وخُلقت الجان من مارج من نار، وخُلق بنو آدم مما وصِف لكم" ومقصود الآية: التنبيه على شرف آدم، ﵇، وطيب عنصره، وطهارة مَحْتده
Cânn da dumansız/saf bir ateş alevinden yaratıldı; Âdemoğulları ise size nitelenen şeyden yaratıldı.' Ayetin maksadı: Âdem'in -aleyhisselâm- şerefine, asıl maddesinin güzelliğine ve soyunun/kökünün temizliğine dikkat çekmektir.
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١)}
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١)} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben, kuru balçıktan, şekil verilmiş kokuşmuş bir çamurdan bir insan yaratacağım' demişti. 'Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. İblis müstesna; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.”
يذكر تعالى تنويهه بذكر آدم في ملائكته قبل خلقه له، وتشريفه إياه بأمره الملائكة بالسجود له. ويذكر تخلف إبليس عدوّه عن السجود له من بين سائر الملائكة، حَسَدًا وكفرًا، وعنادًا واستكبارًا، وافتخارًا بالباطل، ولهذا قال: {لَمْ أَكُنْ لأسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ} كما قال في الآية الأخرى: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [الأعراف: ١٢] وقوله: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٦٢]
Allah Teâlâ, Âdem'i yaratmadan önce melekleri arasında onu zikredip övdüğünü, meleklere ona secde etmelerini emrederek onu şereflendirdiğini zikretmektedir. Ayrıca düşmanı İblis'in diğer meleklerin arasından haset, küfür, inat, kibir ve batılla övünme sebebiyle ona secde etmekten geri kaldığını zikretmektedir. Bu sebeple o şöyle demiştir: {لَمْ أَكُنْ لأسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ} “Kuru balçıktan, şekil verilmiş kokuşmuş bir çamurdan yarattığın bir insana secde edecek değilim.” Nitekim diğer bir ayette: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [el-A'râf: 12] “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” demiştir. Yine onun şu sözü de böyledir: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [el-İsrâ: 62] “Gördün mü benden üstün kıldığın şu kimseyi? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka buyruğum altına alıp helak edeceğim!”
{قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قَالَ لَمْ أَكُنْ لأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣)}
{قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قَالَ لَمْ أَكُنْ لأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣)} “[Allah]: 'Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmanı engelleyen nedir?' dedi. [İblis]: 'Kuru balçıktan, şekil verilmiş kokuşmuş bir çamurdan yarattığın bir insana secde edecek değilim' dedi.”
وقد روى ابن جرير هاهنا أثرًا غريبًا عجيبًا، من حديث شبيب بن بشر، عن عِكْرمة، عن ابن عباس قال: لما خلق الله الملائكة قال: إني خالق بشرًا من طين، فإذا سويته فاسجدوا له. قالوا: لا نفعل. فأرسل عليهم نارا فأحرقتهم، ثم خلق ملائكة فقال لهم مثل ذلك، [فقالوا: لا نفعل. فأرسل عليهم نارًا فأحرقتهم. ثم خلق ملائكة أخرى فقال: إني خالق بشرًا من طين، فإذا أنا خلقته فاسجدوا له فأبوا، فأرسل عليهم نارا فأحرقتهم. ثم خلق ملائكة فقال: إني خالق بشرا من طين، فإذا أنا خلقته فاسجدوا له] قالوا سمعنا وأطعنا، إلا إبليس كان من الكافرين الأولين
İbn Cerîr burada Şebîb b. Bişr'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan garip ve acayip bir rivayet nakletmiştir: Allah melekleri yarattığı zaman: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenlediğimde ona secde edin' buyurdu. Onlar: 'Yapmayız' dediler. Bunun üzerine üzerlerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. Sonra [başka] melekler yarattı ve onlara da aynısını söyledi. [Onlar: 'Yapmayız' dediler. Bunun üzerine üzerlerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. Sonra başka melekler yarattı ve: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım; onu yarattığımda hemen ona secde edin' buyurdu. Onlar da kaçındılar, üzerlerine bir ateş gönderip onları yaktı. Sonra melekler yarattı ve: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım; onu yarattığımda hemen ona secde edin' buyurdu.] Onlar 'İşittik ve itaat ettik' dediler; ancak İblis önceki kâfirlerden oldu.
وفي ثبوت هذا عنه بعد، والظاهر أنه إسرائيلي، والله أعلم.
Bunun ondan sübûtu uzak bir ihtimaldir; zahir olan bunun bir İsrâiliyat haberi olduğudur. En doğrusunu Allah bilir.
{قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨)}
{قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨)} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuş/taşlanmış birisin. Muhakkak ki din gününe/hesap gününe kadar lanet senin üzerinedir.' [İblis]: 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar.'”
يقول آمرًا لإبليس أمرًا كونيًّا لا يخالف ولا يمانع، بالخروج من المنزلة التي كان فيها من الملأ الأعلى، وإنه (رَجِيمٌ) أي: مرجوم. وإنه قد أتبعه لعنةً لا تزال متصلة به، لاحقةً له، متواترة عليه إلى يوم القيامة.
[Allah], İblis'e karşı konulamaz ve engellenemez tekvînî bir emirle Mele-i A'lâ'daki bulunduğu makamdan çıkmasını emrederek buyuruyor ki; o (رَجِيمٌ) yani kovulmuş/taşlanmıştır. Kıyamet gününe kadar peşini bırakmayacak, kendisine sürekli yapışacak ve ardı ardına gelecek bir laneti onun peşine takmıştır.
وعن سعيد بن جبير أنه قال: لما لعن الله إبليس، تغيرت صورته عن صورة الملائكة، ورن رنةً،
Sa‘îd b. Cübeyr’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Allah İblis’e lanet edince onun sureti meleklerin suretinden [farklı bir şekle] dönüştü ve acı bir feryat kopardı (çığlık attı),
فكل رنة في الدنيا إلى يوم القيامة منها. رواه ابن أبي حاتم.
Kıyamet gününe kadar dünyadaki her feryat ve çığlık işte ondandır. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وإنه لما تحقق الغضب الذي لا مَرَدَّ له، سأل من تمام حسده لآدم وذريته النظرة إلى يوم القيامة، وهو يوم البعث وأنه أجيب إلى ذلك استدراجًا له وإمهالا فلما تحقق النظرة قبحه الله:
Geri döndürülmesi mümkün olmayan gazap kesinleştiğinde, Âdem'e ve nesline olan son derece hasedinden ötürü kıyamet gününe, yani diriliş gününe kadar mühlet istedi. Ona istidrâc ve mühlet vermek amacıyla bu isteği kabul edildi. Mühlet kesinleşince -Allah onu çirkinleştirsin- şöyle dedi:
{قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)}
{قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)} “[İblis] dedi ki: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım!' [Allah] buyurdu ki: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin/gücün yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna. Muhakkak ki cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır.'”
يقول تعالى مخبرًا عن إبليس وتمرده وعتوه أنه قال للرب: (بِمَا أَغْوَيْتَنِي) قال بعضهم: أقسم بإغواء الله له.
Allah Teâlâ İblis'ten, onun isyankârlığından ve haddi aşmasından haber vererek Rabbe şöyle dediğini bildirmektedir: (بِمَا أَغْوَيْتَنِي) Bazıları: 'Allah'ın kendisini azdırmasına yemin etti' demiştir.
