gizli kalmayan [Allah gibi midir]? {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve siz ne iş yaparsanız yapın, içine daldığınızda mutlaka biz üzerinizde şahidizdir.” [Yûnus: 61]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا} “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin.” [En'âm: 59]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.” [Hûd: 6]. Yine şöyle buyurmuştur: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen de onu açığa vuran da, geceleyin gizlenen de gündüzün yürüyen de [O'nun ilminde] birdir.” [Ra'd: 10]. Yine şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى} “O, gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir.” [Tâhâ: 7]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” [Hadîd: 4]. Durumu böyle olan bir Zat, onların taptığı ; işitmeyen, görmeyen, akletmeyen, ne kendilerine ne de tapanlara bir fayda sağlayamayan, ne kendilerinden ne de tapanlardan bir zararı defedemeyen putlar gibi midir? Bu cevabî cümle, siyakın delaletine dayanılarak hazfedilmiştir ki o da: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ) yani: O'nunla birlikte putlara, denk tutulan şeylere ve heykellere taptılar, kavlidir.
(قُلْ سَمُّوهُمْ) أي: أعلمونا بهم، واكشفوا عنهم حتى يُعرَفوا، فإنهم لا حقيقة لهم؛ ولهذا قال: (أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأرْضِ) أي: لا وجود له؛ لأنه لو كان له وجود في الأرض لعلمها؛ لأنه لا تخفى عليه خافية.
(قُلْ سَمُّوهُمْ) Yani: Bize onları bildirin ve tanıtın da bilinsinler; zira onların hiçbir gerçekliği yoktur. İşte bu yüzden: (أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأرْضِ) yani: Varlığı olmayan bir şeyi mi [haber veriyorsunuz]? Çünkü eğer yeryüzünde bir varlığı olsaydı , Allah onu mutlaka bilirdi; zira O'na hiçbir şey gizli kalmaz, buyurmuştur.
(أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ) قال مجاهد: بظن من القول.
(أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ) Mücâhid: "Zandan ibaret bir sözle mi?" demiştir.
وقال الضحاك وقتادة: بباطل من القول.
Dahhâk ve Katâde ise: "Batıl bir sözle mi?" demişlerdir.
أي إنما عبدتم هذه الأصنام بظن منكم أنها تنفع وتضر، وسميتموها آلهة، {إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى} [النجم: ٢٣].
Yani: Siz bu putlara ancak onların fayda ve zarar verebileceğine dair zannınızla taptınız ve onları ilahlar diye isimlendirdiniz; {إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى} “Onlar ancak sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Andolsun ki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir.” [Necm: 23].
(بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ) قال مجاهد: قولهم، أي: ما هم عليه من الضلال والدعوة إليه
{بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} “Bilakis o inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi” Mücâhid: "[Mekir,] onların sözleridir" demiştir; yani üzerinde bulundukları sapıklık ve ona davet etmeleridir
آناء الليل وأطراف النهار، كما قال تعالى: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ} [فصلت: ٢٥].
ona davet etmeleridir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ} “Biz onlara birtakım yakın dostlar sardık da onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa hepsini kendilerine süslü gösterdiler. Kendilerinden önce geçmiş olan cin ve insan toplulukları içinde onlar hakkında da o söz gerçekleşti; şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardı.” [Fussilet: 25].
"وصَدُّوا عن السَّبِيل": من قرأها بفتح الصاد، معناه: أنهم لما زين لهم ما فيه وأنه حق، دَعَوا إليه وصَدّوا الناس عن اتباع طريق الرسل. ومن قرأها (وَصُدُّوا) أي: بما زين لهم من صحة ما هم عليه، صدوا به عن سبيل الله؛ ولهذا قال: (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ) كَمَا قَالَ {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} [المائدة: ٤١] وقال {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [النحل: ٣٧].
"Ve saddû ani's-sebîl" kıraatinde Sad harfini fetha ile (ve saddû) okuyanlara göre bunun manası: İçinde bulundukları durum kendilerine süslü gösterilip onun hak olduğu vehmettirilince, ona davet ettiler ve insanları peygamberlerin yoluna uymaktan alıkoydular, demektir. Kim de bunu (وَصُدُّوا) şeklinde [ötre ile meçhul] okursa, manası: İçinde bulundukları yolun doğruluğu kendilerine süslü gösterildiği için Allah'ın yolundan alıkondular, demektir. İşte bu yüzden: (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ) [Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur] buyurmuştur; nitekim şöyle de buyurmuştur: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini isterse, sen onun için Allah'tan hiçbir şey elde edemezsin.” [Mâide: 41] ve yine: {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Sen onların hidayete ermelerini çok arzulasan da, şüphesiz Allah saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez ve onların hiçbir yardımcısı da yoktur.” [Nahl: 37].
