Binûn

Nahl Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهكذا روى العوفي عن ابن عباس في قوله: (لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ) إنها كقوله: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [العنكبوت: ١٣].

Avfî de İbn Abbâs'tan O'nun: (لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ) kavli hakkında, bunun: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [el-Ankebût: 13] “Andolsun onlar hem kendi yüklerini hem de kendi yükleriyle beraber nice yükleri yüklenecekler...” kavli gibi olduğunu rivayet etmiştir.

وقال مجاهد: يحملون أثقالهم: ذنوبهم وذنوب من أطاعهم، ولا يخفف عمن أطاعهم من العذاب شيئًا.

Mücâhid şöyle demiştir: "Kendi yüklerini; yani kendi günahlarını ve kendilerine itaat edenlerin günahlarını yüklenirler. Kendilerine itaat edenlerin azabından da hiçbir şey hafifletilmez."

{قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٦)}

{قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٦)} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu. Bunun üzerine Allah, binalarının temellerine vardı [oradan sarstı], tavan da tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi.”

قال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) قال: هو نمرود الذي بنى الصرح.

Avfî, İbn Abbâs'tan O'nun: (قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "O, kuleyi inşa eden Nemrûd'dur."

قال ابن أبي حاتم: وروي عن مجاهد نحوه.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Mücâhid'den de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن زيد بن أسلم: أولُ جبار كان في الأرض نمرود، فبعث الله عليه بَعُوضة، فدخلت في منخره، فمكث أربعمائة سنة يضرب رأسه بالمطارق، وأرحم الناس به من جمع يديه فضرب بهما رأسه، وكان جبارا أربعمائة سنة، فعذبه الله أربعمائة سنة كملكه، ثم أماته الله. وهو الذي كان بنى صرحًا إلى السماء، وهو الذي قال الله: (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ)

Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: "Yeryüzündeki ilk zorba hükümdar Nemrûd idi. Allah ona bir sivrisinek musallat etti, [sivrisinek] burnunun deliğinden içeri girdi. Dört yüz yıl boyunca başına tokmaklarla vurularak yaşadı; insanların ona en merhametlisi iki elini birleştirip onun başına vuran kimseydi. Dört yüz yıl zorbalık yapmıştı, Allah da hükümdarlığı süresince yani dört yüz yıl boyunca ona azap etti, sonra da Allah onun canını aldı. Göğe doğru bir kule inşa eden o idi ve Allah'ın: (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ) buyurduğu kimse de odur."

وقال آخرون: بل هو بختنصر. وذكروا من المكر الذي حكى الله هاهنا، كما قال في سورة إبراهيم: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} [إبراهيم: ٤٦].

Başkaları ise şöyle demiştir: "Bilakis o, Buhtunnasr'dır." Ve Allah'ın burada anlattığı tuzaktan, İbrâhîm Suresi'nde: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} [İbrâhîm: 46] “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile...” buyurduğu gibi olduğunu zikretmişlerdir.

وقال آخرون: هذا من باب المثل، لإبطال ما صنعه هؤلاء الذين كفروا بالله وأشركوا في عبادته غيره، كما قال نوح، ﵇: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} [نوح: ٢٢] أي: احتالوا في إضلال الناس بكل حيلة وأمالوهم إلى شركهم بكل وسيلة، كما يقول لهم أتباعهم يوم القيامة: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} [الآية] [سبأ: ٣٣].

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ı inkâr eden ve O'na ibadette başkasını ortak koşan kimselerin yaptıklarını boşa çıkarmak için [verilmiş] bir mesel kabilindendir. Nitekim Nûh aleyhisselâm şöyle demiştir: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} [Nûh: 22] “Ve çok büyük bir tuzak kurdular.” Yani insanları saptırmak için her türlü hileye başvurdular ve onları her vesileyle şirklerine meylettirdiler. Nitekim kıyamet gününde tâbileri onlara şöyle diyecektir: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} [el-Âyet] [Sebe': 33] “Hayır, gece ve gündüzün tuzağı [bizi aldattı]! Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz.”

وقوله: (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ) أي: اجتثه من أصله، وأبطل عملهم، وأصلها كما قال تعالى: {كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ} [المائدة: ٦٤].

O'nun: (فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ) kavli; yani onu kökünden söküp attı, amellerini boşa çıkardı. Bunun aslı , Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibidir: {كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ} [el-Mâide: 64] “Savaş için her ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü.”

وقوله: {فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ} [الحشر: ٢].

Ve O'nun şu kavli [gibidir]: {فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ} [el-Haşr: 2] “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi, kalplerine korku saldı; evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle harap ediyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın!”

وقال هاهنا: {فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ * ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ}

Burada ise şöyle buyurmuştur: {فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ * ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ} “Bunun üzerine Allah onların binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi. Sonra kıyamet günü de [Allah] onları rezil rüsvay eder.”

أي: يظهر فضائحهم، وما كانت تُجنّه ضمائرهم، فيجعله علانية، كما قال تعالى: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [الطارق: ٩] أي: تظهر وتشتهر ، كما في الصحيحين عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "ينصب لكل غادر لواء يوم القيامة عند استه بقدر غَدْرَته، فيقال: هذه غَدْرَة فلان بن فلان" .

Yani: Rezilliklerini ve içlerinde gizledikleri şeyleri açığa çıkarır da onları alenileştirir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [et-Târık: 9] “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün.” Yani açığa çıkar ve yayılır . Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde her hain için kıçının yanında hıyaneti ölçüsünde bir sancak dikilir ve: 'Bu, falan oğlu falanın hıyanetidir' denilir." .

{ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ (٢٧)}

{ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ (٢٧)} “Sonra kıyamet günü [Allah] onları rezil rüsvay eder ve: 'Kendileri hakkında [müminlerle] çekişip düşmanlık ettiğiniz ortaklarım nerede?' der. Kendilerine ilim verilenler ise: 'Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kâfirlerin üzerinedir' derler.”

وهكذا هؤلاء، يظهر للناس ما كانوا يسرونه من المكر، ويخزيهم الله على رءوس الخلائق، ويقول لهم الرب ﵎ مقرعا لهم وموبخا: (أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ) تحاربون وتعادون في سبيلهم، [أي] : أين هم عن نصركم وخلاصكم هاهنا؟ {هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ} [الشعراء: ٩٣]، {فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا نَاصِرٍ} [الطارق: ١٠]. فإذا توجهت عليهم الحجة، وقامت عليهم الدلالة، وحقت عليهم الكلمة، وأسكتوا عن الاعتذار حين لا فرار (قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) -وهم السادة في الدنيا والآخرة، والمخبرون عن الحق في الدنيا والآخرة، فيقولون حينئذ: (إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ) أي: الفضيحة والعذاب اليوم [محيط] بمن كفر بالله، وأشرك به ما لا يضره ولا ينفعه.

İşte bunlar da böyledir; gizlemekte oldukları tuzakları insanlara açığa çıkar ve Allah onları mahlukatın huzurunda rezil eder. Rab celle celâluh onları azarlayarak ve kınayarak: (أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ) yani uğurlarında savaşıp düşmanlık ettiğiniz [şeriklerim nerede? [Yani] : Burada size yardım edip sizi kurtarmaktan neredeler? {هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ} [eş-Şuarâ: 93] “Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?”, {فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا نَاصِرٍ} [et-Târık: 10] “Artık onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı.” Delil aleyhlerine dönüp, kanıt aleyhlerine dikildiğinde, söz [azap] üzerlerine hak olduğunda ve kaçışın olmadığı bir anda mazeret beyan etmekten susturulduklarında: (قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) -ki onlar dünyada da ahirette de efendilerdir ve dünyada da ahirette de hakkı haber verenlerdir- o zaman şöyle derler: (إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ) Yani rezillik ve azap bugün, Allah'ı inkâr eden ve kendisine ne zarar ne de fayda vermeyen şeyleri O'na ortak koşan kimseleri [kuşatmıştır] .

{الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٢٩)}

{الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٢٩)} “Meleklerin, kendilerine zulmetmektelerken canlarını aldıkları kimseler: 'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk' diyerek teslimiyet gösterirler. Hayır! Şüphesiz Allah, yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir. O halde içinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların durağı ne kötüdür!”

يخبر تعالى عن حال المشركين الظالمي أنفسهم عند احتضارهم ومجيء الملائكة إليهم لقبض أرواحهم: (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ) أي: أظهروا السمع والطاعة والانقياد قائلين: (مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ) كما يقولون يوم المعاد: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣] {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ} [المجادلة: ١٨].

Yüce Allah, kendilerine zulmeden müşriklerin can çekişme anlarındaki ve meleklerin onların ruhlarını kabzetmek üzere geldiklerindeki durumlarını haber vermektedir: (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ) Yani: (مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ) diyerek işitip itaat ettiklerini ve boyun eğdiklerini gösterirler. Tıpkı dönüş gününde: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [el-En'âm: 23] “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” diyecekleri ve: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ} [el-Mücâdele: 18] “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin ederler” buyrulduğu gibi.

