فصوبها، فهبطا. قال: فهو قول الله، ﷿: (وإن كاد مكرهم لتزول منه الجبال). قال أبو إسحاق: وكذلك هي في قراءة عبد الله: "وإن كاد مكرهم" .
[Arkadaşı] sopayı aşağı doğru çevirdi, onlar da indiler. [Ali] dedi ki: İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğudur: (وإن كاد مكرهم لتزول منه الجبال). Ebû İshâk dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde de böyledir: "وإن كاد مكرهم" (Onların tuzakları neredeyse... idi) .
قلت: وكذا رُوي عن أبي بن كعب، وعمر بن الخطاب، ﵄، أنهما قرآ: "وإن كاد"، كما قرأ علي. وكذا رواه سفيان الثوري، وإسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عبد الرحمن بن أذنان عن علي، فذكر نحوه.
Ben derim ki: Übey b. Ka'b ve Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anhümâ da Ali'nin okuduğu gibi "وإن كاد" şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Süfyân es-Sevrî ve İsrâîl de Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman b. Üznân'dan , o da Ali'den bunun benzerini rivayet etmiştir.
وكذا رُوي عن عكرمة أن سياق هذه القصة لنمرود ملك كنعان: أنه رام أسباب السماء بهذه الحيلة والمكر، كما رام ذلك بعده فرعون ملك القبط في بناء الصرح، فعجزا وضعفا. وهما أقل وأحقر، وأصغر وأدحر.
Aynı şekilde İkrime'den, bu kıssanın bağlamının Kenan hükümdarı Nemrud hakkında olduğu; bu hile ve tuzakla göğün yollarına ulaşmayı amaçladığı, nitekim ondan sonra Kıptîlerin hükümdarı Firavun'un da kule inşa ettirerek bunu amaçladığı rivayet edilmiştir. İkisi de aciz ve zayıf düşmüşlerdir. Onlar [bunu yapmaktan] çok daha önemsiz, hakir, küçük ve perişandırlar.
وذكر مجاهد هذه القصة عن بختنصر، وأنه لما انقطع بصره عن الأرض وأهلها، نودي أيها الطاغية: أين تريد؟ فَفَرق، ثم سمع الصوت فوقه فصوب الرماح، فصَوبت النسور، ففزعت الجبال من هدتها، وكادت الجبال أن تزول من حس ذلك، فذلك قوله: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ)
Mücâhid bu kıssayı Buhtunnasr hakkında zikretmiştir; gözü yerden ve yer halkından kesilince: 'Ey azgın! Nereye gitmek istiyorsun?' diye seslenildi. Bunun üzerine korktu; sonra yukarısından sesi işitince mızrakları aşağı çevirdi, kartallar da aşağı yöneldi. Dağlar onların gürültüsünden dehşete düştü ve dağlar bunun şiddetinden neredeyse yok olup gidecekti. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) “Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile...”
ونقل ابن جُريج عن مجاهد أنه قرأها: "لَتَزُولُ منه الجبال"، بفتح اللام الأولى، وضم الثانية.
İbn Cüreyc , Mücâhid'den onun bunu, ilk lâm'ın fethası ve ikincisinin zammesiyle "لَتَزُولُ منه الجبال" şeklinde okuduğunu nakletmiştir.
وروى العوفي عن ابن عباس في قوله: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) يقول: ما كان مكرهم لتزول منه الجبال. وكذا قال الحسن البصري، ووجهه ابن جرير بأن هذا الذي فعلوه بأنفسهم من كفرهم بالله وشركهم به، ما ضر ذلك شيئا من الجبال ولا غيرها، وإنما عاد وبال ذلك على أنفسهم.
el-Avfî, İbn Abbâs'ın: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) “Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi. Hasan-ı Basrî de böyle demiştir. İbn Cerîr bunu şöyle açıklamıştır: Onların Allah'ı inkâr etmeleri ve O'na şirk koşmalarıyla kendi nefislerine yaptıkları bu şey, dağlara da başkasına da hiçbir zarar vermemiştir; bunun vebali ancak kendi nefislerine dönmüştür.
قلت: ويشبه هذا إذا قوله تعالى: {وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} [الإسراء: ٣٧].
Ben derim ki: Bu durumda bu, Yüce Allah'ın şu buyruğuna benzer: {وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin” [İsrâ: 37].
والقول الثاني في تفسيرها: ما رواه علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) يقول شركهم، كقوله: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} [مريم: ٩٠ - ٩١]، وهكذا قال الضحاك وقتادة.
