Binûn

İbrâhîm aleyhisselâm Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

نافع، عن ابن أبي فُدَيْك، عن عبد الرحمن بن عبد الله عن سعيد بن المسيب، عن عبد الرحمن بن سمرة قال: خرج علينا رسول الله ﷺ ذات يوم، ونحن في مسجد المدينة، فقال: "إني رأيت البارحة عجبًا، رأيت رجلا من أمتي [جاءه ملك الموت ليقبض روحه، فجاءه برُّه بوالديه فرد عنه. ورأيت رجلا من أمتي] قد بسط عليه عذاب القبر، فجاءه وُضوءه فاستنقذه من ذلك. ورأيت رجلا من أمتي [قد] احتوشته الشياطين، فجاءه ذكر الله فخلصه من بينهم. ورأيت رجلا من أمتي قد احتوشته ملائكة العذاب، فجاءته صلاته فاستنقذته من أيديهم. ورأيت رجلا من أمتي يلهث عطشا، كلما ورد حوضا مُنع منه، فجاءه صيامه فسقاه وأرواه. ورأيت رجلا من أمتي والنبيون قعود حلَقا حلقا، وكلما دنا لحقة طردوه، فجاءه اغتساله من الجنابة، فأخذ بيده فأقعده إلى جنبي. ورأيت رجلا من أمتي [من] بين يديه ظلمة، ومن خلفه ظلمة، وعن يمينه ظلمة، وعن شماله ظلمة، ومن فوقه ظلمة، ومن تحته ظلمة، وهو متحير فيها، فجاءته حجته وعمرته، فاستخرجاه من الظلمة وأدخلاه النور، ورأيت رجلا من أمتي يكلم المؤمنين فلا يكلمونه، فجاءته صلَة الرحم، فقالت: يا معشر المؤمنين، كلموه، فكلموه. ورأيت رجلا من أمتي يتقي وَهَج النَّار أو شَررهَا بيده عن وجهه، فجاءته صدقته فصارت سترا على وجهه وظلا على رأسه. ورأيت رجلا من أمتي قد أخذته الزبانية من كل مكان، فجاءه أمره بالمعروف ونهيه عن المنكر، فاستنقذاه من أيديهم، وأدخلاه مع ملائكة الرحمة. ورأيت رجلا من أمتي جاثيا على ركبتيه، بينه وبين الله حجاب، فجاءه حسن خُلُقه، فأخذ بيده فأدخله على الله، ﷿. ورأيت رجلا من أمتي قد هَوت صحيفته من قبل شماله، فجاءه خوفه من الله فأخذ صحيفته، فجعلها في يمينه. [ورأيت رجلا من أمتي قد خف ميزانه، فجاءته أفراطه فثقلوا ميزانه] ورأيت رجلا من أمتي قائما على شفير جهنم، فجاءه وجَله من الله، فاستنقذه من ذلك ومضى. ورأيت رجلا من أمتي هوى في النار، فجاءته دموعه التي بكى من خشية الله في الدنيا فاستخرجته من النار، [ورأيت رجلا من أمتي قائما على الصراط يُرعَد كما ترعد السَّعَفة، فجاء حسن ظنه بالله، فسكَّن رِعْدَته، ومضى] ورأيت رجلا من أمتي على الصراط يزحف أحيانا ويحبو أحيانا، فجاءته صلاته عليَّ، فأخذت بيده فأقامته ومضى على الصراط. ورأيت رجلا من أمتي انتهى إلى أبواب الجنة، فغلقت الأبواب دونه، فجاءته شهادة: أن لا إله إلا الله، ففتحت له الأبواب وأدخلته الجنة" .

Nâfi'den, o İbn Ebî Füdeyk'ten, o Abdurrahman b. Abdillâh'tan , o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Abdurrahman b. Semüre'den rivayet etti; dedi ki: Bir gün biz Medine Mescidi'ndeyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıktı ve şöyle buyurdu: "Dün gece hayret verici bir şey gördüm; ümmetimden bir adam gördüm, [canını almak üzere ölüm meleği ona gelmişti; derken anne babasına yaptığı iyilik gelip onu savuşturdu. Ümmetimden bir adam gördüm,] üzerine kabir azabı yayılmıştı; derken abdesti gelip onu bundan kurtardı. Ümmetimden bir adam gördüm, şeytanlar [etrafını] sarmıştı; derken Allah'ı zikretmesi gelip onu onların arasından kurtardı. Ümmetimden bir adam gördüm, azap melekleri etrafını sarmıştı; derken namazı gelip onu onların ellerinden kurtardı. Ümmetimden bir adam gördüm, susuzluktan dili dışarı çıkmış soluyordu; ne zaman bir havuzun başına varsa oradan engelleniyordu; derken tuttuğu orucu gelip ona su verdi ve onu suya kandırdı. Ümmetimden bir adam gördüm; peygamberler halka halka oturmuşlardı, ne zaman bir halkaya yaklaşsa onu kovuyorlardı; derken cünüplükten yaptığı guslü gelip elinden tuttu ve onu yanıma oturttu. Ümmetimden bir adam gördüm; [önünde] bir karanlık, arkasında bir karanlık, sağında bir karanlık, solunda bir karanlık, üstünde bir karanlık, altında bir karanlık vardı ve kendisi bunlar içinde şaşkın kalmıştı; derken haccı ve umresi gelip onu karanlıktan çıkardılar ve nura soktular. Ümmetimden bir adam gördüm, müminlerle konuşuyor fakat onlar onunla konuşmuyorlardı; derken sıla-i rahmi (akraba ziyareti) gelip: 'Ey müminler topluluğu, onunla konuşun!' dedi, bunun üzerine onunla konuştular. Ümmetimden bir adam gördüm, ateşin alevini veya kıvılcımlarını eliyle yüzünden savmaya çalışıyordu; derken verdiği sadakası gelip yüzüne bir siper, başına bir gölge oldu. Ümmetimden bir adam gördüm, zebaniler onu her yandan yakalamışlardı; derken iyiliği emredip kötülükten sakındırması gelip onu onların ellerinden kurtardı ve rahmet meleklerinin arasına soktu. Ümmetimden bir adam gördüm, dizleri üstüne çökmüş, Allah ile arasında bir perde vardı; derken güzel ahlakı gelip elinden tuttu ve onu Allah azze ve celle'nin huzuruna çıkardı. Ümmetimden bir adam gördüm, amel defteri sol tarafından aşağıya doğru düşmüştü; derken Allah korkusu gelip defterini aldı ve onu sağına koydu. [Ümmetimden bir adam gördüm, mizanı hafif gelmişti; derken büluğ çağına ermeden ölen çocukları gelip mizanını ağırlaştırdılar.] Ümmetimden bir adam gördüm, cehennemin kenarında duruyordu; derken Allah'a olan derin saygısı ve korkusu gelip onu bundan kurtardı ve o da geçip gitti. Ümmetimden bir adam gördüm, ateşe düşmüştü; derken dünyada Allah korkusundan döktüğü gözyaşları gelip onu ateşten çıkardı. [Ümmetimden bir adam gördüm, sırat üzerinde hurma dalı gibi titreyerek duruyordu; derken Allah'a olan hüsn-i zannı gelip titremesini yatıştırdı ve o da geçip gitti.] Ümmetimden bir adam gördüm, sırat üzerinde bazen sürünüyor, bazen emekliyordu; derken bana getirdiği salavatı gelip elinden tuttu, onu ayağa kaldırdı ve sıratı geçip gitti. Ümmetimden bir adam gördüm, cennet kapılarına kadar varmıştı fakat kapılar yüzüne kapandı; derken 'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti gelip onun için kapıları açtı ve onu cennete soktu" .

قال القرطبي بعد إيراده هذا الحديث من هذا الوجه: هذا حديث عظيم، ذكرَ فيه أعمالا خاصة تنجي من أهوال خاصة. أورده هكذا في كتابه "التذكرة".

Kurtubî bu hadisi bu vecihten aktardıktan sonra şöyle demiştir: Bu; içinde özel korkulardan kurtaran özel amellerin zikredildiği büyük bir hadistir. Bunu "et-Tezkire" adlı kitabında bu şekilde aktarmıştır.

وقد روى الحافظ أبو يعلى الموصلي في هذا حديثا غريبا مطولا فقال: حدثنا أبو عبد الله أحمد بن إبراهيم النُّكْرِي، حدثنا محمد بن بكر البرساني أبو عثمان، حدثنا أبو عاصم الحبطي -وكان من خيار أهل البصرة، وكان من أصحاب حزم، وسلام بن أبي مطيع -حدثنا بكر بن خنيس، عن ضرار بن عمرو، عن يزيد الرقاشي، عن أنس بن مالك، عن تميم الداري، عن النبي ﷺ قال: "يقول الله، ﷿، لملك الموت: انطلق إلى وليي فأتني به، فإني قد ضَربته بالسراء والضراء، فوجدته حيث أحب. ائتني به فَلأريحنَّه .

Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî de bu konuda garip ve uzun bir hadis rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh Ahmed b. İbrâhîm en-Nükrî anlattı, bize Muhammed b. Bekr el-Bürsânî Ebû Osmân anlattı, bize Basra ehlinin hayırlılarından olan, Hazm ile Sellâm b. Ebî Mutî'in ashabından bulunan Ebû Âsım el-Habatî anlattı, bize Bekr b. Huneys, Dırâr b. Amr'dan, o Yezîd er-Rakkâşî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o Temîm ed-Dârî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Efendimiz] şöyle buyurdu: "Allah azze ve celle ölüm meleğine şöyle buyurur: 'Veli kuluma git ve onu bana getir. Zira ben onu bollukla ve darlıkla sınadım da onu hep sevdiğim hâl üzere buldum. Onu bana getir ki kendisini rahata erdireyim .

فينطلق إليه ملك الموت ومعه خمسمائة من الملائكة، معهم أكفان وحَنُوط من الجنة، ومعهم ضبائر الريحان، أصل الريحانة واحد وفي رأسها عشرون لونا، لكل لون منها ريح سوى ريح صاحبه، ومعهم الحرير الأبيض فيه المسك الأذفر. فيجلس ملك الموت عند رأسه، وتحف به الملائكة. ويضع كل ملك منهم يده على عضو من أعضائه ويَبْسط ذلك الحرير الأبيض والمسك الأذفَر تحت ذقنه، ويفتَح له بابٌ إلى الجنة، فإن نفسه لَتَعلَّلُ عند ذلك بطرف الجنة تارة، وبأزواجها [مرة] ومرَّةً بكسواتها ومرة بثمارها، كما يُعَلّل الصبي أهله إذا بكى". قال: "وإن أزواجه ليبتهشن عند ذلك ابتهاشًا".