قال الله مكذبا لهم في قيلهم ذلك: (بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) أي: بئس المقيل والمقام والمكان من دار هوان، لمن كان متكبرًا عن آيات الله واتباع رسله.

Allah onların bu sözlerini yalanlayarak şöyle buyurmuştur: (بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) Yani: Allah'ın ayetlerine ve elçilerine uymaya karşı büyüklük taslayan kimse için, alçaklık yurdu olan dinlenme yeri, ikametgâh ve mekân ne kötüdür!

وهم يدخلون جهنم من يوم مماتهم بأرواحهم، ويأتي أجسادهم في قبورها من حرِّها وسمومها، فإذا كان يوم القيامة سلكت أرواحهم في أجسادهم، وخلدت في نار جهنم، {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} [فاطر: ٣٦]، كما قال الله تعالى: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ} [غافر: ٤٦].

Onlar öldükleri günden itibaren ruhlarıyla cehenneme girerler; kabirlerindeki cesetlerine de onun sıcağından ve kavurucu rüzgârından gelir . Kıyamet günü olduğunda ise ruhları cesetlerine sokulur ve cehennem ateşinde ebedî kalırlar: {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} [Fâtır: 36] “Haklarında [ölüm] hükmü verilmez ki ölsünler; onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez.” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ} [Gâfir: 46] “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir].”

{وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)}

{وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)} “[Allah’a karşı gelmekten] sakınanlara: “Rabbiniz ne indirdi?” denildiğinde onlar: “Hayır [indirdi]” derler. Bu dünyada güzel davrananlara güzel bir mükâfat vardır. Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır. Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir! (30) [O yurt] altından ırmaklar akan, girecekleri Adn cennetleridir. Orada diledikleri her şey onlarındır. Allah takva sahiplerini işte böyle mükâfatlandırır. (31) Meleklerin, tertemiz kimseler olarak canlarını aldığı o kimselere [melekler]: “Selam sizlere! Yapmış olduklarınıza karşılık girin cennete!” derler. (32)”

هذا خبر عن السعداء، بخلاف ما أخبر به عن الأشقياء، فإن أولئك قيل لهم: (مَاذَا أَنزلَ رَبُّكُمْ) فقالوا معرضين عن الجواب: لم ينزل شيئًا، إنما هذا أساطير الأولين. وهؤلاء (قَالُوا خَيْرًا) أي: أنزل خيرا، أي: رحمة وبركة وحسنًا لمن اتبعه وآمن به.

Bu, bahtiyar kimseler hakkında bir haberdir; bedbahtlar hakkında haber verilenin aksinedir. Çünkü onlara: (مَاذَا أَنزلَ رَبُّكُمْ) denildiğinde cevaptan yüz çevirerek: "Hiçbir şey indirmedi , bu sadece öncekilerin masallarıdır" demişlerdi. Bunlar ise: (قَالُوا خَيْرًا) demişlerdir; yani: "Hayır indirdi", yani kendisine uyan ve iman eden kimse için bir rahmet, bereket ve güzellik [indirdi].

ثم أخبروا عما وعد الله [به] عباده فيما أنزله على رسله فقالوا: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ) كما قال تعالى: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [النحل: ٩٧]، أي: من أحسن عمله في الدنيا أحسن الله إليه في الدنيا والآخرة.

Sonra elçilerine indirdiği şeylerde Allah'ın kullarına vadettiği şeyleri haber vererek şöyle dediler: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [en-Nahl: 97] “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette onu güzel bir hayatla yaşatırız ve onların mükâfatını yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz.” Yani dünyada amelini güzel yapan kimseye Allah dünyada da ahirette de ihsanda bulunur.

ثم أخبروا بأن دار الآخرة خير، أي: من الحياة الدنيا، والجزاء فيها أتم من الجزاء في الدنيا، كما قال تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ} [القصص: ٨٠] وقال تعالى: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ} [آل عمران: ١٩٨] وقال تعالى {وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [الأعلى: ١٧]، وقال لرسوله ﷺ : {وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولَى} [الضحى: ٤].

Sonra ahiret yurdunun daha hayırlı olduğunu, yani dünya hayatından daha hayırlı olduğunu ve oradaki mükâfatın dünyadaki mükâfattan daha tam olduğunu haber verdiler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ} [el-Kasas: 80] “Kendilerine ilim verilenler ise: 'Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı daha hayırlıdır' dediler.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ} [Âl-i İmrân: 198] “Allah katında olan ise iyiler için daha hayırlıdır.” Yüce Allah: {وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [el-A'lâ: 17] “Ahiret ise daha hayırlı ve daha süreklidir” buyurmuş ve Resûlü'ne ﷺ de: {وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولَى} [ed-Duhâ: 4] “Ve elbette ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır” buyurmuştur.

ثم وصفوا الدار الآخرة فقالوا : (وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ)

Sonra ahiret yurdunu niteleyerek şöyle dediler : (وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ)

وقوله: (جَنَّاتُ عَدْنٍ) بدل من [قوله] : (دَارُ الْمُتَّقِينَ) أي: لهم في [الدار] الآخرة (جَنَّاتُ عَدْنٍ) أي: إقامة يدخلونها (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: بين أشجارها وقصورها، (لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ) كما قال تعالى: {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [الزخرف: ٧١]، وفي الحديث: "إن السحابة لتمر بالملأ من أهل الجنة وهم جلوس على شرابهم ، فلا يشتهي أحد منهم شيئًا إلا أمطرته عليهم، حتى إن منهم لمن يقول: أمطرينا كواعب أترابًا، فيكون ذلك " .

O'nun: (جَنَّاتُ عَدْنٍ) kavli, (دَارُ الْمُتَّقِينَ) [ifadesinden] bedeldir. Yani [ahiret] yurdunda onlar için, içine girecekleri (جَنَّاتُ عَدْنٍ) yani ikamet cennetleri vardır; (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) yani ağaçlarının ve köşklerinin arasından [nehirler akar], (لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ) Nitekim Yüce Allah: {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [ez-Zuhruf: 71] “Orada nefislerin arzu ettiği ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız” buyurmuştur. Hadiste de şöyle geçmektedir: "Bulut cennet ehlinden bir topluluğun yanından, onlar içecekleri başında otururlarken geçer ; onlardan biri ne arzu ederse bulut üzerlerine onu yağdırır; hatta onlardan biri: 'Bize yaşıt, göğüsleri tomurcuklanmış genç kızlar yağdır' der ve bu gerçekleşir ." .

(كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ) أي: كذلك يجزي الله كل من آمن به واتقاه وأحسن عمله.

(كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ) Yani: Allah, Kendisine iman eden, O'ndan sakınan ve amelini güzel yapan herkesi işte böyle mükâfatlandırır.

ثم أخبر تعالى عن حالهم عند الاحتضار، أنهم طيبون، أي: مخلصون من الشرك والدنس

Sonra Yüce [Allah], onların can çekişme anındaki hâllerini, kendilerinin tertemiz olduklarını yani şirkten, kirden

وكل سوء، وأن الملائكة تسلم عليهم وتبشرهم بالجنة، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ} [فصلت: ٣٠ - ٣٢].

ve her türlü kötülükten arınmış olduklarını ve meleklerin onlara selâm verip onları cennetle müjdelediklerini haber vermiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ} [Fussilet: 30-32] “Şüphesiz: 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vadedilen cennetle sevinin! Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada nefislerinizin arzu ettiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir. Çok bağışlayıcı, çok merhametli [olan Allah]'tan bir ikram olarak!'”

وقد قدمنا الأحاديث الواردة في قبض روح المؤمن وروح الكافر عند قوله تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} [إبراهيم: ٢٧].

Müminin ruhunun kabzedilmesi ve kâfirin ruhunun kabzedilmesi hakkında gelen hadisleri, Yüce Allah'ın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} [İbrâhîm: 27] “Allah iman edenleri, dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sapasağlam tutar. Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar.” kavlinin tefsirinde daha önce zikretmiştik.

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٤)}

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٤)} “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini veya Rabbinin emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. Sonunda yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşattı.”

يقول تعالى متهددًا للمشركين على تماديهم في الباطل واغترارهم بالدنيا: هل ينتظر هؤلاء إلا الملائكة أن تأتيهم بقبض أرواحهم، قاله قتادة.

Yüce Allah, batılda ısrar etmeleri ve dünyayla aldanmaları sebebiyle müşrikleri tehdit ederek şöyle buyurmaktadır: Bunlar ancak meleklerin kendilerine gelip ruhlarını kabzetmesini mi bekliyorlar? Bunu Katâde söylemiştir.

(أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ) أي: يوم القيامة وما يعاينونه من الأهوال.

(أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ) yani kıyamet günü ve [orada] bizzat görecekleri korkunç haller [mi bekliyorlar?]