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤)}
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤)} “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan [koruyacak] hiçbir koruyucu da yoktur.”
ذكر تعالى عقاب الكفار وثواب الأبرار: فقال بعد، إخباره عن حال المشركين وما هم عليه من الكفر والشرك: (لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: بأيدي المؤمنين قتلا وأسرا، (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ) أي: المدّخَر [لهم] مع هذا الخزي في الدنيا، " أشق " أي: من هذا بكثير، كما قال رسول الله ﷺ للمتلاعنين: "إن عذاب الدنيا أهون من عذاب الآخرة" وهو كما قال، صلوات الله وسلامه عليه، فإن عذاب الدنيا له انقضاء، وذاك دائم أبدا في نار هي بالنسبة إلى هذه سبعون ضعفا، ووثاق لا يتصور كثافته وشدته، كما قال تعالى: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَلا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ} [الفجر: ٢٥، ٢٦] وقال تعالى: {بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا * إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا * وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا * لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا * قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا} [الفرقان: ١١ - ١٥].
Allah Teâlâ kâfirlerin cezasını ve iyilerin mükâfatını zikretmiştir: Müşriklerin halini ve içinde bulundukları küfür ve şirki haber verdikten sonra şöyle buyurmuştur: (لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) yani: Müminlerin eliyle öldürülme ve esir edilme şeklinde; (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ) yani: Dünyadaki bu rezillikle birlikte [onlar için] saklanan ahiret azabı "daha çetindir", yani: Bundan kat kat fazladır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem lianlaşan kimselere: "Dünya azabı ahiret azabından daha hafiftir" buyurmuştur. Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun, buyurduğu tam da böyledir; zira dünya azabının bir sonu vardır, ahiret azabı ise bu dünya ateşine nispetle yetmiş kat daha şiddetli bir ateşte ebediyen süreklidir ve şiddeti ile dehşeti tasavvur bile edilemeyecek bir bukağıdadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَلا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ} “Artık o gün O'nun edeceği azabı kimse edemez. O'nun vuracağı bağı kimse vuramaz.” [Fecr: 25-26]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا * إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا * وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا * لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا * قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا} “Hayır, onlar kıyameti yalanladılar. Biz de kıyameti yalanlayanlara çılgın bir ateş hazırladık. [O ateş] onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler. Elleri boyunlarına bağlı olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada helak olmayı çağırırlar. 'Bugün bir helak çağırmayın, birçok helak çağırın!' De ki: 'Bu mu daha hayırlıdır, yoksa takva sahiplerine vadedilen ebedilik cenneti mi? Ki orası onlar için bir mükâfat ve varış yeridir.'” [Furkân: 11-15].
{مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥)}
{مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥)} “Takva sahiplerine vadedilen cennetin misali [şöyledir]: Altından ırmaklar akar; yiyecekleri de gölgesi de süreklidir. İşte takva sahiplerinin sonu budur; kâfirlerin sonu ise ateştir.”
ولهذا قرن هذا بهذا؛ فقال: (مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ) أي: صفتها ونعتها، (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: سارحة في أرجائها وجوانبها، وحيث شاء أهلها، يفجرونها تفجيرًا، أي: يصرفونها كيف شاءوا وأين شاءوا، كما قال تعالى: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ} [محمد: ١٥].
Bundan dolayı [Allah Teâlâ] bunu diğeriyle birlikte zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: (مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ) “Takva sahiplerine vadedilen cennetin misali” yani: Onun vasfı ve niteliği [şöyledir]: (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) “Altından ırmaklar akar” yani: [Irmaklar] cennetin her bir tarafında ve köşelerinde, cennet ehlinin dilediği her yerde serbestçe akıp durur; onları coşkuyla akıtırlar, yani diledikleri yere diledikleri gibi akıtırlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ} “Takva sahiplerine vadedilen cennetin misali [şöyledir]: Orada bozulmamış su ırmakları, tadı değişmemiş süt ırmakları, içenlere lezzet veren şarap ırmakları ve süzme bal ırmakları vardır. Onlar için orada meyvelerin her çeşidinden ve Rablerinden bir mağfiret vardır. [Böyle nimetler içinde olan kimse], ateşte ebedî kalan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar su içirilen kimse gibi olur mu?” [Muhammed: 15].