قلت: ويحتمل أنه بسبب ما أغويتني وأضللتني (لأزَيِّنَنَّ لَهُمْ) أي: لذرية آدم، ﵇ (فِي الأرْضِ) أي: أحبب إليهم المعاصي وأرغّبهم فيها، وأؤزّهم إليها، وأزعجهم إزعاجًا، (وَلأغْوِيَنَّهُمْ) أي: كما أغويتني ونَدَّرت علي ذلك، (أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ) كَمَا قَالَ {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٦٢]
Derim ki: 'Beni azdırman ve saptırman sebebiyle' manasına gelmesi de muhtemeldir. (لأزَيِّنَنَّ لَهُمْ) Yani Âdem'in -aleyhisselâm- nesline, (فِي الأرْضِ) yani günahları onlara sevdireceğim, onları buna teşvik edeceğim, onları günaha kışkırtıp alabildiğine tahrik edeceğim. (وَلأغْوِيَنَّهُمْ) Yani beni azdırdığın ve bunu bana takdir ettiğin gibi, (أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ) Nitekim şöyle demiştir: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [el-İsrâ: 62] “Gördün mü benden üstün kıldığın şu kimseyi? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka buyruğum altına alıp helak edeceğim!”
قال الله تعالى له متهددًا ومتوعدًا (هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ) أي: مرجعكم كلكم إلي، فأجازيكم بأعمالكم، إن خيرًا فخير، وإن شرًّا فشر، كما قال تعالى: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} [الفجر: ١٤]
Allah Teâlâ onu tehdit ederek ve gözdağı vererek (هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ) buyurdu; yani hepinizin dönüşü banadır; amellerinizin karşılığını veririm, hayırsa hayır, şerse şer olarak. Nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} [el-Fecr: 14] “Şüphesiz Rabbin gözetleme yerindedir/pusudadır” buyurmuştur.
وقيل: طريق الحق مرجعها إلى الله تعالى، وإليه تنتهي. قاله مجاهد، والحسن، وقتادة كما قال: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} [النحل: ٩]
Şöyle de denilmiştir: Hak yolun dönüşü Allah Teâlâ'yadır ve O'na varır. Bunu Mücâhid, el-Hasan ve Katâde söylemiştir; nitekim O: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} [en-Nahl: 9] “Yolun doğrusunu göstermek Allah'a aittir” buyurmuştur.
وقرأ قيس بن عُبَاد، ومحمد بن سيرين، وقتادة: "هذا صراط عَلِيّ مستقيم"، كقوله: {وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ} [الزخرف: ٤] أي: رفيع. والمشهور القراءة الأولى.
Kays b. Ubâd, Muhammed b. Sîrîn ve Katâde bu ayeti: 'Bu, yüce ve dosdoğru bir yoldur' şeklinde okumuşlardır; tıpkı Allah'ın: {وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ} [ez-Zuhruf: 4] “Şüphesiz o, katımızdaki ana kitapta pek yücedir, hikmet doludur” sözü gibi; yani yücedir. Meşhur olan ise birinci kıraattir.
وقوله: (إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ) أي: الذين قدرت لهم الهداية، فلا سبيل لك عليهم، ولا وصول لك إليهم، (إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ) استثناء منقطع.
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ) sözü; yani kendilerine hidayet takdir ettiğim kimseler üzerinde senin hiçbir gücün/yolun yoktur ve onlara ulaşamazsın, (إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ) ise munkatı' bir istisnadır.
وقد أورد ابن جَرير هاهنا من حديث عبد الله بن المبارك، عن عبد الله بن موهب حدثنا يزيد بن قُسَيْط قال: كانت الأنبياء يكون لهم مساجد خارجةً من قراهم، فإذا أراد النبي أن يستنبئ ربه عن شيء، خرج إلى مسجده فصلى ما كتب الله له، ثم سأل ما بدا له، فبينا نبي في مسجده إذ جاء عدو الله -يعني: إبليس -حتى جلس بينه وبين القبلة، فقال النبي: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. [فقال
İbn Cerîr burada Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Abdullah b. Mevheb'den [rivayetle] nakletmiştir: Yezîd b. Kuseyt bize anlatıp şöyle dedi: Peygamberlerin, köylerinin/şehirlerinin dışında mescidleri bulunurdu. Bir peygamber, Rabbinden bir hususta haber almak istediğinde mescidine çıkar, Allah'ın kendisi için takdir ettiği kadar namaz kılar, sonra da dilediğini sorardı. Bir peygamber mescidindeyken, Allah'ın düşmanı -yani İblis- gelip onunla kıble arasına oturdu. Peygamber: 'Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım' dedi. [Bunun üzerine
عدو الله: أرأيت الذي تَعَوّذ منه؟ فهو هو. فقال النبي: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم] قال: فَردّد ذلك ثلاث مرات، فقال عدو الله: أخبرني بأي شيء تنجو مني؟ فقال النبي: بل أخبرني بأي شيء تغلب ابن آدم؟ مرتين، فأخذ كل [واحد] منهما على صاحبه، فقال النبي: إن الله تعالى يقول: (إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ) قال عدو الله: قد سمعت هذا قبل أن تولد. قال النبي: ويقول الله: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} [الأعراف: ٢٠٠] وإني والله ما أحسست بك قط إلا استعذت بالله منك. قال عدو الله: صدقت، بهذا تنجو مني. فقال النبي: "أخبرني بأي شيء تغلبُ ابن آدم"؟ قال: آخذه عند الغضب والهوى
Allah'ın düşmanı: 'Kendisinden sığındığın kişiyi gördün mü? İşte o, ta kendisidir' dedi. Peygamber: 'Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım' dedi.] Dedi ki: Bunu üç defa tekrarladı . Bunun üzerine Allah'ın düşmanı: 'Benden ne ile kurtulduğunu bana haber ver?' dedi. Peygamber: 'Aksine, sen bana Âdemoğluna ne ile galebe çaldığını haber ver?' dedi; [bunu] iki defa [tekrarladı]. Her [biri] diğerine karşı direndi. Peygamber dedi ki: 'Şüphesiz Allah Teâlâ: (إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ) buyurmaktadır.' Allah'ın düşmanı: 'Ben bunu sen doğmadan önce işitmiştim' dedi. Peygamber dedi ki: Allah şöyle de buyurmaktadır: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} [el-A'râf: 200] “Eğer şeytandan bir vesvese seni dürterse, hemen Allah'a sığın. Çünkü O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Vallahi seni ne zaman hissetsem mutlaka senden Allah'a sığınırım.' Allah'ın düşmanı: 'Doğru söyledin, benden işte bununla kurtulursun' dedi. Peygamber: 'Âdemoğluna ne ile galebe çaldığını bana haber ver?' deyince; [İblis]: 'Onu öfke ve heva/arzu anında yakalarım' dedi.
وقوله: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ) أي: جهنم موعد جميع من اتبع إبليس، كما قال عن القرآن: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧]
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ) sözü; yani cehennem, İblis'e uyanların hepsinin buluşma yeridir. Nitekim Kur'an hakkında şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [Hûd: 17] “Topluluklardan kim onu inkâr ederse, onun buluşma yeri ateştir.”
ثم أخبر أن لجهنم سبعة أبواب: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) أي: قد كتب لكل باب منها جزء من أتباع إبليس يدخلونه، لا محيد لهم عنه -أجارنا الله منها-وكل يدخل من باب بحسب عمله، ويستقر في دَرَك بقدر فعله.