Bunun üzerine ölüm meleği, beraberinde cennetten kefenler ve kokular (hanût) bulunan, yanlarında kökü bir olup tepesinde her birinin kokusu diğerinden farklı yirmi rengi bulunan reyhan demetleri olan ve yanlarında içinde keskin kokulu misk bulunan beyaz ipek bulunan beş yüz melek ile birlikte ona doğru yola çıkar. Ölüm meleği onun başucuna oturur , melekler de etrafını sararlar. Onlardan her bir melek elini onun uzuvlarından birinin üzerine koyar; o beyaz ipeği ve keskin kokulu miski çenesinin altına serer. Onun için cennete doğru bir kapı açılır. Artık onun nefsi o esnada –tıpkı bir çocuk ağladığında ailesinin onu oyalaması gibi– kimi zaman cennetin bir köşesiyle, [kimi zaman] eşleriyle , kimi zaman elbiseleriyle, kimi zaman da meyveleriyle teselli bulur." Şöyle devam etti: "O esnada [cennetteki] eşleri de büyük bir sevinçle sevinirler."

قال: "وتنزو الروح". قال البُرْسَاني: يريد أن تخرج من العَجَل إلى ما تحب. قال: "ويقول مَلَك الموت: اخرجي يا أيتها الروح الطيبة، إلى سدر مخضود، وطلح منضود، وظل ممدود، وماء مسكوب". قال: "ولَمَلَك الموت أشدّ به لطفا من الوالدة بولدها، يعرف أن ذلك الروح حبيب لربه، فهو يلتمس بلطفه تحببا لديه رضاء للرب عنه، فتُسَلُّ روحه كما تسل الشعرة من العجين". قال: "وقال الله، ﷿: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ} [النحل: ٣٢] " وقال {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} [الواقعة: ٨٨، ٨٩]، قال: "روح من جهة الموت، وريحان يتلقى به، وجنة نعيم تقابله". قال: "فإذا قَبض ملك الموت روحه، قالت الروح للجسد: جزاك الله عني خيرا، فقد كنت سريعا بي إلى طاعة الله، بطيئا بي عن معصية الله، فقد نجيت وأنجيت". قال: "ويقول الجسد للروح مثل ذلك".

Dedi ki: "Ruh sıçrar." Bürsânî: '[Bunun manası] sevdiği şeye doğru aceleyle çıkmak istemesidir' dedi. [Hadis devamla] şöyle buyurdu: "Ölüm meleği şöyle der: Ey güzel ruh! Dikensiz sidr ağaçlarına, meyveleri küme küme dizili muz ağaçlarına, uzamış gölgelere ve çağlayarak akan sulara çık!" Buyurdu ki: "Ölüm meleği ona, bir annenin çocuğuna olan şefkatinden daha şefkatlidir; çünkü o ruhun Rabbi katında sevgili olduğunu bilir. Bu yüzden onun rızasını ve Rabbinin ondan hoşnutluğunu kazanmak için şefkatle davranır. Böylece onun ruhu, hamurdan kıl çeker gibi çekilip alınır." Dedi ki: "Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ} “(Onlar) meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdiği kimselerdir” [Nahl: 32] ve şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} “Eğer o (ölen kişi) yakınlaştırılmışlardan ise, artık (ona) bir rahatlık, güzel rızık ve nimetlerle dolu cennet vardır” [Vâkıa: 88, 89]." Buyurdu ki: "(Ayetin manası:) Ölüm anında bir rahatlık, karşılanacağı güzel bir koku ve onu karşılayan nimet cennetidir." Buyurdu ki: "Ölüm meleği ruhunu kabzettiği zaman ruh cesede şöyle der: Allah seni benden yana hayırla mükafatlandırsın; çünkü sen beni Allah'a itaate koşturmakta aceleci, Allah'a isyandan alıkoymakta ağırdın; kurtuldun ve kurtardın!" Buyurdu ki: "Ceset de ruha aynısını söyler."

قال: "وتبكي عليه بقاع الأرض التي كان يطيع الله فيها، وكل باب من السماء يصعد منه عمله. وينزل منه رزقه أربعين ليلة".

Buyurdu ki: "Yeryüzünde Allah'a itaat ettiği mekânlar ile gökte amelinin yükseldiği ve rızkının indiği her bir kapı kırk gece onun ardından ağlar ."

قال: "فإذا قَبَض ملك الموت روحه، أقامت الخمسمائة من الملائكة عند جسده، فلا يقلبه بنو آدم لشق إلا قلبته الملائكة قبلهم، وغسلته وكفنته بأكفان قبل أكفان بني آدم، وحنوط قبل حنوط

Buyurdu ki: "Ölüm meleği onun ruhunu kabzettiğinde, beş yüz melek bedeninin yanında durur; Âdemoğulları onu herhangi bir tarafa çevirmek istedikçe melekler onlardan önce onu çevirir, onu yıkar, Âdemoğullarının kefenlerinden önce [cennet] kefenleriyle kefenler ve kokularından önce güzel kokularla [kokularlar]...

بني آدم، ويقوم من بين باب بيته إلى باب قبره صفّان من الملائكة، يستقبلونه بالاستغفار، فيصيح عند ذلك إبليس صيحة تتصدع منها عظام جسده". قال: "ويقول لجنوده: الويل لكم. كيف خَلَص هذا العبد منكم، فيقولون إن هذا كان عبدا معصوما".

Âdemoğullarından önce [kefenlerler]; evinin kapısından kabrinin kapısına kadar melekler iki saf hâlinde durup onu bağışlanma dilekleriyle karşılarlar. O esnada İblis öyle bir çığlık atar ki, bedeninin kemikleri bundan dolayı çatırdar ." Buyurdu ki: "Ordularına şöyle der: 'Yazıklar olsun size! Bu kul elinizden nasıl kurtuldu?' Onlar da: 'Şüphesiz bu kul korunmuş bir kuldu' derler."

قال: "فإذا صعد ملك الموت بروحه، يستقبله جبريل في سبعين ألفا من الملائكة، كل يأتيه ببشارة من ربه سوى بشارة صاحبه". قال: "فإذا انتهى ملك الموت بروحه إلى العرش، خَرّ الروح ساجدا". قال: "يقول الله، ﷿، لملك الموت: انطلق بروح عبدي فضعه في سدر مخضود، وطلح منضود، وظل ممدود، وماء مسكوب".

Buyurdu ki: "Ölüm meleği onun ruhuyla yükseldiğinde, Cebrail yetmiş bin melek eşliğinde onu karşılar; her biri ona Rabbinden arkadaşının getirdiğinden farklı bir müjde getirir." Buyurdu ki: "Ölüm meleği onun ruhuyla Arş'a vardığında ruh secdeye kapanır." Buyurdu ki: "Allah azze ve celle ölüm meleğine şöyle buyurur: 'Kulumun ruhunu götür ve onu dikensiz sidr ağaçları, meyveleri küme küme dizili muz ağaçları, uzamış gölgeler ve çağlayarak akan sular arasına koy!'"

قال: "فإذا وضع في قبره، جاءته الصلاة فكانت عن يمينه، وجاءه الصيام فكان عن يساره، وجاءه القرآن فكان عند رأسه، وجاءه مشيه إلى الصلاة فكان عند رجليه، وجاءه الصبر فكان ناحية القبر". قال: "فيبعث الله، ﷿، عُنُقًا من العذاب". قال: "فيأتيه عن يمينه" قال: "فتقول الصلاة: وراءك والله ما زال دائبا عمره كله وإنما استراح الآن حين وضع في قبره". قال: "فيأتيه عن يساره، فيقول الصيام مثل ذلك". قال: "ثم يأتيه من عند رأسه، فيقول القرآن والذكر مثل ذلك". قال: "ثم يأتيه من عند رجليه، فيقول مشيه إلى الصلاة مثل ذلك. فلا يأتيه العذاب من ناحية يلتمس هل يجد مساغًا إلا وجَد ولي الله قد أخذ جنته". قال: "فينقمع العذاب عند ذلك فيخرج". قال: "ويقول الصبر لسائر الأعمال: أما إنه لم يمنعني أن أباشر أنا بنفسي إلا أني نظرت ما عندكم، فإن عجزتم كنت أنا صاحبه، فأما إذ أجزأتم عنه فأنا له ذخر عند الصراط والميزان".

Buyurdu ki: "Kabrinde konulduğunda namaz gelip sağına, oruç gelip soluna, Kur'an gelip başucuna, namaza yürüyüşü gelip ayak ucuna durur; sabır da kabrin bir köşesinde yer alır." Buyurdu ki: "Allah azze ve celle bir azap boynu (fırkası) gönderir." Buyurdu ki: "Azap sağ tarafından gelir." Buyurdu ki: "Namaz: 'Geri dur! Vallahi o bütün ömrü boyunca durmaksızın [ibadetle] yoruldu, ancak kabrine konulduğu şu anda rahata erdi' der." Buyurdu ki: "Solundan gelir; oruç da aynısını söyler." Buyurdu ki: "Sonra başucundan gelir; Kur'an ve zikir de aynısını söyler." Buyurdu ki: "Sonra ayak ucundan gelir; namaza yürüyüşü de aynısını söyler. Azap girecek bir yol bulmak ümidiyle hangi taraftan gelirse gelsin, Allah'ın veli kulunun kalkanını kuşanmış olduğunu görür." Buyurdu ki: "Bunun üzerine azap püskürtülür ve çıkıp gider." Buyurdu ki: "Sabır diğer amellere şöyle der: 'Beni bizzat müdahale etmekten alıkoyan şey, ancak sizdeki durumu gözlemem oldu. Eğer siz yetersiz kalsaydınız onun sahibi ben olacaktım. Fakat mademki siz ona yettiniz, artık ben sıratta ve mizanda onun için bir azık olacağım.'"

قال: "ويبعث الله ملكين أبصارهما كالبرق الخاطف، وأصواتهما كالرعد القاصف، وأنيابهما كالصياصي، وأنفاسهما كاللهب، يطآن في أشعارهما، بين مَنْكِب كل واحد مسيرة كذا وكذا، وقد نزعت منهما الرأفة والرحمة، يقال لهما: منكر ونكير، في يد كل واحد منهما مطرقة، لو اجتمع عليها ربيعة ومضر لم يُقلّوها". قال: "فيقولان له: اجلس". قال: "فيجلس فيستوي جالسا". قال: "وتقع أكفانه في حقويه". قال: "فيقولان له: من ربك؟ وما دينك؟ ومن نبيك؟ ".

