Binûn

İsrâ Suresi Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلا كُفُورًا (٩٩)}.

{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلا كُفُورًا (٩٩)} “İşte onların cezası budur; çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler ve: 'Biz bir kemik yığını ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' dediler. Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kâdir olduğunu ve onlar için asla şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini görmediler mi? Fakat zâlimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar.”

يقول تعالى: هذا الذي جازيناهم به، من البعث على العمى والبكم والصمم، جزاؤهم الذي يستحقونه؛ لأنهم كذبوا (بِآيَاتِنَا) أي بأدلتنا وحججنا، واستبعدوا وقوع البعث (وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا) بالية نخرة (أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا) أي: بعد ما صرنا إلى ما صرنا إليه من البلى والهلاك، والتفرق والذهاب في الأرض نعاد مرة ثانية؟ فاحتج تعالى عليهم، ونبههم على قدرته على ذلك، بأنه خلق السماوات والأرض، فقدرته على إعادتهم أسهل من ذلك كما قال: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} [غافر: ٥٧] وقال {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الأحقاف: ٣٣] وقال {أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} [يس: ٨١، ٨٣].

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onları kör, dilsiz ve sağır olarak diriltmek suretiyle verdiğimiz bu ceza, hak ettikleri cezalarıdır. Çünkü onlar (بِآيَاتِنَا) “ayetlerimizi”, yani delillerimizi ve hüccetlerimizi yalanladılar ve yeniden dirilişin gerçekleşmesini akıldan uzak bularak (وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا) “Biz çürümüş, ufalanmış bir kemik yığını ve toprak olduğumuz zaman mı”, (أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا) “gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” dediler. Yani: Çürüyüp yok olduktan, toprağa karışıp dağıldıktan sonra yeniden mi diriltileceğiz? Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara karşı delil getirip gökleri ve yeri yarattığını, dolayısıyla onları yeniden diriltmeye olan kudretinin bundan daha kolay olduğunu belirterek kudretine dikkat çekmiş ve nitekim şöyle buyurmuştur: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} [غافر: ٥٧] “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür.” Yine şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الأحقاف: ٣٣] “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kâdir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O, her şeye hakkıyla kâdirdir.” Ve yine şöyle buyurmuştur: {أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} [يس: ٨١، ٨٣] “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir? Elbette kâdirdir. O, her şeyi yaratan ve her şeyi bilendir. O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir. Her şeyin melekûtu (mülkiyeti ve yönetimi) elinde olan [Allah], her türlü eksiklikten münezzehtir ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz.”

وقال هاهنا: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ) أي: يوم القيامة يعيد أبدانهم وينشئهم نشأة أخرى، ويعيدهم كما بدأهم.

Burada da şöyle buyurmuştur: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ) “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kâdir olduğunu görmediler mi?” Yani kıyamet gününde onların bedenlerini yeniden iade eder, onları başka bir yaratılışla tekrar var eder ve onları ilk başta yarattığı gibi yeniden diriltir.

وقوله: (وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ) أي: جعل لإعادتهم وإقامتهم من قبورهم أجلا مضروبًا ومدة مقدرة لا بد من انقضائها، كما قال تعالى: {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ} [هود: ١٠٤].

(وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ) “Ve onlar için asla şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini [görmediler mi?]” kavli; yani onların yeniden diriltilmeleri ve kabirlerinden kaldırılmaları için belirlenmiş bir vakit ve sona ermesi kaçınılmaz olan takdir edilmiş bir süre kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ} [هود: ١٠٤] “Biz onu sadece sayılı bir süre için erteliyoruz” buyurmuştur.

وقوله: (فَأَبَى الظَّالِمُونَ) أي: بعد قيام الحجة عليهم (إِلا كُفُورًا) إلا تماديًا في باطلهم وضلالهم.

{فَأَبَى الظَّالِمُونَ} “Fakat o zâlimler ayak diredi” buyruğu; yani kendilerine karşı delil ortaya konduktan sonra [bunu yaptılar], {إِلا كُفُورًا} “illâ inkârda [direttiler]” buyruğu ise; bâtıllarında ve sapıklıklarında diretip sürdürmekten başka bir şey yapmadılar, [demektir].