Bu [ayetin] tefsirindeki ikinci görüş; Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu görüştür: (وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ) “Tuzakları sebebiyle dağlar yerinden oynayacak olsa bile”; [İbn Abbâs] onların şirki, demek olduğunu söylemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir!” [Meryem: 90-91]. Dahhâk ve Katâde de böyle demiştir.
{فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨)}
{فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨)} “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîz'dir, intikam sahibidir. (47) O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür ve [bütün insanlar] Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. (48)”
يقول تعالى مقررًا لوعده ومؤكدًا: (فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ) أي: من نصرتهم في الحياة الدنيا ويوم يقوم الأشهاد.
Yüce Allah vaadini pekiştirerek ve teyit ederek şöyle buyurur: (فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ) “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!”; yani dünya hayatında ve şahitlerin ayağa kalkacağı günde onlara yardım etme [vaadinden].
ثم أخبر أنه ذو عزة لا يمتنع عليه شيء أراده، ولا يغالب، وذو انتقام ممن كفر به وجحده (وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) [الطور: ١١]؛ ولهذا قال: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) أي: وعده هذا حاصل يوم تبدل الأرض غير الأرض، وهي هذه على غير الصفة المألوفة المعروفة، كما جاء في الصحيحين، من حديث أبي حازم، عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله ﷺ: "يحشر الناس يوم القيامة على أرض بيضاء عفراء، كقرصة النقي، ليس فيها معلم لأحد" .
Sonra O, dilediği hiçbir şeyin Kendisine engel olamayacağı ve Kendisine galip gelinemeyecek bir izzet sahibi olduğunu; Kendisini inkâr edip reddedenlerden intikam alacağını bildirmiştir: (وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) “O gün yalanlayanların vay haline!” [Tûr: 11]. Bundan dolayı: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” buyurmuştur; yani O'nun bu vaadi, yeryüzünün başka bir yere dönüştürüldüğü gün gerçekleşecektir. O günkü [yer], bilinen ve alışılmış niteliğinin dışındadır; nitekim Sahîhayn'da Ebû Hâzim'in Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar kıyamet günü, bembeyaz, tertemiz undan yapılmış çörek gibi, üzerinde hiç kimseye ait bir işaret bulunmayan beyazımsı bir toprak üzerinde haşrolunurlar" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن أبي عدي، عن داود، عن الشعبي، عن مسروق، عن عائشة أنها قالت: أنا أول الناس سأل رسول الله ﷺ عن هذه الآية: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ) قالت: قلت: أين الناس يومئذ يا رسول الله؟ قال: "على الصراط".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adiy, Dâvûd'dan, o Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den rivayet etti ki Âişe şöyle demiştir: İnsanlar arasında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti ilk soran bendim: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ) “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür ve [bütün insanlar] Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar”. Âişe dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, o gün insanlar nerede olacak?' dedim. "Sırat üzerinde" buyurdu.
رواه مسلم منفردًا به دون البخاري، والترمذي، وابن ماجه، من حديث داود بن أبي هند، به وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bunu Buhârî hariç tek başına Müslim, Tirmizî ve İbn Mâce, Dâvûd b. Ebî Hind hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: Hasen sahihtir, demiştir.
ورواه أحمد أيضا، عن عفان، عن وهيب عن داود، عن الشعبي، عنها ولم يذكر مسروقًا .
Ahmed bunu ayrıca Affân'dan, o Vüheyb'den , o Dâvûd'dan, o Şa'bî'den, o da Âişe'den nakletmiş; Mesrûk'u zikretmemiştir .
وقال قتادة، عن حسان بن بلال المزني، عن عائشة، ﵂، أنها سألت رسول الله ﷺ عن قول الله: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) قال: قالت يا رسول الله، فأين الناس يومئذ؟ قال: "لقد سألتني عن شيء ما سألني عنه أحد من أمتي، ذاك أن الناس على جسر جهنم" .
Katâde, Hassân b. Bilâl el-Müzenî'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre Âişe, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” buyruğunu sordu. [Ravi] dedi ki: Âişe: 'Ey Allah'ın Resûlü, peki o gün insanlar nerede olacak?' dedi. Resûlullah: "Bana ümmetimden hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun; insanlar cehennem köprüsü üzerindedirler" buyurdu .