وقوله: (أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا) أي: فيها المطاعم والفواكه والمشارب، لا انقطاع [لها] ولا فناء.
(أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا) kavli; yani: Orada yiyecekler , meyveler ve içecekler vardır; [onlar için] ne bir tükenme ne de yok oluş söz konusudur.
وفي الصحيحين، من حديث ابن عباس في صلاة الكسوف، وفيه قالوا: يا رسول الله، رأيناك تناولت شيئا في مقامك هذا، ثم رأيناك تَكعْكعت فقال: "إني رأيت الجنة -أو: أريت الجنة -فتناولت منها عنقودا، ولو أخذته لأكلتم منه ما بقيت الدنيا".
Sahîhayn'da İbn Abbâs'tan rivayet edilen küsûf (güneş tutulması) namazı hadisinde şu ifadeler yer almaktadır: Ashap dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu makamında bir şeye uzandığını, sonra da geri çekildiğini gördük." Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Bana cennet gösterildi -veya: cenneti gördüm- ve oradan bir üzüm salkımına uzandım; şayet onu alsaydım, dünya var oldukça ondan yerdiniz."
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو خَيْثَمَةَ، حدثنا عبد الله بن جعفر، حدثنا عبيد الله، حدثنا أبو عَقيل، عن جابر قال: بينما نحن في صلاة الظهر، إذ تقدم رسولُ الله ﷺ فتقدمنا، ثم تناول شيئا ليأخذه ثم تأخر. فلما قضى الصلاة قال له أبي بن كعب: يا رسول الله، صنعت اليوم في الصلاة شيئا ما رأيناك كنت تصنعه. فقال: "إني عرضت علي الجنة وما فيها من الزهرة والنضرة، فتناولت منها قِطْفًا من عنب لآتيكم به، فحيل بيني وبينه، ولو أتيتكم به لأكل منه من بين السماء والأرض لا يَنْقُصونَه".
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Ebû Hayseme anlattı, bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize Ubeydullah anlattı, bize Ebû Akîl, Câbir'den anlattı; Câbir şöyle demiştir: Biz öğle namazındayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öne doğru adım attı, biz de öne adım attık; sonra bir şeyi almak ister gibi uzandı, ardından geri çekildi. Namazı bitirince Übey b. Ka'b ona: "Ey Allah'ın Resûlü, bugün namazda daha önce yaptığını görmediğimiz bir şey yaptın" dedi. O da şöyle buyurdu: "Bana cennet ve içindeki parlaklık ile tazelik arz olundu; size getirmek için oradan bir üzüm salkımına uzandım fakat benimle onun arasına engel konuldu. Eğer onu size getirseydim, yer ile gök arasındakiler ondan yerdi de onu yine de eksiltemezlerdi."
وروى مسلم من حديث أبي الزبير، عن جابر، شاهدا لبعضه.
Müslim de Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den naklederek bu hadisin bir kısmına şahitlik eden bir rivayet tahriç etmiştir.
وعن عتبة بن عبد السلمي: أن أعرابيا سأل النبي ﷺ عن الجنة، فقال: فيها عنب؟ قال: "نعم". قال: فما عِظَم العنقود؟ قال: "مسيرة شهر للغراب الأبقع ولا يفتر". رواه أحمد.
Utbe b. Abd es-Sülemî'den nakledildiğine göre bir bedevi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem cenneti sordu ve: "Orada üzüm var mı?" dedi. Peygamber: "Evet" buyurdu. Bedevi: "Salkımın büyüklüğü ne kadardır?" dedi. Peygamber: "Alaca karganın durmaksızın uçtuğu bir aylık mesafe kadardır" buyurdu. Bunu Ahmed rivayet etmiştir.
وقال الطبراني: حدثنا معاذ بن المثنى، حدثنا علي بن المديني، حدثنا ريحان بن سعيد، عن عبادة بن منصور، عن أيوب، عن أبي قِلابة، عن أبي أسماء، عن ثَوْبان قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرجل إذا نزع ثمرة من الجنة عادت مكانها أخرى".
Taberânî şöyle demiştir: Bize Muâz b. el-Müsennâ anlattı, bize Ali b. el-Medînî anlattı, bize Reyhân b. Saîd, Abbâd b. Mansûr'dan, o Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Ebû Esmâ'dan, o da Sevbân'dan anlattı; Sevbân şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kişi cennetten bir meyve kopardığında, mutlaka onun yerine bir başkası biter" buyurmuştur.