Sonra cehennemin yedi kapısı olduğunu haber verdi: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) Yani bu kapıların her biri için İblis'in takipçilerinden oraya girecek bir pay yazılmıştır ki ondan asla kaçışları yoktur -Allah bizi oradan korusun-. Herkes ameline göre bir kapıdan girer ve yaptığı iş ölçüsünde bir derekede (tabakada) karar kılar.
قال إسماعيل ابن عُلَيَّة وشعبة كلاهما، عن أبي هارون الغَنَويّ، عن حطان بن عبد الله أنه قال: سمعت علي بن أبي طالب وهو يخطب قال: إن أبواب جهنم هكذا -قال أبو هارون: أطباقًا بعضها فوق بعض
İsmâil İbn Uleyye ve Şu'be her ikisi birden, Ebû Hârûn el-Ganevî'den, o Hıttân b. Abdillâh'tan naklettiler; o şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib'i hutbe verirken işittim, şöyle diyordu: 'Cehennemin kapıları şöyledir' -Ebû Hârûn dedi ki: Birbiri üstünde tabakalar halindedir.
وقال إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن هُبَيْرة بن يريم عن علي، ﵁، قال: أبواب جهنم سبعة بعضها فوق بعض، فيمتلئ الأول، ثم الثاني، ثم الثالث، حتى تُمْلأ كلها
İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Hubeyre b. Yerîm'den , o da Ali'den -radıyallâhu anh- şöyle dediğini nakletti: 'Cehennemin kapıları birbiri üstünde yedi tanedir; önce birincisi dolar, sonra ikincisi, sonra üçüncüsü, nihayet hepsi dolar.'
وقال عِكْرمة: (سَبْعَةُ أَبْوَابٍ) سبعة أطباق.
İkrime dedi ki: (سَبْعَةُ أَبْوَابٍ) 'Yedi tabakadır.'
وقال ابن جريج: (سَبْعَةُ أَبْوَابٍ) أولها جهنم، ثم لظَى، ثم الحُطَمَة، ثم سعير، ثم سقر، ثم الجحيم، ثم الهاوية.
İbn Cüreyc dedi ki: (سَبْعَةُ أَبْوَابٍ) 'İlki Cehennem, sonra Lezâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra Hâviye'dir.'
وروى الضحاك عن ابن عباس، نحوه. وكذا [روي] عن الأعمش بنحوه أيضًا.
Dahhâk da İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir . Aynı şekilde A'meş'ten de benzeri [rivayet edilmiştir].
وقال قتادة: (لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) وهي والله منازل بأعمالهم. رواهن ابن جرير.
Katâde dedi ki: (لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) 'Vallahi bunlar amellerine göre olan menzillerdir/konaklardır.' Bunları İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال جويبر، عن الضحاك: (لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) قال: باب لليهود،
Cüveybir Dahhâk'tan rivayet etti: { لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her bir kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır.” [Dahhâk] şöyle dedi: Bir kapı Yahudiler için,
وباب للنصارى، وباب للصابئين، وباب للمجوس، وباب للذين أشركوا -وهم كفار العرب -وباب للمنافقين، وباب لأهل التوحيد، فأهل التوحيد يُرجى لهم ولا يُرجى لأولئك أبدًا.
bir kapı Hristiyanlar için, bir kapı Sâbiîler için, bir kapı Mecûsîler için, bir kapı şirk koşanlar -ki onlar Arap kâfirleridir- için, bir kapı münafıklar için ve bir kapı da tevhid ehli içindir. Tevhid ehli için [kurtuluş] umulur, fakat ötekiler için asla umulmaz.'
وقال الترمذي: حدثنا عبد بن حُمَيْد، حدثنا عثمان بن عمر، عن مالك بن مِغْوَل، عن جُنَيْد عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "لجهنم سبعة أبواب: باب منها لمن سلَّ السيف على أمتي -أو قال: على أمة محمد".
Tirmizî dedi ki: Bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Osman b. Ömer, Mâlik b. Mığvel'den, o Cüneyd'den , o İbn Ömer'den, o da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu anlattı: 'Cehennemin yedi kapısı vardır: Bir kapısı ümmetime -veya: Muhammed'in ümmetine dedi- kılıç çeken kimse içindir.'
ثم قال: لا نعرفه إلا من حديث مالك بن مِغْوَل
Sonra dedi ki: 'Bunu sadece Mâlik b. Mığvel'in hadisinden bilmekteyiz.'
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا، عباس بن الوليد الخلال، حدثنا زيد -يعني: ابن يحيى -حدثنا سعيد بن بشير، عن قتادة، عن أبي نضرة، عن سَمُرَة بن جُنْدَب، عن النبي ﷺ في قوله: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) قال: "إن من أهل النار من تأخذه النار إلى كعبيه، وإن منهم من تأخذه النار إلى حُجزته، ومنهم من تأخذه النار إلى تراقيه، منازل بأعمالهم، فذلك قوله: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) "
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abbâs b. el-Velîd el-Hallâl anlattı, bize Zeyd -yani İbn Yahyâ- anlattı, bize Saîd b. Beşîr, Katâde'den, o Ebû Nadre'den, o Semure b. Cündeb'den, o da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- Allah Teâlâ'nın: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) sözü hakkında şöyle buyurduğunu anlattı: 'Cehennemliklerden öyleleri vardır ki ateş onları topuklarına kadar yakalar; öyleleri vardır ki ateş onları kuşak yerlerine kadar yakalar; öyleleri de vardır ki ateş onları köprücük kemiklerine kadar yakalar; [bunlar] amellerine göre menzillerdir. İşte Allah'ın: (لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) sözü budur.'
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧) لا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ (٥٠)}
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧) لا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ (٥٠)} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadırlar. 'Oraya esenlikle, güven içinde girin!' Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşlerdir. Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim; ve muhakkak ki azabım da çok can yakıcı bir azaptır!”
لما ذكر تعالى حال أهل النار، عطف على ذكر أهل الجنة، وأنهم في جنات وعيون.
Allah Teâlâ cehennem ehlinin durumunu zikredince, cennet ehlinin ve onların cennetlerde ve pınar başlarında olduklarının zikrine geçti.
وقوله: (ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ) أي: سالمين من الآفات، مسلمًا عليكم، (آمِنِينَ) من كل خوف وفزع، ولا تخشوا من إخراج، ولا انقطاع، ولا فناء.
Allah Teâlâ'nın: (ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ) sözü; yani afetlerden selamette olarak, size selam verilmiş vaziyette, (آمِنِينَ) her türlü korku ve dehşetten emin olarak; çıkarılmaktan, kesintiye uğramaktan ve yok olmaktan korkmayın [demektir].
وقوله: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) روى القاسم، عن أبي أمامة قال: يدخل أهل الجنة الجنة على ما في صدورهم في الدنيا من الشحناء والضغائن، حتى إذا توافوا وتقابلوا نزع الله ما في صدورهم في الدنيا من غل، ثم قرأ: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ)
Allah Teâlâ'nın: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) sözü hakkında el-Kâsım, Ebû Ümâme'den şöyle dediğini rivayet etti: 'Cennet ehli dünyada göğüslerinde bulunan kin ve düşmanlıklarla cennete girerler; nihayet birbirlerine kavuşup karşılaştıklarında Allah dünyada göğüslerinde bulunan kini söküp atar.' Sonra şu ayeti okudu: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ).
