Binûn

İbrâhîm aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ (١٩) وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (٢٠)}

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ (١٩) وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (٢٠)} “Görmedin mi ki Allah, gökleri ve yeri hak ile yarattı? Eğer dilerse sizi giderir ve yepyeni bir yaratılmış topluluk getirir. Bu, Allah'a asla güç değildir.”

يقول تعالى مخبرًا عن قدرته على معاد الأبدان يوم القيامة، بأنه خلق السموات والأرض التي هي أكبر من خلق الناس، أفليس الذي قدر على خلق هذه السموات، في ارتفاعها واتساعها وعظمتها وما فيها من الكواكب الثوابت والسيارات، والحركات المختلفات، والآيات الباهرات، وهذه الأرض بما فيها من مهاد ووهاد وأوتاد، وبرارى وصحارى وقفار، وبحار وأشجار، ونبات وحيوان، على اختلاف أصنافها ومنافعها، وأشكالها وألوانها؛ {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الأحقاف: ٣٣]، وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ * الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ * أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} [يس: ٧٧ - ٨٣].

Yüce Allah, kıyamet gününde bedenlerin tekrar yaratılmasına gücünün yettiğini, insanların yaratılmasından daha büyük olan gökleri ve yeri yaratmış olduğunu belirterek haber vermektedir. Yüksekliği, genişliği, büyüklüğü, içindeki sabit ve gezegen yıldızları, farklı hareketleri ve göz kamaştırıcı delilleriyle bu gökleri ve içindeki sergileri, vadileri, dağları, çölleri, bozkırları, ıssız yerleri, denizleri, ağaçları, bitkileri ve hayvanları; türlerinin, faydalarının, şekillerinin ve renklerinin çeşitliliğiyle bu yeri yaratmaya gücü yeten Zât; {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet! Şüphesiz O, her şeye kadirdir” [el-Ahkâf: 33]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ * الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ * أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım kesiliverir? Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: 'Çürümüş oldukları halde kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.' O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş var etti de siz ondan yakıyorsunuz. Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette kadirdir! O, hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir. Bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir. Her şeyin melekûtu (mülkiyeti ve tasarrufu) elinde olan Allah'ın şanı ne yücedir! Siz de O'na döndürüleceksiniz” [Yâsîn: 77-83].

وقوله: (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ) أي: بعظيم ولا ممتنع، بل هو سهل عليه إذا خالفتم أمره، أن يذهبكم ويأتي بآخرين على غير صفتكم، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ * إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [فاطر: ١٥ - ١٧]،

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} “Eğer dilerse sizi giderir ve yepyeni bir yaratılmış topluluk getirir. Bu, Allah'a asla güç değildir.” Yani [bu O'na] büyük ve imkânsız değildir; bilakis O'nun emrine muhalefet ettiğiniz takdirde sizi yok edip yerinize sizin gibi olmayan başkalarını getirmesi O'na pek kolaydır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ * إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} “Ey insanlar! Allah'a muhtaç olan sizlersiniz. Allah ise zengindir, her türlü övgüye lâyıktır. Eğer dilerse sizi giderir ve yepyeni bir yaratılmış topluluk getirir. Bu, Allah'a asla güç değildir.” [Fâtır: 15-17],

وقال: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [محمد: ٣٨]، وقال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} [المائدة: ٥٤]، وقال: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} [النساء: ١٣٣].

Ve şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar” [Muhammed: 38], ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir kavim getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” [el-Mâide: 54], ve şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi giderir ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir” [en-Nisâ: 133].

{وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ (٢١)}

{وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ (٢١)} “Hepsi Allah'ın huzuruna çıkarlar. Zayıflar, büyüklük taslayanlara derler ki: 'Biz size tabi idik. Şimdi siz, Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?' Onlar da: 'Eğer Allah bizi hidayete erdirseydi, biz de sizi hidayete erdirirdik. Artık sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; sığınacak hiçbir yerimiz yoktur' derler.”

يقول: (وَبَرَزُوا [لِلَّهِ] ) أي: برزت الخلائق كلها، برها وفاجرها لله وحده الواحد القهار، أي: اجتمعوا له في براز من الأرض، وهو المكان الذي ليس فيه شيء يستر أحدا.

Şöyle buyurmaktadır: (وَبَرَزُوا [لِلَّهِ] ) Yani: Yaratılmışların hepsi, iyisi ve kötüsü, tek ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkar; yani yeryüzünün açık ve düz bir yerinde , hiç kimseyi örtecek hiçbir şeyin bulunmadığı bir yerde O'nun için toplanırlar.

(فَقَالَ الضُّعَفَاءُ) وهم الأتباع لقادتهم وسادتهم وكبرائهم الذين استكبروا عن عبادة.

(فَقَالَ الضُّعَفَاءُ) Onlar, ibadetten büyüklenerek kaçınan liderlerine, efendilerine ve büyüklerine tabi olan kimselerdir;

الله وحده لا شريك له، وعن موافقة الرسل، فقالوا لهم: (إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا) أي: مهما أمرتمونا ائتمرنا وفعلنا، (فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) أي: فهل تدفعون عنا شيئًا من عذاب الله، كما كنتم تعدوننا وتمنوننا؟ فقالت القادة لهم: (لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ) ولكن حق علينا قول ربنا، وسبق فينا وفيكم قدر الله، وحقت كلمة العذاب على الكافرين.

Ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadetten ve elçilere uymaktan kaçınanlara şöyle dediler: (إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا) Yani: Bize ne emrettiyseniz emrinize uyduk ve yaptık, (فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) Yani: Bize vadettiğiniz ve bizi umutlandırdığınız gibi, Allah'ın azabından bir şeyi bizden savabilir misiniz? Liderler onlara şöyle dedi: (لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ) Ancak Rabbimizin sözü aleyhimize hak oldu, Allah'ın kaderi bizim ve sizin hakkınızda önceden takdir edildi ve azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu.

(سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ) أي: ليس لنا خَلاص مما نحن فيه إن صبرنا عليه أو جزعنا منه.

(سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ) Yani: İster ona sabredelim, ister feryat edip sızlanalım, içinde bulunduğumuz durumdan bizim için bir kurtuluş yoktur.

قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: إن أهل النار قال بعضهم لبعض: تعالوا، فإنما أدرك أهل الجنة الجنة ببكائهم وتضرعهم إلى الله، ﷿، تعالوا نبك ونتضرع إلى الله فبكوا وتضرعوا، فلما رأوا ذلك لا ينفعهم قالوا: تعالوا، فإنما أدرك أهل الجنة الجنة بالصبر، تعالوا حتى نصبر فصبروا صبرا لم ير مثله، فلم ينفعهم ذلك، فعند ذلك قالوا (سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ)

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Cehennemlikler birbirlerine: 'Gelin, cennet ehli cennete ancak ağlamaları ve Allah azze ve celle'ye yalvarıp yakarmaları sayesinde ulaştılar; gelin biz de ağlayıp Allah'a yalvaralım' dediler. Ağlayıp yalvardılar, ancak bunun kendilerine fayda vermediğini görünce: 'Gelin, cennet ehli cennete ancak sabırla ulaştılar; gelin biz de sabredelim' dediler ve benzeri görülmemiş bir sabır gösterdiler. Fakat bu da onlara fayda vermedi. İşte o zaman şöyle dediler : (سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ)

قلت: والظاهر أن هذه المراجعة في النار بعد دخولهم إليها، كما قال تعالى: {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} [غافر: ٤٧، ٤٨]، وقال تعالى: {قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} [الأعراف: ٣٨، ٣٩]،

Derim ki: Zahir olan [görünen], bu karşılıklı konuşmanın, onların ateşe girmelerinden sonra cehennemde gerçekleştiğidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} [Gâfir: 47, 48] “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk. Şimdi ateşten bir payı olsun bizden savabilir misiniz?' derler. Büyüklük taslayanlar ise: 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz; muhakkak ki Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} [el-A‘râf: 38, 39] “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce gelip geçmiş cin ve insan topluluklarıyla birlikte ateşe girin!' Her topluluk girdikçe kendi benzerine lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanıp bir araya gelince sonrakiler öncekiler hakkında: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; artık onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah]: 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur. Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur; artık kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!' derler.”

وقال تعالى: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} [الأحزاب: ٦٦ - ٦٨].

Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygambere de itaat etseydik!' derler. Ve derler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!'” [el-Ahzâb: 66-68].

وأما تخاصمهم في المحشر، فقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [سبأ: ٣١ - ٣٣].

Mahşerdeki tartışmalarına gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka müminler olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra biz mi sizi ondan alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlular idiniz' derler. Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı [bizi aldattı]. Zira siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” [Sebe: 31-33].

{وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٢) وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ (٢٣)}

{وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٢) وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ (٢٣)} “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size gerçeği vadetti. Ben de size vadettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde, sizi çağırmamdan ve sizin de bana icabet etmenizden başka bir hâkimiyetim yoktu. Öyleyse beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim. Şüphesiz zalimler için can yakıcı bir azap vardır.' İman edip salih ameller işleyenler ise, Rablerinin izniyle içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere girdirilirler. Orada onların selamlaşmaları 'Selâm'dır.”

يخبر تعالى عما خطب به إبليس [لعنه الله] أتباعه، بعدما قضى الله بين عباده، فأدخل المؤمنين الجنات، وأسكن الكافرين الدركات، فقام فيهم إبليس -لعنه الله -حينئذ خطيبا ليزيدهم حزنا إلى حزنهم وغَبنا إلى غبْنهم، وحسرة إلى حسرتهم، فقال: (إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ) أي: على ألسنة رسله، ووعدكم في اتباعهم النجاة والسلامة، وكان وعدًا حقا، وخبرا صدقا، وأما أنا فوعدتكم وأخلفتكم، كما قال الله تعالى: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} [النساء: ١٢٠].

Yüce Allah; kulları arasında hükmünü verip müminleri cennetlere koyduktan ve kâfirleri de [cehennemin] en alt tabakalarına yerleştirdikten sonra İblis'in [Allah ona lanet etsin] kendi tâbilerine yapacağı konuşmayı haber vermektedir. İblis -Allah ona lanet etsin- o zaman onların üzüntülerine üzüntü , aldanışlarına aldanış, hasretlerine hasret katmak için bir hatip olarak aralarında ayağa kalkıp şöyle der: (إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ) Yani: Elçilerinin diliyle vadetti ve onlara uymanız durumunda kurtuluş ve esenlik vadetti; bu hak bir vaat ve doğru bir haberdi. Bana gelince, ben size vadettim ve vaadimden caydım. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez” [en-Nisâ: 120].