{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ وَكَانَ الإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠)}

{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ وَكَانَ الإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠)} “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla kesinlikle [cimrilik edip] elinizde tutardınız. İnsan zaten çok cimridir.'”

يقول تعالى لرسوله صلوات الله عليه وسلامه قل لهم يا محمد: لو أنكم -أيها الناس -تملكون التصرف في خزائن الله، لأمسكتم خشية الإنفاق.

Allah Teâlâ Resûlü'ne -salât ve selâmı üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: 'Ey insanlar! Eğer sizler Allah'ın hazinelerinde tasarruf yetkisine sahip olsaydınız, harcayıp tüketme korkusuyla cimrilik ederdiniz.'

قال ابن عباس، وقتادة: أي الفقر أي: خشية أن تذهبوها ، مع أنها لا تفرغ ولا تنفد أبدًا؛ لأن هذا من طباعكم وسجاياكم؛ ولهذا قال: (وَكَانَ الإنْسَانُ قَتُورًا) قال ابن عباس، وقتادة : أي بخيلا منوعًا. وقال الله تعالى: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} [النساء: ٥٣] أي: لو أن لهم نصيبًا في ملك الله لما أعطوا أحدًا شيئًا، ولا مقدار نقير، والله تعالى يصف الإنسان من حيث هو، إلا من وفقه الله وهداه؛ فإن البخل والجزع والهلع صفة له، كما قال تعالى: {إِنَّ الإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا * إِلا الْمُصَلِّينَ} [المعارج: ١٩ - ٢٢]. ولهذا نظائر كثيرة في القرآن العزيز، ويدل هذا على كرمه وجوده وإحسانه، وقد جاء في الصحيحين: "يد الله ملأى لا يَغيضُها نفقة، سَحَّاءُ الليل والنهار، أرأيتم ما أنفق منذ خلق السماوات والأرض فإنه لم يَغض ما في يمينه" .

İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: Yani fakirlik [korkusuyla], yani o hazineler asla bitip tükenmeyecek olduğu halde onları tüketme korkusuyla [tutardınız]; çünkü bu sizin tabiatınızda ve fıtratınızda vardır. Nitekim bundan dolayı: (وَكَانَ الإنْسَانُ قَتُورًا) “İnsan zaten pek cimridir” buyurmuştur. İbn Abbâs ve Katâde : Yani cimri ve engelleyicidir, demişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} [النساء: ٥٣] “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi.” Yani şayet Allah'ın mülkünde onların bir payı olsaydı, hiç kimseye bir çekirdek filizi kadar dahi bir şey vermezlerdi. Allah Teâlâ -kendisinin muvaffak kıldığı ve hidayete erdirdiği kimseler hariç- insanı genel olarak böyle nitelemektedir; zira cimrilik, sabırsızlık ve hırs insanın bir vasfıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا * إِلا الْمُصَلِّينَ} [المعارج: ١٩ - ٢٢] “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır. Başına bir fenalık geldiğinde feryat eder. Kendisine bir hayır dokunduğunda ise cimridir; ancak namaz kılanlar müstesnadır.” Kur'ân-ı Kerîm'de bunun pek çok benzeri vardır. Bu ayet aynı zamanda Allah'ın keremine , cömertliğine ve ihsanına delalet etmektedir. Sahîhayn'da şu hadis yer almaktadır: “Allah'ın eli doludur, infak etmek onu eksiltmez; gece ve gündüz durmaksızın bol bol verir. Gökleri ve yeri yarattığından beri O'nun neler infak ettiğini gördünüz mü? Şüphesiz bu O'nun sağ elindekinden hiçbir şeyi eksiltmemiştir” .

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا (١٠١) قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢) فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤)}.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا (١٠١) قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢) فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤)} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrailoğullarına sor; [Mûsâ] onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum' demişti. [Mûsâ da]: 'Andolsun sen çok iyi bilirsin ki, bunları birer ibret ve delil olmak üzere ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ey Firavun! Doğrusu ben de senin kesinlikle helak olmuş biri olduğunu sanıyorum' dedi. Derken [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi. Biz de hem onu hem de beraberindekilerin hepsini suda boğduk. Ve onun ardından İsrailoğullarına: 'O yerde oturun; âhiret vaadi geldiği zaman hepinizi derleyip toplayarak bir araya getireceğiz' dedik.”