هكذا في هذه الرواية، والقاسم بن عبد الرحمن -في روايته عن أبي أمامة -ضعيف.
Bu rivayette böyledir; el-Kâsım b. Abdirrahmân ise Ebû Ümâme'den olan rivayetinde zayıftır.
وقد روى سُنَيْد في تفسيره: حدثنا ابن فضالة، عن لقمان، عن أبي أمامة قال: لا يدخل مؤمن الجنة حتى ينزع الله ما في صدورهم من غل، حتى ينزع منه مثل السبع الضاري
Süneyd ise tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Bize İbn Fudâle, Lokmân'dan, o Ebû Ümâme'den anlattı; o şöyle dedi: 'Hiçbir mümin, Allah göğüslerindeki kini yırtıcı bir canavar gibi çekip çıkarıncaya kadar cennete giremez.'
وهذا موافق لما في الصحيح، من رواية قتادة، حدثنا أبو المتوكل الناجي: أن أبا سعيد الخدري
Bu [durum], Sahîh'te Katâde rivayetiyle yer alan şu nakle uygundur: Bize Ebu'l-Mütevekkil en-Nâcî anlattı ki Ebû Saîd el-Hudrî
حدثهم: أن رسول الله ﷺ قال: "يَخْلُص المؤمنون من النار، فيُحبسون على قنطرة بين الجنة والنار، فيُقتص لبعضهم من بعضهم، مظالم كانت بينهم في الدنيا، حتى إذا هُذِّبوا ونُقّوا، أذن لهم في دخول الجنة"
onlara Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu nakletti: 'Müminler ateşten kurtulduklarında, cennet ile cehennem arasındaki bir köprü (kantara) üzerinde tutulurlar; dünyada aralarında bulunan haksızlıklar sebebiyle birbirlerinden kısas alınır. Nihayet arınıp temizlendiklerinde cennete girmelerine izin verilir.'
وقال ابن جرير: حدثنا الحسن، حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا هشام، عن محمد -هو ابن سيرين -قال: استأذن الأشتر على عليٍّ، ﵁، وعنده ابن لطلحة، فحبسه ثم أذن له. فلما دخل قال: إني لأراك إنما احتبستني لهذا؟ قال: أجل. قال: إني لأراه لو كان عندك ابن لعثمان لحبستني؟ قال: أجل إني لأرجو أن أكون أنا وعثمان ممن قال الله تعالى: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ [إِخْوَانًا] عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hişâm, Muhammed'den -ki o İbn Sîrîn'dir- haber verdi; o şöyle dedi: Eşter, Ali'nin -radıyallâhu anh- yanına girmek için izin istedi; o sırada yanında Talha'nın bir oğlu vardı. [Ali] onu bekletti, sonra girmesine izin verdi. [Eşter] içeri girince: 'Görüyorum ki beni sadece bu adam yüzünden beklettin?' dedi. [Ali]: 'Evet' dedi. [Eşter]: 'Sanırım yanında Osman'ın bir oğlu olsaydı beni yine bekletirdin?' dedi. [Ali] dedi ki: 'Evet, ben ve Osman'ın, Allah Teâlâ'nın haklarında: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ [إِخْوَانًا] عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) buyurduğu kimselerden olmamızı umuyorum.'
وحدثنا الحسن: حدثنا أبو معاوية الضرير، حدثنا أبو مالك الأشجعي، عن أبي حبيبة -مولى لطلحة -قال: دخل عمران بن طلحة على عليٍّ، ﵁، بعدما فرغ من أصحاب الجمل، فرحب به وقال: إني لأرجو أن يجعلني الله وأباك من الذين قال الله: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) -قال: ورجلان جالسان على ناحية البساط، فقالا الله أعدل من ذلك، تقتلهم بالأمس، وتكونون إخوانا! فقال علي، ﵁: قُوما أبعد أرض وأسحقها! فمن هو إذا إن لم أكن أنا وطلحة، وذكر أبو معاوية الحديث بطوله
Bize el-Hasan anlattı: Bize Ebû Muâviye ed-Darîr anlattı, bize Ebû Mâlik el-Eşcaî, Talha'nın azatlısı Ebû Habîbe'den anlattı; o dedi ki: İmrân b. Talha, Cemel ehlinden ayrıldıktan sonra Ali'nin -radıyallâhu anh- yanına girdi. [Ali] onu hoş karşıladı ve: 'Allah'ın beni ve senin babanı, hakkında: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) buyurduğu kimselerden kılmasını umuyorum' dedi. Dedi ki: Minderin bir kenarında oturan iki adam: 'Allah bundan daha adildir! Dün onları öldürdün, bugün kardeş mi olacaksınız!' dediler. Bunun üzerine Ali -radıyallâhu anh-: 'Kalkın, yerin en uzağına ve en çukuruna gidin! Ben ve Talha değilsek, öyleyse kimdir?' dedi. Ebû Muâviye hadisi uzun uzadıya zikretti.
وروى وَكِيع، عن أبان بن عبد الله البجلي، عن نُعَيْم بن أبي هند، عن رِبْعِي بن خِرَاش، عن علي، نحوه، وقال فيه: فقام رجل من هَمْدان فقال: الله أعدل من ذاك يا أمير المؤمنين. قال: فصاح به علي صيحة، فظننت أن القصر تَدهدَه لها، ثم قال: إذا لم نكن نحن فمن هو؟
Vekî', Ebân b. Abdillâh el-Becelî'den, o Nuaym b. Ebî Hind'den, o Rib'î b. Hırâş'tan, o da Ali'den bunun bir benzerini rivayet etti ve rivayette şu ifadelere yer verdi: Hemdân kabilesinden bir adam kalkıp: 'Ey Müminlerin Emiri! Allah bundan daha adildir' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Ali ona öyle bir bağırdı ki köşkün onun sesinden sarsıldığını sandım. Sonra: 'Eğer biz değilsek, öyleyse kimdir?' dedi.
وقال سعيد بن مسروق، عن أبي طلحة -وذكره-فيه: فقال الحارث الأعور ذلك، فقام إليه علي، ﵁، فضربه بشيء كان في يده في رأسه، وقال: فمن هم يا أعور إذا لم نكن نحن؟
Saîd b. Mesrûk, Ebû Talha'dan nakletti -ve hadisi zikretti-; içinde şu vardı: el-Hâris el-A'ver bunu söyledi; bunun üzerine Ali -radıyallâhu anh- onun üzerine yürüyüp elindeki bir şeyle başına vurdu ve: 'Ey A'ver! Biz değilsek onlar kimdir?' dedi.
وقال سفيان الثوري: عن منصور، عن إبراهيم قال: جاء ابن جرموز قاتل الزبير يستأذن على عليٍّ، ﵁ فحجبه طويلا ثم أذن له، فقال له: أما أهل البلاء فتجفوهم. فقال علي: بفيك التراب، إني لأرجو أن أكون أنا وطلحة والزبير، ممن قال الله: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ)
Süfyân es-Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den nakletti; o şöyle dedi: Zübeyr'in katili İbn Cürmûz, Ali'nin -radıyallâhu anh- huzuruna girmek için izin istemeye geldi. [Ali] onu uzun bir süre bekletti, ardından girmesine izin verdi. Bunun üzerine [İbn Cürmûz] ona: 'İmtihan ehline karşı katı mı davranıyorsunuz?' dedi. Ali şöyle dedi: 'Ağzın toprak dolsun! Şüphesiz ben; kendimin, Talha'nın ve Zübeyr'in, Allah'ın haklarında: { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ } “Onların göğüslerindeki kini söküp attık; artık onlar tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşlerdir” buyurduğu kimselerden olmamızı umuyorum.'