ثم قال: (وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ) أي: ما كان لي عليكم فيما دعوتكم إليه من دليل ولا حجة على صدق ما وعدتكم به، (إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي) بمجرد ذلك، هذا وقد أقامت عليكم الرسل الحجج والأدلة الصحيحة على صدق ما جاءوكم به، فخالفتموهم فصرتم إلى ما أنتم فيه، (فَلا تَلُومُونِي) اليوم، (وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ) فإن الذنب لكم، لكونكم خالفتم الحجج واتبعتموني بمجرد

Sonra [İblis] şöyle dedi: { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu”; yani sizi kendisine davet ettiğim hususta, size vadettiğim şeyin doğruluğuna dair üzerinizde hiçbir delilim ve hüccetim yoktu. { إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Yalnızca sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz”, sırf bundan ibaretti. Oysa peygamberler, size getirdikleri şeylerin doğruluğuna dair kesin hüccetler ve sahih deliller ortaya koymuşlardı; fakat siz onlara muhalefet ettiniz ve neticede bu içinde bulunduğunuz duruma düştünüz. { فَلا تَلُومُونِي } “Artık beni kınamayın” bugün, { وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “kendinizi kınayın!” Zira suç sizindir; çünkü kesin delillere muhalefet ettiniz ve sırf

ما دعوتكم إلى الباطل، (مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ) أي: بنافعكم ومنقذكم ومخلصكم مما أنتم فيه، (وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ) أي: بنافعي بإنقاذي مما أنا فيه من العذاب والنكال، (إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ)

sizi batıla çağırmam sebebiyle bana uydunuz. (مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ) Yani: Size fayda sağlayacak, sizi içinde bulunduğunuz durumdan kurtaracak ve çekip alacak değilim. (وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ) Yani: İçinde bulunduğum azap ve cezadan beni kurtararak bana fayda sağlayacak değilsiniz. (إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ)

قال قتادة: أي بسبب ما أشركتمون من قبل.

Katâde şöyle demiştir: Yani daha önce beni ortak koşmanız sebebiyle [sizi reddettim].

وقال ابن جرير: يقول: إني جحدت أن أكون شريكا لله، ﷿.

İbn Cerîr ise şöyle demiştir: [İblis] şöyle der: 'Ben Allah azze ve celle'ye ortak olmayı inkâr ettim.'

وهذا الذي قال هو الراجح كما قال تعالى: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦]، وقال: {كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨٢].

Ve onun bu söylediği racih (tercih edilen) görüştür . Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir? Oysa onlar, bunların dualarından habersizdirler. İnsanlar bir araya toplandıkları zaman, [taptıkları] onlara düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [el-Ahkâf: 5-6]. Ve şöyle buyurmuştur: {كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Hayır! [Taptıkları] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır” [Meryem: 82].

وقوله: (إِنَّ الظَّالِمِينَ) أي: في إعراضهم عن الحق واتباعهم الباطل (لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ)

Ve O'nun: (إِنَّ الظَّالِمِينَ) sözü; yani haktan yüz çevirip batıla uymakla [zalim olanlar için], (لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [can yakıcı bir azap vardır].

والظاهر من سياق الآية: أن هذه الخطبة تكون من إبليس بعد دخولهم النار، كما قدمنا. ولكن قد ورد في حديث رواه ابن أبي حاتم -وهذا لفظه -وابن جرير من رواية عبد الرحمن بن زياد: حدثني دخين الحَجْري، عن عقبة بن عامر، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إذا جمع الله الأولين والآخرين، فقضى بينهم، ففرغ من القضاء، قال المؤمنون: قد قضى بيننا ربنا، فمن يشفع لنا؟ فيقولون: انطلقوا بنا إلى آدم -وذكر نوحا، وإبراهيم، وموسى، وعيسى -فيقول عيسى: أدلكم على النبي الأمي. فيأتوني، فيأذن الله لي أن أقوم إليه فيثور [من] مجلسي من أطيب ريح شمها أحد قط، حتى آتي ربي فيشفعني، ويجعل لي نورا من شعر رأسي إلى ظفر قدمي، ثم يقول الكافرون هذا: قد وجد المؤمنون من يشفع لهم، فمن يشفع لنا؟ ما هو إلا إبليس هو الذي أضلنا، فيأتون إبليس فيقولون: قد وجد المؤمنون من يشفع لهم، فقم أنت فاشفع لنا، فإنك أنت أضللتنا. فيقوم فيثور من مجلسه من أنتن ريح شمها أحد قط، ثم يعظم نحيبهم (وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ) " .

Ayetin bağlamından anlaşılan şudur: Bu hutbe, daha önce belirttiğimiz gibi, onların cehenneme girmelerinden sonra İblis tarafından verilecektir. Ancak İbn Ebî Hâtim'in -lafzı ona ait olmak üzere- ve Abdurrahman b. Ziyâd rivayetiyle İbn Cerîr'in rivayet ettiği bir hadiste şöyle geçmektedir: Bana Duhayn el-Hacerî, Ukbe b. Âmir'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: 'Allah öncekileri ve sonrakileri toplayıp aralarında hükmettiğinde ve kaza tamamlandığında müminler: 'Rabbimiz aramızda hükmetti, bize kim şefaat edecek?' derler. 'Bizi Âdem'e götürün' derler -Nûh'u, İbrâhim'i, Mûsâ'yı ve Îsâ'yı zikretti- Îsâ: 'Size ümmi Peygamber'i göstereyim' der. Bana gelirler; Allah bana O'nun huzuruna kalkmam için izin verir. Oturduğum yerden [öyle] bir koku yayılır ki, hiç kimse asla bundan daha güzel bir koku koklamamıştır. Nihayet Rabbimin huzuruna gelirim, O da bana şefaat hakkı verir ve başımın saçından ayak tırnağıma kadar benim için bir nur kılar. Sonra kâfirler şöyle der: 'Müminler kendilerine şefaat edecek birini buldular, bize kim şefaat edecek? Bizi saptıran İblis'ten başkası değildir.' İblis'e gelirler ve: 'Müminler kendilerine şefaat edecek birini buldular; sen de kalk bize şefaat et, çünkü bizi sen saptırdın' derler. O da kalkar ve oturduğu yerden öyle bir koku yayılır ki, hiç kimse asla bundan daha pis bir koku koklamamıştır. Sonra onların feryatları büyür (وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ) ' .

وهذا سياق ابن أبي حاتم، ورواه ابن المبارك عن رِشْدين بن سعد، عن عبد الرحمن بن زياد بن أنعم، عن دُخَيْن عن عُقْبَة، به مرفوعا.

Bu, İbn Ebî Hâtim'in [rivayetinin] metnidir. İbnü'l-Mübârek de bunu Rişdîn b. Sa'd'dan, o Abdurrahman b. Ziyâd b. En'um'dan, o Duhayn'dan, o da Ukbe'den bu isnadla merfû olarak rivayet etmiştir.

وقال محمد بن كعب القُرظي، ﵀: لما قال أهل النار: (سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ) قال لهم إبليس: (إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ) الآية، فلما سمعوا مقالته مقتوا أنفسهم، فنودوا: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ} [غافر: ١٠].

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî rahimehullâh şöyle demiştir: Cehennemlikler: (سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ) dediklerinde, İblis onlara: (إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ) ayetini okudu. Onun bu sözünü duyduklarında kendilerine lanet edip nefret duydular. Bunun üzerine onlara şöyle seslenildi: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ} “İmana çağrıldığınızda inkâr ettiğiniz için Allah'ın [size olan] gazabı, sizin kendi kendinize olan öfkenizden elbette daha büyüktür” [Gâfir: 10].

وقال عامر الشعبي: يقوم خطيبان يوم القيامة على رءوس الناس، يقول الله لعيسى ابن مريم: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} إلى قوله: {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} [المائدة: ١١٦ - ١١٩]، قال: ويقوم إبليس -لعنه الله -فيقول: (وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي) الآية.

Âmir eş-Şa'bî şöyle demiştir: Kıyamet günü insanların başında iki hatip durur. Allah, Meryem oğlu Îsâ'ya: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “İnsanlara: 'Beni ve anamı Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” ayetinden {قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Allah buyurur ki: 'Bu, sadıklara doğruluklarının fayda vereceği gündür'” [el-Mâide: 116-119] ayetine kadar olan kısmı söyler. Dedi ki: İblis de -Allah ona lanet etsin- kalkar ve: (وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي) ayetini söyler.

ثم لما ذكر تعالى مآل الأشقياء وما صاروا إليه من الخزي والنَّكَال. وأن خطيبهم إبليس، عطف بحال السعداء وأنهم يدخلون يوم القيامة جنات تجري من تحتها الأنهار سارحة فيها حيث ساروا وأين ساروا (خَالِدِينَ فِيهَا) ماكثين أبدا لا يحولون ولا يزولون، (بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ) كما قال تعالى: {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ} [الزمر: ٧٣]، وقال تعالى: {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ} [الرعد: ٢٣، ٢٤] وقال تعالى: {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا} [الفرقان: ٧٥]، وقال: {دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [يونس: ١٠].

Sonra Yüce Allah, bedbahtların akıbetini, maruz kaldıkları rüsvaylığı ve cezayı ve onların hatibinin İblis olduğunu zikredince; bahtiyar kimselerin durumuna ve onların kıyamet gününde altlarından ırmaklar akan, nereye giderlerse gitsinler orada serbestçe akan cennetlere gireceklerine, (خَالِدِينَ فِيهَا) asla çıkmayacak ve ayrılmayacak şekilde orada ebedî kalacaklarına atıfta bulundu. (بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Selam sizlere!' der” [ez-Zümer: 73]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Sabretmenize karşılık selam sizlere!'” [er-Ra'd: 23-24]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا} “Orada sağlık dileği ve selamla karşılanırlar” [el-Furkân: 75]. Ve şöyle buyurmuştur: {دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Oradaki duaları: 'Allah'ım, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!', birbirlerine dirlik temennileri ise 'Selâm'dır. Dualarının sonu da: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun'dur” [Yûnus: 10].

{أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ (٢٤)}

{أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ (٢٤)} “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir söz, kökü sabit, dalı gökte olan güzel bir ağaç gibidir.”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (مَثَلا كَلِمَةً طَيِّبَةً) شهادة أن لا إله إلا الله، (كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ) وهو المؤمن، (أَصْلُهَا ثَابِتٌ) يقول: لا إله إلا الله في قلب المؤمن، (وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ) يقول: يرفع بها عمل المؤمن إلى السماء.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan O'nun: (مَثَلا كَلِمَةً طَيِّبَةً) sözü hakkında: 'Lâ ilâhe illallâh şehadetidir', (كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ) sözü hakkında: 'O mümindir', (أَصْلُهَا ثَابِتٌ) sözü hakkında: 'Müminin kalbinde Lâ ilâhe illallâh'tır', (وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ) sözü hakkında ise: 'Müminin ameli onunla göğe yükseltilir' dediğini rivayet etmiştir.

وهكذا قال الضحاك، وسعيد بن جُبَير، وعِكْرِمة وقتادة وغير واحد: إن ذلك عبارة عن المؤمن، وقوله الطيب، وعمله الصالح، وإن المؤمن كالشجرة من النخل، لا يزال يرفع له عمل صالح في كل حين ووقت، وصباح ومساء.

Dahhâk, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Katâde ve pek çok kimse de şöyle demişlerdir: Bununla kastedilen mümin, onun güzel sözü ve salih amelidir. Şüphesiz mümin hurma ağacı gibidir; her an, her vakit, sabah ve akşam salih ameli göğe yükselmeye devam eder.

وهكذا رواه السُّدِّي، عن مُرَّة، عن ابن مسعود قال: هي النخلة.

Bunu es-Süddî de Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: 'O, hurma ağacıdır.'

وشعبة، عن معاوية بن قُرَة، عن أنس: هي النخلة.

[Yine] Şu'be, Muâviye b. Kurre'den, o da Enes'ten [şöyle rivayet etmiştir]: "O, hurma ağacıdır."

وحماد بن سلمة، عن شعيب بن الحبحاب، عن أنس: أن رسول الله ﷺ أتي بقناع بُسْر فقال: "ومثل كلمة طيبة كشجرة طيبة" قال: "هي النخلة" .