يخبر تعالى أنه بعث موسى بتسع آيات بينات، وهي الدلائل القاطعة على صحة نبوته وصدقه فيما أخبر به عمن أرسله إلى فرعون، وهي: العصا، واليد، والسنين ، والبحر، والطوفان ، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، آيات مفصلات. قاله ابن عباس.

Allah Teâlâ, Mûsâ'yı peygamberliğinin sıhhatine ve kendisini Firavun'a gönderen zât hakkında getirdiği haberlerin doğruluğuna dair kesin kanıtlar olan dokuz apaçık ayetle (mucizeyle) gönderdiğini haber vermektedir. Bunlar; asa, el, kıtlık yılları , deniz, tufan , çekirge, haşere, kurbağalar ve kandan ibaret açık mucizelerdir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.

وقال محمد بن كعب: هي اليد، والعصا، والخمس في الأعراف، والطَّمْسَة والحجر.

Muhammed b. Kâ'b ise şöyle demiştir: Bunlar; el, asa, A'râf sûresinde geçen beş mucize, [malların taşa dönüşmesi olan] tamse ve taştır.

وقال: ابن عباس أيضًا، ومجاهد، وعكرمة والشعبي، وقتادة: هي يده، وعصاه، والسنين، ونقص الثمرات، والطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم.

Yine İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, eş-Şa'bî ve Katâde şöyle demişlerdir: Bunlar; onun eli, asası, kıtlık yılları, ürünlerin noksanlaşması, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır.

وهذا القول ظاهر جلي حسن قوي. وجعل الحسن البصري "السنين ونقص الثمرات" واحدة، وعنده أن التاسعة هي: تلقف العصا ما يأفكون. {فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} [الأعراف: ١٣٣]

Bu görüş gayet açık, net, güzel ve kuvvetlidir. Hasan-ı Basrî ise “kıtlık yılları ve ürünlerin noksanlaşması”nı tek bir [mucize] saymış; ona göre dokuzuncusu asânın onların uydurdukları şeyleri yutmasıdır: {فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} [الأعراف: ١٣٣] “Bunun üzerine büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular.” [A‘râf: 133]

أي: ومع هذه الآيات ومشاهدتهم لها، كفروا بها وجحدوا بها، واستيقنتها أنفسهم ظلمًا وعلوًا، وما نجعت فيهم، فكذلك لو أجبنا هؤلاء الذين سألوا منك سألوا، وقالوا: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} [الإسراء: ٩٠] إلى آخرها، لما استجابوا ولا آمنوا إلا أن يشاء الله، كما قال فرعون لموسى -وقد شاهد منه ما شاهد من هذه الآيات-: (إِنِّي لأظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا) قيل: بمعنى ساحر. والله تعالى أعلم.

Yani bu mucizelere ve onları bizzat görmelerine rağmen, haksızlık ve kibir yüzünden içten içe kesin olarak inandıkları halde onları inkâr ettiler, yalanladılar ve bu mucizeler kendilerine fayda vermedi . Tıpkı bunun gibi, senden birtakım şeyler isteyen ve: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} [الإسراء: ٩٠] “Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız” diyerek ayetin sonuna kadar sayıp döken kimselere de bu istediklerini verseydik, Allah dilemedikçe yine icabet etmez ve inanmazlardı. Nitekim Firavun da bu mucizelerden gördüğü onca şeyi gördüğü halde Mûsâ'ya: (إِنِّي لأظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا) “Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum” demişti. Buradaki [meshûr] kelimesinin büyücü (sâhir) anlamında olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

فهذه الآيات التسع التي ذكرها هؤلاء الأئمة هي المرادة هاهنا، وهي المعنية في قوله تعالى: {وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسَى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ * إِلا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} [النمل: ١٠ - ١٢]. فذكر هاتين الآيتين: العصا واليد، وبين الآيات الباقيات في "سورة الأعراف" وفصلها.