وقوله: (كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: هكذا تمادى في شركهم أسلافهم ونظراؤهم وأشباههم من المشركين حتى ذاقوا بأس الله، وحلوا فيما هم فيه من العذاب والنكال. (وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ)؛ لأنه تعالى أعذر إليهم، وأقام حججه عليهم بإرسال رسله وإنزال كتبه، (وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) أي: بمخالفة الرسل والتكذيب بما جاءوا به، فلهذا أصابتهم عقوبة الله على ذلك، (وَحَاقَ بِهِمْ) أي: أحاط بهم من العذاب الأليم (مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) أي: يَسْخَرون من الرسل إذا توعدوهم بعقاب الله؛ فلهذا يقال يوم القيامة: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} [الطور: ١٤].

O'nun: (كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) kavli; yani müşriklerden olan geçmişleri, benzerleri ve emsalleri de Allah'ın azabını tadıp içinde bulundukları azap ve cezaya uğrayıncaya kadar şirklerinde böylece ısrar ettiler. (وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ) Çünkü Yüce Allah elçilerini gönderip kitaplarını indirerek onlara mazeret bırakmamış ve hüccetlerini aleyhlerine ikame etmiştir. (وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) Yani elçilere muhalefet ederek ve getirdiklerini yalanlayarak [kendilerine zulmediyorlardı]. Bundan dolayı buna karşılık Allah'ın cezası onlara isabet etti . (وَحَاقَ بِهِمْ) Yani onları elîm azaptan (مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) kuşattı; yani elçiler kendilerini Allah'ın azabıyla uyardıklarında onlarla alay ediyorlardı. Bundan dolayı kıyamet günü şöyle denir: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} [et-Tûr: 14] “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur!”

{وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥) وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٧)}

{وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥) وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٧)} “Ortak koşanlar dediler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmez ve O'nsuz hiçbir şeyi haram kılmazdık.’ Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlere düşen, apaçık bir tebliğden başkası mıdır? (35) Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tâğuttan sakının’ diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! (36) [Ey Muhammed!] Sen onların doğru yola ermelerini ne kadar arzulasan da şüphesiz Allah saptırdığı kimseyi doğru yola iletmez; onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (37)”

يخبر تعالى عن اغترار المشركين بما هم فيه من الشرك واعتذارهم محتجين بالقدر، في قولهم: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) أي: من البحائر والسوائب والوصائل وغير ذلك، مما كانوا ابتدعوه واخترعوه من تلقاء أنفسهم، ما لم ينزل الله به سلطانا.

Yüce Allah, müşriklerin içinde bulundukları şirk ile aldanmalarını ve: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) sözleriyle kaderi delil göstererek mazeret beyan etmelerini haber vermektedir. Yani: Bahîre, sâibe, vasîle ve benzeri, Allah'ın hakkında hiçbir delil indirmediği, kendiliklerinden uydurup ihdas ettikleri şeyler.

ومضمون كلامهم: أنه لو كان تعالى كارهًا لما فعلنا، لأنكره علينا بالعقوبة ولما مكنا منه. قال الله رادًا عليهم شبهتهم: (فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) أي: ليس الأمر كما تزعمون أنه لم يعيره عليكم ولم ينكره، بل قد أنكره عليكم أشد الإنكار، ونهاكم عنه آكد النهي، وبعث في كل أمة رسولا أي: في كل قرن من الناس وطائفة رسولا وكلهم يدعو إلى عبادة الله، وينهى عن عبادة ما سواه: (أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) فلم يزل تعالى يرسل إلى الناس الرسل بذلك، منذ حدث الشرك في بني آدم، في قوم نوح الذين أرسل إليهم نوح، وكان أول رسول بعثه الله إلى أهل الأرض إلى أن ختمهم بمحمد ﷺ الذي طبقت دعوته الإنس والجن في المشارق والمغارب، وكلهم كما قال الله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥]، وقال تعالى: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [الزخرف: ٤٥]، وقال تعالى في هذه الآية الكريمة: (وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) فكيف يسوغ لأحد من المشركين بعد هذا أن يقول: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) فمشيئته تعالى الشرعية منتفية ؛ لأنه نهاهم عن ذلك على ألسنة رسله، وأما مشيئته الكونية، وهي تمكينهم من ذلك قدرا، فلا حجة لهم فيها لأنه تعالى خلق النار وأهلها من الشياطين والكفرة، وهو لا يرضى لعباده الكفر، وله في ذلك حجة بالغة وحكمة قاطعة.

Sözlerinin özü şudur: Eğer Yüce [Allah] yaptıklarımızdan hoşnutsuz olsaydı, bizi cezalandırarak bunu bize reddeder ve buna imkân tanımazdı . Allah onların şüphelerini reddederek şöyle buyurmuştur: (فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) Yani: Mesele sizin iddia ettiğiniz gibi O'nun bunu size ayıplamadığı ve inkâr etmediği gibi değildir; bilakis bunu size en şiddetli şekilde reddetmiş, bundan en kesin şekilde nehyetmiş ve her ümmete bir elçi -yani insanların her asrına ve her topluluğuna bir elçi- göndermiştir. Onların hepsi Allah'a kulluğa çağırıyor ve O'ndan başkasına tapmaktan nehyediyordu : (أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) Âdemoğulları arasında şirkin ortaya çıktığı Nûh kavminden -ki Nûh, Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk elçiydi- başlayarak daveti doğularda ve batılarda insanları ve cinleri kuşatan Muhammed ﷺ ile sonlandırıncaya kadar Yüce Allah insanlara bununla elçiler göndermeye devam etmiştir. Onların hepsi Yüce Allah'ın buyurduğu gibidir: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [el-Enbiyâ: 25] “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, o halde Bana kulluk edin!' diye vahyetmiş olmayalım.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [ez-Zuhruf: 45] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” Ve Yüce Allah bu kerim ayette: (وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) buyurmuştur. Bundan sonra müşriklerden birinin: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) demesi nasıl caiz olur? Yüce [Allah]'ın şer'î meşîeti (iradesi) yoktur ; çünkü elçilerinin diliyle onları bundan nehyetmiştir. Kaderî olarak onlara buna imkân tanıması şeklindeki kevnî meşîetine gelince, bunda onların hiçbir delili yoktur ; çünkü Yüce Allah ateşi ve onun ehli olan şeytanları ve kâfirleri yaratmıştır, ancak kulları için küfre razı olmaz ve bunda O'nun üstün bir hücceti ve kesin bir hikmeti vardır.

ثم إنه تعالى قد أخبر أنه عير عليهم، وأنكر عليهم بالعقوبة في الدنيا بعد إنذار الرسل؛ فلهذا قال: (فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ) أي: اسألوا عما كان من أمر من خالف الرسل وكذب الحق كيف {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} [محمد: ١٠]، {وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [الملك: ١٨].

Sonra Yüce Allah, elçilerin uyarmasından sonra dünyada onları cezalandırarak ayıpladığını ve [durumlarını] reddettiğini haber vermiştir; bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ) Yani: Elçilere muhalefet eden ve hakkı yalanlayanların durumunun nasıl olduğunu sorun ; nasıl ki {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} [Muhammed: 10] “Allah onları yerle bir etti. O kâfirlere de bunların benzeri vardır.” ve {وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [el-Mülk: 18] “Andolsun onlardan öncekiler de yalanlamıştı; Benim inkârım [ve cezalandırmam] nasıl oldu?”

ثم أخبر الله تعالى رسوله ﷺ أن حرصه على هدايتهم لا ينفعهم، إذا كان الله قد أراد إضلالهم، كما قال تعالى: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} [المائدة: ٤١]، وقال نوح لقومه: {وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} [هود: ٣٤]، وقال في هذه الآية

Sonra Yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah onların sapkınlığını dilemişse kendisinin onların hidayetine yönelik hırs ve arzusunun onlara bir fayda vermeyeceğini haber vermiştir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} [el-Mâide: 41] “Allah kimin fitneye düşmesini isterse, artık onun için Allah'tan hiçbir şeye sahip olamazsın (O'ndan gelecek bir şeyi engelleyemezsin).” Nûh da kavmine şöyle demiştir: {وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} [Hûd: 34] “Eğer Allah sizi saptırmayı murad etmişse, ben size öğüt vermek istesem de benim öğüdüm size fayda vermez.” Ve bu [kerim] ayette de şöyle buyurmuştur:

الكريمة: (إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) كما قال تعالى: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأعراف: ١٨٦]، وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].

ayette şöyle buyurmuştur: (إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [el-A'râf: 186] “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur ve O, onları azgınlıkları içinde şaşkın bir halde bırakır .” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [Yûnus: 96-97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.”

فقوله: (فَإِنَّ اللَّهَ) أي: شأنه وأمره أنه ما شاء كان وما لم يشأ لم يكن؛ فلهذا قال: (لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) أي: من أضله فمن الذي يهديه من بعد الله؟ أي: لا أحد (وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) أي: ينقذونهم من عذابه ووثاقه، {أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [الأعراف: ٥٤].

O'nun: (فَإِنَّ اللَّهَ) kavli; yani O'nun şânı ve emri şudur ki dilediği olur, dilemediği de olmaz. Bundan dolayı: (لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ) buyurmuştur; yani O'nun saptırdığı kimseye Allah'tan sonra kim hidayet edebilir? Yani hiç kimse! (وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) Yani onları O'nun azabından ve bağından kurtaracak [yardımcıları yoktur]: {أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [el-A'râf: 54] “Dikkat edin! Yaratmak da emretmek de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”

{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٨) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ (٣٩) إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)}

{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٨) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ (٣٩) إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)} “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler. Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de kendilerinin yalancı olduklarını bilsinler diye [onları diriltecektir]. Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece 'Ol!' demekten ibarettir; o da hemen oluverir.”