وكذا روى الثوري، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن علي، بنحوه.
Aynı şekilde es-Sevrî, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Ali'den benzerini rivayet etmiştir.
وقال سفيان بن عُيَيْنة، عن إسرائيل، عن أبي موسى، سمع الحسن البصري يقول: قال علي: فينا والله -أهل بدر -نزلت هذه الآية: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ)
Süfyân b. Uyeyne, İsrâîl'den, o Ebû Mûsâ'dan nakletti; o Hasan-ı Basrî'nin şöyle dediğini işitmiştir: Ali şöyle dedi: 'Vallahi bu ayet bizim -Bedir ehli- hakkımızda indi: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ).'
وقال كثير النَّواء: دخلت على أبي جعفر محمد بن علي فقلت: وليي وليكم، وسلمي سلمكم، وعدوي عدوكم، وحربي حربكم. إني أسألك بالله: أتبرأ من أبي بكر وعمر؟ فقال: {قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} [الأنعام: ٥٦] تولهما يا كثير، فما أدركك فهو في رقبتي هذه، ثم تلا هذه الآية: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) قال: أبو بكر، وعمر، وعلي، ﵃ أجمعين.
Kesîr en-Nevâ dedi ki: Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'nin yanına girdim ve: 'Dostum dostunuz, barışık olduğum barışık olduğunuz, düşmanım düşmanınız ve savaştığım savaştığınız kimsedir. Allah aşkına sana soruyorum: Sen Ebû Bekir ve Ömer'den teberrî ediyor [onlardan uzak duruyor] musun?' dedim. Şöyle dedi: {قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} [el-En'âm: 56] “O takdirde ben sapmış olurum ve hidayete erenlerden olmam.” 'Onları dost edin ey Kesîr! Sana [bu yüzden] bir şey isabet ederse işte o benim şu boynumun borcudur.' Sonra şu ayeti okudu: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) ve dedi ki: 'Ebû Bekir, Ömer ve Ali'dir -Allah hepsinden razı olsun-.'
وقال الثوري، عن رجل، عن أبي صالح في قوله: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) قال: هم عشرة: أبو بكر، وعمر، وعثمان، وعلي، وطلحة، والزبير، وعبد الرحمن بن عوف، وسعد بن أبي وقاص، وسعيد بن زيد، وعبد الله بن مسعود، ﵃ أجمعين.
es-Sevrî bir adamdan, o da Ebû Sâlih'ten: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onlar on kişidir: Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Saîd b. Zeyd ve Abdullah b. Mes'ûd -Allah hepsinden razı olsun-.'
وقوله: (مُتَقَابِلِينَ) قال مجاهد: لا ينظر بعضهم في قفا بعض.
Allah Teâlâ'nın: (مُتَقَابِلِينَ) kavli hakkında Mücâhid: "Onlardan hiçbiri diğerinin ensesine [arkasına] bakmaz" demiştir.
وفيه حديث مرفوع، قال ابن أبي حاتم.
Bu konuda merfû bir hadis de vardır. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا يحيى بن عبدك القزويني، حدثنا حسان بن حسان، حدثنا إبراهيم بن بشير حدثنا يحيى بن معين، عن إبراهيم القرشي، عن سعيد بن شرحبيل، عن زيد بن أبي أوفى قال: خرج علينا رسول الله ﷺ، فتلا هذه الآية: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) في الله، ينظر بعضهم إلى بعض
Bize Yahyâ b. Abdek el-Kazvînî anlattı, bize Hassân b. Hassân anlattı, bize İbrâhîm b. Beşîr anlattı, bize Yahyâ b. Maîn, İbrâhîm el-Kureşî'den, o Saîd b. Şürahbîl'den, o Zeyd b. Ebî Evfâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp şu ayeti okudu: (إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ) "Allah için, birbirlerine bakarlar."
وقوله: (لا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ) يعني: المشقة والأذى، كما جاء في الصحيحين: "إن الله أمرني أن أبشر خديجة ببيت في الجنة من قصَب، لا صخب فيه ولا نصب"
Allah Teâlâ'nın: (لا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ) kavli; yani meşakkat ve eziyet [dokunmaz] demektir. Nitekim Sahîhayn'da şöyle rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Allah bana, Hatice'yi cennette inciden oyulmuş, içinde hiçbir gürültünün ve yorgunluğun bulunmadığı bir evle müjdelememi emretti."
وقوله: (وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ) كما جاء في الحديث: "يقال يا أهل الجنة، إن لكم أن تصحوا فلا تمرضوا أبدًا، وإن لكم أن تعيشوا فلا تموتوا أبدا، وإن لكم أن تشبوا فلا تهرموا أبدا، وإن لكم أن تقيموا فلا تظعنوا أبدا"، وقال الله تعالى: {خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} [الكهف: ١٠٨]
Allah Teâlâ'nın: (وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ) kavli, nitekim hadiste şöyle buyrulduğu gibidir: "[Onlara] şöyle denilir: 'Ey cennet ehli! Sizin için ebediyen sağlıklı kalıp asla hastalanmamak vardır; sizin için ebediyen yaşayıp asla ölmemek vardır; sizin için ebediyen genç kalıp asla yaşlanmamak vardır; sizin için ebediyen ikamet edip asla göçmemek [ayrılmamak] vardır.'" Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} [الكهف: ١٠٨] “Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler.”
وقوله: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ) أي: أخبر يا محمد عبادي أني ذو رحمة وذو عقاب أليم.
Allah Teâlâ'nın: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ) kavli; yani ey Muhammed, kullarıma Benim bağışlayan, merhamet eden ve azabı da can yakıcı azap olan olduğumu haber ver, demektir.
وقد تقدم ذكر نظير هذه الآية الكريمة، وهي دالة على مقامي الرجاء والخوف، وذكر في سبب
Bu yüce ayetin benzerinin zikri daha önce geçmişti. Bu [ayet], recâ ve havf (ümit ve korku) makamlarına delalet etmektedir. [Ayetin] iniş sebebi hakkında ise zikredilmiştir ki:
نزولها ما رواه موسى بن عبيدة عن مصعب بن ثابت قال: مر رسول الله ﷺ على ناس من أصحابه يضحكون، فقال: "اذكروا الجنة، واذكروا النار". فنزلت: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ) رواه ابن أبي حاتم. وهو مرسل
hakkında, Mûsâ b. Ubeyde'nin Mus'ab b. Sâbit'ten rivayet ettiği şu hadis zikredilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gülen bir grup ashabının yanından geçti ve: "Cenneti anın, cehennemi anın" buyurdu. Bunun üzerine: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ) ayeti indi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir ve bu rivayet mürseldir.