Hammâd b. Seleme de Şuayb b. el-Habhâb'dan, o Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tabak koruk hurma getirildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu : 'Güzel bir sözün misali güzel bir ağaç gibidir.' Dedi ki: 'O, hurma ağacıdır' .

وروي من هذا الوجه ومن غيره، عن أنس موقوفا وكذا نص عليه مسروق، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والضحاك، وقتادة وغيرهم.

Bu vecihten ve başka vecihlerden Enes'ten mevkuf olarak rivayet edilmiştir . Mesrûk, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Katâde ve başkaları da böyle belirtmişlerdir.

وقال البخاري: حدثنا عُبَيدُ بن إسماعيل، عن أبي أسامة، عن عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر قال: كنا عند رسول الله ﷺ فقال: "أخبروني عن شجرة تشبه -أو: كالرجل -المسلم، لا يتحات ورقها [ولا ولا ولا] تؤتي أكلها كل حين". قال ابن عمر: فوقع في نفسي أنها النخلة، ورأيت أبا بكر وعمر لا يتكلمان، فكرهت أن أتكلم، فلما لم يقولوا شيئا، قال رسول الله ﷺ: "هي النخلة". فلما قمنا قلت لعمر: يا أبتا، والله لقد كان وقع في نفسي أنها النخلة. قال: ما منعك أن تكلم؟ قال: لم أركم تتكلمون، فكرهت أن أتكلم أو أقول شيئا. قال عمر: لأن تكون قلتها أحب إلي من كذا وكذا .

Buhârî şöyle demiştir: Bize Ubeyd b. İsmâil anlattı, bize Ebû Üsâme, Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık. Buyurdu ki: 'Bana Müslüman adama benzeyen -veya Müslüman adam gibi olan-, yaprakları dökülmeyen [ve ne dökülür ne dökülür ne de...] her zaman yemişini veren bir ağacı haber verin.' İbn Ömer dedi ki: İçimden onun hurma ağacı olduğu geçti; Ebû Bekir ile Ömer'in konuşmadıklarını görünce konuşmak istemedim. Onlar hiçbir şey söylemeyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O, hurma ağacıdır' buyurdu. Oradan kalktığımızda Ömer'e: 'Babacığım, vallahi içimden onun hurma ağacı olduğu geçmişti' dedim. 'Konuşmana ne engel oldu?' dedi. 'Sizin konuşmadığınızı görünce konuşmak veya bir şey söylemek istemedim' dedim. Ömer: 'Onu söylemiş olman bana şundan ve bundan daha sevimlidir' dedi .

وقال أحمد: حدثنا سفيان، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: صحبت ابن عمر إلى المدينة، فلم أسمعه يحدث عن رسول الله ﷺ إلا حديثا واحدا -قال: كنا عند رسول الله ﷺ فأتى بجمار. فقال: "من الشجر شجرة مثلها مثل الرجل المسلم". فأردت أن أقول: هي النخلة، فنظرت فإذا أنا أصغر القوم، [فسكت] فقال رسول الله ﷺ: "هي النخلة" أخرجاه .

Ahmed şöyle demiştir: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı: Medine'ye kadar İbn Ömer'e arkadaşlık ettim; onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den tek bir hadis dışında rivayet ettiğini işitmedim; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, bir hurma özü getirildi. Buyurdu ki: 'Ağaçlardan bir ağaç vardır ki, misali Müslüman adamın misali gibidir.' 'O, hurma ağacıdır' demek istedim, baktım ki ben topluluğun en küçüğüyüm, [bunun üzerine sustum] . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O, hurma ağacıdır' buyurdu. [Bu hadisi Buhârî ve Müslim] tahric etmişlerdir .

وقال مالك وعبد العزيز، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ يوما لأصحابه: "إن من الشجر شجرة لا يطرح ورقها، مثل المؤمن". قال: فوقع الناس في شجر البوادي، ووقع في قلبي أنها النخلة [فاستحييت، حتى قال رسول الله ﷺ: "هي النخلة] " أخرجاه أيضا .

Mâlik ve Abdülazîz, Abdullah b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den şöyle rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün sahâbîlerine: 'Ağaçlardan bir ağaç vardır ki yaprağı dökülmez, o müminin misalidir' buyurdu. Dedi ki: İnsanların aklı kır ağaçlarına gitti. Benim kalbime ise onun hurma ağacı olduğu geldi; [fakat utandım. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O, hurma ağacıdır' buyurdu] . Bunu yine her ikisi de [Buhârî ve Müslim] tahric etmişlerdir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا أبان -يعني ابن زيد العطار -حدثنا قتادة: أن رجلا قال: يا رسول الله، ذهب أهل الدثور بالأجور! فقال: "أرأيت لو عمد إلى متاع

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Ebân -yani İbn Yezîd el-Attâr- anlattı, bize Katâde anlattı: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Varlık sahipleri ecirleri alıp götürdü!" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Gördün mü, [bir kimse] dünya malına yönelip...» buyurdu.

الدنيا، فركب بعضها على بعض أكان يبلغ السماء؟ أفلا أخبرك بعمل أصله في الأرض وفرعه في السماء؟ ". قال: ما هو يا رسول الله؟ قال: "تقول: لا إله إلا الله، والله أكبر، وسبحان الله، والحمد لله"، عشر مرات في دبر كل صلاة، فذاك أصله في الأرض وفرعه في السماء" .

onları üst üste koysa göğe ulaşır mıydı? Sana kökü yerde, dalı gökte olan bir ameli haber vereyim mi?' [Adam]: 'O nedir ey Allah'ın Elçisi?' dedi. Şöyle buyurdu: 'Her namazın ardından onar defa: 'Lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber, ve sübhânallâh, ve'l-hamdülillâh' dersin. İşte bunun kökü yerde, dalı göktedir' .

وعن ابن عباس (كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ) قال: هي شجرة في الجنة.

İbn Abbâs'tan (كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ) hakkında: 'O, cennette bir ağaçtır' dediği rivayet edilmiştir.

{تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ (٢٦)}

{تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ (٢٦)} “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir. Allah, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara misaller verir. Kötü bir sözün misali de, gövdesi yerin üzerinden koparılmış, hiçbir sebatı olmayan kötü bir ağaç gibidir.”

وقوله: (تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ) قيل: غُدوة وعَشيا. وقيل: كل شهر. وقيل: كل شهرين.

O'nun: (تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ) sözü hakkında şöyle denilmiştir: Sabah ve akşamdır. Bir görüşe göre: Her aydır. Bir görüşe göre: İki ayda birdir.

وقيل: كل ستة أشهر. وقيل: كل سبعة أشهر. وقيل: كل سنة.

Bir görüşe göre: Altı ayda birdir. Bir görüşe göre: Yedi ayda birdir. Bir görüşe göre ise: Her yıldır.

والظاهر من السياق: أن المؤمن مثله كمثل شجرة، لا يزال يوجد منها ثمر في كل وقت من صيف أو شتاء، أو ليل أو نهار، كذلك المؤمن لا يزال يرفع له عمل صالح آناء الليل وأطراف النهار في كل وقت وحين.

Bağlamdan anlaşılan şudur: Şüphesiz müminin misali, yaz veya kış, gece veya gündüz her vakitte kendisinde meyve bulunan bir ağaç gibidir; aynı şekilde müminin de gecenin saatlerinde ve gündüzün vakitlerinde, her zaman ve her an salih ameli göğe yükselmeye devam eder.

(بِإِذْنِ رَبِّهَا) أي: كاملا حسنا كثيرا طيبا، (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ)

(بِإِذْنِ رَبِّهَا) Yani: Eksiksiz, güzel, bol ve hoş olarak, (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) [düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara misaller verir].

وقوله: (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ) هذا مثل كفر الكافر، لا أصل له ولا ثبات، وشبه بشجرة الحنظل، ويقال لها: "الشريان". [رواه شعبة، عن معاوية بن قُرَّة، عن أنس بن مالك: أنها شجرة الحنظل] .

Ve O'nun: (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ) sözü; bu, kökü ve sebatı olmayan kâfirin küfrünün misalidir. O, ebucehil karpuzu ağacına benzetilmiştir ki ona 'eş-Şeryân' da denir. [Bunu Şu'be, Muâviye b. Kurre'den, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir: O, ebucehil karpuzu ağacıdır] .

وقال أبو بكر البزار الحافظ: حدثنا يحيى بن محمد بن السكن، حدثنا أبو زيد سعيد بن الربيع، حدثنا شعبة، عن معاوية بن قرة، عن أنس -أحسَبه رفعه-قال: "مثل كلمة طيبة كشجرة طيبة"، قال: هي النخلة، (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ) قال: هي الشّرْيان .

Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Muhammed b. es-Seken anlattı, bize Ebû Zeyd Saîd b. er-Rebî' anlattı, bize Şu'be, Muâviye b. Kurre'den, o Enes'ten -merfu olduğunu zannederim- anlattı: 'Güzel bir sözün misali güzel bir ağaç gibidir' buyurdu; 'O hurma ağacıdır' dedi. (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ) hakkında ise: 'O, Şeryân'dır' dedi .

ثم رواه عن محمد بن المثنى، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن معاوية، عن أنس موقوفا .

Sonra bunu Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Muâviye'den, o Enes'ten mevkuf olarak rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد -هو ابن سلمة -عن شعيب بن الحَبْحاب عن أنس بن مالك؛ أن النبي ﷺ قال: "ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة" هي "الحنظلة". فأخبرت بذلك أبا العالية فقال: هكذا كنا نسمع.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd -o İbn Seleme'dir- Şuayb b. el-Habhâb'dan, o Enes b. Mâlik'ten anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kötü bir sözün misali kötü bir ağaç gibidir; o, ebucehil karpuzudur' buyurdu. Bunu Ebu'l-Âliye'ye haber verdim de: 'Biz de böyle işitirdik' dedi.

ورواه ابن جرير، من حديث حماد بن سلمة، به ورواه أبو يعلى في مسنده بأبسط من هذا فقال:

Bunu İbn Cerîr de Hammâd b. Seleme hadisinden aynı isnadla rivayet etmiştir. Ebû Ya'lâ da Müsned'inde bundan daha ayrıntılı olarak rivayet etmiş ve şöyle demiştir:

حدثنا غسان، عن حماد، عن شعيب، عن أنس؛ أن رسول الله ﷺ أتي بقناع عليه بُسْر، فقال: ومثل كلمة طيبة كشجرة طيبة، أصلها ثابت وفرعها في السماء. تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها فقال: "هي النخلة" (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ) قال: "هي الحنظل" قال شعيب: فأخبرت بذلك أبا العالية فقال: كذلك كنا نسمع .

Bize Gassân, Hammâd'dan, o Şuayb'dan, o Enes'ten anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerinde koruk hurma bulunan bir tabak getirildi. Bunun üzerine: 'Güzel bir sözün misali, kökü sabit ve dalı gökte olan güzel bir ağaç gibidir. Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir' buyurup: 'O, hurma ağacıdır' dedi. (وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ) hakkında da: 'O, ebucehil karpuzudur' buyurdu . Şuayb dedi ki: Bunu Ebu'l-Âliye'ye haber verdim, o da: 'Biz de böyle işitirdik' dedi .

وقوله: (اجْتُثَّتْ) أي: استؤصلت (مِنْ فَوْقِ الأرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ) أي: لا أصل لها ولا ثبات، كذلك الكفر لا أصل له ولا فرع، ولا يصعد للكافر عمل، ولا يتقبل منه شيء.