يقول تعالى مخبرا عن المشركين: أنهم حلفوا فأقسموا (بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ) أي: اجتهدوا في الحلف وغلظوا الأيمان على أنه (لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ) أي: استبعدوا ذلك، فكذبوا الرسل في إخبارهم لهم بذلك، وحلفوا على نقيضه. فقال تعالى مكذبا لهم وردا عليهم: (بَلَى) أي: بلى سيكون ذلك، (وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا) أي: لا بد منه، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) أي: فَلِجَهْلهم يخالفون الرسل ويقعون في الكفر.

Yüce Allah müşrikler hakkında haber vererek buyuruyor ki: Onlar: (بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ) diyerek yemin ettiler ve and içtiler; yani: (لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ) diye yeminde gayret sarf edip yeminlerini pekiştirdiler. Yani bunu imkânsız gördüler de elçilerin bunu kendilerine haber vermesini yalanladılar ve bunun aksine yemin ettiler. Yüce Allah onları yalanlayıp reddederek şöyle buyurdu: (بَلَى) Yani: Evet, bu mutlaka olacaktır. (وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا) Yani: Bundan kaçış yoktur. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) Yani cehaletleri yüzünden elçilere muhalefet ederler ve küfre düşerler.

ثم ذكر تعالى حكمته في المعاد وقيام الأجساد يوم التناد، فقال: (لِيُبَيِّنَ لَهُمُ) أي: للناس (الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ) أي: من كل شيء، و {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١]، (وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ) أي: في أيمانهم وأقسامهم: لا يبعث الله من يموت؛ ولهذا يدعون يوم القيامة إلى نار جهنم دعا، وتقول لهم الزبانية: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٤ - ١٦].

Sonra Yüce Allah, ahiretteki ve feryatlaşma gününde cesetlerin diriltilmesindeki hikmetini zikrederek şöyle buyurdu: (لِيُبَيِّنَ لَهُمُ) yani insanlara (الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ) yani her şeyden [ihtilaf ettiklerini açıklasın diye] ve {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [en-Necm: 31] “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, güzel davrananları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” , (وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ) yani: "Allah ölen kimseyi diriltmez" şeklindeki yeminlerinde ve andlarında [yalancı olduklarını bilsinler diye]. Bundan dolayı kıyamet gününde cehennem ateşine itildikçe itilirler ve zebânîler onlara şöyle der : {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [et-Tûr: 14-16] “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı sihir, yoksa siz görmüyor musunuz? Girin oraya; ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir. Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını göreceksiniz.”

ثم أخبر تعالى عن قدرته على ما يشاء، وأنه لا يعجزه شيء في الأرض ولا في السماء، وإنما أمره إذا أراد شيئًا أن يقول له: "كن"، فيكون، والمعاد من ذلك إذا أراد كونه فإنما يأمر به مرة واحدة، فيكون كما يشاء، كما قال {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [القمر: ٥٠] وقال: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [لقمان: ٢٨]، وقال في هذه الآية الكريمة: (إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) [النحل: ٤٠]، أي: أن يأمر به دفعة واحدة فإذا هو كائن،

Sonra Yüce Allah, dilediği şeye olan kudretini ve ne yerde ne de gökte hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağını haber verdi. Şüphesiz O'nun buyruğu, bir şeyi dilediği vakit ona sadece: "Ol!" demesidir; o da hemen oluverir. Yeniden dirilme (meâd) de böyledir; onun meydana gelmesini dilediğinde ona sadece bir defa emreder ve o da dilediği gibi hemen oluverir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [el-Kamer: 50] “Bizim buyruğumuz, göz açıp kapama gibi sadece tek bir andır.” Yine şöyle buyurmuştur: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [Lokmân: 28] “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de yalnızca tek bir kişi[nin yaratılıp diriltilmesi] gibidir.” Ve bu kerim ayette de şöyle buyurmuştur: (إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) [en-Nahl: 40] “Biz bir şeyin olmasını dilediğimiz zaman, ona sözümüz sadece ona 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir.” Yani ona tek bir seferde emreder, o da derhal meydana geliverir,

كما قال الشاعر :

Nitekim şair şöyle demiştir :

إذا ما أراد الله أمرًا فإنما … يقول له: "كن"، قولة فيكون

"Allah bir işi murad ettiği vakit, sadece… Ona tek bir sözle: 'Ol' der, o da hemen oluverir."

أي: أنه تعالى لا يحتاج إلى تأكيد فيما يأمر به، فإنه تعالى لا يمانع ولا يخالف، لأنه [هو] الواحد القهار العظيم، الذي قهر سلطانه وجبروته وعزته كل شيء، فلا إله إلا هو ولا رب سواه.

Yani: Yüce Allah emrettiği şeyde teyide muhtaç değildir; zira O'na karşı çıkılamaz ve muhalefet edilemez. Çünkü O , saltanatı, ceberutu ve izzeti her şeye galip gelen Vâhid, Kahhâr ve Azîm olandır; O'ndan başka ilah ve O'ndan başka Rab yoktur.

وقال ابن أبي حاتم: ذكر الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج، عن ابن جُرَيْج، أخبرني عطاء: أنه سمع أبا هريرة يقول: قال الله تعالى: سَبَّني ابن آدم ولم يكن ينبغي له أن يسبني، وكذبني ولم يكن ينبغي له أن يكذبني، فأما تكذيبه إياي فقال: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ) قال: وقلت: (بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) وأما سبه إياي فقال: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ} [المائدة: ٧٣]، وقلت: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [سورة الإخلاص] .

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh zikretti , bize Haccâc tahdis etti, İbn Cüreyc'den, bana Atâ haber verdi: O, Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiştir: "Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'Âdemoğlu Bana sövdü, oysa Bana sövmek ona yaraşmazdı; Beni yalanladı, oysa Beni yalanlamak ona yaraşmazdı. Beni yalanlamasına gelince: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ) demiştir. Allah buyurdu: Ben ise: (بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) buyurdum. Bana sövmesine gelince: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ} [el-Mâide: 73] “Şüphesiz Allah üçün üçüncüsüdür” demiştir. Ben ise: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [İhlâs Suresi] “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir. Doğurmamış ve doğurulmamıştır. Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır” buyurdum.'"

هكذا ذكره موقوفا، وهو في الصحيحين مرفوعا، بلفظ آخر .

Bunu mevkuf olarak böyle zikretmiştir; bu [hadis] Sahîhayn'da merfû olarak başka bir lafızla yer almaktadır .

{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)}

{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştiririz. Eğer bilselerdi, ahiret mükâfatı elbette daha büyüktür. Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler.”

يخبر تعالى عن جزائه للمهاجرين في سبيله ابتغاء مرضاته، الذين فارقوا الدار والإخوان والخلان، رجاء ثواب الله وجزائه.

Yüce Allah, Kendi rızasını arayarak yolunda hicret eden, Allah'ın sevabını ve mükâfatını umarak yurtlarından, kardeşlerinden ve dostlarından ayrılan kimselere vereceği karşılığı haber vermektedir.

ويحتمل أن يكون سبب نزول هذه الآية الكريمة في مُهاجرة الحبشة الذي اشتد أذى قومهم لهم بمكة، حتى خرجوا من بين أظهرهم إلى بلاد الحبشة، ليتمكنوا من عبادة ربهم، ومن أشرافهم: عثمان بن عفان، ومعه زوجته رقية بنت رسول الله ﷺ، وجعفر بن أبي طالب، ابن عم الرسول وأبو سلمة بن عبد الأسد في جماعة قريب من ثمانين، ما بين رجل وامرأة، صديق وصديقة، ﵃ وأرضاهم. وقد فعل فوعدهم تعالى بالمجازاة الحسنة في الدنيا والآخرة فقال: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً) قال ابن عباس والشعبي، وقتادة: المدينة. وقيل: الرزق الطيب، قاله مجاهد.

Bu yüce ayetin nüzul sebebinin, Mekke'de kavimlerinin kendilerine eziyeti şiddetlenen, Rablerine ibadet edebilmek için onların arasından Habeşistan diyarına hicret eden Habeş muhacirleri hakkında olması muhtemeldir. Onların ileri gelenlerinden bazıları şunlardır: Osman b. Affân —ki yanında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Rukıyye vardı—, Resûl'ün amcasının oğlu Ca'fer b. Ebî Tâlib ve Ebû Seleme b. Abdilesed ; aralarında erkek, kadın, sıddîk ve sıddîka bulunan seksen kişiye yakın bir topluluk idiler —Allah onlardan razı olsun ve onları hoşnut kılsın—. Nitekim öyle de yaptı; Yüce [Allah] onlara dünyada ve ahirette güzel bir mükâfat vadetti ve: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً) “onları dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştiririz” buyurdu. İbn Abbâs, eş-Şa'bî ve Katâde şöyle demiştir: [Bundan kasıt] Medine'dir. Bir rivayette de: Helal ve temiz rızıktır, denilmiştir ki bunu Mücâhid söylemiştir.