وقال ابن جرير، حدثني المثنى، حدثنا إسحاق، أخبرنا ابن المكي، أخبرنا ابن المبارك، أخبرنا مصعب بن ثابت، حدثنا عاصم بن عبيد الله، عن ابن أبي رباح، عن رجل من أصحاب النبي ﷺ قال: طلع علينا رسول الله ﷺ من الباب الذي يدخل منه بنو شيبة، فقال: "ألا أراكم تضحكون؟ " ثم أدبر، حتى إذا كان عند الحجر رجع إلينا القهقرى، فقال: "إني لما خرجت جاء جبريل، ﵇، فقال: يا محمد، إن الله يقول لم تقنط عبادي؟ (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ)
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı, bize İshâk anlattı, bize İbnü'l-Mekkî haber verdi, bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, bize Mus'ab b. Sâbit haber verdi, bize Âsım b. Ubeydillâh, İbn Ebî Rebâh'tan, o Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adamdan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Şeybe'nin girdiği kapıdan üzerimize çıkageldi ve: "Sizi gülerken görmeyeyim mi?" dedi. Sonra arkasını dönüp gitti; Hicr'in yanına varınca geri geri yanımıza dönüp şöyle buyurdu: "Ben çıkınca Cibrîl -aleyhisselâm- geldi ve: 'Ey Muhammed! Allah: Kullarımı niçin ümitsizliğe düşürüyorsun? (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الألِيمُ) buyuruyor' dedi."
وقال سعيد، عن قتادة في قوله تعالى: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) قال: بلغنا أن رسول الله ﷺ قال: "لو يعلم العبد قدر عفو الله لما تورع من حرام، ولو يعلم قدر عقابه لبخع نفسه"
Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: (نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer kul Allah'ın affının büyüklüğünü bilseydi hiçbir haramdan sakınmazdı; eğer O'nun azabının büyüklüğünü bilseydi kendini helak ederdi."
{وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١)}
{وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١)} “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver.”
يقول تعالى: وخبرهم يا محمد عن قصة (ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ) والضيف: يطلق على الواحد والجمع، كالزور والسُّفْر.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara (ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ) İbrahim'in misafirlerinin kıssasını haber ver. Dayf (misafir) kelimesi; zevr ve sufr [kelimeleri] gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılır.
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قَالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلا الضَّالُّونَ (٥٦)}
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قَالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلا الضَّالُّونَ (٥٦)} “Hani onun yanına girmişler ve: 'Selam' demişlerdi. O da: 'Biz sizden korkuyoruz' demişti. (52) 'Korkma! Biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz' dediler. (53) [İbrahim:] 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdeliyorsunuz? Beni ne ile müjdeliyorsunuz?' dedi. (54) 'Seni hak ile müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!' dediler. (55) [İbrahim:] 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?' dedi. (56)”
وكيف (دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ) أي: خائفون.
Ve nasıl (دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ) "onun yanına girip: 'Selam' dediklerinde [İbrahim:] 'Biz sizden korkuyoruz' demişti"; yani korkmaktayız, [demişti].
وقد ذكر سبب خوفه منهم لما رأى أيديهم لا تصل إلى ما قربه لهم ضيافة، وهو العجل السمين الحنيذ.
Onlardan korkmasının sebebi; ziyafet olarak kendilerine yaklaştırdığı şeye, yani kızartılmış semiz buzağıya ellerinin uzanmadığını görmesi olarak zikredilmiştir.
(قَالُوا لا تَوْجَلْ) أي: لا تخف، {وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} [الذاريات: ٢٨] وهو إسحاق، ﵇، كما تقدم في سورة هود.
(قَالُوا لا تَوْجَلْ) “Dediler ki: 'Korkma!'”, yani korkma. {وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Ve ona bilgin bir oğul müjdelediler.” [Zâriyât: 28] Bu [oğul], Hûd Suresi'nde geçtiği üzere İshak aleyhisselâm'dır.
ثم قال متعجبًا من كبره وكبر زوجته ومتحققًا للوعد: (أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُون) فأجابوه مؤكدين لما بشروه به تحقيقًا وبشارة بعد بشارة، (قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ) وقرأ بعضهم: "القنطين" -فأجابهم بأنه ليس يقنط، ولكن يرجو من الله الولد، وإن كان قد كبر وأسنَّت امرأته، فإنه يعلم من قدرة الله ورحمته ما هو أبلغ من ذلك.
Sonra kendisinin ve eşinin yaşlılığına şaşırarak ve vadedilen şeyi teyit etmek isteyerek: (أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُون) dedi. Onlar da müjdeledikleri şeyi kesinleştirip müjde üstüne müjde olarak pekiştirerek cevap verdiler: (قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ) -bazıları bunu "el-Kanitîn" şeklinde okumuştur-. [İbrahim] de onlara ümitsizliğe düşmediğini, aksine kendisi yaşlanmış ve hanımının yaşı ilerlemiş olsa bile Allah'tan bir çocuk umduğunu belirterek cevap verdi; zira o, Allah'ın kudret ve rahmetinin bundan çok daha üstün olduğunu bilmektedir.
{قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠)}
{قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠)} “[İbrahim:] 'Ey elçiler! İşiniz nedir?' dedi. (57) Dediler ki: 'Biz suçlu bir kavme gönderildik. (58) Lût'un ailesi müstesna; biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız. (59) Karısı müstesna; onun geride kalanlardan [helak olanlardan] olmasını takdir ettik.' (60)”
يقول تعالى إخبارًا عن إبراهيم، ﵇، لما ذهب عنه الروع وجاءته البشرى: إنه شرع يسألهم عما جاءوا له، فقالوا: (إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ) يعنون: قوم لوط. وأخبروه أنهم سينجون آل لوط من بينهم إلا امرأته فإنها من المهلكين؛ ولهذا قالوا: (إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ) أي: الباقين المهلكين.
Allah Teâlâ, İbrahim -aleyhisselâm- hakkındaki haberinde; korkusu gidip kendisine müjde gelince, onların ne için geldiklerini sormaya başladığını bildirmektedir. Onlar: (إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ) dediler; bununla Lût kavmini kastetmektedirler. Hanımı hariç onların arasından Lût ailesini kurtaracaklarını, hanımının ise helak edilenlerden olduğunu haber verdiler. Nitekim şöyle dediler: (إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ) yani geride kalıp helak edilenlerdendir.
{فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤)}
{فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤)} “Elçiler Lût ailesine gelince, (61) [Lût:] 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz' dedi. (62) Dediler ki: 'Aksine biz sana, onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik. (63) Sana hakkı getirdik ve biz elbette doğru söyleyenleriz.' (64)”
يخبر تعالى عن لوط لما جاءته الملائكة في صورة شباب حسان الوجوه، فدخلوا عليه داره، قال: (إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنْكَرُونَ * قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ) يعنون: بعذابهم وهلاكهم ودمارهم الذي كانوا يشكون في وقوعه بهم، وحلوله بساحتهم، (وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ) كما قال تعالى: {مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلا بِالْحَقِّ} [الحجر: ٨]
Allah Teâlâ, melekler güzel yüzlü gençler suretinde Lût'a gelip evine girdiklerinde onun: (إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنْكَرُونَ * قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ) dediğini haber vermektedir. Bununla melekler; kavminin başlarına gelmesinden ve yurtlarına inmesinden şüphe ettikleri azaplarını, helak ve yıkımlarını kastetmektedirler. (وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ) nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلا بِالْحَقِّ} [الحجر: ٨] “Biz melekleri ancak hak ile indiririz.”