وعن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "يأكل أهل الجنة ويشربون، ولا يمتخطون ولا يتغوّطون ولا يبولون، طعامهم جُشَاء كريح المسك، ويلهمون التسبيح والتقديس كما يلهمون النفس". رواه مسلم.
Câbir b. Abdillâh'tan nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet ehli yer ve içer; fakat sümkürmezler, büyük abdest yapmazlar ve küçük abdest bozmazlar. Onların yedikleri , misk kokusu gibi bir geğirti [ile sindirilir]; nefes alıp vermeleri ilham olunduğu gibi onlara tesbih ve takdis de ilham olunur." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وروى الإمام أحمد والنسائي، من حديث الأعمش، عن ثمامة بن عقبة سمعت زيد بن أرقم قال: "جاء رجل من أهل الكتاب فقال: يا أبا القاسم، تزعم أن أهل الجنة يأكلون ويشربون؟ قال:
İmam Ahmed ve Nesâî, A'meş'in hadisinden, [o da] Sümâme b. Ukbe'den rivayet etmiştir: Zeyd b. Erkam'ı şöyle derken işittim: Ehl-i kitaptan bir adam gelip: "Ey Ebe'l-Kâsım, cennet ehlinin yiyip içtiğini mi iddia ediyorsun?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:
نعم، والذي نفس محمد بيده، [إن الرجل من أهل الجنة] ليعطى قوة مائة رجل في الأكل والشرب والجماع والشهوة". قال: فإن الذي يأكل ويشرب تكون له الحاجة، وليس في الجنة أذى؟ قال: "حاجة أحدهم رشح يفيض من جلودهم، كريح المسك، فيضمر بطنه".
"Evet, Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, [cennet ehlinden bir adama] yeme, içme, cinsel ilişki ve şehvet konusunda yüz adamın gücü verilir" buyurdu. Adam: "Yiyip içen kimsenin tuvalet ihtiyacı olur, oysa cennette eza/pislik yoktur?" dedi. Resûlullah: "Onlardan birinin ihtiyacı, derilerinden taşan misk kokusu gibi bir terdir; böylece karnı zayıflayıp incelir" buyurdu.
وقال الحسن بن عرفة: حدثنا خلف بن خليفة، عن حميد الأعرج، عن عبد الله بن الحارث، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، قال: قال لي رسول الله ﷺ: "إنك لتنظر إلى الطير في الجنة، فيخر بين يديك مشويا" .
Hasan b. Arefe şöyle demiştir: Bize Halef b. Halîfe, Humeyd el-A'rec'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Sen cennetteki kuşa bakarsın, o da hemen senin önünde kızarmış olarak düşüverir" buyurdu .
وجاء في بعض الأحاديث: أنه إذا فُرغ منه عاد طائرًا كما كان بإذن الله تعالى.
Bazı hadislerde: Kuşun eti yendikten sonra Allah Teâlâ'nın izniyle eski haline dönüp uçtuğu vârid olmuştur.
وقد قال تعالى: {وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ * لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ} [الواقعة: ٣٢، ٣٣] وقال {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا} [الإنسان: ١٤].
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ * لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ} “Tükenmeyen ve yasaklanmayan birçok meyve içinde,” [Vâkıa: 32-33] ve yine: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا} “[Cennet ağaçlarının] gölgeleri üzerlerine sarkmış, meyveleri de kolayca devşirilecek şekilde boyun eğdirilmiştir.” [İnsân: 14].
وكذلك ظلها لا يزول ولا يقلص، كما قال تعالى: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} [النساء: ٥٧].
Aynı şekilde cennetin gölgesi de yok olmaz ve kısalmaz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Orada kendileri için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız.” [Nisâ: 57].
وقد تقدم في الصحيحين من غير وجه أن رسول الله ﷺ قال: "إن في الجنة شجرة، يسير الراكب المجد الجواد المضمر السريع في ظلها مائة عام لا يقطعها"، ثم قرأ: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} [الواقعة: ٣٠].
Daha önce Sahîhayn'da çeşitli yollarla sabit olduğu üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, mükemmel yetiştirilmiş hızlı bir ata binen süvari onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez." Sonra şu ayeti okudu: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} “Ve uzamış gölgeler [içindedirler].” [Vâkıa: 30].
وكثيرا ما يقرن الله تعالى بين صفة الجنة وصفة النار، ليرغب في الجنة ويحذّر من النار؛ ولهذا لما ذكر صفة الجنة بما ذكر، قال بعده: (تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ) كما قال تعالى: {لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ} [الحشر: ٢٠].