ولا منافاة بين القولين، فإنهم تركوا مساكنهم وأموالهم فعوضهم الله خيرًا منها في الدنيا، فإن من ترك شيئًا لله عوضه الله بما هو خير له منه وكذلك وقع فإنهم مكن الله لهم في البلاد

İki görüş arasında bir çelişki yoktur; zira onlar yurtlarını ve mallarını terk etmişler, Allah da dünyada kendilerine bunlardan daha hayırlısını vermiştir. Çünkü kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona kendisi için ondan daha hayırlı olanını verir. Nitekim öyle de gerçekleşmiş, Allah onları beldelerde hâkim kılmış

وحكمهم على رقاب العباد، فصاروا أمراء حكاما، وكل منهم للمتقين إماما، وأخبر أن ثوابه للمهاجرين في الدار الآخرة أعظم مما أعطاهم في الدنيا، فقال: (وَلأجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ) أي: مما أعطيناهم في الدنيا (لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) أي: لو كان المتخلفون عن الهجرة معهم يعلمون ما ادخر الله لمن أطاعه واتبع رسوله؛ ولهذا قال هُشَيْم، عن العوام، عمن حدثه؛ أن عمر بن الخطاب، ﵁، كان إذا أعطى الرجل من المهاجرين عطاءه يقول: خذ بارك الله لك فيه، هذا ما وعدك الله في الدنيا، وما ادخر لك في الآخرة أفضل، ثم قرأ هذه الآية: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) .

kulların idaresini onların eline vermiştir; böylece emirler, hâkimler olmuşlar ve her biri takva sahiplerine birer önder kılınmıştır. [Allah], ahiret yurdunda muhacirler için olan mükâfatının dünyada kendilerine verdiklerinden çok daha büyük olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: (وَلأجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ) Yani: Dünyada kendilerine verdiğimizden. (لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) Yani: Şayet onlarla birlikte hicret etmekten geri kalanlar, Allah'ın Kendisine itaat eden ve Resûlü'ne uyan kimseler için neleri saklayıp hazırladığını bilselerdi. Bundan dolayı Hüşeym, el-Avvâm'dan, ona rivayet eden kimseden naklettiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, muhacirlerden bir kimseye tahsisatını verdiğinde şöyle derdi: "Al, Allah bunu senin için bereketli kılsın. Bu, Allah'ın sana dünyada vadettiğidir; ahirette senin için sakladığı ise daha üstündür." Sonra şu ayeti okurdu: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) “onları dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştiririz. Eğer bilselerdi, ahiret mükâfatı elbette daha büyüktür.”

ثم وصفهم تعالى فقال: (الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ) أي: صبروا على أقل من آذاهم من قومهم، متوكلين على الله الذي أحسن لهم العاقبة في الدنيا والآخرة.

Sonra Yüce Allah onları tavsif ederek şöyle buyurmuştur: (الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ) “Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler.” Yani: Dünyada ve ahirette akıbetlerini güzelleştiren Allah'a tevekkül ederek, kavimlerinden kendilerine eziyet eden kimselere sabrettiler.

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)}

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber olarak göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. [Onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik]. İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye ve düşünüp öğüt alsınlar diye sana da bu zikri (Kur'an'ı) indirdik.”

قال الضحاك، عن ابن عباس: لما بعث الله محمدًا ﷺ رسولا أنكرت العرب ذلك، أو من أنكر منهم، وقالوا: الله أعظم من أن يكون رسوله بشرا. فأنزل الله: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ} [يونس: ٢]، وقال (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) يعني: أهل الكتب الماضية: أبشر كانت الرسل التي أتتكم أم ملائكة؟ فإن كانوا ملائكة أنكرتم، وإن كانوا بشرا فلا تنكروا أن يكون محمد ﷺ رسولا؟ [و] قال تعالى: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا يُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى) ليسوا من أهل السماء كما قلتم.

ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bir elçi olarak gönderdiğinde Araplar —yahut onlardan inkâr edenler— bunu inkâr etti ve: "Allah, elçisinin bir beşer olmasından çok daha yücedir" dediler. Bunun üzerine Allah: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ} [Yûnus: 2] “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanların tuhafına mı gitti?” ayetini indirdi ve şöyle buyurdu: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.” Yani: Geçmiş kitap ehline [sorun]: Size gelen elçiler insan mıydı yoksa melek mi? Eğer melek iseler inkâr ediniz; şayet insan iseler Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir elçi olmasını inkâr etmeyiniz! Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا يُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى) “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik.” Söylediğiniz gibi gök ehlinden değillerdir.

وهكذا روي عن مجاهد، عن ابن عباس، أن المراد بأهل الذكر: أهل الكتاب. وقاله مجاهد، والأعمش.

Mücâhid kanalıyla İbn Abbâs'tan, zikir ehlinden kastın Ehl-i Kitap olduğu bu şekilde rivayet edilmiştir. Mücâhid ve el-A'meş de böyle demiştir.

وقول عبد الرحمن بن زيد -الذكر: القرآن واستشهد بقوله: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [الحجر: ٩]-صحيح، [و] لكن ليس هو المراد هاهنا؛ لأن المخالف لا يرجع في إثباته بعد إنكاره إليه.

Abdurrahman b. Zeyd'in —zikir Kur'an'dır deyip: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [el-Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) Biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da Biziz” ayetini delil getirmesi— doğrudur; [ancak] burada kastedilen bu değildir. Çünkü muhalif kimse, onu inkâr ettikten sonra doğruluğunun ispatı için yine ona başvurmaz.

وكذا قول أبي جعفر الباقر: "نحن أهل الذكر" -ومراده أن هذه الأمة أهل الذكر-صحيح، فإن هذه الأمة أعلم من جميع الأمم السالفة، وعلماء أهل بيت الرسول، عليهم السلام والرحمة، من

Aynı şekilde Ebû Ca'fer el-Bâkır'ın: “Biz zikir ehliyiz” sözü de —bununla bu ümmetin zikir ehli olduğunu kastetmektedir— doğrudur. Çünkü bu ümmet, geçmiş bütün ümmetlerden daha bilgilidir. Resûl'ün Ehl-i Beyt âlimleri de —üzerlerine selâm ve rahmet olsun—

خير العلماء إذا كانوا على السنة المستقيمة، كعلي، وابن عباس، وبني علي: الحسن والحسين، ومحمد ابن الحنفية، وعلي بن الحسين زين العابدين، وعلي بن عبد الله بن عباس، وأبي جعفر الباقر -وهو محمد بن علي بن الحسين-وجعفر ابنه، وأمثالهم وأضرابهم وأشكالهم، ممن هو متمسك بحبل الله المتين وصراطه المستقيم، وعرف لكل ذي حق حقه، ونزل كل المنزل الذي أعطاه الله ورسوله واجتمع إليه قلوب عباده المؤمنين.

dosdoğru Sünnet üzere olduklarında âlimlerin en hayırlılarıdır; Ali, İbn Abbâs, Ali'nin oğulları Hasan ve Hüseyin, Muhammed b. el-Hanefiyye, Ali b. el-Hüseyin Zeynelâbidîn, Ali b. Abdillâh b. Abbâs, Ebû Ca'fer el-Bâkır —ki o Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin'dir— ve oğlu Ca'fer ile Allah'ın sağlam ipine ve dosdoğru yoluna sımsıkı sarılan, her hak sahibine hakkını veren, herkesi Allah'ın ve Resûlü'nün verdiği ve mümin kullarının kalplerinin üzerinde birleştiği makama yerleştiren benzerleri ve emsalleri gibi.

والغرض أن هذه الآية الكريمة أخبرت أن الرسل الماضين قبل محمد ﷺ كانوا بشرًا كما هو بشر، كما قال تعالى: {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا * وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا} [الإسراء: ٩٣، ٩٤]، وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٢٠]، وقال: {وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ * ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ} [الأنبياء: ٨، ٩]، وقال: {قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ} [الأحقاف: ٩]، وقال تعالى: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} [الكهف: ١١٠].

Maksat şudur: Bu yüce ayet, Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem önceki geçmiş elçilerin de tıpkı onun bir insan olduğu gibi birer insan olduklarını haber vermiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا * وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا} [el-İsrâ: 93, 94] “De ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben ancak elçi olarak gönderilmiş bir beşerim. Zaten kendilerine hidayet geldiğinde insanların inanmalarına ancak şöyle demeleri engel oldu: 'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?'” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [el-Furkân: 20] “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda gezerlerdi.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ * ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ} [el-Enbiyâ: 8, 9] “Biz onları yemek yemez birer ceset kılmadık ve onlar ölümsüz de değillerdi. Sonra onlara verdiğimiz söze sadık kaldık da onları ve dilediğimiz kimseleri kurtardık; haddi aşanları ise helak ettik.” Yine: {قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ} [el-Ahkâf: 9] “De ki: Ben peygamberlerin ilki değilim” buyurmuş, Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} [el-Kehf: 110] “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana vahyolunuyor.”