Ve O'nun: (اجْتُثَّتْ) yani: Kökünden sökülmüş, (مِنْ فَوْقِ الأرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ) yani: Kökü ve sebatı olmayan [ağaç gibidir] sözü; aynı şekilde küfrün de kökü ve dalı yoktur; kâfirin hiçbir ameli [göğe] yükselmez ve ondan hiçbir şey kabul edilmez.

{يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (٢٧)}

{يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (٢٧)} “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de o sağlam sözle sabit kılar. Allah zalimleri ise saptırır ve Allah dilediğini yapar.”

قال البخاري: حدثنا أبو الوليد، حدثنا شعبة، أخبرني علقمة بن مَرْثَد قال: سمعت سعد بن عبيدة، عن البراء بن عازب، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ قال: "المسلم إذا سئل في القبر، شهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله، فذلك قوله: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) " .

Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Velîd anlattı, bize Şu'be anlattı, Alkame b. Mersed bana haber verip dedi ki: Sa'd b. Ubeyde'den, o el-Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Müslüman kabirde sorgulandığı zaman Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder. İşte bu, O'nun: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) [Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sabit kılar] sözüdür." .

ورواه مسلم أيضا وبَقِيَّة الجماعة كلهم، من حديث شعبة، به .

Bunu Müslim de cemaatin geri kalanının tamamı da Şu'be'nin bu hadisinden rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن المِنْهَال بن عمرو، عن زاذان، عن البراء بن عازب قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ في جنازة رجل من الأنصار، فانتهينا إلى القبر ولما يلحد، فجلس رسول الله ﷺ وجلسنا حوله، كأن على رءوسنا الطير، وفي يده عود يَنْكت به في الأرض، فرفع رأسه فقال: "استعيذوا بالله من عذاب القبر"، مرتين أو ثلاثا، ثم قال: "إن العبد المؤمن إذا كان في انقطاع من الدنيا وإقبال من الآخرة نزل إليه ملائكة من السماء، بيض الوجوه كأن وجوههم الشمس، معهم كفن من أكفان الجنة وحَنُوط من حَنُوط الجنة، حتى يجلسوا منه مد البصر. ثم يجيء ملك الموت حتى يجلس عند رأسه، فيقول: أيتها النفس الطيبة، اخرجي إلى مغفرة من الله ورضوان". قال: "فتخرج تسيل كما تسيل القطرة من فِي السِّقَاء فيأخذها، فإذا أخذها لم يدعوها في يده طرفة عين، حتى يأخذوها فيجعلوها في ذلك الكفن وفي ذلك الحنُوط، ويخرج منها كأطيب نفحة مسك وجدت على وجه الأرض. فيصعدون بها، فلا يمرون -يعني بها -على ملأ من الملائكة

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A‘meş, el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o da el-Berâ b. Âzib'den [şöyle dediğini] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Ensâr'dan bir adamın cenazesine çıktık. Kabre vardık, henüz lahit açılmamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturdu, biz de başımızın üstünde kuşlar varmışçasına [sessiz ve hareketsiz] etrafına oturduk. Elinde yere vurduğu bir çubuk vardı. Başını kaldırıp iki veya üç defa: «Kabir azabından Allah'a sığının» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: «Şüphesiz mümin kul dünyadan ayrılma ve ahirete yönelme vaktine girdiğinde, gökten yüzleri güneş gibi parlayan beyaz yüzlü melekler iner. Yanlarında cennet kefenlerinden bir kefen ve cennet kokularından bir koku (hanût) bulunur; nihayet gözünün görebileceği mesafede otururlar. Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturup şöyle der: 'Ey güzel ruh! Allah'tan bir bağışlanma ve rızaya doğru çık!'» [Berâ] dedi ki: «Bunun üzerine o [ruh], su kabının ağzından bir damlanın akması gibi süzülerek çıkar ve onu alır. Onu aldığında, göz açıp kapayıncaya kadar bile elinde bırakmazlar; nihayet onu alıp o kefenin ve o kokunun (hanût) içine koyarlar. Ondan yeryüzünde bulunmuş en güzel misk kokusu gibi bir koku yayılır. Onu yukarı çıkarırlar; meleklerden bir topluluğun yanından her geçtiklerinde -yani onunla geçtiklerinde-...»

إلا قالوا: ما هذا الروح [الطيب] ؟ فيقولون: فلان ابن فلان، بأحسن أسمائه التي [كانوا] يسمونه بها في الدنيا، حتى ينتهوا به إلى السماء الدنيا، فيستفتحون له، فيفتح له، فيشيعه من كل سماء مقربوها إلى السماء التي تليها، حتى ينتهى بها إلى السماء السابعة، فيقول الله: اكتبوا كتاب عبدي في عِليين، وأعيدوه إلى الأرض، فإني منها خلقتهم وفيها أعيدهم، ومنها أخرجهم تارة أخرى".

Mutlaka: 'Bu [güzel] ruh da nedir?' derler . Onlar da: 'Dünyada onu çağırdıkları en güzel isimleriyle falanca oğlu filancadır' derler . Nihayet onunla dünya semasına varırlar ve onun için kapının açılmasını isterler; ona kapı açılır. Her semanın mukarrebleri (yakın melekleri), onu bir sonraki semaya kadar uğurlar; nihayet yedinci semaya ulaşılır. Bunun üzerine Allah: 'Kulumun kitabını İlliyyîn'e yazın ve onu yeryüzüne geri döndürün; çünkü ben onları ondan yarattım, ona döndürürüm ve bir kez daha oradan çıkarırım' buyurur."

قال: "فتُعَاد روحه [في جسده] فيأتيه ملكان فيجلسانه فيقولان له: من ربك؟ فيقول: ربي الله. فيقولان له: ما دينك؟ فيقول: ديني الإسلام. فيقولان له: ما هذا الرجل الذي بُعث فيكم؟ فيقول: هو رسول الله. فيقولان له: وما علمك؟ فيقول: قرأت كتاب الله، فآمنت به وصدقت. فينادي مناد من السماء: أن صدق عبدي، فأفرشوه من الجنة، وألبسوه من الجنة، وافتحوا له بابًا إلى الجنة -قال: فيأتيه من رَوْحِها وطيبها، ويفسح له في قبره مد بصره. ويأتيه رجل حسن الوجه، حسن الثياب، طيب الريح، فيقول: أبشر بالذي يسرك، هذا يومك الذي كنت توعد. فيقول له من أنت؟ فوجهك الوجه يجيء بالخير. فيقول: أنا عملك الصالح. فيقول: رب أقم الساعة. رب، أقم الساعة، حتى أرجع إلى أهلي ومالي".

Dedi ki: "Bunun üzerine ruhu [bedenine] iade edilir . Ona iki melek gelip oturturlar ve ona: 'Rabbin kimdir?' derler. O: 'Rabbim Allah'tır' der. Ona: 'Dinin nedir?' derler. O: 'Dinim İslam'dır' der. Ona: 'İçinizden gönderilen bu adam kimdir?' derler. O: 'O, Allah'ın elçisidir' der. Ona: 'Bilgin nedir?' derler. O: 'Allah'ın Kitabı'nı okudum, ona iman ettim ve doğruladım' der. Bunun üzerine gökten bir münadi şöyle seslenir: 'Kulum doğru söyledi. Ona cennetten bir döşek serin, onu cennetten giydirin ve ona cennete doğru bir kapı açın.' Dedi ki: 'Bunun üzerine ona cennetin ferahlığından ve güzel kokusundan gelir ve kabri gözünün görebildiği yere kadar genişletilir. Ona güzel yüzlü, güzel elbiseli ve hoş kokulu bir adam gelir ve: 'Seni sevindirecek olanla müjdelen! İşte bu, sana vadedilen günündür' der. O da ona: 'Sen kimsin? Yüzün hayır getiren bir yüzdür' der. O da: 'Ben senin salih amelinim' der. Bunun üzerine o: 'Rabbim! Kıyameti kopar, Rabbim! Kıyameti kopar ki aileme ve malıma döneyim' der."

قال: "وإن العبد الكافر إذا كان في انقطاع من الدنيا وإقبال من الآخرة، نزل إليه من السماء ملائكة سود الوجوه، معهم المُسُوح، فجلسوا منه مد البصر. ثم يجيء ملك الموت حتى يجلس عند رأسه، فيقول: أيتها النفس الخبيثة، اخرجي إلى سَخَط من الله وغَضَب". قال: "فتَفرق في جسده، فينتزعها كما ينتزع السَّفُّود من الصوف المبلول، فيأخذها، فإذا أخذها لم يدعوها في يده طرفة عين، حتى يجعلوها في تلك المسوح. ويخرج منها كأنتن ريح جيفة وجدت على وجه الأرض، فيصعدون بها فلا يمرون بها على مَلأ من الملائكة إلا قالوا: ما هذا الروح الخبيث؟ فيقولون: فلان ابن فلان، بأقبح أسمائه التي كان يسمونه بها في الدنيا [حتى ينتهى به إلى السماء الدنيا] فيستفتح له فلا يفتح له". ثم قرأ رسول الله ﷺ: {لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} [الأعراف: ٤٠]، فيقول الله: "اكتبوا كتابه في سجين، في الأرض السفلى، فتطرح روحه طرحا". ثم قرأ: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} [الحج: ٣١].

Dedi ki: "Kâfir kul ise dünyadan ayrılma ve ahirete yönelme vaktinde olduğunda, gökten yanlarında kaba çullar bulunan kara yüzlü melekler iner ve gözünün görebileceği mesafede otururlar. Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturup: 'Ey pis nefis! Allah'ın öfkesine ve gazabına doğru çık!' der." Dedi ki: "Bunun üzerine [ruh] bedenine dağılır; o da ıslak yünden demir şişin çekilip çıkarıldığı gibi onu çekip alır. Onu aldığı zaman, göz açıp kapayıncaya kadar bile elinde bırakmazlar ; nihayet onu o çulların içine koyarlar. Ondan yeryüzünde bulunmuş en pis leş kokusu gibi bir koku çıkar. Onunla [göğe] yükselirler; meleklerden bir topluluğun yanından her geçtiklerinde mutlaka: 'Bu pis ruh da nedir?' derler. Onlar da: 'Dünyada onu çağırdıkları en çirkin isimleriyle falanca oğlu filancadır' derler; [nihayet onunla dünya semasına varırlar] ve onun için kapının açılmasını isterler; fakat ona kapı açılmaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Onlara gök kapıları açılmaz ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler” [el-A'râf: 40] ayetini okudu. Bunun üzerine Allah: "Onun kitabını en aşağı yerdeki Siccîn'e yazın" buyurur; böylece ruhu fırlatılıp atılır. Sonra Resûlullah: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o, gökten düşmüş de kendisini kuş kapmış veya rüzgâr onu uzak bir yere sürükleyip atmış gibidir” [el-Hac: 31] ayetini okudu.