وروى الإمام أحمد، من حديث حبيب بن أبي عمرة، عن مجاهد، عن ابن عباس، حدثتني عائشة أنها سألت رسول الله ﷺ، عن قوله تعالى: {وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [الزمر: ٦٧]،
İmâm Ahmed, Habîb b. Ebî Amra hadisinden; o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] rivayet etti: Âişe bana, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: {وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “Kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (kudret elindedir), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” [ez-Zümer, 39/67] buyruğu hakkında sorduğunu anlattı,
فأين الناس يومئذ يا رسول الله؟ قال: "هم على متن جهنم" .
'O gün insanlar nerede olacak ey Allah'ın Resûlü?' diye sorduğunu, onun da: "Cehennemin üzerindedirler" buyurduğunu anlattı .
وقال ابن جرير: حدثنا الحسن، حدثنا علي بن الجعد، أخبرني القاسم، سمعت الحسن قال: قالت عائشة: يا رسول الله، (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) فأين الناس يومئذ؟ قال: "إن هذا شيء ما سألني عنه أحد"، قال: "على الصراط يا عائشة".
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, bize Ali b. el-Ca'd anlattı, bana el-Kâsım haber verdi; el-Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Âişe dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) “O gün yer başka bir yere dönüştürülür”, peki o gün insanlar nerede olacak?' Resûlullah: "Bu, bana hiç kimsenin sormadığı bir şeydir" dedi ve: "Sırat üzerinde, ey Âişe!" buyurdu.
ورواه أحمد، عن عفان عن القاسم بن الفضل، عن الحسن، به .
Ahmed bunu Affân'dan , o el-Kâsım b. el-Fadl'dan, o el-Hasan'dan bu isnadla rivayet etti .
وقال الإمام مسلم بن الحجاج في صحيحه: حدثني الحسن بن علي الحلواني، حدثنا أبو تَوْبة الربيع بن نافع، حدثنا معاوية بن سلام، عن زيد -يعني: أخاه -أنه سمع أبا سلام، حدثني أبو أسماء الرَّحَبِي؛ أن ثوبان مولى رسول الله ﷺ حدثه قال: كنت قائما عند رسول الله ﷺ، فجاءه حَبر من أحبار اليهود، فقال: السلام عليك يا محمد. فدفعته دفعة كاد يُصرَع منها، فقال: لم تدفعني؟ فقلت: ألا تقول: يا رسول الله؟! فقال اليهودي: إنما ندعوه باسمه الذي سَمّاه به أهله! فقال رسول الله ﷺ: "إن اسمي محمد الذي سماني به أهلي". فقال اليهودي: جئت أسألك. فقال رسول الله ﷺ: "أينفعك شيء إن حدثتك؟ " فقال: أسمع بأذني. فنكت رسول الله ﷺ بعود معه، فقال: "سل". فقال اليهودي: أين يكون الناس يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات؟ فقال رسول الله ﷺ: "هم في الظلمة دون الجسر" قال: فمن أول الناس إجازة؟ قال: فقال: " [فقراء] المهاجرين". قال اليهودي: فما تُحْفَتهُم حين يدخلون الجنة؟ قال: "زيادة كبد النون" قال: فما غذاؤهم في أثرها؟ قال: "ينحر لهم ثور الجنة الذي كان يأكل من أطرافها". قال: فما شرابهم عليه؟ قال: "من عين فيها تسمى سلسبيلا". قال: صدقت. قال: وجئت أسألك عن شيء لا يعلمه أحد من أهل الأرض إلا نبي أو رجل أو رجلان؟ قال: "أينفعك إن حدثتك؟ " قال: أسمع بأذني. قال: جئت أسألك عن الولد. قال: "ماء الرجل أبيض وماء المرأة أصفر، فإذا اجتمعا فَعَلا منيُّ الرجل منيَّ المرأة أذكرا بإذن الله -تعالى -وإذا علا مني المرأة مني الرجل أنَّثا بإذن الله" قال اليهودي: لقد صدقت، وإنك لنبي. ثم انصرف، فقال رسول الله ﷺ: "لقد سألني هذا عن الذي سألني عنه، وما لي علم بشيء منه، حتى أتاني الله به" .