Buyurdu ki: "Allah, gözleri çakan şimşek gibi, sesleri gürleyen gök gürültüsü gibi, dişleri kale burçları (sivri boynuzlar) gibi, nefesleri alev gibi olan, saçlarına basarak yürüyen, her birinin iki omzu arası şu kadar şu kadar mesafe olan, kendilerinden şefkat ve merhamet sökülüp alınmış iki melek gönderir. Onlara Münker ve Nekir denir. Her birinin elinde, Rebîa ve Mudar kabileleri toplansalar yerden kaldıramayacakları birer tokmak vardır." Buyurdu ki: "Ona: 'Otur!' derler." Buyurdu ki: "O da doğrulup oturur." Buyurdu ki: "Kefenleri beline doğru düşer." Buyurdu ki: "Ona şöyle derler: 'Rabbin kimdir? Dinin nedir? Peygamberin kimdir?'"

قال: قالوا: يا رسول الله، ومن يطيق الكلام عند ذلك، وأنت تصف من المَلَكَين ما تصف؟ قال: فقال رسول الله ﷺ: " (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ) "

Dedi ki: Sahabeler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen iki meleği böylesine nitelendirirken o esnada konuşmaya kimin gücü yeter?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "(يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ) [Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sabit kılar. Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar]" buyurdu.

قال: "فيقول: ربي الله وحده لا شريك له، وديني الإسلام الذي دانت به الملائكة، ونبيي محمد خاتم النبيين". قال: "فيقولان: صدقت". قال: "فيدفعان القبر، فيوسعان من بين يديه أربعين ذراعا، وعن يمينه أربعين ذراعا، وعن شماله أربعين ذراعا، ومن خلفه أربعين ذراعا، ومن عند رأسه

Buyurdu ki: "[O kul] şöyle der: 'Rabbim, tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'tır. Dinim, meleklerin de boyun eğdiği İslâm'dır. Peygamberim, peygamberlerin sonuncusu Muhammed'dir.' [İki melek:] 'Doğru söyledin' derler. Bunun üzerine kabri iterler de ön tarafından kırk zira, sağ tarafından kırk zira, sol tarafından kırk zira, arka tarafından kırk zira ve baş ucundan

أربعين ذراعا، ومن عند رجليه أربعين ذراعا". قال: "فيوسعان له مائتي ذراع".

kırk zira ve ayak ucundan kırk zira genişletirler." Buyurdu ki: "Onun için [kabri] iki yüz zira genişletirler."

قال البرساني: فأحسبه: وأربعين ذراعا تحاط به .

el-Bürsânî: 'Sanırım [şöyle dedi]: Onu kuşatan kırk zira da [eklenir]' dedi .

قال: "ثم يقولان له: انظر فوقك، فإذا باب مفتوح إلى الجنة". قال: "فيقولان له: وليَّ الله، هذا منزلك إذ أطعت الله". فقال رسول الله ﷺ: "والذي نفس محمد بيده إنه يصل إلى قلبه عند ذلك فرحة، ولا ترتد أبدًا، ثم يقال له: انظر تحتك". قال: "فينظر تحته فإذا باب مفتوح إلى النار" قال: "فيقولان: ولي الله نجوت آخر ما عليك". قال: فقال رسول الله ﷺ: "إنه ليصل إلى قلبه عند ذلك فرحة لا ترتد أبدا". قال: فقالت عائشة: يفتح له سبعة وسبعون بابا إلى الجنة، يأتيه ريحها وبردها، حتى يبعثه الله، ﷿.

Buyurdu ki: "Sonra ona: 'Yukarıya bak' derler. Bir de bakar ki cennete açılmış bir kapı vardır." Buyurdu ki: "Ona: 'Ey Allah'ın veli kulu! Allah'a itaat ettiğin için işte bu senin makamındır' derler." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki , o esnada kalbine öyle bir sevinç ulaşır ki ebediyen geri dönmez (hiç kaybolmaz). Sonra ona: 'Altına bak' denilir." Buyurdu ki: "Altına bakar, bir de görür ki cehenneme açılmış bir kapı vardır." Buyurdu ki: "Melekler: 'Ey Allah'ın veli kulu, başına gelebilecek son tehlikeden de kurtuldun!' derler." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "O esnada kalbine ebediyen kaybolmayacak bir sevinç ulaşır." Dedi ki: Âişe şöyle demiştir: Allah azze ve celle onu diriltinceye kadar, kokusu ve serinliği kendisine ulaşacak şekilde ona cennete açılan yetmiş yedi kapı açılır.

وبالإسناد المتقدم إلى النبي ﷺ قال: "ويقول الله تعالى لملك الموت: انطلق إلى عدوي فأتني به، فإني قد بسطت له رزقي، ويَسّرت له نعمتي، فأبى إلا معصيتي، فأتني به لأنتقم منه".

Aynı isnatla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: "Yüce Allah ölüm meleğine şöyle buyurur: 'Düşmanıma git ve onu bana getir. Zira ben ona rızkımı bolca verdim, nimetimi ona kolaylaştırdım; o ise bana isyan etmekten başka bir şeye yanaşmadı. Ondan intikam almam için onu bana getir!'"

قال: "فينطلق إليه ملك الموت في أكره صورة ما رآها أحد من الناس قَطّ، له اثنتا عشرة عينا، ومعه سَفُود من النار كثير الشوك، ومعه خمسمائة من الملائكة، معهم نحاس وجمر من جمر جهنم، ومعهم سياط من نار، لينها لين السياط وهي نار تأجج". قال: "فيضربه ملك الموت بذلك السفود ضربة يغيبُ كل أصل شوكة من ذلك السفّود في أصل كل شعرة وعرق وظفر". قال: "ثم يلويه ليا شديدا". قال: "فينزع روحه من أظفار قدميه". قال: "فيلقيها في عقبيه ثم يسكر عند ذلك عدو الله سكرة، فيرفه ملك الموت عنه". قال: "وتضرب الملائكة وجهه ودُبُره بتلك السياط". [قال: "فيشده ملك الموت شدة، فينزع روحه من عقبيه، فيلقيها في ركبتيه، ثم يسكر عدو الله عند ذلك سكرة، فيرفه ملك الموت عنه". قال: "فتضرب الملائكة وجهه ودبره بتلك السياط"] قال: "ثم ينتره ملك الموت نَتَرة، فينزع روحه من ركبتيه فيلقيها في حقويه". قال: "فيسكر عدو الله عند ذلك سكرة، فيرفّه ملك الموت عنه". قال: "وتضرب الملائكة وجهه ودُبُره بتلك السياط". قال: "كذلك إلى صدره، ثم كذلك إلى حلقه". قال: "ثم تبسط الملائكة ذلك النحاس وجمر جهنم تحت ذقنه". قال: "ويقول ملك الموت: اخرجي أيتها الروح اللعينة الملعونة إلى سَمُوم وحميم، وظل من يحموم، لا بارد ولا كريم".

Buyurdu ki: "Ölüm meleği, insanların asla görmediği en çirkin surette onun yanına gider. Onun on iki gözü vardır; beraberinde çok dikenli ateşten bir şiş ve yanlarında cehennem közünden korlar ile bakır bulunan, ayrıca ellerinde yumuşaklığı kamçı gibi ama kendisi alev alev yanan ateşten kamçılar olan beş yüz melek bulunur." Buyurdu ki: "Ölüm meleği o şişle ona öyle bir darbe vurur ki, o şişin her bir dikeninin kökü her bir kılın, damarın ve tırnağın köküne batar." Buyurdu ki: "Sonra onu şiddetle büker." Buyurdu ki: "Ruhunu ayak tırnaklarından söküp alır." Buyurdu ki: "Onu ökçelerine fırlatır; o esnada Allah'ın düşmanı öyle bir sarhoşluğa kapılır ki, ölüm meleği ona biraz mühlet verir." Buyurdu ki: "Melekler o kamçılarla onun yüzüne ve arkasına vururlar ." [Buyurdu ki: "Ölüm meleği onu şiddetle çeker, ruhunu ökçelerinden söküp dizlerine fırlatır; o esnada Allah'ın düşmanı öyle bir can çekişme sarhoşluğuna kapılır ki, ölüm meleği ona biraz mühlet verir." Buyurdu ki: "Melekler o kamçılarla onun yüzüne ve arkasına vururlar."] Buyurdu ki: "Sonra ölüm meleği onu bir sarsışla sarsar , ruhunu dizlerinden söküp beline fırlatır." Buyurdu ki: "Allah'ın düşmanı o esnada yine bir sarhoşluğa kapılır ve ölüm meleği ona mühlet verir." Buyurdu ki: "Melekler o kamçılarla yüzüne ve arkasına vururlar." Buyurdu ki: "Bu şekilde göğsüne, sonra bu şekilde boğazına kadar çıkarılır." Buyurdu ki: "Sonra melekler o bakırı ve cehennem közünü çenesinin altına sererler." Buyurdu ki: "Ölüm meleği şöyle der: Çık ey lanetli ve lanetlenmiş ruh! Ne serin ne de cömert olan (rahatlık vermeyen), samyeline, kaynar suya ve kapkara bir duman gölgesine çık!"

قال: "فإذا قبض ملك الموت روحه قال الروح للجسد: جزاك الله عني شرا، فقد كنت سريعا بي

Buyurdu ki: "Ölüm meleği onun ruhunu kabzettiğinde ruh bedene şöyle der: 'Allah benden yana sana şer versin! Doğrusu sen beni...'

إلى معصية الله، بطيئا بي عن طاعة الله، فقد هلكت وأهلكت" قال: "ويقول الجسد للروح مثل ذلك، وتلعنه بقاع الأرض التي كان يعصي الله عليها، وتنطلق جنود إبليس إليه فيبشرونه بأنهم قد أوردوا عبدا من ولد آدم النار".

Allah'a isyana koşturmakta aceleci, Allah'a itaatten alıkoymakta ağırdın; helak oldun ve helak ettin!" Buyurdu ki: "Ceset de ruha aynısını söyler. Yeryüzünde Allah'a isyan ettiği mekânlar ona lanet eder. İblis'in orduları ona gidip Âdemoğullarından bir kulu ateşe soktuklarını müjdelerler."

قال: "فإذا وضع في قبره ضُيق عليه قبره حتى تختلف أضلاعه، حتى تدخل اليمنى في اليسرى، واليسرى في اليمنى" قال: "ويبعث الله إليه أفاعي دُهمًا كأعناق الإبل يأخذن بأرنبته وإبهامي قدميه فيقرضنه حتى يلتقين في وسطه".

Buyurdu ki: "Kabrinde konulduğu zaman, kabri kaburga kemikleri birbirine geçecek , sağ kaburgaları sola, sol kaburgaları da sağa girecek şekilde daraltılır." Buyurdu ki: "Allah ona deve boyunları gibi siyah yılanlar gönderir; burun ucundan ve iki ayak başparmağından yakalayıp göbeğinde buluşuncaya kadar onu kemirirler."

