وهذا مرسل، وفيه [رجل] مبهم لم يسم، وقد روي هذا من وجه آخر متصل، فقال الحافظ أبو بكر البزار:
Bu mürseldir ve içinde ismi verilmeyen mübhem [bir adam] vardır. Bu [rivayet] diğer bir muttasıl yoldan da rivayet edilmiştir; nitekim Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir:
حدثنا الحسن بن يحيى، حدثنا عمرو بن عاصم، حدثنا صالح المري ، عن سليمان التيمي، عن أبي عثمان، عن أبي هريرة، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ وقف على حمزة بن عبد المطلب، ﵁، حين استشهد، فنظر إلى منظر لم ينظر أوجع للقلب منه. أو قال: لقلبه [منه] فنظر إليه وقد مُثِّل به فقال: "رحمة الله عليك، إن كنت -لما علمتُ-لوصولا للرحم، فعولا للخيرات، والله لولا حزن من بعدك عليك، لسرني أن أتركك حتى يحشرك الله من بطون السباع -أو كلمة نحوها-أما والله على ذلك، لأمثلن بسبعين كمثلتك" . فنزل جبريل، ﵇، على محمد ﷺ بهذه السورة وقرأ: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) إلى آخر الآية، فكفر رسول الله ﷺ -يعني: عن يمينه-وأمسك عن ذلك .
Bize Hasan b. Yahyâ anlattı, bize Amr b. Âsım anlattı, bize Sâlih el-Murrî , Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hamza b. Abdilmuttalib (radıyallâhu anh) şehit edildiğinde onun başında durdu ve kalbe bundan daha acı veren bir manzaraya bakmamıştı -veya: 'kendi kalbine [bundan daha acı veren]' dedi-. Cesedine müsle yapılmış halde ona baktı ve şöyle buyurdu: "Allah'ın rahmeti üzerine olsun! Bildiğim kadarıyla sen akrabalık bağlarını çok gözetir, hayırları çokça işlerdin. Vallahi, senden sonrakilerin senin için üzülmesi olmasaydı, Allah seni yırtıcı hayvanların karınlarından haşredinceye kadar seni öylece bırakmak beni sevindirirdi -veya buna benzer bir söz-. Ama vallahi buna karşılık, senin cesedine yapılan müsleye karşılık [onlardan] yetmiş kişiye mutlaka müsle yapacağım!" . Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm), Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sureyle indi ve: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” ayetini sonuna kadar okudu. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kefaret verdi -yani yemini için- ve bundan vazgeçti .
وهذا إسناد فيه ضعف؛ لأن صالحا -هو ابن بشير المري-ضعيف عند الأئمة، وقال البخاري: هو منكر الحديث.
Bu, içinde zayıflık bulunan bir senettir; çünkü Sâlih -ki o İbn Beşîr el-Murrî'dir- imamlara göre zayıftır. Buhârî: "O münkeru'l-hadistir (hadisleri münkerdir)" demiştir.
وقال الشعبي وابن جُرَيْج: نزلت في قول المسلمين يوم أحد فيمن مثل بهم: لنمثلن بهم. فأنزل الله فيهم ذلك.
Şa'bî ve İbn Cüreyc dediler ki: [Bu ayet], Uhud günü Müslümanların, cesetlerine müsle yapılanlar hakkında söyledikleri: "Biz de onlara mutlaka müsle yapacağız" sözü üzerine inmiştir. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bunu indirmiştir.
وقال عبد الله بن الإمام أحمد في مسند أبيه: حدثنا هدِيَّة بن عبد الوهاب المروزي، حدثنا الفضل بن موسى، حدثنا عيسى بن عبيد، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب قال: لما كان يوم أحد، قتل من الأنصار ستون رجلا ومن المهاجرين ستة، فقال أصحاب رسول الله ﷺ: لئن كان لنا يوم مثل هذا من المشركين لَنُرْبِيَنَّ عليهم. فلما كان يوم الفتح قال رجل: لا
İmam Ahmed'in oğlu Abdullah babasının Müsned'inde şöyle dedi: Bize Hediyye b. Abdilvehhâb el-Mervezî rivayet etti, bize Fazl b. Mûsâ rivayet etti, bize Îsâ b. Ubeyd, Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: Uhud günü olunca Ensar'dan altmış kişi, Muhacirler'den ise altı kişi şehit edildi. Bunun üzerine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı: "Eğer müşriklere karşı elimize bunun gibi bir fırsat geçerse, onlara [yaptıklarının] katbekat fazlasını yapacağız!" dediler. Fetih günü olduğunda ise bir adam: "Artık
تعرف قريش بعد اليوم. فنادى مناد: إن رسول الله ﷺ آمن الأسود والأبيض إلا فلانا وفلانا -ناسا سماهم-فأنزل الله ﵎: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ [فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ]) فقال رسول الله ﷺ: "نصبر ولا نعاقب" .
bu günden sonra Kureyş diye bir şey tanınmayacak (kalmayacak)" dedi . Bunun üzerine bir münâdi şöyle seslendi: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), -isimlerini saydığı bazı kimseler olan- falan ve falan hariç siyahı da beyazı da emniyete almıştır." Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ [فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ]) “Eğer ceza verecekseniz, [size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır]” ayetini indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: "Biz sabrederiz, ceza vermeyiz" buyurdu .