Allah Teâlâ cennete rağbet ettirmek ve cehennemden sakındırmak için cennetin vasfı ile cehennemin vasfını çok defa birlikte zikreder. Bu sebeple cennetin niteliğini zikrettiği şekilde belirttikten sonra hemen ardından: (تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ) [İşte takva sahiplerinin sonu budur; kâfirlerin sonu ise ateştir] buyurmuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ} “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, asıl kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [Haşr: 20].
وقال بلال بن سعد خطيب دمشق في بعض خطبه: عباد الله هل جاءكم مخبر يخبركم أن شيئا من عبادتكم تقبلت منكم، أو أن شيئا من خطاياكم غفرت لكم؟ {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ} [المؤمنون: ١١٥] والله لو عُجِّل لكم الثواب في الدنيا لاستقللتم كلكم ما افترض عليكم، أو ترغبون في طاعة الله لتعجيل دنياكم، ولا تنافسون في جنة (أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ) رواه ابن أبي حاتم.
Şam hatibi Bilâl b. Sa‘d hutbelerinden birinde şöyle demiştir: "Ey Allah'ın kulları! İbadetlerinizden herhangi birinin sizden kabul edildiğine veya günahlarınızdan herhangi birinin sizin için bağışlandığına dair size haber veren bir haberci geldi mi? {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ} “Sizi sadece boş yere yarattığımızı ve hakikaten huzurumuza geri getirilmeyeceğinizi mi sandınız?” [Mü'minûn: 115] Allah'a yemin olsun ki eğer size mükâfat dünyada peşin verilseydi, üzerinize farz kılınan şeyleri hepiniz azımsardınız. Yoksa dünyalığınızın peşin verilmesi için mi Allah'a itaate rağbet ediyorsunuz da (أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ) [yemişleri de gölgesi de süreklidir; işte takva sahiplerinin sonu budur, kâfirlerin sonu ise ateştir] olan bir cennet için yarışmıyorsunuz?" Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا وَاقٍ (٣٧)}
{وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا وَاقٍ (٣٧)} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilen [Kur'an] ile sevinirler. [İslam aleyhinde birleşen] gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: 'Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Ben [insanları] O'na davet ederim ve dönüşüm de ancak O'nadır.' İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Andolsun, sana gelen bu ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, senin için Allah'tan [koruyacak] ne bir dost ne de bir koruyucu vardır.”
يقول تعالى: (وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ) وهم قائمون بمقتضاه (يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ) أي: من القرآن لما في كتبهم من الشواهد على صدقه والبشارة به، كما قال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [البقرة: ١٢١] وقال تعالى: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} [الإسراء: ١٠٧، ١٠٨] أي: إن كان ما وعدنا الله به في كتبنا من إرسال محمد ﷺ لحقا وصدقا مفعولا لا محالة، وكائنا، فسبحانه ما أصدق وعده، فله الحمد وحده، {وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} [الإسراء: ١٠٩].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ) yani kendi kitaplarının gereğini yerine getirenler, (يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ) yani: Kendi kitaplarında onun doğruluğuna dair deliller ve onunla ilgili müjdeler bulunduğu için sana indirilen Kur'an ile sevinirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler, onu hakkıyla okurlar; işte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır.” [Bakara: 121]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} “De ki: 'İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, çeneleri üstüne secdeye kapanırlar ve: Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşmiştir, derler.'” [İsrâ: 107-108]. Yani: Kitaplarımızda Allah'ın bize Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem göndereceğine dair verdiği söz kesinlikle gerçekleşmiş, hak ve doğru bir vâkıadır. O'nun vaadi ne kadar da doğrudur, O'nu tenzih ederiz; hamd yalnızca O'na aittir. {وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} “Ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır.” [İsrâ: 109].
وقوله: (وَمِنَ الأحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ) أي: ومن الطوائف من يكذّب ببعض ما أنزل إليك.
(وَمِنَ الأحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ) kavli; yani: [Müşrik ve Ehl-i kitap] fırkalardan, sana indirilenin bir kısmını yalanlayanlar da vardır.
وقال مجاهد: (وَمِنَ الأحْزَابِ) اليهود والنصارى، من ينكر بعضه ما جاءك من الحق. وكذا قال قتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Mücâhid şöyle demiştir: (وَمِنَ الأحْزَابِ) yani Yahudilerden ve Hristiyanlardan, sana gelen hakkın bir kısmını inkâr edenler vardır. Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.