وقوله: (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) تأكيد لخبرهم إياه بما أخبروه به، من نجاته وإهلاك قومه، [والله أعلم]
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) kavli; onun kurtulacağı ve kavminin helak edileceği yönünde kendisine verdikleri haberin teyididir [Allah en iyisini bilir].
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦)}
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦)} “'Gecenin bir bölümünde aileni yola çıkar, sen de arkalarından takip et. Sizden hiç kimse arkasına bakmasın; emrolunduğunuz yere doğru gidin.' (65) Ve ona şu emri kesin olarak bildirdik: Sabaha çıkarlarken şunların kökü kesilmiş olacaktır. (66)”
يذكر تعالى عن الملائكة أنهم أمروه أن يَسري بأهله بعد مضي جانب من الليل، وأن يكون لوط، ﵇، يمشي وراءهم، ليكون أحفظ لهم.
Allah Teâlâ, meleklerin gecenin bir kısmı geçtikten sonra Lût'a ailesiyle birlikte geceleyin yola çıkmasını ve onları daha iyi koruması için Lût'un -aleyhisselâm- arkalarından yürümesini emrettiklerini zikretmektedir.
وهكذا كان رسول الله ﷺ يمشي في الغَزاة بما كان يكون ساقة، يُزجي الضعيف، ويحمل المنقطع
Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de gazvede arkada artçı olarak yürür; zayıf olanı sevk eder ve yolda kalanı binitine alırdı.
وقوله: (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) أي: إذا سمعتم الصيحة بالقوم فلا تلتفتوا إليهم، وذروهم فيما
{وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} “İçinizden hiçbiri arkasına bakmasın” buyruğu; yani o kavmin üzerine gelen korkunç sesi duyduğunuzda sakın onlara dönüp bakmayın ve onları [başlarına]
حل بهم من العذاب والنكال، (وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ) كأنه كان معهم من يهديهم السبيل.
inen azap ve ceza içinde onları bırakın, demektir. (وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ) "Emrolunduğunuz yere gidin"; sanki onlarla beraber kendilerine yolu gösteren biri vardı.
(وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأمْرَ) أي: تقدمنا إليه في هذا (أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ) أي: وقت: الصباح كما قال في الآية الأخرى: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} [هود: ٨١]
(وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأمْرَ) "Biz ona şu emri kesin olarak bildirdik"; yani bu hususu önceden bildirdik: (أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ) "sabaha çıkarlarken şunların kökü kesilmiş olacaktır", yani sabah vaktinde. Nitekim diğer ayette: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} [هود: ٨١] “Onların vadesi sabahtır. Sabah yakın değil mi?” buyurmuştur.
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠)}
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠)} “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek sevinçle geldiler. (67) [Lût:] 'Bunlar benim misafirlerimdir, beni rezil etmeyin! (68) Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!' dedi. (69) 'Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?' dediler. (70)”
يخبر تعالى عن مجيء قوم لوط لما علموا بأضيافه وصباحة وجوههم، وأنهم جاءوا مستبشرين بهم فرحين، (قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ * وَاتَّقُوا اللهَ وَلا تُخْزُونِ)
Allah Teâlâ; Lût'un kavminin, onun misafirlerini ve yüzlerinin güzelliğini öğrendiklerinde gelişlerini ve sevinip müjdeleşerek geldiklerini haber vermektedir: (قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ * وَاتَّقُوا اللهَ وَلا تُخْزُونِ)
وهذا إنما قاله لهم قبل أن يعلم بأنهم رسل الله كما قال في سياق سورة هود، وأما هاهنا فتقدم ذِكرُ أنهم رسل الله، وعطف بذكر مجيء قومه ومحاجته لهم. ولكن الواو لا تقتضي الترتيب، ولا سيما إذا دل دليل على خلافه، فقالوا له مجيبين: (أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ) أي: أو ما نهيناك أن تضيف أحدًا؟ فأرشدهم إلى نسائهم، وما خلق لهم ربهم منهن من الفروج المباحة. وقد تقدم أيضا القول في ذلك، بما أغنى عن إعادته.
Lût bunu onlara, Hûd sûresinin siyakında geçtiği üzere meleklerin Allah'ın elçileri olduğunu bilmeden önce söylemişti. Burada ise önce onların Allah'ın elçileri olduğu zikredilmiş, ardından kavminin gelişi ve onlarla tartışması atfedilmiştir. Fakat "vav" bağlacı sıra düzeni gerektirmez; özellikle de aksine bir delil bulunduğunda. Onlar cevap vererek şöyle dediler: (أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ) yani seni bir kimseyi misafir etmekten menetmemiş miydik? Bunun üzerine Lût onları kadınlarına ve Rablerinin kendileri için helal kıldığı eşlerine yönlendirdi. Bu konudaki açıklama da tekrarına gerek bırakmayacak şekilde daha önce geçmişti.
{قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢)}
{قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢)} “[Lût:] 'Eğer yapacaksanız, işte bunlar kızlarımdır' dedi. (71) [Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. (72)”
هذا كله وهم غافلون عما يراد بهم، وما قد أحاط بهم من البلاء، وماذا يُصبحهم من العذاب المستقر؛ ولهذا قال تعالى لنبيه ﷺ: (لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) أقسم تعالى بحياة نبيه، صلوات الله وسلامه عليه، وفي هذا تشريف عظيم، ومقام رفيع وجاه عريض.
Bütün bunlar olurken onlar, kendileri hakkında murat edilen şeyden, kendilerini kuşatan beladan ve sabahleyin başlarına inecek olan yerleşik azaptan habersizdiler. Bu sebeple Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: (لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) buyurmuştur. Allah Teâlâ Peygamberi'nin -salât ve selam onun üzerine olsun- hayatına yemin etmiştir; bunda büyük bir şeref, yüce bir makam ve geniş bir itibar vardır.
قال عمرو بن مالك النُّكْري عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس، أنه قال: ما خلق الله وما ذرأ وما برأ نفسًا أكرم عليه من محمد ﷺ، وما سمعت الله أقسم بحياة أحد غيره، قال الله تعالى: (لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) [يقول: وحياتك وعمرك وبقائك في الدنيا " إنهم لفي سكرتهم يعمهون"] رواه ابن جرير.
Amr b. Mâlik en-Nükrî, Ebü'l-Cevzâ'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem daha değerli hiçbir nefis yaratmamış, var etmemiş ve meydana getirmemiştir. Allah'ın O'ndan başka hiç kimsenin hayatına yemin ettiğini de işitmedim. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) [Yani: Hayatına, ömrüne ve dünyadaki bekana andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlar]." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال قتادة: (فِي سَكْرَتِهِمْ) أي: في ضلالتهم، (يَعْمَهُونَ) أي: يلعبون.
Katâde: (فِي سَكْرَتِهِمْ) "sapıklıkları içinde", (يَعْمَهُونَ) "oynayıp eğlenirler" demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (لَعَمْرُكَ) لعيشك، (إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) قال: يتحيرون
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (لَعَمْرُكَ) "yaşayışına andolsun", (إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ) "bocalar dururlar" demiştir.
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)}
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)} “Güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık. Şüphesiz bunda, feraset sahipleri için ibretler vardır. O [şehirlerin harabeleri], hâlâ işlek bir yol üzerindedir. Şüphesiz bunda müminler için kesin bir ibret vardır.”