Bu âlimlerin zikrettiği dokuz ayet burada kastedilenlerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kastedilen de bunlardır: {وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسَى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ * إِلا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} [النمل: ١٠ - ١٢] “'Asanı at!' [Mûsâ] onun bir yılan gibi hareket ettiğini görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Korkma, şüphesiz peygamberler benim huzurumda korkmazlar. Ancak kim zulmeder de sonra yaptığı kötülüğün ardından onu iyiliğe çevirirse bilsin ki şüphesiz ben çok bağışlayıcıyım, çok merhametliyim. Elini koynuna sok, Firavun ve kavmine [gönderilen] dokuz ayet (mucize) içinde, kusursuz bembeyaz olarak çıksın; çünkü onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir.'” Burada asa ve el olmak üzere bu iki ayeti zikretmiş, geri kalan ayetleri ise A'râf sûresinde açıklamış ve tafsilatıyla bildirmiştir.

وقد أوتي موسى، ﵇، آيات أخرَ كثيرة، منها ضربُه الحجر بالعصا، وخروج الأنهار منه، ومنها تظليلهم بالغمام، وإنزال المنّ والسلوى، وغير ذلك مما أوتوه بنو إسرائيل بعد مفارقتهم بلاد مصر، ولكن ذكر هاهنا التسع الآيات التي شاهدها فرعون وقومه من أهل مصر، وكانت حجة عليهم فخالفوها وعاندوها كفرًا وجحودًا. فأما الحديث الذي رواه الإمام [أحمد] :

Mûsâ'ya aleyhisselâm asasıyla taşa vurması ve ondan nehirlerin fışkırması, bulutlarla gölgelendirilmeleri, bıldırcın eti ve kudret helvası indirilmesi gibi Mısır diyarından ayrıldıktan sonra İsrailoğullarına verilen daha pek çok başka ayetler de verilmiştir. Ancak burada zikredilenler; Firavun ve Mısır halkından olan kavminin bizzat şahit olduğu, aleyhlerine birer delil teşkil eden, fakat inkâr ve inat yüzünden karşı çıkıp büyüklük tasladıkları dokuz ayettir. İmam [Ahmed'in] rivayet ettiği hadise gelince:

حدثنا يزيد، حدثنا شعبة، عن عمرو بن مُرَّة قال: سمعت عبد الله بن سلمة يحدث، عن صفوان بن عَسّال المرادي، ﵁، قال: قال يهودي لصاحبه: اذهب بنا إلى هذا النبي [ﷺ] حتى نسأله عن هذه الآية: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ) فقال: لا تقل له: نبي فإنه لو سمعك لصارت له أربع أعين. فسألاه، فقال النبي ﷺ: "لا تشركوا بالله شيئًا، ولا تسرقوا، ولا تزنوا، ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق، ولا تسحروا، ولا تأكلوا الربا، ولا تمشوا ببريء إلى ذي سلطان ليقتله، ولا تقذفوا محصنة -أو قال: لا تفروا من الزحف -شعبة الشاك -وأنتم يا يهود، عليكم خاصة أن لا تعدوا في السبت". فقبلا يديه ورجليه، وقالا نشهد أنك نبي. [قال: "فما يمنعكما أن تتبعاني؟ " قالا لأن داود، ﵇، دعا ألا يزال من ذريته نبي] ، وإنا نخشى إن أسلمنا أن تقتلنا يهود.

Bize Yezîd anlattı, bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Selime'nin , Safvân b. Assâl el-Murâdî'den radıyallahu anh şöyle naklettiğini işittim: Bir yahudi arkadaşına: 'Bizi şu Peygamber'e [ﷺ] götür de ona: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ) “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” ayetini soralım' dedi. Arkadaşı: 'Ona peygamber deme; çünkü bunu duyarsa adeta dört gözü olur (çok sevinir)' dedi. Sonunda ona sordular. Nebî ﷺ şöyle buyurdu: “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir gerekçe olmadan öldürmeyin, sihir yapmayın, faiz yemeyin, suçsuz bir kimseyi öldürtmek için idareciye götürmeyin, iffetli bir kadına iftira atmayın -veya: savaştan kaçmayın [ravi Şu'be burada şüphe etmiştir]- ve siz ey yahudiler, özellikle size ait olmak üzere cumartesi gününde haddi aşmayın.” Bunun üzerine onun ellerini ve ayaklarını öptüler ve: 'Şahitlik ederiz ki sen bir peygambersin' dediler. [O da: “Peki bana tabi olmanıza ne engel oluyor?” buyurdu. Onlar: 'Çünkü Dâvûd aleyhisselâm soyundan bir peygamberin eksik olmaması için dua etmiştir] ve biz Müslüman olursak yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz' dediler.