ثم أرشد الله تعالى من شك في كون الرسل كانوا بشرًا، إلى سؤال أصحاب الكتب المتقدمة عن الأنبياء الذين سلفوا: هل كان أنبياؤهم بشرًا أو ملائكة؟

Sonra Yüce Allah, elçilerin birer insan oluşunda şüpheye düşen kimseyi, geçmiş kitapların sahiplerine önceki peygamberler hakkında: "Peygamberleri insan mıydı yoksa melek mi?" diye sormaya yönlendirmiştir.

ثم ذكر تعالى أنه أرسلهم (بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالدلالات والحجج، (وَالزُّبُرِ) وهي الكتب. قاله ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وغيرهم.

Sonra Yüce [Allah] onları (بِالْبَيِّنَاتِ) yani deliller ve hüccetlerle, (وَالزُّبُرِ) yani kitaplarla gönderdiğini zikretmiştir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir.

والزبر: جمع زبور، تقول العرب: زبرت الكتاب إذا كتبته، وقال تعالى: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} [القمر: ٥٢] وقال: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} [الأنبياء: ١٠٥].

Zübür (الزُّبُر), zebûr (زبور) kelimesinin çoğuludur. Araplar kitabı yazdıkları zaman “zebertü'l-kitâb” derler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} [el-Kamer: 52] “Yaptıkları her şey kitaplarda (kayıtlı)dır.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} [el-Enbiyâ: 105] “Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık.”

ثم قال تعالى: (وَأَنزلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ) يعني: القرآن، (لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نزلَ إِلَيْهِمْ) من ربهم، أي: لعلمك بمعنى ما أنزل عليك، وحرصك عليه، واتباعك له، ولعلمنا بأنك أفضل الخلائق وسيد ولد آدم، فتفصل لهم ما أجمل، وتبين لهم ما أشكل: (وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) أي: ينظرون لأنفسهم فيهتدون، فيفوزون بالنجاة في الدارين.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَأَنزلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ) yani: Kur'an'ı, (لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نزلَ إِلَيْهِمْ) Rablerinden [onlara indirilenleri beyan edesin diye]. Yani: Sana indirilenin manasını bildiğin, ona çok düşkün olduğun ve ona uyduğun için; ayrıca senin yaratılmışların en hayırlısı ve Âdemoğlunun efendisi olduğunu bildiğimiz için [indirdik ki] onlara mücmel (kapalı/özet) olanı ayrıntısıyla açıklayasın ve onlara müşkil (anlaşılması zor) olanı beyan edesin. (وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) yani: Kendi nefisleri için ibretle bakıp düşünsünler, böylece doğru yolu bulsunlar ve her iki cihanda da kurtuluşa ererek muvaffak olsunlar.

{أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٤٧)}

{أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٤٧)} “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından yahut hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmeyeceğinden emin mi oldular? Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamayacağından? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir. Yahut onları bir korku ve endişe üzerindeyken yakalamayacağından [emin mi oldular]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”

يخبر تعالى عن حلمه [وإمهاله] وإنظاره العصاة الذين يعملون السيئات ويدعون إليها، ويمكرون بالناس في دعائهم إياهم وحملهم عليها، مع قدرته على (أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الأرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ) أي: من حيث لا يعلمون مجيئه إليهم، كما قال تعالى: {أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ} [الملك: ١٦، ١٧]، وقوله (أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ) أي: في تقلبهم في المعايش واشتغالهم بها، من أسفار ونحوها من الأشغال الملهية.

Yüce Allah; kötülükleri işleyen, insanları ona davet eden, insanları oraya çekmek ve onları buna sevk etmek için tuzak kuran günahkârlara karşı —(أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الأرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ) “Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından yahut hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmeyeceğinden” yani azabın kendilerine nereden geleceğini bilmedikleri bir şekilde gelmesine gücü yettiği halde— hilminden, [mühlet vermesinden] ve onları ertelemesinden haber vermektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ} [el-Mülk: 16, 17] “Gökte olanın sizi yere batırmasından emin mi oldunuz? O zaman yer birdenbire çalkalanıverir. Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden emin mi oldunuz? Tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!” (أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ) “Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamayacağından [emin mi oldular]?” kavli ise; yolculuklar ve benzeri oyalayıcı meşgalelerle maişet peşinde koşup dururken ve onlarla meşgul iken [yakalamasıdır].

قال قتادة والسدي: (تَقَلُّبِهِمْ) أي: أسفارهم.

Katâde ve es-Süddî: (تَقَلُّبِهِمْ) yani yolculuklarıdır, demiştir.

وقال مجاهد، والضحاك: (فِي تَقَلُّبِهِمْ) في الليل والنهار، كما قال تعالى: {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ} [الأعراف: ٩٧، ٩٨]. وقوله (فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي: لا يُعجزون الله على أي حال كانوا عليه.

Mücâhid ve ed-Dahhâk ise: (فِي تَقَلُّبِهِمْ) gece ve gündüz içinde [dönüp dolaşmalarıdır], demişlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ} [el-A'râf: 97, 98] “O şehirlerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? Yoksa o şehirlerin halkı, kuşluk vakti eğlenirlerken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular?” (فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ) “Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir” kavli ise; hangi hal üzere bulunurlarsa bulunsunlar Allah'ı asla aciz bırakamazlar, demektir.

وقوله: (أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ) أي: أو يأخذهم الله في حال خوفهم من أخذه لهم، فإنه يكون أبلغ وأشد حالة الأخذ؛ فإن حصول ما يتوقع مع الخوف شديد؛ ولهذا قال العوفي، عن ابن عباس: (أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ) يقول: إن شئت أخذته على أثر موت صاحبه وتخوفه بذلك. وكذا روي عن مجاهد، والضحاك، وقتادة وغيرهم.

(أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ) “Yahut onları bir korku ve endişe üzerindeyken yakalamayacağından [emin mi oldular]?” kavli; Allah'ın onları, Kendi yakalamasından korktukları bir hal içindeyken yakalamasıdır ki bu, yakalama anında daha tesirli ve daha şiddetlidir. Zira korku ile birlikte beklenen şeyin başa gelmesi pek çetindir. Bundan dolayı el-Avfî, İbn Abbâs'tan (أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ) hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Dilerse onu, arkadaşının ölümünün hemen ardından ve bundan ötürü korku içindeyken yakalar." Mücâhid, ed-Dahhâk, Katâde ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir.

ثم قال تعالى: (فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) أي: حيث لم يعاجلكم بالعقوبة، كما ثبت في الصحيحين " [لا أحد أصبر على أذى سمعه من الله، إنهم يجعلون له ولدًا وهو يرزقهم ويعافيهم " ، وفي الصحيحين] "إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته" ثم قرأ رسول الله ﷺ {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢] وقال تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [الحج: ٤٨].

Sonra Yüce Allah: (فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyurmuştur; yani sizi cezalandırmakta acele etmemiştir. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: ["İşittiği eziyete Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur; onlar O'na çocuk isnat ederler de O yine onlara rızık verir ve afiyet bahşeder" . Sahîhayn'da yine şöyle rivayet edilmiştir] : "Şüphesiz Allah zâlime mühlet verir, nihayet onu yakalayınca da bir daha bırakmaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [Hûd: 102] “Halkı zâlim olan ülkeleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” ayetini okumuştur. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [el-Hac: 48] “Zulmetmekte olan nice şehre mühlet verdim, sonra onu yakalayıverdim. Dönüş ancak Banadır.”

{أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)}

{أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki gölgeleri sağdan ve soldan boyun büküp küçülerek Allah'a secde etmektedir? Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler. Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar.”

يخبر تعالى عن عظمته وجلاله وكبريائه الذي خضع له كل شيء، ودانت له الأشياء والمخلوقات بأسرها: جمادها وحيواناتها، ومكلفوها من الإنس والجن والملائكة، فأخبر أن كل ما له ظل يتفيأ

Yüce Allah; her şeyin karşısında boyun eğdiği, bütün varlık ve yaratılmışların -cansızları, hayvanları, insan, cin ve meleklerden oluşan yükümlüleriyle birlikte- emrine amade olduğu azametini, celâlini ve kibriyâsını bildirmektedir. Nitekim haber vermiştir ki gölgesi olan her bir şey uzanıp dönmektedir,

ذات اليمين وذات الشمال، أي: بكرة وعشيا، فإنه ساجد بظله لله تعالى.

sağa ve sola döndüğünü, yani sabah ve akşam vakitlerinde gölgesiyle Yüce Allah'a secde ettiğini haber vermiştir.

قال مجاهد: إذا زالت الشمس سجد كلُّ شيء لله ﷿. وكذا قال قتادة، والضحاك، وغيرهم.

Mücâhid: "Güneş tepe noktasından batıya meylettiğinde her şey Azîz ve Celîl olan Allah'a secde eder" demiştir. Katâde, ed-Dahhâk ve başkaları da böyle söylemiştir.