İmâm Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde dedi ki: Bana el-Hasan b. Ali el-Hulvânî anlattı, bize Ebû Tevbe er-Rebî' b. Nâfi' anlattı, bize Muâviye b. Sellâm, Zeyd'den -yani kardeşinden- rivayet etti; o Ebû Sellâm'ı işitmiş, bana Ebû Esmâ er-Rahabî anlattı ki; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Sevbân ona şöyle anlatmıştır: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında ayakta duruyordum, derken Yahudi bilginlerinden bir bilgin geldi ve: 'es-Selâmu aleyke ya Muhammed' dedi. Ben onu neredeyse yere düşürecek şiddette ittim. O: 'Beni niye itiyorsun?' dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü demiyor musun?!' dedim. Yahudi: 'Biz ona ancak ailesinin verdiği isimle hitap ederiz!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Benim ismim, ailemin bana verdiği Muhammed'dir" buyurdu. Yahudi: 'Sana soru sormaya geldim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sana anlatsam bir faydası olur mu?" buyurdu. O: 'Kulağımla dinlerim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elindeki bir çubukla yeri dürttü ve: "Sor" buyurdu. Yahudi: 'Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün insanlar nerede olacak?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Köprünün önündeki karanlıktadırlar" buyurdu. Yahudi: 'Peki [köprüyü] ilk geçecek insanlar kimlerdir?' dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah: "Muhacirlerin [fakirleridir]" buyurdu. Yahudi: 'Cennete girdiklerinde ikramları nedir?' dedi. "Balığın ciğerinin fazlalığıdır" buyurdu. Yahudi: 'Bunun ardından yiyecekleri nedir?' dedi. "Onlar için cennetin etrafından otlayan cennet öküzü kesilir" buyurdu. Yahudi: 'Bunun üzerine içecekleri nedir?' dedi. "Orada Selsebîl diye adlandırılan bir pınardandır" buyurdu. [Yahudi]: 'Doğru söyledin' dedi. Yahudi dedi ki: 'Sana yeryüzü ehlinden bir peygamber veya bir iki adam dışında hiç kimsenin bilmediği bir şeyi sormaya geldim'. Resûlullah: "Sana anlatsam bir faydası olur mu?" buyurdu. O: 'Kulağımla dinlerim' dedi. Yahudi: 'Sana çocuğu sormaya geldim' dedi. Resûlullah: "Erkeğin suyu beyaz, kadının suyu sarıdır. İkisi birleştiğinde erkeğin menisi kadının menisine üstün gelirse Yüce Allah'ın izniyle erkek çocuk olur ; kadının menisi erkeğin menisine üstün gelirse Allah'ın izniyle kız çocuk olur" buyurdu. Yahudi: 'Gerçekten doğru söyledin ve şüphesiz sen bir peygambersin' dedi, sonra dönüp gitti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şu adam bana sorduğu şeyi sordu; Allah onu bana getirinceye kadar bu konuda hiçbir bilgim yoktu" buyurdu .
[و] قال أبو جعفر بن جرير الطبري: حدثني ابن عوف، حدثنا أبو المغيرة، حدثنا ابن أبي
[Ve] Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî dedi ki: Bana İbn Avf anlattı, bize Ebü'l-Muğîre anlattı, bize İbn Ebî
مريم، حدثنا سعيد بن ثوبان الكَلاعي، عن أبي أيوب الأنصاري، قال: أتى النبيَّ ﷺ حَبْر من اليهود فقال: أرأيت إذ يقول الله في كتابه: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) فأين الخَلْق عند ذلك؟ فقال: "أضياف الله، فلن يعجزهم ما لديه" .
Meryem anlattı, bize Saîd b. Sevbân el-Kelâî, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den anlattı, o şöyle dedi: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bir bilgin gelip dedi ki: 'Allah'ın Kitabında: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” buyurması hakkında ne dersin, o esnada yaratılmışlar nerede olacak?' Peygamber: "Allah'ın misafirleridirler; O'nun katındakiler onlara yetersiz gelmez" buyurdu.
ورواه ابن أبي حاتم، من حديث أبي بكر بن عبد الله بن أبي مريم، به.
İbn Ebî Hâtim bunu Ebû Bekr b. Abdillâh b. Ebî Meryem hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir.
وقال شعبة: أخبرنا أبو إسحاق، سمعت عمرو بن ميمون -وربما قال: قال عبد الله، وربما لم يقل -فقلت له: عن عبد الله؟ فقال: سمعت عمرو بن ميمون يقول: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) قال: أرض كالفضة البيضاء نقية، لم يسفك فيها دم، ولم يعمل عليها خطيئة، ينفذهم البصر، ويسمعهم الداعي، حفاةً عراة كما خلقوا. قال: أراه قال: قياما حتى يُلجِمَهم العرق .