فهذا الحديث رواه هكذا الترمذي، والنسائي، وابن ماجه، وابن جرير في تفسيره من طرق عن شعبة بن الحجاج، به وقال الترمذي: حسن صحيح.

Bu hadisi Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve tefsirinde İbn Cerîr, Şu'be b. el-Haccâc tarikiyle bu şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: 'Hasen-sahîhtir' demiştir.

وهو حديث مشكل، وعبد الله بن سلمة في حفظه شيء، وقد تكلموا فيه، ولعله اشتبه عليه التسع الآيات بالعشر الكلمات، فإنها، وصايا في التوراة لا تعلق لها بقيام الحجة على فرعون، والله أعلم.

Bu müşkil bir hadistir. Abdullah b. Selime'nin hıfzında bir problem vardır ve [hadis otoriteleri] onun hakkında tenkitte bulunmuşlardır. Muhtemelen dokuz ayet ile On Emir'i (el-Kelimâtü'l-Aşr) birbirine karıştırmıştır; zira bunlar Tevrat'taki tavsiyelerdir (hükümlerdir) ve Firavun'a karşı hüccet ikame edilmesiyle bir ilgisi yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

ولهذا قال موسى لفرعون: (لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ بَصَائِرَ) أي: حججًا وأدلة على صدق ما جئتك به (وَإِنِّي لأظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا) أي: هالكًا. قاله مجاهد وقتادة. وقال ابن عباس ملعونًا. وقال: أيضًا هو والضحاك: (مَثْبُورًا) أي: مغلوبًا. والهالك -كما قال مجاهد -يشمل هذا كله، قال عبد الله بن الزبعري:

Nitekim bu sebeple Mûsâ Firavun'a şöyle demiştir: (لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ بَصَائِرَ) “Andolsun sen çok iyi bilirsin ki, bunları birer ibret ve delil olmak üzere ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir”; yani sana getirdiğim şeylerin doğruluğuna dair birer hüccet ve delil olarak indirmiştir. (وَإِنِّي لأظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا) “Ey Firavun! Doğrusu ben de senin kesinlikle helak olmuş biri olduğunu sanıyorum”; yani helak olmuş [biri]. Bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. İbn Abbâs ise 'lânetlenmiş' demiştir. Yine o ve Dahhâk: (مَثْبُورًا) yani mağlup olmuş [demektir], demişlerdir. Mücâhid'in de belirttiği gibi 'helak olmuş' ifadesi bütün bu anlamları kapsar . Abdullah b. ez-Ziba'râ şöyle demiştir:

إذْ أجَارِي الشَّيطانَ في سَنن الغـ … يِّ وَمَنْ مَالَ مَيْلهُ مَثْبُور

'Sapıklık yollarında şeytana uyup gittiğim zaman... / Kim onun yöneldiği tarafa meylederse helak olmuştur (mesbûr).'

[بمعنى هالك] .

[Helak olmuş anlamındadır] .

وقرأ بعضهم برفع التاء من قوله: "علمت" وروي ذلك عن علي بن أبي طالب. ولكن قراءة الجمهور بفتح التاء على الخطاب لفرعون، كما قال تعالى: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ * وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٣، ١٤].

Bazı kıraat âlimleri: "Alimtu" (عَلِمْتُ) kelimesindeki te harfini merfû (ötreli) okumuşlardır ve bu kırâat Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir. Fakat cumhurun kıraati, Firavun'a hitap olmak üzere te harfinin fethasıyladır ("alimte"); nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ * وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٣، ١٤] “Ayetlerimiz kendilerine açık açık gelince: 'Bu apaçık bir sihirdir' dediler. Vicdanları onların doğruluğuna kesin olarak kanaat getirdiği halde, zulüm ve kibirleri yüzünden onları inkâr ettiler. Bak işte, bozguncuların sonu nasıl oldu!”