قال: "ويبعث الله ملكين أبصارهما كالبرق الخاطف، وأصواتهما كالرعد القاصف، وأنيابهما كالصياصي، وأنفاسهما كاللهب يطآن في أشعارهما، بين منكبي كل واحد منهما مسيرة كذا وكذا، قد نزعت منهما الرأفة والرحمة يقال لهما: منكر ونكير، في يد كل واحد منهما مطرقة، لو اجتمع عليها ربيعة ومضر لم يقلوها" قال: "فيقولان له: اجلس". قال: "فيستوي جالسا" قال: "وتقع أكفانه في حقويه" قال: "فيقولان له: من ربك؟ وما دينك؟ ومن نبيك؟ فيقول: لا أدري. فيقولان: لا دريت ولا تَليّت". [قال] "فيضربانه ضربة يتطاير شررها في قبره، ثم يعودان". قال: "فيقولان: انظر فوقك. فينظر، فإذا باب مفتوح من الجنة، فيقولان: هذا -عدو الله -منزلك لو أطعت الله".

Buyurdu ki: "Allah, gözleri çakan şimşek gibi, sesleri gürleyen gök gürültüsü gibi, dişleri kale burçları gibi, nefesleri alev gibi olan , saçlarına basarak yürüyen, her birinin iki omzu arası şu kadar şu kadar mesafe olan, kendilerinden şefkat ve merhamet sökülüp alınmış iki melek gönderir. Onlara Münker ve Nekir denir; her birinin elinde, Rebîa ve Mudar kabileleri toplansalar yerden kaldıramayacakları birer tokmak vardır." Buyurdu ki: "Ona: 'Otur!' derler." Buyurdu ki: "Doğrulup oturur." Buyurdu ki: "Kefenleri beline doğru düşer." Buyurdu ki: "Ona: 'Rabbin kimdir? Dinin nedir? Peygamberin kimdir?' derler. O: 'Bilmiyorum' der. Melekler: 'Anlamadın ve okumadın!' derler." [Dedi ki:] "Ona öyle bir darbe vururlar ki kabrinde kıvılcımları uçuşur, sonra tekrar eski hâline döner." Buyurdu ki: "Melekler: 'Yukarıya bak' derler. Bakar, bir de görür ki cennetten açılmış bir kapı vardır. Melekler: 'Ey Allah'ın düşmanı , eğer Allah'a itaat etseydin işte bu senin makamındı' derler."

قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، إنه ليصل إلى قلبه عند ذلك حسرة لا ترتد أبدًا".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, o esnada kalbine ebediyen kaybolmayacak bir hasret ulaşır."

قال: "ويقولان له: انظر تحتك فينظر تحته، فإذا باب مفتوح إلى النار، فيقولان: عدو الله، هذا منزلك إذ عصيت الله".

Buyurdu ki: "Ona: 'Altına bak' derler; altına bakar, bir de bakar ki cehenneme açılmış bir kapı vardır. 'Ey Allah'ın düşmanı! Allah'a isyan ettiğin için işte bu senin makamındır' derler."

قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، إنه ليصل إلى قلبه عند ذلك حسرة لا ترتد أبدا".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, o esnada kalbine ebediyen kaybolmayacak bir hasret ulaşır."

قال: وقالت عائشة: ويفتح له سبعة وسبعون بابًا إلى النار، يأتيه [من] حرها وسمومها حتى يبعثه الله إليها .

Dedi ki: Âişe şöyle demiştir: Allah onu oraya diriltip gönderinceye kadar, sıcaklığından [ve] samyelinden kendisine ulaşacak şekilde ona cehenneme açılan yetmiş yedi kapı açılır.

هذا حديث غريب جدًا، وسياق عجيب، ويزيد الرقاشي -راويه عن أنس -له غرائب ومنكرات، وهو ضعيف الرواية عند الأئمة، والله أعلم.

Bu, son derece garip bir hadis olup akışı da şaşırtıcıdır. Bunu Enes'ten rivayet eden Yezîd er-Rakkâşî'nin garip ve münker rivayetleri vardır; kendisi imamlar nezdinde rivayeti zayıf bir kimsedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ولهذا قال أبو داود: حدثنا إبراهيم بن موسى الرازي، حدثنا هشام -هو ابن يوسف -عن عبد الله بن بَحير، عن هانئ مولى عثمان، عن عثمان، ﵁، قال: كان النبي ﷺ إذا فرغ من دفن الرجل وقف عليه فقال: "استغفروا لأخيكم، واسألوا له بالتثبيت، فإنه الآن يسأل"، انفرد به أبو

Bundan dolayı Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. Mûsâ er-Râzî anlattı, bize Hişâm -ki o İbn Yûsuf'tur- Abdullah b. Bahîr'den, o Osman'ın azatlısı Hânî'den, o da Osman radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir kimsenin defnini tamamladığı zaman başında durur ve şöyle buyururdu: «Kardeşiniz için mağfiret dileyin ve onun için sebat isteyin; zira o şu anda sorgulanmaktadır.» Bunu rivayet etmekte Ebû

داود .

Dâvûd tek kalmıştır .

وقد أورد الحافظ أبو بكر بن مَردُويه عند قوله تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} الآية [الأنعام: ٩٣] حديثا مطولا جدا، من طريق غريب، عن الضحاك، عن ابن عباس مرفوعا، وفيه غرائب أيضا .

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye de Yüce Allah'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “O zalimleri, ölümün (şiddetli) dalgaları içinde melekler ellerini uzatmışken bir görsen!” ayetinde [En'âm: 93] Dahhâk'tan, onun İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet ettiği garip bir tarik ile oldukça uzun bir hadis zikretmiştir ki içinde gariplikler de bulunmaktadır .

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)} قال البخاري: قوله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) ألم تعلم؟ كقوله: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ} [إبراهيم: ٢٤] {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا} [البقرة: ٢٤٣] البوار: الهلاك، بار يبور بَورًا، و {قَوْمًا بُورًا} [الفرقان: ١٨، الفتح: ١٢] هالكين.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)} “Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir duraktır! Allah'ın yolundan saptırmak için O'na eşler koştular. De ki: 'Eğlenip yararlanın! Şüphesiz varacağınız yer ateştir.'” Buhârî şöyle demiştir: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) ayeti, 'Görmedin mi, bilmedin mi?' anlamındadır; nitekim O'nun: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ} “Görmedin mi nasıl...” [İbrâhîm: 24] ve {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا} “Çıkanları görmedin mi?” [Bakara: 243] sözü gibidir. 'el-Bevâr' (الْبَوَار), helak demektir; 'bâre yebûru bevren' (بار يبور بورا) kökünden gelir. {قَوْمًا بُورًا} “Helak olmuş bir kavim” [Furkân: 18, Fetih: 12] ayeti de 'helak olanlar' demektir.

حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا سفيان، عن عمرو، عن عطاء سمع ابن عباس: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) قال: هم كفار أهل مكة .

Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân, Amr'dan, o Atâ'dan anlattı; o İbn Abbâs'ın: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) ayeti hakkında: "Onlar Mekke halkının kâfirleridir" dediğini işitmiştir .

وقال العوفي، عن ابن عباس في هذه الآية: هو جبلة بن الأيهم، والذين اتبعوه من العرب، فلحقوا بالروم. والمشهور الصحيح عن ابن عباس هو القول الأول، وإن كان المعنى يعم جميع الكفار؛ فإن الله تعالى بعث محمدا ﷺ رحمة للعالمين، ونعمة للناس، فمن قبلها وقام بشكرها دخل الجنة، ومن ردها وكفرها دخل النار.

Avfî de İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu kişi Cebele b. el-Eyhem ile Araplardan ona uyup Rumlara katılan kimselerdir." İbn Abbâs'tan meşhur ve sahih olan görüş ise birinci görüştür; gerçi mana bütün kâfirleri kapsar. Zira Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i âlemlere bir rahmet ve insanlara bir nimet olarak göndermiştir; kim bunu kabul edip şükrünü yerine getirirse cennete girer, kim de onu reddedip inkâr ederse cehenneme girer.

وقد روي عن علي نحو قول ابن عباس الأول، قال ابن أبي حاتم:

Ali'den de İbn Abbâs'ın birinci görüşüne benzer bir rivayet nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:

حدثنا أبي، حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا شعبة، عن القاسم بن أبي بزة، عن أبي الطفيل: أن ابن الكواء سأل عليا عن (الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) قال: كفار قريش يوم بدر.

Bize babam anlattı, bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, bize Şu'be, Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Ebü't-Tufeyl'den anlattı: İbnü'l-Kevvâ, Ali'ye: (الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) [Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenler] hakkında sordu. Ali: "Bedir günündeki Kureyş kâfirleridir" dedi.

حدثنا المنذر بن شاذان، حدثنا يعلى بن عبيد، حدثنا بسام -هو الصيرفي -عن أبي الطفيل قال: جاء رجل إلى علي فقال: يا أمير المؤمنين، من الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار

Bize el-Münzir b. Şâzân anlattı, bize Ya'lâ b. Ubeyd anlattı, bize Bassâm -ki o Sayrafî'dir- Ebü't-Tufeyl'den anlattı; dedi ki: Bir adam Ali'ye gelip: "Ey Müminlerin Emiri! Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini [helak] yurduna

البوار؟ قال: منافقو قريش.

sürükleyenler kimlerdir?' dedi. Ali: 'Kureyş'in münafıklarıdır' cevabını verdi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن نفيل قال: قرأت على مَعْقِل، عن ابن أبي حسين قال: قام علي بن أبي طالب، ﵁، فقال: ألا أحد يسألني عن القرآن، فوالله لو أعلم اليوم أحدا أعلم مني به وإن كان من وراء البحار لأتيته. فقام عبد الله بن الكواء فقال: من الذين بدلوا نعمة الله كفرًا وأحلوا قومهم دار البوار؟ فقال: مشركو قريش، أتتهم نعمة الله: الإيمان، فبدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize İbn Nüfeyl anlattı; dedi ki: Ma'kıl'e okudum, o İbn Ebî Hüseyn'den rivayet etti; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ayağa kalkıp: "Kur'an hakkında bana soru soracak kimse yok mu? Vallahi bugün yeryüzünde benden daha iyi Kur'an'ı bilen birini bilsem , denizlerin ardında dahi olsa mutlaka ona giderdim" dedi. Bunun üzerine Abdullah b. el-Kevvâ ayağa kalkıp: 'Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenler kimlerdir?' diye sordu. Ali: "Kureyş müşrikleridir; onlara Allah'ın nimeti olan iman geldi, onlar ise Allah'ın nimetini inkâra çevirdiler ve kavimlerini helak yurduna sürüklediler" dedi.