Şu'be dedi ki: Bize Ebû İshâk haber verdi; Amr b. Meymûn'u işittim -bazen: Abdullah dedi ki, derdi; bazen de demezdi- ben ona: 'Abdullah'tan mı?' dedim. O da: Amr b. Meymûn'un: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim, dedi: Beyaz gümüş gibi, tertemiz, üzerinde kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş bir topraktır; göz hepsini görür, çağıran hepsine sesini duyurur; yaratıldıkları gibi yalınayak ve çıplaktırlar. [Ravi] dedi ki: Sanırım şöyle dedi: Ter onları gemleyinceye kadar ayaktadırlar .
وروي من وجه آخر عن شعبة وعن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون، عن ابن مسعود، بنحوه. وكذا رواه عاصم، عن زرّ، عن ابن مسعود، به.
Başka bir yoldan Şu'be'den ve İsrâîl'den, onlar Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da İbn Mes'ûd'dan benzer şekilde rivayet edilmiştir. Âsım da Zirr'den, o İbn Mes'ûd'dan bu isnadla böyle rivayet etmiştir.
وقال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون، لم يخبر به. أورد ذلك كله ابن جرير .
Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan rivayet etmiş fakat bunu haber vermemiştir. Bütün bunları İbn Cerîr zikretmiştir .
وقد قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن عبد الله بن عُبَيد بن عَقِيل، حدثنا سهل بن حماد أبو عتاب، حدثنا جرير بن أيوب، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون، عن عبد الله، عن النبي ﷺ في قول الله، ﷿: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) قال: "أرض بيضاء لم يسقط عليها دم ولم يعمل عليها خطيئة". ثم قال: لا نعلم رفعه إلا جرير بن أيوب، وليس بالقوي .
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Akîl anlattı, bize Sehl b. Hammâd Ebû Attâb anlattı, bize Cerîr b. Eyyûb, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o Abdullah'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Üzerine kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş beyaz bir topraktır". Sonra [el-Bezzâr] şöyle dedi: Bunu Cerîr b. Eyyûb dışında merfu kılan birini bilmiyoruz; o da kuvvetli değildir .
ثم قال ابن جرير: حدثنا أبو كريب، حدثا معاوية بن هشام، عن سنان عن جابر الجُعْفي، عن أبي جُبَيرة عن زيد قال: أرسل رسول الله ﷺ إلى اليهود فقال: "هل تدرون لم أرسلت إليهم؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "أرسلت إليهم أسألهم عن قول الله: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) إنها تكون يومئذ بيضاء مثل الفضة". فلما جاءوا سألهم فقالوا: تكون بيضاء مثل النَّقِي .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Muâviye b. Hişâm, Sinân'dan , o Câbir el-Cu'fî'den, o Ebû Cübeyre'den , o Zeyd'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere [elçi] gönderip: "Onlara niçin gönderdiğimi biliyor musunuz?" buyurdu. Onlar: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Resûlullah: "Onlara Allah'ın: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) 'O gün yer başka bir yere dönüştürülür' buyruğunu sormak için gönderdim; o gün o, gümüş gibi bembeyaz olacaktır" buyurdu. Geldiklerinde onlara sordu, onlar da: 'Tertemiz un gibi beyaz olacaktır' dediler .
وهكذا رَوى عن علي، وابن عباس، وأنس بن مالك، ومجاهد بن جبير: أنها تبدل يوم القيامة بأرض من فضة.
Aynı şekilde Ali, İbn Abbâs, Enes b. Mâlik ve Mücâhid b. Cebr'den: Kıyamet günü [yerin] gümüşten bir yerle değiştirileceği rivayet edilmiştir.
وعن علي، ﵁، أنه قال: تصير الأرض فضة، والسموات ذهبا.
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yer gümüşe, gökler de altına dönüşür.
وقال الربيع: عن أبي العالية، عن أبي بن كعب قال: تصير السموات جنانا.
er-Rebî', Ebü'l-Âliye'den, o Übey b. Ka'b'dan onun şöyle dediğini nakletti: Gökler cennetler haline gelir.
وقال أبو مِعْشر، عن محمد بن كعب القرظي، أو عن محمد بن قيس في قوله: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) قال: [تبدل] خبزة يأكل منها المؤمنون من تحت أقدامهم .
Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den veya Muhammed b. Kays'tan: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Müminlerin ayaklarının altından yiyecekleri bir ekmekle [değiştirilir] .
وكذا رَوَى وَكِيع، عن عمر بن بشير الهمداني، عن سعيد بن جبير في قوله: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) قال: تبدل خبزة بيضاء، يأكل المؤمن من تحت قدميه.