وقوله: (وَهُمْ دَاخِرُونَ) أي: صاغرون.

(وَهُمْ دَاخِرُونَ) “boyun büküp küçülerek” kavli; boyun eğip zelil olarak, demektir.

وقال مجاهد أيضًا: سجود كل شيء فيه. وذكر الجبال قال: سجودها فيها.

Mücâhid yine şöyle demiştir: "Her şeyin secdesi kendisindedir." Dağları zikrederek: "Onların secdesi de kendilerindedir" demiştir.

وقال أبو غالب الشيباني: أمواج البحر صلاته.

Ebû Gâlib eş-Şeybânî: "Denizin dalgaları onun namazıdır" demiştir.

ونزلهم منزلة من يعقل إذ أسند السجود إليهم.

Secde fiilini onlara isnat ettiği için onları akıl sahibi varlıklar konumuna koymuştur.

ثم قال: (وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ مِنْ دَابَّةٍ) كما قال: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الرعد: ١٥]، وقوله: (وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ) أي: تسجد لله أي غير مستكبرين عن عبادته، (يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ) أي: يسجدون خائفين وجلين من الرب ﷻ، (وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ) أي: مثابرين على طاعته تعالى، وامتثال أوامره، وترك زواجره.

Sonra: (وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ مِنْ دَابَّةٍ) “Göklerde ve yerde bulunan canlılar Allah'a secde ederler” buyurmuştur; nitekim şöyle de buyurmuştur: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [er-Ra'd: 15] “Göklerde ve yerde kim varsa, ister istemez kendileri de gölgeleri de sabah akşam Allah'a secde eder.” (وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ) “ve melekler büyüklük taslamadan [secde ederler]” kavli; yani O'na ibadetten büyüklenmeksizin Allah'a secde ederler, demektir. (يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ) “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” yani Rab Teâlâ'dan korkup çekinerek secde ederler. (وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ) “ve kendilerine emredileni yaparlar” yani Yüce Allah'a itaate , emirlerini yerine getirmeye ve yasaklarından kaçınmaya devam ederler, demektir.

{وَقَالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤)}

{وَقَالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤)} “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır; yalnız Benden korkun! Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; din (itaat ve kulluk) de sürekli olarak O'na aittir. Hâlâ Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz? Size ulaşan her nimet Allah'tandır. Sonra size bir darlık dokunduğu zaman yalnız O'na yalvarırsınız. Sonra sizden o darlığı giderdiğinde, içinizden bir topluluk hemen Rablerine ortak koşarlar.”

يُقرر تعالى أنه لا إله إلا هو، وأنه لا ينبغي العبادة إلا له وحده لا شريك له، فإنه مالك كل شيء وخالقه وربه.

Yüce Allah, Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmadığını, ibadetin sadece ve sadece teki ve ortağı olmayan Kendisine yapılması gerektiğini pekiştirmektedir; zira O, her şeyin mülk sahibi, yaratıcısı ve Rabbidir.

(وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا) قال ابن عباس، ومجاهد وعِكْرِمة وميمون بن مِهْران، والسدي، وقتادة، وغير واحد: أي دائما.

(وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا) “din de sürekli olarak O'na aittir” kavli hakkında; İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime , Meymûn b. Mihrân, es-Süddî, Katâde ve birden çok kişi: "Yani sürekli olarak" demişlerdir.

وعن ابن عباس أيضًا: واجبًا. وقال مجاهد: خالصا. أي: له العبادة وحده ممن في السماوات والأرض، كقوله: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [آل عمران: ٨٣]. هذا على قول ابن عباس وعكرمة، فيكون من باب الخبر، وأما على قول مجاهد فإنه يكون من باب الطلب، أي: ارهبوا أن تشركوا به شيئا، وأخلصوا له الطلب ، كما في قوله تعالى: {أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ} [الزمر: ٣].

İbn Abbâs'tan bir de "vâcip olarak" anlamı rivayet edilmiştir. Mücâhid ise: "Hâlis olarak" demiştir; yani göklerde ve yerde bulunanların ibadeti yalnızca O'nadır, nitekim şöyle buyrulmuştur: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [Âl-i İmrân: 83] “Yoksa Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur.” Bu, İbn Abbâs ve İkrime'nin kavline göredir ve haber kabilindendir. Mücâhid'in kavline göre ise talep kabilindendir; yani: O'na hiçbir şeyi ortak koşmaktan korkun ve talebinizi sadece O'na has kılın; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ} [ez-Zümer: 3] “Dikkat edin, hâlis din yalnız Allah'ındır.”

ثم أخبر أنه مالك النفع والضر، وأن ما بالعبد من رزق ونعمة وعافية ونصر فمن فضله

Sonra O, fayda ve zararın yegâne mâliki olduğunu, kulda bulunan her türlü rızık, nimet, âfiyet ve yardımın O'nun lütfundan

عليه وإحسانه إليه.

ve ona bir ihsanı olduğunu haber vermiştir.

(ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ) أي: لعلمكم أنه لا يقدر على إزالته إلا هو، فإنكم عند الضرورات تلجئون إليه، وتسألونه وتلحون في الرغبة مستغيثين به كما قال تعالى: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا} [الإسراء: ٦٧]، وقال هاهنا: {ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ * لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ}.

(ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ) “Sonra size bir darlık dokunduğu zaman yalnız O'na yalvarırsınız” kavli; onu gidermeye O'ndan başka kimsenin gücünün yetmeyeceğini bildiğiniz için, zorluk anlarında O'na sığınır, O'ndan ister ve O'ndan yardım dileyerek yakarışta ısrar edersiniz, demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا} [el-İsrâ: 67] “Denizde başınıza bir tehlike geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür.” Burada da şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ * لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ} “Sonra sizden o darlığı giderdiğinde, içinizden bir topluluk hemen Rablerine ortak koşarlar; kendilerine verdiğimize nankörlük etmek için.”

{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)}

{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler bakalım! Haydi eğlenip yararlanın, yakında bileceksiniz!”

قيل: "اللام" هاهنا لام العاقبة. وقيل: لام التعليل، بمعنى: قيضنا لهم ذلك ليكفروا، أي: يستروا ويجحدوا نعم الله عليهم، وأنه المسدي إليهم النعم، الكاشف عنهم النقم.

Buradaki "lâm" harfinin lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) olduğu söylenmiştir. Lâm-ı ta'lîl (gerekçe bildiren lâm) olduğu da söylenmiştir; yani: Nankörlük etsinler, yani Allah'ın kendilerine olan nimetlerini örtsünler ve inkâr etsinler, onlara nimetleri verenin ve musibetleri defedenin O olduğunu inkâr etsinler diye onlara bunu takdir ettik manasındadır.

ثم توعدهم قائلا (فَتَمَتَّعُوا) أي: اعملوا ما شئتم وتمتعوا بما أنتم فيه قليلا (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) أي: عاقبة ذلك.

Sonra: (فَتَمَتَّعُوا) “Haydi eğlenip yararlanın” yani dilediğinizi yapın ve içinde bulunduğunuz nimetlerden az bir süre faydalanın, (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) “yakında bileceksiniz” yani bunun akıbetini, buyurarak onları tehdit etmiştir.

{وَيَجْعَلُونَ لِمَا لا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)}

{وَيَجْعَلُونَ لِمَا لا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)} “Kendilerine verdiğimiz rızıktan ne olduğunu bilmedikleri şeylere (putlara) pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki, uydurup durduğunuz iftiralardan mutlaka sorguya çekileceksiniz! Allah'a kızları isnat ediyorlar —hâşâ O bundan münezzehtir—, kendilerine ise arzu ettiklerini [oğulları ayırıyorlar]. Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğü yüzünden kavminden gizlenir. Onu hor ve hakir olarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür! Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'ındır. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”

يخبر تعالى عن قبائح المشركين الذين عبدوا مع الله غيره من الأصنام والأوثان والأنداد، وجعلوا لها نصيبا مما رزقهم الله فقالوا: {هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ} [بغير علم] {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ} [الأنعام: ١٣٦] أي: جعلوا لآلهتهم نصيبًا مع الله وفضلوهم أيضًا على جانبه، فأقسم الله تعالى بنفسه الكريمة ليسألنهم عن ذلك الذي افتروه، وائتفكوه، وليقابلنهم عليه وليجازينهم أوفر الجزاء في نار جهنم، فقال: (تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ).

Yüce Allah; Kendisiyle birlikte putlardan, heykellerden ve ortaklardan başkalarına ibadet eden, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden onlara pay ayıran müşriklerin çirkinliklerini haber vermektedir. Zira onlar şöyle demişlerdi: {هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ} [bilgisizce] {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ} [el-En'âm: 136] “Kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler. Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır.” Yani ilahlarına Allah ile birlikte pay ayırmış ve onları Allah'ın tarafına bile üstün tutmuşlardır. Bundan dolayı Yüce Allah, uydurdukları ve iftira ettikleri bu şeylerden ötürü onları mutlaka sorgulayacağına, bununla onları yüzleştireceğine ve cehennem ateşinde kendilerine en ağır cezayı vereceğine kerîm Zâtı üzerine yemin ederek şöyle buyurmuştur: (تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ) “Allah'a andolsun ki, uydurup durduğunuz iftiralardan mutlaka sorguya çekileceksiniz!”