فهذا كله مما يدل على أن المراد بالتسع الآيات إنما هي مما تقدّم ذكره من العصا، واليد، والسنين، ونقص من الثمرات، والطوفان، والجراد، والقُمَّل، والضفادع، والدم. التي فيها حجج وبراهين على فرعون وقومه، وخوارق ودلائل على صدق موسى ووجود الفاعل المختار الذي أرسله. وليس المراد منها كما ورد في هذا الحديث، فإن هذه الوصايا ليس فيها حجج على فرعون وقومه، وأي مناسبة بين هذا وبين إقامة البراهين على فرعون؟ وما جاء هذا الوهم إلا من قبل "عبد الله بن سلمة فإن له بعض ما يُنْكر. والله أعلم. ولعل ذينك اليهوديين إنما سألا عن العشر الكلمات، فاشتبه على الراوي بالتسع الآيات، فحصل وَهْم في ذلك. والله أعلم.

Bütün bunlar göstermektedir ki , dokuz ayetten kastedilen; Firavun ve kavmine karşı hüccet ve bürhanlar içeren, Mûsâ'nın doğruluğuna ve onu gönderen Fâil-i Muhtâr'ın (dilediğini dilediği gibi yapan Allah'ın) varlığına işaret eden olağanüstü mucizeler olup daha önce zikri geçen asa, el, kıtlık yılları, ürün noksanlığı, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır. Yoksa bu hadiste geçtiği gibi [on emir] değildir; zira bu vasiyetlerde Firavun ve kavmine karşı bir hüccet bulunmamaktadır. Firavun'a karşı delil ikame edilmesiyle bunun arasında ne gibi bir münasebet olabilir ki? Bu yanılgı ancak kendisinden münker rivayetler gelmiş olan Abdullah b. Selime tarafından kaynaklanmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Muhtemelen o iki yahudi 'on emir' hakkında soru sormuş, râvî bunu dokuz ayet ile karıştırmış ve böylece bir vehim (yanılma) meydana gelmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الأرْضِ) أي: يخليهم منها ويزيلهم عنها (فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا * وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ) وفي هذا بشارة لمحمد ﷺ بفتح مكة مع أن هذه السورة نزلت قبل الهجرة، وكذلك وقع؛ فإن أهل مكة هموا بإخراج الرسول منها، كما قال تعالى: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا * سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا} [الإسراء: ٧٦، ٧٧]؛ ولهذا أورث الله رسوله مكة، فدخلها عُنْوَة على أشهر القولين، وقهر أهلها، ثم أطلقهم حلمًا وكرمًا، كما أورث الله القوم الذين كانوا يستضعفون من بني إسرائيل مشارق الأرض ومغاربها، وأورثهم بلاد فرعون وأموالهم وزروعهم

Allah Teâlâ'nın: (فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الأرْضِ) “[Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi” kavli; yani onları oradan tahliye etmek ve oradan uzaklaştırmak [istedi demektir]. (فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا * وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ) “Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk. Ve onun ardından İsrailoğullarına: 'O yerde oturun...' dedik.” Bu [ayette], bu sure hicretten önce inmiş olmasına rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mekke'nin fethine dair bir müjde bulunmaktadır ve nitekim öyle de gerçekleşmiştir. Zira Mekkeliler de Resûlullah'ı oradan çıkarmaya yeltenmişlerdi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا * سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا} [el-İsrâ: 76-77] “Neredeyse seni de o yerden çıkarmak için tedirgin edeceklerdi. O takdirde kendileri de senin ardından pek az kalabilirlerdi. Bu, senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimiz hakkındaki sünnetimizdir. Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın.” Bu sebepledir ki Allah, Resûlü'ne Mekke'yi miras kılmış, o da meşhur olan iki görüşten birine göre oraya zorla (fetih yoluyla) girmiş, halkına boyun eğdirmiş, sonra da hilm ve keremiyle onları serbest bırakmıştır. Tıpkı Allah'ın, İsrailoğullarından hor ve güçsüz görülen o topluluğa arzın doğularını ve batılarını miras kılması, Firavun [ve kavminin] beldelerini, mallarını ve ekinlerini onlara miras bırakması gibi...