Aynı şekilde Vekî', Ömer b. Beşîr el-Hemedânî'den, o Saîd b. Cübeyr'den: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ) “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Müminin iki ayağının altından yiyeceği beyaz bir ekmekle değiştirilir.
وقال الأعمش، عن خَيْثَمة قال: قال عبد الله -هو ابن مسعود-: الأرض كلها يوم القيامة نار، والجنة من ورائها ترى كواعبها وأكوابها، ويُلجِمُ الناس العرقُ، أو يبلغ منهم العرق، ولم يبلغوا الحساب.
el-A'meş, Hayseme'den şöyle dediğini nakletti: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- dedi ki: Kıyamet günü bütün yeryüzü ateştir; cennet ise onun arkasındadır; onun dolgun göğüslü hurileri ve kadehleri görünür. İnsanlar henüz hesaba ulaşmamışken ter onları gemler veya ter onlara ulaşır.
وقال الأعمش أيضًا، عن المِنْهَال بن عمرو، عن قيس بن السكن قال: قال عبد الله: الأرض كلها نار يوم القيامة، [و] الجنة من ورائها، ترى أكوابها وكواعبها، والذي نفس عبد الله بيده، إن الرجل ليفيض عرقا حتى ترسخ في الأرض قدمه، ثم يرتفع حتى يبلغ أنفه، وما مسه الحساب. قالوا مم ذاك يا أبا عبد الرحمن؟ قال: مما يرى الناس يلقون .
el-A'meş ayrıca el-Minhâl b. Amr'dan, o Kays b. es-Seken'den şöyle dediğini nakletti: Abdullah dedi ki: Kıyamet günü bütün yeryüzü ateştir, cennet [ise] onun arkasındadır; kadehleri ve dolgun göğüslü hurileri görünür. Abdullah'ın canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, kişi öyle ter boşaltır ki ayağı yere batar , sonra ter burnuna ulaşıncaya kadar yükselir; üstelik hesaba henüz uğramamıştır. 'Ey Ebû Abdirrahmân, bu neden ileri gelir?' dediler . O da: 'İnsanların karşılaştıklarını gördüğü şeylerden dolayı' dedi .
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن كعب في قوله: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) قال: تصير السموات جنانا، ويصير مكان البحر نارًا، وتبدل الأرض غيرها.
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o Ka'b'dan: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ) “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Gökler cennetler haline gelir, denizin yeri ateş olur ve yer başka bir yerle değiştirilir.
وفي الحديث الذي رواه أبو داود: "لا يركب البحر إلا غاز أو حاج أو معتمر، فإن تحت البحر نارا -أو: تحت النار بحرا".
Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: "Denize ancak gazi, hacı veya umreci biner; zira denizin altında bir ateş -veya: ateşin altında bir deniz- vardır" .
وفي حديث الصور المشهور المروي عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "تبدل الأرض غير الأرض والسموات، فيبسطها ويمدها مد الأديم العكاظي، لا ترى فيها عوجا ولا أمتا، ثم يزجر الله الخلق زجرة، فإذا هم في هذه المبدلة" .
Ebû Hureyre'den rivayet edilen Sûr hakkındaki meşhur hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür; [Allah] onu Ukâz derisi gibi serip uzatır, onda hiçbir eğrilik ve tümseklik görmezsin. Sonra Allah mahlukata şiddetli bir şekilde bağırır, bir de bakarsın ki onlar bu dönüştürülmüş [yerdedirler]" .
وقوله: (وَبَرَزُوا لِلَّهِ) أي: خرجت الخلائق جميعها من قبورهم لله (الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ) أي: الذي
Allah Teâlâ'nın: {وَبَرَزُوا لِلَّهِ} “[Bütün insanlar] Allah'ın huzuruna çıkarlar” buyruğu; yani bütün mahlukat kabirlerinden {الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Tek ve Kahhâr olan” Allah için çıkarlar demektir. Yani O,
قهر كل شيء وغلبه، ودانت له الرقاب، وخضعت له الألباب.
her şeyi kahredip ona galip gelen, boyunların Kendisine boyun eğdiği ve akılların Kendisine teslim olduğu [Zât]'tır.