ثم أخبر تعالى عنهم أنهم جعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا، وجعلوها بنات الله، وعبدوها معه، فأخطؤوا خطأ كبيرًا في كل مقام من هذه المقامات الثلاث، فنسبوا إليه تعالى أن له ولدا، ولا ولد له! ثم أعطوه أخس القسمين من الأولاد وهو البنات، وهم لا يرضونها لأنفسهم، كما قال: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} [النجم: ٢١، ٢٢] وقال هاهنا: (وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ) أي: عن قولهم وإفكهم {أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ * مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} [الصافات: ١٥١ - ١٥٤].

Sonra Yüce Allah, onların Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi kabul ettiklerini, onları Allah'ın kızları saydıklarını ve O'nunla birlikte onlara da ibadet ettiklerini haber vermiştir. Böylece bu üç makamın her birinde pek büyük bir hata işlemişlerdir: Önce Yüce Allah'a bir çocuğu olduğunu nispet ettiler -hâlbuki O'nun çocuğu yoktur!-, sonra evladın iki kısmından en değersizi olan kızları O'na ayırdılar; oysa kendileri onları kendi nefisleri için asla kabul etmezler. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} “Erkek size, dişi de O'na mı? O halde bu, insafsızca bir taksimdir!” [Necm: 21, 22]. Burada da şöyle buyurmuştur: (وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ) “Onlar Allah'a kızlar isnat ediyorlar. O, bundan münezzehtir” yani onların bu sözlerinden ve iftiralarından [münezzehtir]; {أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ * مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “İyi bilin ki onlar, iftiraları yüzünden mutlaka: 'Allah doğurdu' derler. Onlar kesinlikle yalancıdırlar. [Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş? Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” [Sâffât: 151-154].

وقوله: (وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ) أي: يختارون لأنفسهم الذكور ويأنَفُون لأنفسهم من البنات التي نسبوها إلى الله، تعالى الله عن قولهم علوًا كبيرًا، فإنه (وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا) أي: كئيبا من الهم، (وَهُوَ كَظِيمٌ) ساكت من شدة ما هو فيه من الحزن، (يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ) أي: يكره أن يراه الناس (مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ) أي: إن أبقاها أبقاها مهانة لا يورثها، ولا يعتني بها، ويفضل أولاده الذكور عليها، (أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ) أي: يئدها: وهو: أن يدفنها فيه حية، كما كانوا يصنعون في الجاهلية، أفمن يكرهونه هذه الكراهة ويأنفون لأنفسهم عنه يجعلونه لله؟ (أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ) أي: بئس ما قالوا، وبئس ما قسموا، وبئس ما نسبوا إليه، كما قال تعالى: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [الزخرف: ١٧]، وقال هاهنا: (لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ) أي: النقص إنما ينسب إليهم، (وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الأعْلَى) أي: الكمال المطلق من كل وجه، وهو منسوب إليه، (وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ).

(وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ) “kendilerine ise arzu ettiklerini [ayırıyorlar]” kavli; yani kendileri için erkek çocukları seçip, Allah'a isnat ettikleri kız çocuklarından ise ar duyarlar —Allah onların sözlerinden son derece yücedir—. Zira (وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا) “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman... yüzü simsiyah kesilir” yani kederden kapkara olur; (وَهُوَ كَظِيمٌ) “öfkeden yutkunarak” yani içinde bulunduğu üzüntünün şiddetinden susup kalır. (يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ) “kavminden gizlenir” yani insanların kendisini görmesinden hoşlanmaz, (مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ) “Kendisine verilen müjdenin kötülüğü yüzünden... Onu hor ve hakir olarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün?” Yani eğer onu yaşatırsa, miras vermeyerek, ona ihtimam göstermeyerek ve erkek çocuklarını ona üstün tutarak hor ve hakir bir halde yaşatır; (أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ) “yoksa toprağa mı gömsün?” yani onu diri diri toprağa gömer —ki bu da Câhiliye devrinde yaptıkları gibi çocuğu diri diri gömmektir (ve'd)—. Bu derece nefret ettikleri ve kendilerine yakıştıramadıkları bir şeyi Allah'a mı isnat ediyorlar? (أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ) “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!” Yani söyledikleri ne kötüdür, yaptıkları taksim ne kötüdür ve O'na nispet ettikleri şey ne kötüdür! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [ez-Zuhruf: 17] “Onlardan biri, Rahmân'a isnat ettiği şeyle (kız çocuğuyla) müjdelendiği zaman, öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir.” Burada da: (لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ) “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar vardır” yani eksiklik ancak onlara nispet edilir, (وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الأعْلَى) “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” yani her yönden mutlak kemal O'na aittir ve O'na nispet edilir, (وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) “O, Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur.

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)}

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)} “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler. Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler; dilleri de en güzel sonucun kendilerinin olacağı yalanını söyler durur. Hiç şüphe yok ki, onlar için ateş vardır ve onlar [oraya] en önde sürüleceklerdir.”

يخبر تعالى عن حلمه بخلقه مع ظلمهم، وأنه لو يؤاخذهم بما كسبوا ما ترك على ظهر الأرض من دابة، أي: لأهلك جميع دواب الأرض تبعًا لإهلاك بني آدم، ولكن الرب، ﷻ، يحلم ويستر، وينظر (إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) أي: لا يعاجلهم بالعقوبة؛ إذ لو فعل ذلك بهم لما أبقى أحدًا.

Yüce Allah, zulümlerine rağmen kullarına karşı olan hilminden ve eğer onları işledikleri günahlar yüzünden cezalandıracak olsaydı yerin sırtında hiçbir canlı bırakmayacağından —yani Âdemoğlunun helakine tâbi olarak yeryüzündeki bütün canlıları helak edeceğinden— haber vermektedir. Fakat Rab celle celâlüh hilim gösterir, örter ve (إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) “belirlenmiş bir süreye kadar” mühlet verir; yani onları cezalandırmakta acele etmez; zira onlara böyle yapsaydı hiçbir kimseyi sağ bırakmazdı.

قال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص أنه قال: كاد الجُعَل أن يعذب بذنب بني آدم، وقرأ: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ) .

Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o da Ebû'l-Ahvas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Âdemoğlunun günahı yüzünden neredeyse bok böceği bile azap görecekti." Sonra şu ayeti okudu: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ) “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı.”

وكذا رَوَى الأعمش، عن أبي إسحاق، عن أبي عُبَيدة قال: قال عبد الله: كاد الجُعَل أن يهلك في جحره بخطيئة بني آدم.

el-A'meş de Ebû İshâk kanalıyla Ebû Ubeyde'den naklettiğine göre Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle demiştir: "Âdemoğlunun günahı yüzünden neredeyse bok böceği yuvasında helak olacaktı."

وقال ابن جرير: حدثني محمد بن المثنى، حدثنا إسماعيل بن حكيم الخزاعي، حدثنا محمد بن جابر الحنفي، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة قال: سمع أبو هريرة رجلا وهو يقول: إن الظالم لا يضر إلا نفسه. قال: فالتفت إليه فقال: بلى والله، حتى إن الحبارى لتموت في وكرها [هُزالا] بظلم الظالم.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. el-Müsennâ tahdis etti, bize İsmâîl b. Hakîm el-Huzâî tahdis etti, bize Muhammed b. Câbir el-Hanefî tahdis etti, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre bir adamın, "Zalim ancak kendisine zarar verir." dediğini işitti. Bunun üzerine ona dönüp şöyle dedi: "Hayır, vallahi! Hatta zalimin zulmü yüzünden toy kuşu bile yuvasında [zayıflıktan] ölür."

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، أنبأنا الوليد بن عبد الملك بن عبيد الله بن مسرح، حدثنا سليمان بن عطاء، عن مسْلَمة بن عبد الله، عن عمه أبي مَشْجَعة بن رِبْعي، عن أبي الدرداء، ﵁، قال: ذكرنا عند رسول الله ﷺ فقال: "إن الله لا يؤخر شيئا إذا جاء أجله، وإنما زيادة العمر بالذرية الصالحة، يرزقها الله العبد فيدعون له من بعده، فيلحقه دعاؤهم في قبره، فذلك زيادة العمر" .

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin tahdis etti, bize el-Velîd b. Abdilmelik b. Ubeydillâh b. Mesreh haber verdi, bize Süleymân b. Atâ tahdis etti, Mesleme b. Abdillâh'tan, o amcası Ebû Meşce'a b. Rib'î'den, o da Ebû'd-Derdâ'dan radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bunu zikrettik, bunun üzerine şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, eceli geldiğinde hiçbir şeyi ertelemez. Ömrün uzaması ise ancak Allah'ın kula nasip edeceği salih zürriyet sayesindedir; onlar onun ardından dua ederler ve onların duası kabrinde ona ulaşır; işte ömrün uzaması budur" .