"فتعاد روحه في جسده، ويأتيه ملكان فيجلسانه ويقولان له: من ربك؟ فيقول: هاه هاه، لا أدري. فيقولان له: ما دينك؟ فيقول: هاه هاه، لا أدري. فيقولان له: ما هذا الرجل الذي بعث فيكم؟ فيقول: هاه هاه، لا أدري. فينادي مناد من السماء: أن كذب فأفرشوه من النار، وافتحوا له بابا إلى النار. فيأتيه من حرها وسمومها، ويضيق عليه قبره، حتى تختلف فيه أضلاعه، ويأتيه رجل

"Bunun üzerine ruhu bedenine iade edilir; ona iki melek gelip onu oturturlar ve ona: 'Rabbin kimdir?' derler. O: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Ona: 'Dinin nedir?' derler. O: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Ona: 'İçinizden gönderilen bu adam kimdir?' derler. O: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Bunun üzerine gökten bir münadi: 'Yalan söyledi! Ona cehennem ateşinden döşek serin ve ona cehennem ateşine açılan bir kapı açın!' diye seslenir. Artık onun sıcağından ve zehirli dumanından ona gelir; kabri kaburga kemikleri birbirine geçecek şekilde daraltılır ve yanına bir adam gelir

قبيح الوجه، قبيح الثياب، منتن الريح فيقول: أبشر بالذي يسوءك، هذا يومك الذي كنت توعد. فيقول: ومن أنت فوجهك [الوجه] يجيئ بالشر. فيقول: أنا عملك الخبيث، فيقول: رب، لا تقم الساعة".

Çirkin yüzlü, çirkin elbiseli ve pis kokuludur. 'Seni üzecek olanla müjdelen! İşte bu, sana vadedilen günündür' der. O da: 'Sen de kimsin? [Yüzün] kötülük getiren bir yüzdür' der . O da: 'Ben senin pis amelinim' der. Bunun üzerine o: 'Rabbim! Kıyameti koparma' der."

ورواه أبو داود من حديث الأعمش، والنسائي وابن ماجة من حديث المنهال بن عمرو، به .

Bunu Ebû Dâvûd el-A'meş'in hadisinden; Nesâî ve İbn Mâce de el-Minhâl b. Amr'ın bu hadisinden rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن يونس بن خباب عن المِنْهَال بن عمرو، عن زاذان، عن البراء بن عازب، ﵁، قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ إلى جنازة، فذكر نحوه.

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Yûnus b. Habbâb'dan , o el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o el-Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazeye çıktık; diyerek benzerini zikretti.

وفيه: "حتى إذا خرج روحه صلى عليه كل ملك بين السماء والأرض، [وكل ملك في السماء] وفتحت أبواب السماء، ليس من أهل باب إلا وهم يدعون الله، ﷿، أن يعرج بروحه من قبلهم".

Bu rivayette şu da vardır: "Nihayet ruhu çıktığında yerle gök arasındaki her melek [ve gökteki her melek] ona dua eder; gök kapıları açılır, hiçbir kapı ehli yoktur ki Allah Azze ve Celle'ye ruhunun kendi taraflarından yükseltilmesi için dua etmesin."

وفي آخره: "ثم يقيض له أعمى أصم أبكم، وفي يده مرزبَّة لو ضرب بها جبل لكان ترابا، فيضربه ضربة فيصير ترابا. ثم يعيده الله، ﷿، كما كان، فيضربه ضربة أخرى فيصيح صيحة يسمعها كل شيء إلا الثقلين". قال البراء: ثم يفتح له باب إلى النار، ويمهد من فرش النار .

Sonunda ise şöyle geçer: "Sonra onun başına kör, sağır ve dilsiz [bir melek] musallat edilir. Elinde öyle bir balyoz vardır ki onunla bir dağa vurulsa toprak olurdu. Ona bir darbe indirir ve toprak olur. Sonra Allah Azze ve Celle onu eski haline döndürür; ona bir darbe daha indirir, o da öyle bir çığlık atar ki bunu insan ve cinlerden başka her şey duyar." el-Berâ dedi ki: "Sonra ona cehenneme doğru bir kapı açılır ve cehennem döşeklerinden döşenir" .

وقال سفيان الثوري، عن أبيه، عن خَيْثَمَة، عن البراء في قوله تعالى: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) قال: عذاب القبر.

Süfyân es-Sevrî, babasından, o Hayseme'den, o el-Berâ'dan Yüce Allah'ın: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) [Allah, iman edenleri dünya hayatında sağlam sözle sabit kılar] sözü hakkında: "Kabir azabıdır" dediğini rivayet etmiştir.

وقال المسعودي، عن عبد الله بن مُخَارق، عن أبيه، عن عبد الله قال: إن المؤمن إذا مات أجلس في قبره، فيقال له: من ربك؟ ما دينك؟ من نبيك؟ فيثبته الله، فيقول: ربي الله، وديني الإسلام، ونبيي محمد ﷺ. وقرأ عبد الله: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) .

el-Mes'ûdî, Abdullah b. Muhârık'tan, o babasından, o Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mümin öldüğü zaman kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kimdir? Dinin nedir? Peygamberin kimdir?' denilir. Allah onu sabit kılar da o: 'Rabbim Allah'tır, dinim İslam'dır, peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir' der." Ve Abdullah: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) [ayetini] okudu .

وقال الإمام عبد بن حميد، ﵀، في مسنده: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا شيبان بن عبد الرحمن، عن قتادة، حدثنا أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "إن العبد إذا وضع في قبره، وتولى عنه أصحابه، إنه ليسمع قرع نعالهم". قال: "فيأتيه ملكان فيقعدانه فيقولان له: ما كنت تقول في هذا الرجل؟ " قال: "فأما المؤمن فيقول: أشهد أنه عبد الله ورسوله". قال: "فيقال له: انظر إلى مقعدك من النار، قد أبدلك الله به مقعدا من الجنة". قال نبي الله ﷺ: "فيراهما جميعا". قال

İmam Abd b. Humeyd rahimehullâh Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Muhammed rivayet etti, bize Şeybân b. Abdirrahmân, Katâde'den rivayet etti, [o da] bize Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ، وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ، إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ » «Şüphesiz kul kabrine konulup arkadaşları kendisinden ayrılıp gittiğinde, o onların ayak seslerini muhakkak işitir.» Buyurdu ki: « فَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ » «Bunun üzerine ona iki melek gelir, onu oturturlar ve ona: "Şu adam hakkında ne diyordun?" derler.» Buyurdu ki: « فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ » «Mümine gelince o: "Şahitlik ederim ki o, Allah'ın kulu ve elçisidir" der.» Buyurdu ki: « فَيُقَالُ لَهُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ » «Ona şöyle denilir: "Cehennemdeki yerine bak! Allah onun yerine sana cennetten bir makam verdi."» Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا » «[O mümin] her iki yerini de görür.» Dedi...

قتادة: وذكر لنا أنه يفسح له في قبره سبعون ذراعا، ويملأ عليه خَضِرًا إلى يوم القيامة.

Katâde: Bize zikredildiğine göre kabri yetmiş arşın genişletilir ve kıyamet gününe kadar yemyeşil doldurulur.

رواه مسلم عن عبد بن حميد، به وأخرجه النسائي من حديث يونس بن محمد المؤدب، به .

Bunu Müslim, Abd b. Humeyd'in bu hadisinden rivayet etmiştir . Nesâî de Yûnus b. Muhammed el-Müeddib'in bu hadisinden tahriç etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن ابن جُرَيْج، أخبرني أبو الزبير، أنه سأل جابر بن عبد الله عن فَتَّاني القبر فقال: سمعت النبي ﷺ يقول: "إن هذه الأمة تُبْتَلَى في قبورها، فإذا أدخل المؤمن قبره وتولى عنه أصحابه، جاء ملك شديد الانتهار، فيقول له: ما كنت تقول في هذا الرجل؟ فيقول المؤمن: أقول: إنه رسول الله وعبده. فيقول له الملك: انظر إلى مقعدك الذي كان لك في النار، قد أنجاك الله منه، وأبدلك بمقعدك الذي ترى من النار مقعدك الذي ترى من الجنة، فيراهما كليهما. فيقول المؤمن: دعوني أبشر أهلي. فيقال له: اسكن. وأما المنافق فيقعد إذا تولى عنه أهله، فيقال له: ما كنت تقول في هذا الرجل؟ فيقول: لا أدري، أقول كما يقول الناس. فيقال له: لا دريت، هذا مقعدك الذي كان لك في الجنة، قد أبدلت مكانه مقعدك من النار".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den anlattı, Ebü'z-Zübeyr bana haber verdi ki o, Câbir b. Abdillâh'a kabirde sorguya çekenleri sormuş; o da: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim demiştir: "Şüphesiz bu ümmet kabirlerinde imtihan edilecektir. Mümin kabrine konulup arkadaşları dönüp gittiğinde, azarlaması pek şiddetli bir melek gelir ve ona: 'Şu adam hakkında ne derdin?' der. Mümin de: 'O, Allah'ın elçisi ve kuludur derim' der. Bunun üzerine melek ona: 'Ateşte senin için olan yerine bak; Allah seni ondan kurtardı ve cehennemden gördüğün o yerine karşılık cennetten gördüğün o yeri sana verdi' der; o da her ikisini birden görür. Bunun üzerine mümin: 'Beni bırakın da aileme müjde vereyim' der. Ona: 'Sakin ol' denilir. Münafığa gelince, ailesi dönüp gittiğinde oturtulur ve ona: 'Şu adam hakkında ne derdin?' denilir. O: 'Bilmiyorum, insanların dediğini derdim' der. Bunun üzerine ona: 'Anlamaz olaydın! Cennette senin için olan yer işte buydu; onun yerine sana cehennemdeki yerin verildi' denilir."

قال جابر: فسمعت النبي ﷺ يقول: "يبعث كل عبد في القبر على ما مات، المؤمن على إيمانه، والمنافق على نفاقه".

Câbir dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Her kul kabirde ne üzerine öldüyse o şekilde diriltilir; mümin imanı üzere, münafık ise nifakı üzere."

إسناده صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه .

İsnadı Müslim'in şartına göre sahihtir; ancak ikisi [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر، حدثنا عباد بن راشد، عن داود بن أبي هند، عن أبي نضرة، عن أبي سعيد الخدري قال: شَهِدنا مع رسول الله ﷺ جنازة، فقال رسول الله ﷺ: "يا أيها الناس، إن هذه الأمة تُبتَلى في قبورها، فإذا الإنسان دفن وتفرق عنه أصحابه، جاءه ملك في يده مطراق فأقعده، قال: ما تقول في هذا الرجل؟ فإن كان مؤمنا قال: أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبد الله ورسوله فيقول له: صدقت. ثم يفتح له بابا إلى النار، فيقول: هذا كان منزلك لو كفرت بربك، فأما إذ آمنت فهذا منزلك. فيفتح له بابا إلى الجنة، فيريد أن ينهض إليه، فيقول له: اسكن. ويفسح له في قبره". "وإن كان كافرا أو منافقا يقول له: ما تقول في هذا الرجل؟ فيقول: لا أدري، سمعت الناس يقولون شيئا فيقول: لا دريت ولا تليت ولا اهتديت. ثم يفتح له بابا إلى الجنة، فيقول له: هذا

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet etti, bize Abbâd b. Râşid rivayet etti, Dâvûd b. Ebî Hind'den, Ebû Nadre'den, Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayetle] o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazede hazır bulunduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz bu ümmet kabirlerinde imtihan edilir. İnsan defnedilip arkadaşları yanından ayrılınca, elinde demir tokmak bulunan bir melek gelir ve onu oturtur; 'Bu adam hakkında ne dersin?' diye sorar. Şayet mümin ise şöyle der: 'Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şahitlik ederim ki Muhammed Allah'ın kulu ve elçisidir.'» «Bunun üzerine [melek] ona: 'Doğru söyledin' der. Sonra ona cehenneme [açılan] bir kapı açılır ve: 'Rabbini inkâr etmiş olsaydın kalacağın yer burasıydı. Mademki iman ettin, işte kalacağın yer burasıdır' der. Ardından ona cennete [açılan] bir kapı açılır. Oraya doğru yönelmek/kalkmak ister, [melek] ona: 'Sakin ol/otur' der ve kabri genişletilir.» «Şayet kâfir veya münafık olursa [melek]» «ona: 'Bu adam hakkında ne dersin?' der. O da: 'Bilmiyorum, insanların bir şeyler söylediklerini işitmiştim'» «der. [Melek] şöyle der: 'Ne bildin ne [Kur'an] okudun ne de doğru yolu buldun!' Sonra ona cennete [açılan] bir kapı açılır ve ona: 'Bu...»