يقول: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ) وهي ما جاءهم من الصوت القاصف عند شروق الشمس، وهو طلوعها، وذلك مع رفع بلادهم إلى عَنان السماء ثم قلْبها، وجعل عاليها سافلها، وإرسال حجارة السجيل عليهم. وقد تقدم الكلام على السجيل في [سورة] هود بما فيه كفاية.
Allah Teâlâ: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ) buyurmaktadır; bu, güneş doğarken yani doğuşu anında onlara gelen şiddetli gök gürültüsü benzeri sestir. Bu sesle birlikte memleketleri göğün bulutlarına kadar yükseltilmiş, sonra tersyüz edilip altı üstüne getirilmiş ve üzerlerine siccîl taşları yağdırılmıştır. Siccîl kelimesi hakkındaki açıklama Hûd [sûresinde] yeteri kadar geçmişti.
وقوله: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ) أي: إن آثار هذه النقم ظاهرة على تلك البلاد لمن تأمل ذلك وتوسَّمه بعين بصره وبصيرته، كما قال مجاهد في قوله: (لِلْمُتَوَسِّمِينَ) قال: المتفرسين.
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ) kavli; yani bu cezaların izleri, bunu gözü ve basiretiyle düşünüp ferasetle inceleyen kimse için o beldede açıkça görünmektedir demektir. Nitekim Mücâhid: (لِلْمُتَوَسِّمِينَ) kavli hakkında: "Feraset sahipleri için" demiştir.
وعن ابن عباس، والضحاك: للناظرين. وقال قتادة: للمعتبرين. وقال مالك عن بعض أهل المدينة: (لِلْمُتَوَسِّمِينَ) للمتأملين.
İbn Abbâs ve Dahhâk'tan: "Bakanlar [görenler] için" dediği rivayet edilmiştir. Katâde: "İbret alanlar için" demiştir. Mâlik ise bazı Medinelilerden: (لِلْمُتَوَسِّمِينَ) "Düşünüp tefekkür edenler için" anlamında olduğunu nakletmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا محمد بن كثير العَبْدي، عن عمرو بن قيس، عن عطية، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ "اتقوا فِرَاسة المؤمن، فإنه ينظر بنور الله". ثم قرأ النبي ﷺ: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, bize Muhammed b. Kesîr el-Abdî, Amr b. Kays'tan, o Atıyye'den, o Ebû Saîd'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar" buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ) ayetini okudu.
رواه الترمذي، وابن جرير، من حديث عمرو بن قيس الملائي وقال الترمذي: لا نعرفه إلا من هذا الوجه.
Bunu Tirmizî ve İbn Cerîr, Amr b. Kays el-Melâî'nin hadisinden rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Biz bunu sadece bu yoldan bilmekteyiz" demiştir.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثني أحمد بن محمد الطوسي، حدثنا الحسن بن محمد، حدثنا الفرات بن السائب، حدثنا ميمون بن مِهْران، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "اتقوا فِرَاسَة المؤمن؛ فإن المؤمن ينظر بنور الله"
İbn Cerîr ayrıca dedi ki: Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, bize el-Fürât b. es-Sâib anlattı, bize Meymûn b. Mihrân, İbn Ömer'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müminin ferasetinden sakının; çünkü mümin Allah'ın nuruyla bakar" buyurdu.
وقال ابن جرير: حدثني أبو شرحبيل الحِمْصِيّ، حدثنا سليمان بن سلمة، حدثنا المُؤَمَّل بن سعيد بن يوسف الرحبي، حدثنا أبو المعلى أسد بن وداعة الطائي، حدثنا وهب بن مُنَبِّه، عن طاوس بن كَيْسَان، عن ثوبان قال: قال رسول الله ﷺ: "احذروا فراسة المؤمن؛ فإنه ينظر بنور الله وينطق بتوفيق الله"
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebû Şürahbîl el-Hımsî anlattı, bize Süleymân b. Seleme anlattı, bize el-Müemmel b. Saîd b. Yûsuf er-Rahabî anlattı, bize Ebü'l-Muallâ Esed b. Vedâa et-Tâî anlattı, bize Vehb b. Münebbih, Tâvûs b. Keysân'dan, o Sevbân'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müminin ferasetinden sakının; çünkü o Allah'ın nuruyla bakar ve Allah'ın tevfikiyle konuşur" buyurdu.
وقال أيضًا: حدثنا عبد الأعلى بن واصل، حدثنا سعيد بن محمد الجرمي، حدثنا عبد الواحد بن واصل، حدثنا أبو بشر المزلق، عن ثابت، عن أنس بن مالك قال: قال النبي ﷺ: "إن لله عبادًا
[İbn Cerîr] ayrıca dedi ki: Bize Abdülâlâ b. Vâsıl anlattı, bize Saîd b. Muhammed el-Cermî anlattı, bize Abdülvâhid b. Vâsıl anlattı, bize Ebû Bişr el-Müzallık, Sâbit'ten, o Enes b. Mâlik'ten anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki
يعرفون الناس بالتوسم"
insanları ferasetle tanırlar."
ورواه الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا سهل بن بحر، حدثنا سعيد بن محمد الجرمي، حدثنا أبو بشر -يقال له: ابن المزلق، قال: وكان ثقة -عن ثابت، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "إن لله عبادًا يعرفون الناس بالتوسم"
Bunu Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr da rivayet etmiştir: Bize Sehl b. Bahr anlattı, bize Saîd b. Muhammed el-Cermî anlattı, bize Ebû Bişr -ona İbnü'l-Müzallık denirdi, [el-Bezzâr]: ve o güvenilirdi dedi-, Sâbit'ten, o Enes'ten anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki insanları ferasetle tanırlar" buyurdu.
وقوله: (وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) أي: وإن قرية سدوم التي أصابها ما أصابها من القلب الصوري والمعنوي، والقذف بالحجارة، حتى صارت بحيرة منتنة خبيثة لبطريق مَهْيَع مسالكه مستمرة إلى اليوم، كما قال تعالى: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [الصافات: ١٣٧، ١٣٨]
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) kavli; yani şekilsel ve anlamsal tersyüz edilme ile taş yağmuruna tutulma şeklinde başına gelenlerin isabet ettiği ve sonunda kokuşmuş pis bir göl haline gelen Sodom şehri, yolları bugüne kadar devam eden işlek ve açık bir yol üzerindedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [الصافات: ١٣٧، ١٣٨] “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gitmektesiniz. Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?”
وقال مجاهد، والضحاك: (وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) قال: مُعَلَّم. وقال قتادة: بطريق واضح. وقال قتادة أيضًا: بصقع من الأرض واحد.
Mücâhid ve Dahhâk: (وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ) kavli hakkında: "İşaretlenmiş [belli bir yoldur]" demişlerdir. Katâde: "Açık bir yol üzerindedir" demiştir. Katâde ayrıca: "Yeryüzünde tek bir bölgededir" demiştir.
وقال السدي: بكتاب مبين، يعني كقوله: {وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ} [يس: ١٢] ولكن ليس المعنى على ما قال هاهنا، والله أعلم.
es-Süddî ise: "Apaçık bir kitaptadır", yani: {وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ} [يس: ١٢] “Biz her şeyi apaçık bir kitapta sayıp döktük” kavli gibi demiştir; ancak burada anlam onun dediği gibi değildir, Allah en iyisini bilir.