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ (٤٩) سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)}
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ (٤٩) سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)} “O gün suçluları zincirlerle birbirine bağlanmış görürsün. (49) Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) [Bu,] Allah'ın herkese kazandığının karşılığını vermesi içindir. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (51)”
يقول تعالى: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} وتبرز الخلائق لديَّانها، ترى يا محمد يومئذ المجرمين، وهم الذين أجرموا بكفرهم وفسادهم، (مقرنين) أي: بعضهم إلى بعض، قد جمع بين النظراء أو الأشكال منهم، كل صنف إلى صنف، كما قال تعالى: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} [الصافات: ٢٢]، وقال: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} [التكوير: ٧]، وقال: {وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا} [الفرقان: ١٣]، وقال: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ * وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ} [ص: ٣٧، ٣٨].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” ve mahlukat Din Günü'nün Sahibi'nin huzuruna çıkar; ey Muhammed, o gün inkâr ve fesatlarıyla suç işleyen mücrimleri görürsün. (مقرنين) “birbirine bağlanmış”; yani bir kısmı diğerine bağlanmış, onlardan birbirine denk veya benzer olanlar bir araya toplanmış, her sınıf kendi sınıfına [katılmıştır]; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini (benzerlerini) toplayın” [Sâffât: 22]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman” [Tekvîr: 7]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا} “Birbirine bağlanmış olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada yok olmayı çağırırlar” [Furkân: 13]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ * وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ} “Bütün bina ustası ve dalgıç şeytanları ve zincirlerle birbirine bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]” [Sâd: 37-38].
والأصفاد: هي القيود، قاله ابن عباس، وسعيد بن جبير، والأعمش، وعبد الرحمن بن زيد. وهو مشهور في اللغة، قال عمرو بن كلثوم.
الأصفاد (el-Asfâd) ise prangalar/bağlar demektir; bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, el-A'meş ve Abdurrahman b. Zeyd söylemiştir. Bu, dilde meşhurdur. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
فَآبُوا بالثياب وبالسّبايا … وأُبْنَا بالمُلُوك مُصَفّدينا
Onlar elbiseler ve esirlerle döndüler ... Biz ise kralları prangaya vurulmuş olarak döndük .
وقوله: (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ) أي: ثيابهم التي يلبسونها عليهم من قطران، وهو الذي تُهنأ به الإبل، أي: تطلى، قاله قتادة. وهو ألصق شيء بالنار.
O'nun: (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ) “Gömlekleri katrandandır” buyruğu; yani üzerlerine giydikleri elbiseleri katrandandır. Bu da develere sürülen, yani cilalanan şeydir; bunu Katâde söylemiştir. O, ateşe en çok yapışan şeydir.
ويقال فيه: "قَطِران"، بفتح القاف وكسر الطاء، وبفتح القاف وتسكين الطاء، وبكسر القاف وتسكين الطاء، ومنه قول أبي النجم.
Bunun için kaf harfinin fethası ve t harfinin kesresiyle "قَطِران" (katirân), kaf'ın fethası ve t'nin sükûnuyla [قَطْران], kaf'ın kesresi ve t'nin sükûnuyla [قِطْران] denilir. Ebü'n-Necm'in şu sözü bundandır:
كأنّ قِطْرانًا إذَا تَلاهَا … تَرْمي به الرّيح إلى مَجْراها
Sanki onu takip ettiğinde bir katrandır... Rüzgâr onu akış yönüne doğru savurur .
وكان ابن عباس يقول: القَطران هو: النحاس المذاب، وربما قرأها: "سَرَابيلهم من قَطِران" أي: من نحاس حار قد انتهى حره. وكذا روي عن مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جُبَير، والحسن، وقتادة.
İbn Abbâs: Katran, erimiş bakırdır, derdi ve bazen bunu: "سَرَابيلهم من قَطِران" (Gömlekleri kızgın bakırdandır) şeklinde okurdu; yani harareti son noktaya ulaşmış sıcak bakırdan [gömlekler]. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan ve Katâde'den de böyle rivayet edilmiştir.
وقوله: (وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ) كقوله: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} [المؤمنون: ١٠٤].
O'nun: (وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ) “Yüzlerini de ateş bürür” buyruğu, O'nun şu buyruğu gibidir: {تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ} “Ateş yüzlerini yalar; onlar orada dişleri sırıtıp kalmış kimselerdir” [Mü'minûn: 104].