منزلك لو آمنت بربك، فأما إذ كفرت به فإن الله، ﷿، أبدلك به هذا. فيفتح له بابا إلى النار، ثم يقمَعه قمعةً بالمطراق يسمعها خَلْقُ الله، ﷿، كلهم غير الثقلين". فقال بعض القوم: يا رسول الله، ما أحد يقوم عليه ملك في يده مطراق إلا هيل عند ذلك. فقال رسول الله ﷺ: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ) .

Rabbine iman etseydin senin yerindi; mademki O'nu inkâr ettin, şüphesiz Allah Azze ve Celle onun yerine sana bunu verdi' der. Ve ona cehenneme doğru bir kapı açar; sonra tokmakla öyle bir vurur ki insan ve cinlerden başka Allah Azze ve Celle'nin bütün yarattıkları bunu duyar." Topluluktan birisi: "Ey Allah'ın Elçisi! Elinde tokmak bulunan bir melek kimin başına dikilirse mutlaka dehşete düşer" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ) [Allah, iman edenleri o sağlam sözle sabit kılar] [ayetini okudu].

وهذا أيضا إسناد لا بأس به، فإن عباد بن راشد التميمي روى له البخاري مقرونا، ولكن ضعفه بعضهم.

Bu da sakıncasız bir isnaddır; çünkü Abbâd b. Râşid et-Temîmî'den Buhârî diğer rivayetlerle desteklenmiş olarak tahriçte bulunmuştur; ancak bazısı onu zayıf saymıştır.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن محمد، عن ابن أبي ذئب، عن محمد بن عمرو بن عطاء، عن سعيد بن يَسَار، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ "إن الميت تحضره الملائكة، فإذا كان الرجل الصالح قالوا: اخرجي أيتها النفس المطمئنة كانت في الجسد الطيب، اخرجي حميدة، وأبشري بروح وريحان ورب غير غضبان". قال: "فلا يزال يقال لها ذلك حتى تخرج، ثم يُعْرَج بها إلى السماء، فيستفتح لها فيقال: من هذا؟ فيقال: فلان. فيقولون: مرحبا بالروح الطيبة كانت في الجسد الطيب، ادخلي حميدة، وأبشري بروح وريحان، ورب غير غضبان" قال: "فلا يزال يقال لها ذلك، حتى ينتهى بها إلى السماء التي فيها الله ﷿.

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hüseyn b. Muhammed, İbn Ebî Zi'b'den, o Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o Saîd b. Yesâr'dan, o Ebû Hureyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti : "Ölünün yanına melekler gelir. Eğer o salih bir adamsa: 'Ey güzel bedende bulunan mutmain nefis , övülmüş olarak çık; huzur, rızık ve gazap etmeyen bir Rab ile müjdelen!' derler." Dedi ki: "Çıkıncaya kadar ona böyle denilmeye devam eder; sonra onunla göğe yükselinir ve onun için kapının açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Falancadır' denilir. Bunun üzerine onlar: 'Güzel bedende bulunan güzel ruha merhaba! Övülmüş olarak gir; huzur, rızık ve gazap etmeyen bir Rab ile müjdelen!' derler." Dedi ki: "İçinde Allah Azze ve Celle'nin bulunduğu semaya ulaşıncaya kadar ona böyle denilmeye devam eder.

وإذا كان الرجل السوء قالوا: اخرجي أيتها النفس الخبيثة كانت في الجسد الخبيث، اخرجي ذميمة، وأبشري بحميم وغَسَّاق، وآخر من شكله أزواج. فلا يزال يقال لها ذلك حتى تخرج، ثم يعرج بها إلى السماء، فيستفتح لها فيقال: من هذا؟ فيقال: فلان، فيقال: لا مرحبا بالنفس الخبيثة كانت في الجسد الخبيث، ارجعي ذميمة، فإنه لا تفتح لك أبواب السماء. فيرسل من السماء، ثم يصير إلى القبر"، فيجلس الرجل الصالح فيقال له مثل ما قيل في الحديث الأول، ويجلس الرجل السوء فيقال له مثل ما قيل في الحديث الأول.

Eğer o kötü bir adamsa: 'Ey pis bedende bulunan pis nefis, kınanmış olarak çık; kaynar su, irin ve onun benzeri kat kat azap ile müjdelen!' derler. Çıkıncaya kadar ona böyle denilmeye devam eder; sonra onunla göğe yükselinir ve onun için kapının açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Falancadır' denilir. Bunun üzerine: 'Pis bedende bulunan pis nefse merhaba yok! Kınanmış olarak geri dön, çünkü sana gök kapıları açılmayacaktır' denilir. Böylece gökten salıverilir , sonra kabre döner ." Salih adam oturtulur ve ona birinci hadiste denilenin benzeri söylenir; kötü adam da oturtulur ve ona da birinci hadiste denilenin benzeri söylenir.

ورواه النسائي وابن ماجة، من طريق ابن أبي ذئب بنحوه .

Bunu Nesâî ve İbn Mâce, İbn Ebî Zi'b tarikinden benzer şekilde rivayet etmişlerdir .

وفي صحيح مسلم عن أبي هريرة، ﵁، قال: إذا خرجت روح العبد المؤمن، تلقاها ملكان يصعدان بها. قال حماد: فذكر من طيب ريحها وذكر المسك. قال: ويقول أهل السماء: روح طيبة جاءت من قِبَل الأرض، صَلَّى الله عليك وعلى جَسَد كنت تَعْمُرينه، فيُنطَلَقُ به إلى ربه ﷿، فيقول: انطلقوا به إلى آخر الأجل. وإن الكافر إذا خرجت روحه. قال حماد: وذكر من

Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre] şöyle demiştir: «Mümin kulun ruhu çıktığı zaman, onu [göğe] çıkaran iki melek karşılar.» Hammâd dedi ki: [Râvi] onun kokusunun güzelliğini ve miski zikretti. Dedi ki: «Gök ehli şöyle der: 'Yeryüzü tarafından gelen güzel bir ruh! Allah sana ve imar etmekte olduğun bedene salât eylesin.' Sonra o, Azîz ve Celîl olan Rabbine götürülür. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: 'Onu ecelin sonuna kadar götürün' buyurur. Kâfire gelince, ruhu çıktığı zaman...» Hammâd dedi ki: Ve [râvi] onun...

نَتْنها وذكر مقتا، ويقول أهل السماء: روح خبيثة جاءت من قبل الأرض. قال: فيقال: انطلقوا به إلى آخر الأجل. قال أبو هريرة: فردّ رسول الله ﷺ رَبْطَةً كانت عليه على أنفه، هكذا .

Onun pis kokusunu ve laneti zikretti- ve gök ehli: 'Yeryüzü tarafından gelen pis bir ruh' der. Dedi ki: Bunun üzerine: 'Bunu ecelin sonuna kadar götürün' denilir. Ebû Hureyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki örtüyü işte şöyle burnunun üzerine çekti .

وقال ابن حبان في صحيحه: حدثنا عمر بن محمد الهمداني، حدثنا زيد بن أخزم، حدثنا معاذ بن هشام، حدثني أبي، عن قتادة، عن قسامة بن زهير، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "إن المؤمن إذا قُبض، أتته ملائكة الرحمة بحريرة بيضاء، فيقولون: اخرجي إلى روح الله. فتخرج كأطيب ريح مسك، حتى إنه ليناوله بعضهم بعضا يشمونه حتى يأتوا به باب السماء، فيقولون ما هذا الريح الطيبة التي جاءت من قِبل الأرض؟ ولا يأتون سماء إلا قالوا مثل ذلك، حتى يأتوا به أرواح المؤمنين، فَلهُم أشدّ فرحًا به من أهل الغائب بغائبهم، فيقولون: ما فعل فلان؟ فيقولون: دعوه حتى يستريح، فإنه كان في غمّ! فيقول: قد مات، أما أتاكم؟ فيقولون: ذُهب به إلى أمه الهاوية. وأما الكافر فيأتيه ملائكة العذاب بمسْح فيقولون: اخرجي إلى غضب الله، فتخرج كأنتن ريح جيفة، فَيُذْهَب به إلى باب الأرض" .

İbn Hibbân Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ömer b. Muhammed el-Hemedânî anlattı, bize Zeyd b. Ahzem anlattı, bize Muâz b. Hişâm anlattı, babam bana Katâde'den, o Kassâme b. Züheyr'den, o Ebû Hureyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; buyurdu ki: "Müminin canı alındığı zaman, ona rahmet melekleri beyaz bir ipekle gelirler ve: 'Allah'ın huzuruna doğru çık' derler. O da en güzel misk kokusu gibi çıkar; öyle ki birbirlerine verip koklarlar, nihayet onu sema kapısına getirirler ve: 'Yeryüzü tarafından gelen bu güzel koku da nedir?' derler. Hangi semaya varsalar mutlaka aynısını söylerler; nihayet onu müminlerin ruhlarına getirirler. Onların ona sevinmesi, gurbetteki bir kişinin ailesinin onun gelişine sevinmesinden daha fazladır. 'Falanca ne yaptı?' derler. [Melekler]: 'Bırakın onu da dinlensin; çünkü o gam içindeydi!' derler. O da: 'O ölmüştü, size gelmedi mi?' der. Onlar: 'O, anası olan Hâviye'ye (cehenneme) götürüldü' derler. Kâfire gelince, ona azap melekleri bir çulla gelirler ve: 'Allah'ın gazabına doğru çık' derler; o da en pis leş kokusu gibi çıkar ve yerin kapısına götürülür" .

وقد روي أيضا من طريق هَمَّام بن يحيى، عن قتادة، عن أبي الجوزاء، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بنحوه. قال: "فَيُسأل: ما فعل فلان، ما فعل فلان؟ ما فعلت فلانة؟ " قال: "وأما الكافر فإذا قُبضت نفسه، وذُهب بها إلى باب الأرض تقول خزنة الأرض: ما وجدنا ريحا أنتن من هذه. فَيُبْلَغُ بها الأرض السفلى" .

Ayrıca Hemmâm b. Yahyâ tarikinden, Katâde'den, Ebu'l-Cevzâ'dan, Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet edilmiştir. Dedi ki: "Ona: 'Falanca ne yaptı, falanca ne yaptı? Falanca kadın ne yaptı?' diye sorulur." Dedi ki: "Kâfire gelince, onun canı alınıp yerin kapısına götürüldüğünde, yerin muhafızları: 'Bundan daha pis bir koku bulamadık' derler; böylece en aşağı tabakadaki yere ulaştırılır" .

قال قتادة: وحدثني رجل، عن سعيد بن المسيب، عن عبد الله بن عمرو قال: أرواح المؤمنين تجمع بالجابية. وأرواح الكفار تجمع ببرهوت، سبخة بحضرموت.

Katâde dedi ki: Bana bir adam Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Abdullah b. Amr'dan anlattı, dedi ki: Müminlerin ruhları Câbiye'de toplanır; kâfirlerin ruhları ise Hadramut'taki çorak bir yer olan Berhût'ta toplanır.