وقال العدوي في قوله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) الآية، ذكر مسلم المستوفي عن علي أنه قال: هم الأفجران من قريش: بنو أمية، وبنو المغيرة، فأما بنو المغيرة فأحلوا قومهم دار البوار يوم بدر، وأما بنو أمية فأحلوا قومهم دار البوار يوم أحد. وكان أبو جهل يوم بدر، وأبو سفيان يوم أحد. وأما دار البوار فهي جهنم.

Adevî: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) ayeti hakkında şöyle demiştir: Müslim el-Müstevfî , Ali'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: "Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benû Ümeyye ve Benû Muğîre. Benû Muğîre'ye gelince; onlar Bedir günü kavimlerini helak yurduna sürüklediler. Benû Ümeyye'ye gelince; onlar da Uhud günü kavimlerini helak yurduna sürüklediler. Bedir gününde [başlarında] Ebû Cehil vardı, Uhud gününde ise Ebû Süfyân vardı. Helak yurdu (dârü'l-bevâr) ise cehennemdir."

وقال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا محمد بن يحيى، حدثنا الحارث بن منصور، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن مرة قال: سمعت عليا قرأ هذه الآية: (وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) قال: هم الأفجران من قريش: بنو أمية وبنو المغيرة، فأما بنو المغيرة فأهلكوا يوم بدر، وأما بنو أمية فمتِّعوا إلى حين.

İbn Ebî Hâtim rahimehullâh şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize el-Hâris b. Mansûr, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Ali'nin şu ayeti okuduğunu işittim: (وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) [ve kavimlerini helak yurduna sürüklediler]. Şöyle dedi: "Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benû Ümeyye ve Benû Muğîre. Benû Muğîre'ye gelince; Bedir günü helak edildiler. Benû Ümeyye'ye gelince; bir süreye kadar kendilerine mühlet verilip geçindirildiler."

ورواه أبو إسحاق، عن عمرو بن مرة، عن علي، نحوه، وروي من غير وجه عنه.

Bunu Ebû İshâk, Amr b. Mürre'den, o da Ali'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Kendisinden başka yollarla da rivayet edilmiştir.

وقال سفيان الثوري، عن علي بن زيد، عن يوسف بن سعد، عن عمر بن الخطاب، في قوله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) قال: هم الأفجران من قريش: بنو المغيرة وبنو أمية، فأما بنو المغيرة فكُفيتمُوهُم يوم بدر، وأما بنو أمية فمتعوا إلى حين.

Süfyân es-Sevrî, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Sa'd'dan, o Ömer b. el-Hattâb'dan (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benû Muğîre ve Benû Ümeyye. Benû Muğîre'ye gelince; Bedir günü onların hakkından gelindiniz. Benû Ümeyye'ye gelince; bir süreye kadar kendilerine mühlet verilip geçindirildiler."

وكذا رواه حمزة الزيات، عن عمرو بن مرة قال: قال ابن عباس لعمر بن الخطاب: يا أمير المؤمنين، هذه الآية: (الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) قال: هم الأفجران من قريش: أخوالي وأعمامك فأما أخوالي فاستأصلهم الله يوم بدر، وأما أعمامك فأملى الله لهم إلى حين.

Hamza ez-Zeyyât da Amr b. Mürre'den aynı şekilde rivayet etmiştir; dedi ki: İbn Abbâs, Ömer b. el-Hattâb'a: 'Ey Müminlerin Emiri! Şu: (الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ) ayeti [hakkında ne dersin]?' dedi. Ömer: 'Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benim dayılarım ve senin amcalarındır. Benim dayılarıma gelince; Allah Bedir günü onların kökünü kazıdı. Senin amcalarına gelince; Allah bir süreye kadar onlara mühlet verdi' dedi.

وقال مجاهد وسعيد بن جبير والضحاك وقتادة بن زيد هم كفار قريش الذين قتلوا يوم بدر وكذا رواه مالك في تفسيرة عن نافع، عن ابن عمر.

Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk ve Katâde b. Diâme : "Onlar Bedir günü öldürülen Kureyş kâfirleridir" demişlerdir. Mâlik de tefsirinde Nâfi'den, o İbn Ömer'den bunu böyle rivayet etmiştir.

وقوله: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) أي: جعلوا له شركاء عبدوهم معه، ودَعَوُا الناس إلى ذلك.

Yüce Allah'ın: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) “Allah'ın yolundan saptırmak için O'na eşler koştular” sözü; yani O'nunla birlikte ibadet ettikleri ortaklar edindiler ve insanları da buna davet ettiler demektir.

ثم قال تعالى مهدِّدًا لهم ومتوعدا لهم على لسان نبيه ﷺ: (قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ)

Sonra Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle onları tehdit ederek ve uyararak şöyle buyurdu: {قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ} “De ki: 'Yararlanın bakalım; şüphesiz varacağınız yer ateştir!'”

أي: مهما قدرتم عليه في الدنيا فافعلوا، فمهما يكن من شيء (فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ) أي: مرجعكم وموئلكم إليها، كما قال تعالى: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} [لقمان: ٢٤]، وقال تعالى: {مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [يونس: ٧٠].

Yani: Dünyada gücünüz yettiğince ne yapabiliyorsanız yapın; ne olursa olsun (فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ) “şüphesiz varacağınız yer ateştir”; yani dönüşünüz ve varıp sığınacağınız yer orasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Onları biraz yararlandırırız, sonra da kendilerini ağır bir azaba sürükleriz” [Lokmân: 24]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “(Bu) dünyada geçici bir yararlanmadır; sonra dönüşleri bizedir. Sonra inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattırırız” [Yûnus: 70].

{قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)}

{قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)} “İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar; hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak etsinler.”

يقول تعالى آمرًا العباد بطاعته والقيام بحقه، والإحسان إلى خلقه، بأن يقيموا الصلاة وهي عبادة الله وحده لا شريك له، وأن ينفقوا مما رزقهم الله بأداء الزكوات، والنفقة على القرابات والإحسان إلى الأجانب.

Yüce Allah kullara Kendisine itaat etmelerini, Kendi hakkını yerine getirmelerini ve yarattıklarına iyilikte bulunmalarını emrederek; tek ve ortaksız olan Allah'a ibadet demek olan namazı dosdoğru kılmalarını, zekâtları vererek, akrabalara infakta bulunarak ve yabancılara ihsanda bulunarak Allah'ın kendilerine verdiği rızıklardan harcamalarını emretmektedir.

والمراد بإقامتها هو: المحافظة على وقتها وحدودها، وركوعها وخشوعها وسجودها.

Namazın dosdoğru kılınmasından (ikame) maksat ise: Vaktine, sınırlarına, rükûuna, huşûuna ve secdelerine riayet ederek onu korumaktır.

وأمر تعالى بالإنفاق مما رزق في السر، أي: في الخفية، والعلانية وهي: الجهر، وليبادروا إلى ذلك لخلاص أنفسهم (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ) وهو يوم القيامة، وهو يوم (لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ) أي: لا يقبل من أحد فدية بأن تباع نفسه، كما قال تعالى: {فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} [الحديد: ١٥].

Yüce Allah, rızık olarak verdiklerinden gizlide -yani gizlice- ve açıkta -yani aşikâre olarak- infak etmelerini ve (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ) “bir gün gelmeden önce” -ki o kıyamet günüdür ve o gün- (لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ) “içinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı [bir gündür]”- nefislerinin kurtuluşu için buna acele etmelerini emretmiştir. Yani, hiç kimseden kendi canının satılması [karşılığında] bir fidye kabul edilmez; nitekim Yüce Allah: {فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Bugün artık ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır” [Hadîd: 15] buyurmuştur.

وقوله: (وَلا خِلالٌ) قال ابن جرير: يقول: ليس هناك مُخَالَّة خليل، فيصفح عمن استوجب العقوبة، عن العقاب لمُخَالَّته، بل هنالك العدل والقسط، فالخلال مصدر، من قول القائل: "خاللت فلانا، فأنا أخاله مخالة وخلال"، ومنه قول امرئ القيس:

Yüce Allah'ın: (وَلا خِلالٌ) “ve hiçbir dostluğun bulunmadığı” sözü hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: [Yüce Allah] buyuruyor ki: Orada hiçbir dostun dostluğu (muhâllet) yoktur ki, cezayı hak etmiş kimseden bu dostluğu sebebiyle ceza kaldırılsın . Bilakis orada adalet ve hakkaniyet vardır. Hılâl (الخلال), bir kimsenin "خاللت فلانا، فأنا أخاله مخالة وخلال" (falanla dostluk kurdum...) sözündeki mastardır. İmruu'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:

صَرَفتُ الهَوَى عَنْهُنَّ من خَشْيَة الرَّدَى … وَلَسْتُ بمقْلى الخلال ولا قَال

Helak olma korkusundan dolayı sevdamı onlardan çevirdim... Ne dostluktan nefret edenim ne de dostluğu terk eden .

وقال قتادة: إن الله قد علم أن في الدنيا بيوعا وخلالا يتخالون بها في الدنيا، فينظر رجل من يخالل وعلام صاحب، فإن كان لله فليداوم، وإن كان لغير الله فسيقطع عنه.

Katâde şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah dünyada birtakım alışverişler ve insanların dünyada birbirleriyle kurdukları dostluklar olduğunu bilmiştir. Bu sebeple kişi kiminle dost olduğuna ve ne üzere arkadaşlık kurduğuna baksın; eğer Allah içinse buna devam etsin, şayet Allah'tan başkası içinse o bağ kendisinden mutlaka koparılacaktır."

قلت: والمراد من هذا أنه يخبر تعالى أنه لا ينفع أحدا بيع ولا فدية، ولو افتدى بملء الأرض ذهبا لو وجده، ولا ينفعه صداقة أحد ولا شفاعة أحد إذا لقي الله كافرا، قال الله تعالى: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} [البقرة: ١٢٣]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [البقرة: ٢٥٤].

Ben derim ki: Bundan maksat şudur: Yüce Allah, kâfir olarak Allah'ın huzuruna çıktığı takdirde hiç kimseye ne bir alışverişin ne de -bulabilse ve yeryüzü dolusu altın dahi verse- bir fidyenin fayda vermeyeceğini; ona hiç kimsenin dostluğunun ve hiç kimsenin şefaatinin yarar sağlamayacağını haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} [el-Bakara: 123] “Ve öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden bir fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [el-Bakara: 254] “Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”

{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الأَنْهَارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (٣٣)}

{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الأَنْهَارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (٣٣)} “Allah O'dur ki, gökleri ve yeri yarattı, gökten su indirdi de onunla size rızık olmak üzere türlü meyveler çıkardı. Kendi emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri hizmetinize verdi ve nehirleri de emrinize amade kıldı. Sürekli hareket eden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi; geceyi ve gündüzü de emrinize amade kıldı.”