وقال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا يحيى بن إسحاق، أنبأنا أبان بن يزيد، عن يحيى بن أبي
İmâm Ahmed -rahimehullâh- şöyle dedi: Bize Yahyâ b. İshâk anlattı, bize Ebân b. Yezîd haber verdi, Yahyâ b. Ebî [Kesîr'den rivayet etti]:
كثير، عن زيد، عن أبي سلام، عن أبي مالك الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: "أربع من أمر الجاهلية لا يُتْرَكن الفخر بالأحساب، والطعن في الأنساب، والاستسقاء بالنجوم، والنياحة، والنائحة إذا لم تتب قبل موتها، تقام يوم القيامة وعليها سربال من قطران، ودرْع من جَرَب". انفرد بإخراجه مسلم .
Kesîr'den, o Zeyd'den, o Ebû Sellâm'dan, o da Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cahiliye işlerinden dört şey vardır ki [insanlar] onları terk etmezler : Asaletle övünmek, neseplere dil uzatmak, yıldızlardan yağmur beklemek ve feryat figanla ağlamak (ağıt yakmak). Ağıt yakan kadın ölmeden önce tövbe etmezse, kıyamet günü üzerinde katrandan bir gömlek ve uyuzdan bir zırh olduğu halde kaldırılır." Bunu sadece Müslim tahric etmiştir .
وفي حديث القاسم، عن أبي أمامة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "النائحة إذا لم تتب، توقف في طريق بين الجنة والنار، وسرابيلها من قطران، وتغشى وجهها النار" .
el-Kâsım'ın Ebû Ümâme'den -radıyallâhu anh- rivayet ettiği hadiste ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ağıt yakan kadın tövbe etmezse, cennet ile cehennem arasında bir yolda durdurulur; onun gömlekleri katrandandır ve yüzünü ateş bürür" .
وقوله: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ) أي: يوم القيامة، كما قال: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١].
O'nun: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ) “Allah'ın cezalandırması/mükafatlandırması için” buyruğu; yani kıyamet gününde, nitekim şöyle buyurmuştur: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükafatlandırsın diye” [Necm: 31].
(إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ) يحتمل أن يكون كقوله تعالى: {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} ويحتمل أنه في حال محاسبته لعبده سريع النَّجاز؛ لأنه يعلم كل شيء، ولا يخفى عليه خافية، وإن جميع الخلق بالنسبة إلى قدرته كالواحد منهم، كقوله تعالى: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [لقمان: ٢٨]، وهذا معنى قول مجاهد: (سَرِيعُ الْحِسَابِ) [إحصاء] .
(إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ) “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir” buyruğunun, Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olması muhtemeldir : {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} “İnsanların hesaba çekilmeleri yaklaştı; oysa onlar gaflet içinde yüz çevirmektedirler”. Kulunu hesaba çekmesi esnasında hesabının çarçabuk bitmesi anlamında olması da muhtemeldir; çünkü O her şeyi bilir, O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz ve bütün yaratılmışlar O'nun kudretine nispetle tek bir kişi gibidir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişi(nin yaratılması ve diriltilmesi) gibidir” [Lokmân: 28]. Mücâhid'in şu sözünün anlamı da budur: (سَرِيعُ الْحِسَابِ) [Sayımı] [hızlı olandır].
ويحتمل أن يكون المعنيان مرادين، والله أعلم.
Her iki anlamın da kastedilmiş olması muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir.
{هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الأَلْبَابِ (٥٢)}
{هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الأَلْبَابِ (٥٢)} “Bu [Kur'an], kendisiyle uyarılsınlar, O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir.”
يقول تعالى: هذا القرآن بلاغ للناس، كقوله: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، أي: هو بلاغ لجميع الخلق من إنس وجان، كما قال في أول السورة: {الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ} (وَلِيُنْذَرُوا بِهِ) أي: ليتعظوا به، (وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ) أي: يستدلوا بما فيه من الحجج والدلالات على أنه لا إله إلا هو (وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ) أي: ذوو العقول.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an, insanlara bir tebliğdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “...Sizi ve [bu Kur'an'ın] ulaştığı herkesi kendisiyle uyarayım diye...” [el-En'âm 19]. Yani o, insan ve cin bütün mahlukata bir tebliğdir. Nitekim surenin başında şöyle buyurmuştu: {الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ} “Elif-Lâm-Râ. [Bu Kur'an], Rablerinin izniyle insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır.” [Ayetteki] “(وَلِيُنْذَرُوا بِهِ)” yani onunla öğüt alsınlar; “(وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ)” yani onun içerdiği hüccet ve delillerden hareketle O'ndan başka ilah olmadığı sonucuna varsınlar; “(وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ)” yani akıl sahipleri [iyice düşünüp ibret alsınlar].