وهذه الآية الكريمة لها أمثال في القرآن، فإنها مشتملة على مشروعية العدل والندب إلى الفضل، كما في قوله: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} ثُمَّ قَالَ {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [الشورى: ٤٠]. وقال {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} ثُمَّ قَالَ {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} [المائدة: ٤٥]، وقال في هذه الآية الكريمة: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) ثُمَّ قَالَ (وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ)
Bu kerîm ayetin Kur'an'da benzerleri vardır; zira o, adaletin meşruiyetini ve fazilete teşviki içermektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli bir kötülüktür” buyurup sonra: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “fakat kim affeder ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir” [Şûrâ: 40] buyurması gibi. Yine: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “Yaralara da kısas vardır” buyurup sonra: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur” [Mâide: 45] buyurması ve bu kerîm ayette de: (وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” buyurup sonra: (وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ) “Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır” buyurması gibi.
وقوله: (وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ) تأكيد للأمر بالصبر، وإخبار بأن ذلك إنما ينال بمشيئة الله وإعانته، وحوله وقوته.
Allah Teâlâ'nın: (وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ) “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır” buyruğu, sabır emrinin bir teyididir ve bunun ancak Allah'ın dilemesi, yardımı, havli ve kuvveti ile elde edilebileceğinin bildirilmesidir.
ثم قال تعالى: (وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ) أي: على من خالفك، لا تحزن عليهم؛ فإن الله قدر ذلك، (وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ) أي: غم (مِمَّا يَمْكُرُونَ) أي: مما يجهدون [أنفسهم] في عداوتك وإيصال الشر إليك، فإن الله كافيك وناصرك، ومؤيدك، ومظهرك ومظفرك بهم.
Sonra Allah Teâlâ: (وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ) “Onlar için üzülme”, yani sana muhalefet edenler için üzülme, çünkü Allah bunu takdir etmiştir, (وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ) “ve sıkıntı içinde olma”, yani kederlenme, (مِمَّا يَمْكُرُونَ) “kurdukları tuzaklardan dolayı”, yani sana düşmanlık etmek ve sana kötülük ulaştırmak hususunda [kendilerini] paralayıp durmalarından ötürü [kederlenme] buyurmuştur. Çünkü Allah sana kâfidir, senin yardımcındır, seni destekleyendir, seni üstün kılacak ve onlara karşı sana zafer verecek olandır.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ) أي: معهم بتأييده ونصره ومعونته وهذه معية خاصة، كقوله: {إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا} [الأنفال: ١٢]، وقوله لموسى وهارون: {لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} [طه: ٤٦]، وقول النبي ﷺ للصديق وهما في الغار: {لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} [التوبة: ٤٠] وأما المعية العامة فبالسمع والبصر والعلم، كقوله تعالى: {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} [الحديد: ٤]، وكقوله تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلاثَةٍ إِلا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا} [المجادلة: ٧]، وكما قال تعالى: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [يونس: ٦١].
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ) “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir” buyruğu, yani desteği, yardımı ve inayetiyle onlarla beraberdir [demektir]. Bu, özel beraberliktir (maiyyet-i hâssa); nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا} “Hani Rabbin meleklere: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim, iman edenlere sebat verin' diye vahyediyordu” [Enfâl: 12] buyurması, Mûsâ ve Hârûn'a: {لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} “Korkmayın, şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ: 46] buyurması ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mağaradayken Sıddîk'a söylediği: {لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir” [Tevbe: 40] sözü gibidir. Genel beraberliğe (maiyyet-i âmme) gelince; bu işitme, görme ve ilim iledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” [Hadîd: 4] buyurması, yine Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلاثَةٍ إِلا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا} “Görmedin mi ki Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişi olsalar altıncıları mutlaka O'dur. Bundan daha az veya daha çok da olsalar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar O mutlaka onlarla beraberdir” [Mücâdele: 7] buyurması ve yine Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve siz ne iş yaparsanız yapın; siz ona daldığınızda mutlaka biz üzerinizde şahidizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey dahi Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır” [Yûnus: 61] buyurması böyledir.
ومعنى: (الَّذِينَ اتَّقَوْا) أي: تركوا المحرمات، (وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ) أي: فعلوا الطاعات، فهؤلاء الله يحفظهم ويكلؤهم، وينصرهم ويؤيدهم، ويظفرهم على أعدائهم ومخالفيهم.
(الَّذِينَ اتَّقَوْا) “takva sahipleri” ifadesinin anlamı: Haramları terk edenler, (وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ) “ve iyilik edenler” ifadesinin anlamı ise: İtaatleri yerine getirenler demektir. İşte bunları Allah korur, gözetir, onlara yardım eder, onları destekler ve düşmanları ile muhaliflerine karşı onlara zafer verir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن بشار، حدثنا أبو أحمد الزبيري، حدثنا
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, bize
مِسْعر، عن ابن عون، عن محمد بن حاطب قال: كان عثمان، ﵁، من الذين آمنوا، والذين اتقوا، والذين هم محسنون.
Mis'ar, İbn Avn'dan, o da Muhammed b. Hâtıb'dan anlattı; o şöyle demiştir: Osmân (radıyallâhu anh); iman edenlerden, takva sahibi olanlardan ve iyilik edenlerdendi.
[آخر تفسير سورة النحل ولله الحمد أجمعه والمنة، وبه المستعان وهو حسبنا ونعم الوكيل]
[Nahl Suresi tefsirinin sonu. Hamdin tamamı ve minnet Allah'a mahsustur; yardım O'ndan istenir, O bize yeter, ne güzel vekildir.]