يعدد تعالى نعمه على خلقه، بأن خلق لهم السماوات سقفا محفوظًا والأرض فراشًا، وأنزل من السماء ماء فأخرج به أزواجا من نبات شتى، ما بين ثمار وزروع، مختلفة الألوان والأشكال، والطعوم والروائح والمنافع، وسخر الفلك بأن جعلها طافية على تيار ماء البحر، تجري عليه بأمر الله تعالى، وسخر البحر يحملها ليقطع المسافرون بها من إقليم إلى إقليم آخر، لجلب ما هنا إلى هناك، وما هناك إلى هاهنا، وسخر الأنهار تشق الأرض من قطر إلى قطر، رزقا للعباد من شرب وسقي وغير ذلك من أنواع المنافع.

Yüce Allah yaratıkları üzerindeki nimetlerini sayarak; onlar için gökleri korunmuş bir tavan , yeri ise bir döşek kıldığını, gökten su indirip onunla meyvelerden ve ekinlerden renkleri, şekilleri, tatları, kokuları ve faydaları çeşit çeşit türlü bitkiler çıkardığını, gemileri denizin su akıntısı üzerinde yüzer kılarak Allah Teâlâ'nın emriyle orada akıp gitmesini sağladığını, yolcuların bir diyardan diğer diyara geçip buradaki şeyleri oraya, oradaki şeyleri de buraya taşıması için denizi onların hizmetine verdiğini ve kullara içme, sulama ve diğer fayda türlerinden bir rızık olsun diye yeryüzünü baştan başa yarıp geçen nehirleri hizmetlerine verdiğini belirtmektedir.

(وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ) أي: يسيران لا يقران ليلا ولا نهارا، {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠]، {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [الأعراف: ٥٤]، فالشمس والقمر يتعاقبان، والليل والنهار عارضان فتارة يأخذ هذا من هذا فيطول، ثم يأخذ الآخر من هذا فيقصر، {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } [لقمان: ٢٩]، وقال تعالى: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمًّى} [الزمر: ٥].

(وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ) “Sürekli hareket eden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi”; yani gece ve gündüz durup dinlenmeksizin akıp giderler. {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Ne güneşin aya erişmesi yaraşır ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir” [Yâsîn: 40], {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Geceyi, onu durmadan kovalayan gündüze bürür; güneşi, ayı ve yıldızları da Kendi emrine boyun eğdirilmiş olarak [yarattı]. Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir” [A'râf: 54]. Güneş ve ay birbirini takip eder, gece ve gündüz de birbirinin ardınca gelir ; bazen bu bundan alır ve uzar, sonra diğeri bundan alır ve kısalır. {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altına almıştır; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [Lokmân: 29]. Ve Yüce Allah: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمًّى} “Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar. Güneşi ve ayı da buyruk altına almıştır; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider” [Zümer: 5] buyurmuştur.

{وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)}

{وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)} “O, Kendisinden dilediğiniz her şeyden size vermiştir. Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Doğrusu insan çok zalimdir, çok nankördür.”

وقوله: (وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ) يقول: هيأ لكم كل ما تحتاجون إليه في جميع أحوالكم مما تسألونه بحالكم وقالكم.

Yüce Allah'ın: (وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ) “O, Kendisinden dilediğiniz her şeyden size vermiştir” sözü; hâlinizle ve dilinizle O'ndan dilediğiniz, bütün durumlarınızda muhtaç olduğunuz her şeyi sizin için hazırlamıştır demektir.

وقال بعض السلف: من كل ما سألتموه وما لم تسألوه.

Selef âlimlerinden bazıları: "İstediğiniz ve istemediğiniz her şeyden [vermiştir]" demişlerdir.

وقرأ بعضهم: "وأتاكم من كل ما سألتموه".

Bazıları ise bu ayeti "وأتاكم من كل ما سألتموه" şeklinde [hemzenin uzatılmasıyla] okumuşlardır.

وقوله: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا) يخبر عن عجز العباد عن تعداد النعم فضلا عن القيام بشكرها، كما قال طلق بن حبيب، ﵀: إن حق الله أثقل من أن يقوم به العباد، وإن نعم الله أكثر من أن يحصيها العباد، ولكن أصبحوا توابين وامسُوا توابين.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız onu sayıp bitiremezsiniz” buyruğu, kulların bu nimetlerin şükrünü yerine getirmek bir yana, onları saymaktan bile âciz olduklarını haber vermektedir. Nitekim Talk b. Habîb rahimehullâh şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah'ın hakkı, kulların onu [hakkıyla] yerine getirebilmesinden daha ağırdır; Allah'ın nimetleri ise kulların onu sayabileceğinden çok daha fazladır. Fakat siz sabahı da akşamı da tövbe ederek karşılayın."

وفي صحيح البخاري: أن رسول الله ﷺ كان يقول: "اللهم، لك الحمد غير مَكْفِيّ ولا مودَع، ولا مستغنى عنه ربَّنا" .

Sahîh-i Buhârî'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle dediği [rivayet edilmiştir]: "Allahım! Sana kâfi görülmeyen, terk edilmeyen ve kendisinden müstağni kalınamayan bir hamd ile hamdederiz ey Rabbimiz!"

وقال الحافظ أبو بكر البزار في مسنده: حدثنا إسماعيل بن أبي الحارث، حدثنا داود بن المُحبّر، حدثنا صالح المرْيّ عن جعفر بن زيد العَبْدِي، عن أنس، عن النبي ﷺ أنه قال: "يخرج لابن آدم يوم القيامة ثلاثة دواوين، ديوان، فيه العمل الصالح، وديوان فيه ذنوبه، وديوان فيه النعم من الله تعالى عليه، فيقول الله لأصغر نعمه -أحسبَه. قال: في ديوان النعم: خذي ثمنك من عمله الصالح، فتستوعب عمله الصالح كله، ثم تَنَحّى وتقول: وعزتك ما استوفيت. وتبقى الذنوب والنعم فإذا أراد الله أن يرحم قال: يا عبدي، قد ضاعفتُ لك حسناتك وتجاوزت عن سيئاتك -أحسبه قال: ووهبت لك نعمي" غريب، وسنده ضعيف.

Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr Müsned'inde şöyle demiştir: Bize İsmâil b. Ebü'l-Hâris anlattı, bize Dâvûd b. el-Muhabber anlattı, bize Sâlih el-Murrî, Ca'fer b. Zeyd el-Abdî'den, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde Âdemoğlu için üç divan (amel defteri) çıkarılır: İçinde salih amellerin bulunduğu bir divan, içinde günahlarının bulunduğu bir divan ve içinde Yüce Allah'ın ona bahşettiği nimetlerin bulunduğu bir divan. Allah, nimetlerinin en küçüğüne -zannedersem [ravi] şöyle dedi- nimet divanında şöyle buyurur: 'Onun salih amelinden kendi karşılığını al.' O nimet, onun bütün salih amelini tüketir; sonra bir kenara çekilip 'İzzetine andolsun ki hakkımı tam almadım' der. Geriye ise günahlar ve nimetler kalır . Allah rahmet etmek istediğinde: 'Ey kulum! Senin için sevaplarını kat kat artırdım, günahlarını bağışladım' -zannedersem [şöyle de] dedi:- 've nimetlerimi de sana bağışladım' buyurur." Garib bir hadistir ve senedi zayıftır.

وقد روي في الأثر: أن داود، ﵇، قال: يارب، كيف أشكرك وشكري لك نعمة منك علي؟ فقال الله تعالى: الآن شكرتني يا داود، أي: حين اعترفت بالتقصير عن أداء شكر النعم.

Bir eserde rivayet edildiğine göre Dâvûd aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Sana şükretmem bile Senin bana olan bir nimetin iken Sana nasıl hakkıyla şükredebilirim?" demiş; bunun üzerine Yüce Allah: "İşte şimdi Bana şükrettin ey Dâvûd!" buyurmuştur; yani nimetlerin şükrünü eda etmekten aciz olduğunu itiraf ettiğin zaman.

وقال الشافعي، ﵀: الحمد لله الذي لا يؤدى شكر نعمة من نعمه، إلا بنعمة تُوجِب على مُؤدى ماضي نعَمه بأدائها، نعمة حادثةَ توجب عليه شكره بها .

Şâfiî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: "O'nun nimetlerinden herhangi bir nimetin şükrü, ancak geçmiş nimetlerin edasını yerine getiren kişiye, o şükrü eda etmesiyle yeni bir nimet borç kılan ve o yeni nimet için de kendisine tekrar şükretmeyi gerekli kılan başka bir nimet sayesinde eda edilebilen Allah'a hamdolsun."

وقال القائل في ذلك:

Şair bu hususta şöyle demiştir:

لو كل جَارِحَة مني لهَا لُغَةٌ … تُثْنيِ عَلَيكَ بما أولَيتَ مِنْ حَسنِ

Benim her bir uzvumun bir dili olsaydı da... Bahşettiğin güzelliklerden ötürü Sana övgüler düzseydi;

لَكَانَ ما زَادَ شُكري إذ شَكَرت به … إليكَ أبلغَ في الإحسَان والمننِ

Onunla şükrettiğimde şükrümün artması bile... Sana karşı iyilik ve lütufta bulunma hususunda daha üstün kalırdı.

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)}

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)} “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut! Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.'”

يذكر تعالى في هذا المقام محتجا على مشركي العرب، بأن البلد الحرام مكة إنما وضعت أول ما وضعت على عبادة الله وحده لا شريك له، وأن إبراهيم الذي كانت عامرة بسببه، آهلة تبرأ ممن عبد غير الله، وأنه دعا لمكة بالأمن فقال: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا) وقد استجاب الله له، فقال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧]، وقال تعالى:

Yüce [Allah] bu makamda Arap müşriklerine karşı delil getirerek zikretmektedir ki, Belde-i Harâm olan Mekke ilk kurulduğunda ancak tek ve ortaksız olan Allah'a ibadet esası üzerine kurulmuştu. Onun vesilesiyle imar edilip şenlendirildiği İbrâhim de Allah'tan başkasına tapanlardan berî olduğunu bildirmişti. Nitekim o, Mekke için güvenlik dileyerek: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا) “Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl!” demişti. Allah da onun bu duasını kabul buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [el-Ankebût: 67] “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanıp öldürülürken), bizim [orayı] güvenli bir harem yaptığımızı görmediler mi?”. Yüce [Allah] yine şöyle buyurmuştur:

{إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [آل عمران: ٩٦، ٩٧]، وقال في هذه القصة: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا) فعرفه كأنه دعا به بعد بنائها؛ ولهذا قال: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} [إبراهيم: ٣٩]، ومعلوم أن إسماعيل أكبر من إسحاق بثلاث عشرة سنة، فأما حين ذهب بإسماعيل وأمه وهو رضيع إلى مكان مكة، فإنه دعا أيضا فقال: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} [البقرة: ١٢٦]، كما ذكرناه هنالك في سورة البقرة مستقصى مطولا.

{إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemler için pek mübarek ve hidayet kaynağı olan [evdir]. Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur” [Âl-i İmrân: 96-97]. Bu kıssada ise: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا) “Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl” demiştir; [şehri] marife (belirli) olarak zikretmiştir, sanki bu duayı şehir inşa edildikten sonra yapmıştır. Nitekim bundan dolayı: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun” [İbrâhim: 39] demiştir. Bilinmektedir ki İsmâil, İshâk'tan on üç yaş büyüktür. İsmâil'i ve annesini henüz o süt emerken Mekke'nin bulunduğu yere götürdüğü zaman ise yine dua etmiş ve: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Rabbim! Burayı emniyetli bir şehir kıl” [Bakara: 126] demişti; nitekim bunu orada, Bakara Suresi'nde etraflıca ve uzun uzadıya zikretmiştik.

وقال: (وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأصْنَامَ) ينبغي لكل داع أن يدعو لنفسه ولوالديه ولذريته.

Ve: (وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأصْنَامَ) “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut!” demiştir. Dua eden her kimseye; kendisi, ebeveyni ve nesli için dua etmesi yakışır.

ثم ذكر أنه افتتن بالأصنام خلائق من الناس وأنه برئ ممن عبدها، ورد أمرهم إلى الله، إن شاء عذبهم وإن شاء غفر لهم كما قال عيسى، ﵇: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [المائدة: ١١٨]، وليس في هذا أكثر من الرد إلى مشيئة الله تعالى، لا تجويز وقوع ذلك.

Sonra insanlardan pek çok yaratığın putlarla fitneye düştüğünü, kendisinin onlara tapanlardan uzak olduğunu zikretmiş ve onların durumunu Allah'a havale etmiştir; dilerse onlara azap eder , dilerse onları bağışlar . Nitekim Îsâ aleyhisselâm da: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” [Mâide: 118] demiştir. Bunda, işi Allah Teâlâ'nın dilemesine havale etmekten başka bir şey yoktur; yoksa bunun gerçekleşmesini caiz görmek [anlamında] değildir.

قال عبد الله بن وهب: حدثنا عمرو بن الحارث، أن بكر بن سَوَادة حدثه، عن عبد الرحمن بن جُبَير عن عبد الله بن عمرو، أن رسول الله ﷺ تلا قول إبراهيم: (رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) وقول عيسى ﵇: (إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) ورفع يديه، [ثم] قال: "اللهم أمتي، اللهم أمتي، اللهم أمتي"، وبكى فقال الله: [يا جبريل] اذهب إلى محمد -وربك أعلم وسله ما يبكيك؟ فأتاه جبريل، ﵇، فسأله، فأخبره رسول الله ﷺ ما قال، [قال] فقال الله: اذهب إلى محمد، فقل له: إنا سنرضيك في أمتك ولا نسوءك .

Abdullah b. Vehb şöyle dedi: Bize Amr b. el-Hâris anlattı ki Bekr b. Sevâde ona rivayet etmiş, o Abdurrahman b. Cübeyr'den , o Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İbrâhim'in şu sözünü: (رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” ve Îsâ aleyhisselâm'ın şu sözünü : (إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” okudu, ellerini kaldırdı, [sonra] : "Allahım, ümmetim! Allahım, ümmetim! Allahım, ümmetim!" dedi ve ağladı. Bunun üzerine Allah: "[Ey Cibrîl!] Muhammed'e git -Rabbin en iyi bilendir- ve ona kendisini neyin ağlattığını sor" buyurdu. Cibrîl aleyhisselâm ona gelip sordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona ne söylediğini haber verdi. [Ravi dedi ki:] Bunun üzerine Allah: "Ey Cibrîl, Muhammed'e git ve ona de ki: Biz ümmetin konusunda seni hoşnut edeceğiz ve seni üzmeyeceğiz" buyurdu .

{رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)}

{رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)} “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, Senin hürmetli kılınmış Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık insanların bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve şükretsinler diye onları türlü meyvelerle rızıklandır.”

وهذا يدل على أن هذا دعاء ثان بعد الدعاء الأول الذي دعا به عندما ولى عن هاجر وولدها، وذلك قبل بناء البيت، وهذا كان بعد بنائه، تأكيدًا ورغبة إلى الله، ﷿؛ ولهذا قال: (عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ)

Bu [ayet], bunun Hâcer ile oğlunu bırakıp geri döndüğü esnada yaptığı ilk duadan sonraki ikinci bir dua olduğuna delalet etmektedir; zira o ilk dua Beyt'in inşasından önceydi, bu dua ise inşasından sonra, bir tekit ve Azîz ve Celîl olan Allah'a bir yakarış olarak vaki olmuştur. Nitekim bundan dolayı: (عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ) “Senin hürmetli kılınmış Beyt'inin yanında” demiştir.

وقوله: (رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ) قال ابن جرير: هو متعلق بقوله: "المحرم" أي: إنما جعلته محرما ليتمكن أهله من إقامة الصلاة عنده.

Yüce Allah'ın: (رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ) “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye...” buyruğu hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu [ifade], O'nun "el-Muharrem" (hürmetli kılınmış) sözüne taalluk etmektedir; yani: Sen orayı, ancak halkı O'nun huzurunda namazı ikame edebilsinler diye hürmetli kıldın.

(فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ) قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير: لو قال: "أفئدة الناس" لازدحم عليه فارس والروم واليهود والنصارى والناس كلهم، ولكن قال: (مِنَ النَّاسِ) فاختص به المسلمون.

(فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ) “Artık insanların bir kısmının gönüllerini onlara meylettir”. İbn Abbâs, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: "Eğer 'insanların gönüllerini' demiş olsaydı, oraya Farslar, Rumlar, Yahudiler , Hristiyanlar ve bütün insanlar akın ederdi. Fakat 'insanların bir kısmının' (مِنَ النَّاسِ) demiştir, bu sebeple [bu meyil] sadece Müslümanlara has olmuştur."

وقوله: (وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ) أي: ليكون ذلك عونا لهم على طاعتك وكما أنه (وَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ) فاجعل لهم ثمارا يأكلونها. وقد استجاب الله ذلك، كما قال: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} [القصص: ٥٧] وهذا من لطفه تعالى وكرمه ورحمته وبركته: أنه ليس في البلد الحرام مكة شجرة مثمرة، وهي تجبى إليها ثمرات ما حولها، استجابة لخليله إبراهيم، ﵊.

Yüce Allah'ın: (وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ) “ve onları türlü meyvelerle rızıklandır” sözü; Sana itaat etmelerine bu bir yardım olsun ve burası (وَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ) “ekinsiz bir vadi” olduğu gibi, onlara yiyecekleri meyveler ihsan eyle demektir. Yüce Allah da bu duayı kabul etmiş ve nitekim şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} “Biz onları katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” [Kasas: 57]. Harem beldesi olan Mekke'de meyve veren bir ağaç bulunmadığı hâlde, Halîl'i İbrâhim aleyhisselâm'ın duasına icabet olarak etrafındaki yerlerin ürünlerinin oraya toplanıp getirilmesi, Yüce Allah'ın lütfundan, kereminden, rahmetinden ve bereketindendir.

{رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩) رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)}

{رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩) رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen, gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir. Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan bir kimse eyle; zürriyetimden de [böyle kimseler yarat]. Rabbimiz! Duamı kabul buyur. Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve müminleri bağışla.”

قال ابن جرير: يقول تعالى مخبرا عن إبراهيم خليله أنه قال: (رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ) أي: أنت تعلم قصدي في دعائي وما أردت بدعائي لأهل هذا البلد، وإنما هو القصد إلى رضاك والإخلاص لك، فإنك تعلم الأشياء كلها ظاهرها وباطنها، ولا يخفى عليك منها شيء في الأرض ولا في السماء.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Yüce Allah Halîl'i İbrâhim'den haber vererek onun şöyle dediğini bildirmektedir: (رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ) “Rabbimiz! Şüphesiz Sen, gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin”; yani: Sen duamdaki maksadımı ve bu beldenin halkı için dua etmekle neyi kastettiğimi bilirsin; zira bu ancak Senin rızana yönelmek ve Sana ihlâsla bağlanmaktır. Çünkü Sen her şeyi, açığını da gizlisini de bilirsin; yerde ve gökte hiçbir şey Sana gizli kalmaz.

ثم حمد ربه، ﷿، على ما رزقه من الولد بعد الكبر، فقال: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ) أي: إنه ليستجيب لمن دعاه، وقد استجاب لي فيما سألته من الولد.

Sonra yaşlılıktan sonra kendisine lütfettiği çocuktan dolayı Rabbi Azîz ve Celîl'e hamdederek şöyle demiştir: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ) “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir”; yani: O, Kendisine dua edene icabet edendir; nitekim O'ndan istediğim çocuk hususunda bana icabet buyurmuştur.

ثم قال: (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ) أي: محافظا عليها مقيما لحدودها (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) أي: واجعلهم كذلك مقيمين الصلاة (رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ) أي: فيما سألتك فيه كله.

Sonra: (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ) “Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan bir kimse eyle”; yani onu muhafaza eden, sınırlarını yerine getiren (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) “zürriyetimden de”; yani onları da namazı dosdoğru kılanlar eyle (رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ) “Rabbimiz! Duamı kabul buyur”; yani Senden dilediğim her hususta kabul eyle demiştir.

(رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ) وقرأ بعضهم: "ولوالدي"، على الإفراد وكان هذا قبل أن يتبرأ من أبيه لما تبين له عداوته لله، ﷿، (وَلِلْمُؤْمِنِينَ) أي: كلهم (يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ) أي: يوم تحاسب عبادك فتجزيهم بأعمالهم، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر، [والله أعلم].

{رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ} “Rabbimiz! Beni, anne ve babamı bağışla”; bazısı [bu lafzı] tekil olarak "ve livâlidî" [babamı] şeklinde okumuştur. Bu [dua], Allah Azîz ve Celîl'e düşmanlığı kendisine apaçık belli olunca babasından teberri etmesinden (ilişiğini kesmesinden) önce idi. {وَلِلْمُؤْمِنِينَ} “Ve müminleri de”; yani hepsini, {يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} “hesabın görüleceği gün”; yani kullarını hesaba çekip amellerinin karşılığını onlara vereceğin gün; eğer [amel] hayır ise hayır, şer ise şer olarak [karşılık bulur]. [En doğrusunu Allah bilir.]

{وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ (٤٢)}

{وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ (٤٢)} “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteliyor.”

يقول [تعالى شأنه] (وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ) يا محمد (غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ) أي: لا تحسبه إذ أنظرهم وأجلهم أنه غافل عنهم مهمل لهم، لا يعاقبهم على صنعهم بل هو يحصي ذلك عليهم ويعده عدا، أي: (إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ) أي: من شدة الأهوال يوم القيامة.

[Şânı Yüce olan Allah] buyuruyor ki : Ey Muhammed! (وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ) (غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ) “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!”; yani onlara mühlet verip süre tanıdığında sakın onları başıboş bıraktığını, yaptıklarından ötürü kendilerini cezalandırmayacağını sanma! Bilakis O, bunları onlar aleyhine tek tek sayıp kaydetmektedir. Yani: (إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ) “O, onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteliyor”; yani kıyamet gününün dehşetlerinin şiddetinden ötürü.

{مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣) وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ}

{مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣) وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} “Başlarını dikerek koşarlar, bakışları kendilerine dönmez ve kalpleri bomboştur. İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar!”

ثم ذكر تعالى كيفية قيامهم من قبورهم ومجيئهم إلى قيام المحشر فقال: (مُهْطِعِينَ) أي: مسرعين، كما قال تعالى: {مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ [يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ] } [القمر: ٨]، وقال تعالى: {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} إلى قوله: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} [طه: ١٠٨ - ١١١]، وقال تعالى: {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} [المعارج: ٤٣].

Sonra Yüce Allah onların kabirlerinden kalkış ve mahşer yerine geliş şekillerini zikrederek şöyle buyurmuştur: (مُهْطِعِينَ) “koşarlar”; yani süratle giderler. Nitekim Yüce Allah: {مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ [يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ] } “Çağırana doğru koşarak [kâfirler: 'Bu pek zorlu bir gündür' derler]” [Kamer: 8] buyurmuştur. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} “O gün, hiçbir eğriliği olmayan o çağırıcıya uyarlar. Sesler Rahmân'ın huzurunda kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” ayetinden şu sözüne kadar: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} “Bütün yüzler, dâima diri ve her şeyi ayakta tutan [Allah'a] boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır” [Tâhâ: 108-111]. Ve Yüce Allah: {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} “O gün kabirlerden sanki dikili taşlara koşuyorlarmış gibi süratle çıkarlar” [Meâric: 43] buyurmuştur.

وقوله: (مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ) قال ابن عباس، ومجاهد وغير واحد: رافعي رءوسهم.

Yüce Allah'ın: (مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ) “başlarını dikerek” sözü hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve pek çok âlim: "Başlarını yukarı kaldıranlar" demişlerdir.

(لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ) أي: [بل] أبصارهم طائرة شاخصة، يديمون النظر لا يطرفون لحظة لكثرة ما هم فيه من الهول والفكرة والمخافة لما يحل بهم، عياذًا بالله العظيم من ذلك؛ ولهذا قال: (وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ) أي: وقلوبهم خاوية خالية ليس فيها شيء لكثرة [الفزع و] الوجل والخوف. ولهذا قال قتادة وجماعة: إن أمكنة أفئدتهم خالية لأن القلوب لدى الحناجر قد خرجت من أماكنها من شدة الخوف. وقال بعضهم: (هَوَاءٌ) خراب لا تعي شيئا.

(لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ) “bakışları kendilerine dönmez”; yani: [Aksine] gözleri dehşetle dikilmiş ve donakalmıştır, başlarına gelecek şeyden dolayı içinde bulundukları korku, düşünce ve endişenin çokluğundan ötürü bir an bile gözlerini kırpmadan sürekli bakakalırlar -bundan Yüce Allah'a sığınırız-. Bundan dolayı: (وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ) “ve kalpleri bomboştur” buyurmuştur; yani aşırı [dehşet ve] ürperti ve korkudan dolayı kalpleri bomboş, bomboş ve içinde hiçbir şey kalmamış hâldedir. Bu sebeple Katâde ve bir topluluk: Korkunun şiddetinden kalpler gırtlaklara dayandığı ve yerlerinden çıktığı için kalplerinin yerleri boştur demişlerdir. Bazıları ise: (هَوَاءٌ) "haraptır, hiçbir şeyi kavrayamaz " demişlerdir.

ولشدة ما أخبر الله تعالى [به] عنهم، قال لرسوله: (وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ).

Yüce Allah onlar hakkında haber verdiği [durumun] şiddetinden ötürü Resûlüne şöyle buyurmuştur: (وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ) “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar!”

{فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأَمْثَالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦)}

{فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأَمْثَالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦)} “O zulmedenler derler ki: ‘Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de Senin davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım!’ [Onlara şöyle denilir:] ‘Daha önce siz, sizin için hiçbir zeval (son bulma) olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de vermiştik. Gerçekten onlar tuzaklarını kurmuşlardı; oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile tuzakları[nın karşılığı] Allah katındadır.’”

يقول تعالى مخبرًا عن قيل الذين ظلموا أنفسهم، عند معاينة العذاب: (رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ) كما قال تعالى: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [المؤمنون: ٩٩، ١٠٠]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ * وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ} [المنافقون: ٩، ١٠]، وقال تعالى مخبرا عنهم في حال محشرهم: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]، وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٧، ٢٨]، وقال تعالى: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} [فاطر: ٣٧].

Yüce Allah azabı gördükleri anda nefislerine zulmedenlerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: (رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ) “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de Senin davetine uyalım ve peygamberlere tabi olalım!”. Nitekim Yüce Allah: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman: 'Rabbim! Beni geri döndür, ta ki terk ettiğim [dünyada] salih ameller işleyeyim' der. Hayır! Şüphesiz bu, onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir. Onların arkasında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır” [Mü'minûn: 99-100] buyurmuştur. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ * وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Birinize ölüm gelip de: 'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!' demesinden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” [Münâfikûn: 9-10]. Ve Yüce Allah onların mahşerdeki hâllerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} “O suçluları, Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş olarak: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, şüphesiz biz kesin olarak inandık' derlerken bir görsen!” [Secde: 12]. Ve Yüce Allah: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ateşin başında durdurulup da: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı. Eğer geri döndürülselerdi, menedildikleri şeylere mutlaka yine dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar” [En'âm: 27-28] buyurmuştur. Ve Yüce Allah: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da yapmakta olduklarımızdan farklı olarak salih amel işleyelim' diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] 'Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Ve size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur'” [Fâtır: 37] buyurmuştur.

وقال تعالى رادا عليهم في قولهم هذا: (أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ) أي: أو لم تكونوا تحلفون من قبل هذه الحال: أنه لا زوال لكم عما أنتم فيه، وأنه لا معاد ولا جزاء، فذوقوا هذا بذاك.

Yüce Allah onların bu sözlerine karşılık vererek şöyle buyurmuştur: (أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ) “Daha önce siz, sizin için hiçbir zeval (sona erme) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?”; yani bu hâlden önce: İçinde bulunduğunuz durumdan sizin için hiçbir zeval olmayacağına, bir dönüş ve bir cezanın bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz? İşte o [yalanlamanız] sebebiyle bunu tadın!

قال مجاهد وغيره: (مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ) أي: ما لكم من انتقال من الدنيا إلى الآخرة، كما أخبر عنهم تعالى: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} [النحل: ٣٨].

Mücâhid ve başkaları: (مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ) “sizin için hiçbir zeval olmadığına” sözünün; sizin için dünyadan ahirete hiçbir intikal olmadığına [yemin etmemiş miydiniz?] demek olduğunu belirtmişlerdir; nitekim Yüce Allah onlar hakkında: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir” [Nahl: 38] buyurarak haber vermiştir.

(وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ) أي: قد رأيتم وبلغكم ما أحللنا بالأمم المكذبة قبلكم، ومع هذا لم يكن لكم فيهم معتبر، ولم يكن فيما أوقعنا بهم مزدجر لكم {حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ} [القمر: ٥].

(وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ) “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ve onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu, size misaller de vermiştik”; yani sizden önceki yalanlayan ümmetlerin başına neler getirdiğimizi gördünüz ve bu size ulaştı; buna rağmen onlarda sizin için bir ibret olmadı ve başlarına getirdiğimiz şeyler sizin için bir caydırıcı olmadı . {حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ} “[Bu,] doruk noktasına ulaşmış bir hikmettir; fakat uyarılar bir fayda vermiyor” [Kamer: 5].

وقد روى شعبة، عن أبي إسحاق، عن عبد الرحمن [بن دابيل] أن عليا، ﵁، قال في هذه الآية: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) قال: أخذ ذاك الذي حاج إبراهيم في ربه نسرين صغيرين، فرباهما حتى استغلظا واستعلجا وشبا .

Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman [b. Dâbîl'den] rivayet etmiştir ki Ali radıyallâhu anh: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) “Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile...” ayeti hakkında şöyle demiştir: İbrâhim ile Rabbi hakkında tartışan o kimse, iki küçük kartal yavrusu alıp onları irileşip, güçlenip büyüyünceye kadar besledi.

قال: فأوثق رِجْل كل واحد منهما بوتد إلى تابوت، وجوعهما، وقعد هو ورجل آخر في التابوت قال: -ورفع في التابوت عصا على رأسه اللحم -قال: فطارا [قال] وجعل يقول لصاحبه: انظر، ما ترى؟ قال: أرى كذا وكذا، حتى قال: أرى الدنيا كلها كأنها ذباب. قال: فقال: صوب العصا،

[Ali] dedi ki: Her birinin bir ayağını bir kazıkla sandığa bağladı, onları aç bıraktı; kendisi ile başka bir adam sandığa oturdu. Dedi ki: Sandıkta, ucunda et bulunan bir sopa yukarı kaldırdı. Dedi ki: Bunun üzerine [kuşlar] uçtu. [Dedi ki:] [O kimse] arkadaşına: "Bak, ne görüyorsun?" demeye başladı. [Arkadaşı]: "Şöyle şöyle görüyorum" dedi; en sonunda: "Bütün dünyayı sanki bir sinek gibi görüyorum" dedi. [Ali] dedi ki: Bunun üzerine [o kimse]: "Sopayı aşağı doğru çevir" dedi,