وقال الحافظ أبو عيسى الترمذي، ﵀: حدثنا يحيى بن خلف، حدثنا بشر بن المفضل، عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن سعيد بن أبي سعيد المقْبرُِي، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا قبر الميت -أو قال: أحدكم -أتاه ملكان أسودان أزرقان يقال لأحدهما: المنكر، والآخر: النكير، فيقولان: ما كنت تقول في هذا الرجل؟ فيقول ما كان يقول: هو عبد الله ورسوله، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله. فيقولان: قد كنا نعلم أنك تقول هذا. ثم يفسح له في قبره سبعون ذراعا في سبعين. ثم ينوّر له فيه، ثم يقال له: نَمْ. فيقول: أرجع إلى أهلي فأخبرهم، فيقولان: نَمْ نومةَ العروس الذي لا يوقظه إلا أحَبَّ أهله إليه، حتى يبعثه الله من مضجعه ذلك. وإن كان منافقا قال: سمعت الناس يقولون فقلت مثلهم، لا أدري. فيقولان: قد كنا نعلم أنك

Hâfız Ebû Îsâ et-Tirmizî -rahimehullâh- dedi ki: Bize Yahyâ b. Halef anlattı, bize Bişr b. el-Mufaddal, Abdurrahman b. İshâk'tan, [o] Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, [o da] Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إذا قبر الميت -أو قال: أحدكم -أتاه ملكan أسودان أزرقان يقال لأحدهما: المنكر، والآخر: النكير، فيقولان: ما كنت تقول في هذا الرجل؟ فيقول ما كان يقول: هو عبد الله ورسوله، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله. فيقولان: قد كنا نعلم أنك تقول هذا. ثم يفسح له في قبره سبعون ذراعا في سبعين. ثم ينوّر له فيه، ثم يقال له: نَمْ. فيقول: أرجع إلى أهلي فأخبرهم، فيقولان: نَمْ نومةَ العروس الذي لا يوقظه إلا أحَبَّ أهله إليه، حتى يبعثه الله من مضجعه ذلك. وإن كان منافقا قال: سمعت الناس يقولون فقلت مثلهم، لا أدري. فيقولان: قد كنا نعلم أنك» «Ölü -veya: sizden biriniz- kabre konulduğunda, ona siyah [tenli], mavi [gözlü], birine el-Münker diğerine en-Nekîr denilen iki melek gelir ve: 'Şu adam hakkında ne diyordun?' diye sorarlar. O da [hayatta iken] söylemekte olduğu şeyi söyler: 'O, Allah'ın kulu ve resûlüdür. Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur ve yine şehâdet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve resûlüdür.' Bunun üzerine melekler: 'Senin böyle diyeceğini zaten biliyorduk' derler. Sonra kabri onun için yetmişe yetmiş arşın genişletilir. Ardından onun için kabri aydınlatılır ve kendisine: 'Uyu!' denilir. O: 'Aileme döneyim de onlara haber vereyim' der. Melekler de: 'Ailesinden en çok sevdiği kimseden başkasının kendisini uyandırmadığı güveyin uykusu gibi, Allah seni bu yattığın yerden diriltinceye kadar uyu!' derler. Şayet [kabirdeki kişi] münafık ise: 'İnsanların bir şeyler söylediğini işitmiştim, ben de onların dediği gibi söyledim; [gerçeği] bilmiyorum' der. Melekler de: 'Senin...»

تقول ذلك، فيقال للأرض: التئمي عليه. فتلتئم عليه، فتختلف أضلاعه، فلا يزال فيها معذبا حتى يبعثه الله من مضجعه ذلك" .

Diyeceğini zaten biliyorduk' derler. Bunun üzerine yere : 'Onu sıkıştır' denilir. Yer de onu sıkıştırır ve kaburgaları birbirine geçer. Allah onu bu yattığı yerden diriltinceye kadar orada azap görmeye devam eder" .

ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن غريب.

Sonra Tirmizî: "Bu, hasen garib bir hadistir" demiştir.

وقال حماد بن سلمة، عن محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) قال: "ذاك إذا قيل له في القبر: من ربك؟ وما دينك؟ فيقول: ربي الله، وديني الإسلام، ونبيي محمد، جاءنا بالبينات من عند الله، فآمنت به وصدّقت. فيقال له: صَدَقْتَ، على هذا عشت، وعليه مت، وعليه تبعث" .

Hammâd b. Seleme, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) [Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sabit kılar] hakkında şöyle buyurdu: "Bu, kabirde ona: 'Rabbin kimdir? Dinin nedir?' denildiği zamandır. O da: 'Rabbim Allah'tır, dinim İslam'dır, peygamberim Muhammed'dir; bize Allah katından apaçık delillerle geldi, ben de ona iman ettim ve doğruladım' der. Bunun üzerine ona: 'Doğru söyledin; bunun üzerinde yaşadın, bunun üzerinde öldün ve bunun üzerinde diriltileceksin' denilir" .

وقال ابن جرير: حدثنا مجاهد بن موسى والحسن بن محمد قالا حدثنا يزيد، أنبأنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة "إن الميت ليسمع خفق نعالهم حين يولون عنه مدبرين، فإذا كان مؤمنا كانت الصلاة عند رأسه، والزكاة عن يمينه، والصيام عن يساره، وكان فعل الخيرات من الصدقة والصلة والمعروف والإحسان إلى الناس عند رجليه، فيؤتى من عند رأسه فتقول الصلاة: ما قبلي مدخل، فيؤتى من عن يمينه فتقول الزكاة: ما قبلي مدخل. فيؤتى عن يساره فيقول الصيام: ما قِبَلي مَدخَلٌ. فيؤتى من عند رجليه فيقول فعل الخيرات: ما قِبَلي مدخل. فيقال له اجلس.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Mücâhid b. Mûsâ ve el-Hasen b. Muhammed anlattılar, dediler ki: Bize Yezîd anlattı, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den bildirdi : "Ölü, dönüp gittikleri sırada onların ayakkabılarının sesini işitir. Eğer mümin ise namaz başucunda, zekât sağında, oruç solunda olur; sadaka, sıla-i rahim, iyilik ve insanlara ihsanda bulunmak gibi hayır amelleri de ayakucunda bulunur. Başucundan gelinir, namaz: 'Benim tarafımdan giriş yoktur' der. Sağ tarafından gelinir, zekât: 'Benim tarafımdan giriş yoktur' der. Sol tarafından gelinir, oruç: 'Benim tarafımdan giriş yoktur' der. Ayakucundan gelinir, hayır amelleri : 'Benim tarafımdan giriş yoktur' der. Bunun üzerine ona: 'Otur' denilir.

فيجلس، قد تَمثّلت له الشمس، قد دنت للغروب، فيقال له أخبرنا عما نسألك. فيقول: دعوني حتى أصلي. فيقال: إنك ستفعل، فأخبرنا عما نسألك. فيقول: وعَمَّ تسألوني؟ فيقال: أرأيت هذا الرجل الذي كان فيكم، ماذا تقول فيه، وماذا تشهد به عليه؟ فيقول: أمحمد؟ فيقال له: نعم. فيقول: أشهد أنه رسول الله، وأنه جاءنا بالبينات من عند الله، فصدقناه. فيقال له: على ذلك حَييتَ، وعلى ذلك متّ، وعلى ذلك تبعث إن شاء الله. ثم يفسح له في قبره سبعون ذراعا ويُنَوَّر له فيه، ويفتح له باب إلى الجنة، فيقال له: انظر إلى ما أعد الله لك فيها. فيزداد غبطة [وسرورا] ثم يجعل نسمه في النسم الطيب، وهي طير خضر تعلق بشجر الجنة، ويعاد الجسد إلى ما بدئ منه من التراب"، وذلك قول الله: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) .

Güneş batmaya yaklaşmış gibi ona gösterilerek oturur. Ona: 'Sana soracağımız şeyden bize haber ver' denilir. O: 'Beni bırakın da namaz kılayım' der . 'Onu yapacaksın; sen sana soracağımız şeyden bize haber ver' denilir. O: 'Bana ne soruyorsunuz?' der. 'İçinizde bulunan şu adam hakkında ne dersin, onun aleyhine neye şahitlik edersin?' denilir. O: 'Muhammed mi?' der. Ona: 'Evet' denilir. O: 'Şahitlik ederim ki o, Allah'ın elçisidir ve bize Allah katından apaçık delillerle gelmiştir, biz de onu tasdik ettik' der. Bunun üzerine ona: 'Bunun üzerine yaşadın, bunun üzerine öldün ve Allah'ın izniyle bunun üzerine diriltileceksin' denilir. Sonra onun kabri yetmiş arşın genişletilir ve orada onun için aydınlık yapılır, ona cennete doğru bir kapı açılır ve ona: 'Allah'ın senin için orada hazırladıklarına bak' denilir. Böylece sevinci [ve neşesi] artar. Sonra onun canı güzel canların arasına konulur; bunlar cennet ağaçlarına asılan yeşil kuşlardır ve beden başlangıçta yaratıldığı toprağa döndürülür." İşte bu, Allah'ın: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) [Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sabit kılar] sözüdür.

ورواه ابن حبّان، من طريق المعتمر بن سليمان، عن محمد بن عمرو، وذكر جواب الكافر

Bunu İbn Hibbân da Mu‘temir b. Süleymân tarikiyle Muhammed b. Amr’dan rivayet etmiş ve kâfirin cevabını da zikretmiştir

وعذابه .

Ve azabını da zikretmiştir .

وقال البزار: حدثنا سعيد بن بحر القراطيسي، حدثنا الوليد بن القاسم، حدثنا يزيد بن كَيْسان، عن أبي حازم، عن أبي هريرة -أحسَبه رفعه-قال: "إن المؤمن ينزل به الموت، ويعاين ما يعاين، فيودّ لو خرجت -يعني نفسُه -والله يحب لقاءه، وإن المؤمن يصعد بروحه إلى السماء، فتأتيه أرواح المؤمنين، فتستخبره عن معارفهم من أهل الأرض، فإذا قال: تركت فلانا في الأرض أعجبهم ذلك. وإذا قال: إن فلانا قد مات، قالوا: ما جيء به إلينا. وإن المؤمن يجلس في قبره، فيسأل: من ربك؟ فيقول: ربي الله ويسأل: من نبيك؟ فيقول: محمد نبيي فيقال: ماذا دينك؟ قال: ديني الإسلام. فيفتح له باب في قبره، فيقول -أو: يقال -انظر إلى مجلسك. ثم يرى القبر فكأنما كانت رَقْدَة. وإذا كان عَدُو الله نزل به الموت وعاين ما عاين، فإنه لا يحب أن تخرج روحه أبدا، والله يبغض لقاءه، فإذا جلس في قبره -أو: أجلس -يقال له: من ربك؟ فيقول: لا أدري. فيقال: لا دريت. فيفتح له باب من جهنم، ثم يضرب ضربة يسمعها كل دابة إلا الثقلين، ثم يقال له: نم كما ينام المنهوش". قلت لأبي هريرة: ما المنهوش؟ قال: الذي تنهشه الدواب والحيات، ثم يضيق عليه قبره.

el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Saîd b. Bahr el-Karâtîsî anlattı, bize el-Velîd b. el-Kâsım anlattı, bize Yezîd b. Keysân, Ebû Hâzım'dan, o Ebû Hureyre'den -merfu olduğunu zannederim- anlattı; dedi ki: "Mümine ölüm gelir ve gördüklerini görür; bunun üzerine canının -yani nefsinin- çıkmasını arzular ; Allah da ona kavuşmayı sever. Müminin ruhu göğe yükseltilir; ona müminlerin ruhları gelir ve yeryüzü ehlinden tanıdıklarını sorarlar. Şayet: 'Falancayı yeryüzünde bıraktım' derse, bu onların hoşuna gider. Şayet: 'Falanca öldü' derse: 'O bize getirilmedi' derler. Mümin kabrinde oturur ve: 'Rabbin kimdir?' diye sorulur; 'Rabbim Allah'tır' der . 'Peygamberin kimdir?' diye sorulur; 'Muhammed benim peygamberimdir' der . 'Dinin nedir?' denilir; 'Dinim İslam'dır' der. Kabrinde ona bir kapı açılır ve: 'Makamına bak' der -veya: denilir-. Sonra kabri görür de sanki bir uyku gibiymiş gibi gelir. Allah'ın düşmanına gelince, ona ölüm gelir ve gördüklerini görür; ruhunun hiçbir zaman çıkmasını istemez, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz. Kabrinde oturduğu -veya: oturtulduğu- zaman ona: 'Rabbin kimdir?' denilir; 'Bilmiyorum' der. 'Anlamaz olaydın!' denilir. Ona cehennemden bir kapı açılır, sonra ona öyle bir darbe vurulur ki insan ve cinlerden başka her canlı bunu işitir . Sonra ona: 'Isırılmış kimsenin uyuduğu gibi uyu' denilir." Ebû Hureyre'ye: "Isırılmış kimse nedir?" dedim. Dedi ki: "Hayvanların ve yılanların soktuğu kimsedir; sonra kabri üzerine daraltılır."

ثم قال: لا نعلم رواه إلا الوليد بن القاسم .

Sonra şöyle demiştir: Bunu yalnızca el-Velîd b. el-Kâsım'ın rivayet ettiğini biliyoruz .

وقال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا حُجَين بن المثنى، حدثنا عبد العزيز بن أبي سلمة الماجشون، عن محمد بن المُنكَدِر قال: كانت أسماء -يعني بنت الصديق ﵂، تحدث عن النبي ﷺ قالت: قال: "إذا دخل الإنسان قبره، فإن كان مؤمنا أحَفّ به عملُه: الصلاةُ والصيام"، قال: "فيأتيه الملك من نحو الصلاة فترده، ومن نحو الصيام فيرده"، قال: "فيناديه: اجلس. فيجلس. فيقول له: ماذا تقول في هذا الرجل؟ يعني النبي ﷺ، قال: من؟ قال: محمد. قال أشهد أنه رسول الله، قال: يقول: وما يدريك؟ أدركته؟ قال: أشهد أنه رسول الله. قال: يقول: على ذلك عشتَ، وعليه متّ، وعليه تبعثُ. وإن كان فاجرًا أو كافرًا، جاءه الملك ليس بينه وبينه شيء يَرُدّه، فأجلسه يقول: اجلس، ماذا تقول في هذا الرجل؟ قال: أي رجل؟ قال: محمد؟ قال: يقول: والله ما أدري، سمعت الناس يقولون شيئا فقلته. قال له الملك: على ذلك عشتَ، وعليه متَ، وعليه

İmâm Ahmed -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Huceyn b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülazîz b. Ebî Seleme el-Mâcişûn, Muhammed b. el-Münkedir'den anlattı; o şöyle dedi: Esmâ -yani Sıddîk'ın kızı [Esmâ] radıyallâhu anhümâ- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle naklederdi: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «İnsan kabrine girdiği zaman, şayet mümin ise ameli -namazı ve orucu- onu çepeçevre kuşatır.» Dedi ki: «Melek ona namaz cihetinden gelir, [namaz] onu geri çevirir; oruç cihetinden gelir, [oruç] onu geri çevirir.» Dedi ki: «[Bunun üzerine melek] ona: 'Otur!' diye seslenir, o da oturur. Ona: 'Şu adam -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem- hakkında ne dersin?' der. O: 'Kimi [kastediyorsun]?' der. [Melek]: 'Muhammed'i' der. O: 'Şehadet ederim ki o, Allah'ın Resûlüdür' der. [Melek]: 'Bunu nereden biliyorsun? Ona yetiştin mi?' der. O: 'Şehadet ederim ki o, Allah'ın Resûlüdür' der. [Melek] şöyle der: 'Bu [inanç] üzere yaşadın, bunun üzere öldün ve bunun üzere diriltileceksin.' Şayet [ölen kişi] fâcir yahut kâfir ise, melek ona gelir; kendisiyle melek arasında onu geri çevirecek hiçbir şey bulunmaz. Onu oturtup: 'Otur! Şu adam hakkında ne dersin?' der. O da: 'Hangi adam?' der. [Melek]: 'Muhammed' der. O: 'Vallahi bilmiyorum; insanların bir şeyler söylediğini işittim, ben de onu söyledim' der. Melek ona: 'Bu [şüphe] üzere yaşadın, bunun üzere öldün ve bunun üzere

تبعثُ. قال: وتسلَّط عليه دابة في قبره، معها سوط تَمْرَته جَمرةٌ مثل غَرْب البعير، تضربه ما شاء الله، صماء لا تسمع صوتَه فترحَمه" .

Diriltileceksin' der. Dedi ki: Kabrinde onun üzerine bir hayvan musallat edilir; yanında ucundaki düğümü deve sırtındaki yara gibi bir kor parçası olan bir kamçı vardır . Allah'ın dilediği kadar ona vurur; sağırdır, sesini işitip de ona acımaz" .

وقال العوفي، عن ابن عباس، ﵄، في هذه الآية قال: إن المؤمن إذا حَضرَه الموت شهدته الملائكة، فسلموا عليه وبشروه بالجنة، فإذا مات مَشَوا مع جنازته، ثم صَلَّوا عليه مع الناس، فإذا دفن أجلس في قبره فيقال له: من ربك؟ فيقول: ربي الله. فيقال له: من رسولك؟ فيقول: محمد ﷺ. فيقال له: ما شهادتك؟ فيقول: أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا رسول الله. فيوسَّع له في قبره مد بَصَره. وأما الكافر فتنزل عليه الملائكة، فيبسطون أيديهم -"والبسط": هو الضرب -يضربون وجوههم وأدبارهم عند الموت. فإذا أدخل قبره أقعد، فقيل له: من ربك؟ فلم يَرْجع إليهم شيئا، وأنساه الله ذكر ذلك. وإذا قيل: من الرسول الذي بُعثَ إليك؟ لم يهتد له، ولم يرجع إليه شيئًا، كذلك يضل الله الظالمين.

el-Avfî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müminin ölümü yaklaştığında melekler hazır bulunur, ona selam verir ve onu cennetle müjdelerler. Öldüğü zaman cenazesiyle birlikte yürürler, sonra insanlarla birlikte onun üzerine namaz kılarlar. Defnedildiğinde kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kimdir?' denilir. O: 'Rabbim Allah'tır' der. Ona: 'Peygamberin kimdir?' denilir. O: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir' der. Ona: 'Şahitliğin nedir?' denilir. O: 'Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şahitlik ederim ki Muhammed Allah'ın elçisidir' der. Kabri gözünün görebildiği yere kadar genişletilir. Kâfire gelince, ona melekler iner ve ellerini uzatırlar -'el uzatmak' dövmektir-; ölüm anında onların yüzlerine ve arkalarına vururlar. Kabrine konulduğunda oturtulur ve ona: 'Rabbin kimdir?' denilir; onlara hiçbir cevap veremez ve Allah ona bunu hatırlamayı unutturur. 'Sana gönderilen peygamber kimdir?' denildiğinde ise onu bilemez ve hiçbir cevap veremez. İşte Allah zalimleri böyle saptırır.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن عثمان بن حكيم الأودي، حدثنا شريح بن مسلمة حدثنا إبراهيم بن يوسف، عن أبيه، عن أبي إسحاق، عن عامر بن سعد البجلي، عن أبي قتادة الأنصاري في قوله تعالى: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) الآية، قال: إن المؤمن إذا مات أجلس في قبره، فيقال له: من ربك؟ فيقول: الله. فيقال له: من نبيك؟ فيقول: محمد بن عبد الله. فيقال له في ذلك مرات. ثم يفتح له باب إلى النار، فيقال له: انظر إلى منزلك في النار لو زُغْت ثم يفتح له باب إلى الجنة، فيقال له: انظر إلى منزلك [من الجنة إذ ثبت. وإذا مات الكافر أجلس في قبره، فيقال له: من ربك؟ من نبيك؟ فيقول: لا أدري، كنت أسمع الناس يقولون. فيقال له: لا دريت. ثم يفتح له باب إلى الجنة، فيقال له: انظر إلى منزلك] لو ثبت، ثم يفتح له باب إلى النار، فيقال له: انظر إلى منزلك إذ زغت فذلك قوله تعالى: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ)

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Osmân b. Hakîm el-Evdî anlattı, bize Şüreyh b. Mesleme anlattı, bize İbrâhîm b. Yûsuf, babasından, o Ebû İshâk'tan, o Âmir b. Sa'd el-Becelî'den, o Ebû Katâde el-Ensârî'den Yüce Allah'ın: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Mümin öldüğü zaman kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kimdir?' denilir. O: 'Allah'tır' der. Ona: 'Peygamberin kimdir?' denilir. O: 'Muhammed b. Abdillâh'tır' der. Bu ona defalarca sorulur. Sonra ona cehenneme doğru bir kapı açılır ve ona: 'Eğer [haktan] sapsaydın cehennemdeki yerine bak' denilir . Sonra ona cennete doğru bir kapı açılır ve ona: '[Sebat ettiğin için cennetteki] yerine bak denilir. Kâfir öldüğü zaman kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kimdir? Peygamberin kimdir?' denilir. O: 'Bilmiyorum, insanların söylediğini işitirdim' der. Ona: 'Anlamaz olaydın!' denilir. Sonra ona cennete doğru bir kapı açılır ve ona: 'Eğer sebat etseydin makamına bak] ' denilir; sonra ona cehenneme doğru bir kapı açılır ve ona: 'Saptığın için yerine bak' denilir . İşte bu, Yüce Allah'ın: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) [Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sabit kılar] sözüdür.

وقال عبد الرزاق، عن معمر، عن ابن طاوس، عن أبيه: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) قال: لا إله إلا الله، (وَفِي الآخِرَةِ) المسألة في القبر .

Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından [rivayet etti]: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) hakkında: "Lâ ilâhe illallâh'tır", (وَفِي الآخِرَةِ) hakkında ise: "Kabirdeki sorgulamadır" dedi .

وقال قتادة: أما الحياة الدنيا فيثبتهم بالخير والعمل الصالح، (وَفِي الآخِرَةِ) في القبر. وكذا روي عن غير واحد من السلف.

Katâde şöyle demiştir: Dünya hayatına gelince, onları hayır ve salih amel ile sabit kılar; (وَفِي الآخِرَةِ) ise kabirde [sabit kılar]. Selef'ten birden fazla kişiden de böyle rivayet edilmiştir.

وقال أبو عبد الله الحكيم الترمذي في كتابه "نوادر الأصول": حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن

Ebû Abdillâh el-Hakîm et-Tirmizî, "Nevâdiru'l-usûl" adlı kitabında şöyle demiştir: Bize babam anlattı, [o da] bize Abdullah b.