وثمارهم وكنوزهم، كما قال: {كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ٥٩] وقال هاهنا (وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا) أي: جميعكم أنتم وعدوكم.

meyvelerini ve hazinelerini onlara miras bırakması gibi. Nitekim: {كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ٥٩] “İşte böylece biz onları İsrailoğullarına miras kıldık” buyurmuştur. Burada ise: (وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا) “Ve onun ardından İsrailoğullarına: 'O yerde oturun; âhiret vaadi geldiği zaman hepinizi derleyip toplayarak bir araya getireceğiz' dedik” buyurmuştur; yani siz ve düşmanlarınız hep birlikte [getirileceksiniz].

قال ابن عباس ومجاهد وقتادة والضحاك: (لَفِيفًا) أي: جميعًا.

İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Dahhâk şöyle demişlerdir: (لَفِيفًا) Yani hep birlikte [demektir].

{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا (١٠٦)}.

{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا (١٠٦)} “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. İnsanlara dura dura okuyasın diye Kur'an'ı kısımlara ayırdık ve onu peyderpey indirdik.”

يقول تعالى مخبرًا عن كتابه العزيز، وهو القرآن المجيد، أنه بالحق نزل، أي: متضمنًا للحق، كما قال تعالى: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ} [النساء: ١٦٦] أي: متضمنا علم الله الذي أراد أن يُطْلِعكم عليه، من أحكامه وأمره ونهيه.

Allah Teâlâ yüce kitabı Kur'ân-ı Mecîd hakkında, onun hak olarak indirildiğini, yani hakkı içerdiğini haber vererek nitekim şöyle buyurmaktadır: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ} [النساء: ١٦٦] “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder; onu kendi ilmiyle indirmiştir.” Yani sizi haberdar etmek istediği hükümleri, emirleri ve yasaklarından oluşan Allah'ın ilmini içermektedir.

وقوله: (وَبِالْحَقِّ نزلَ) أي: ووصل إليك -يا محمد -محفوظًا محروسًا، لم يُشَب بغيره، ولا زِيدَ فيه ولا نُقص منه، بل وصل إليك بالحق، فإنه نزل به شديد القُوى، [القَوِيّ] الأمين المكين المطاع في الملأ الأعلى.

(وَبِالْحَقِّ نزلَ) “Ve o da hak ile indi” kavli; yani ey Muhammed, sana başka hiçbir şey karışmadan, içine hiçbir ilave yapılmadan ve eksiltilmeden korunmuş ve muhafaza edilmiş olarak ulaştı; bilakis sana hak ile ulaştı; çünkü onu melekler topluluğunda sözü dinlenen, kuvvet sahibi, [güçlü] , güvenilir ve yüksek makam sahibi olan [Cebrâil] indirmiştir.

وقوله: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ) أي: يا محمد (إِلا مُبَشِّرًا) لمن أطاعك من المؤمنين (وَنَذِيرًا) لمن عصاك من الكافرين.

(وَمَا أَرْسَلْنَاكَ) “Seni de göndermedik”; yani ey Muhammed, (إِلا مُبَشِّرًا) “ancak bir müjdeleyici olarak”, sana itaat eden müminler için, (وَنَذِيرًا) “ve bir uyarıcı olarak”, sana isyan eden kâfirler için [gönderdik].

وقوله: (وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ) أما قراءة من قرأ بالتخفيف، فمعناه: فصلناه من اللوح المحفوظ إلى بيت العزة من السماء الدنيا، ثم نزل مُفرقًا منجما على الوقائع إلى رسول الله ﷺ في ثلاث وعشرين سنة. قاله عكرمة عن ابن عباس.

(وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ) “Kur'an'ı kısımlara ayırdık” kavline gelince; hafif (şeddesiz: faraknâhu) okuyanların kıraatine göre bunun anlamı: Biz onu Levh-i Mahfûz'dan dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye toptan ayırıp indirdik, sonra da olaylara göre yirmi üç yılda Resûlullah'a ﷺ peyderpey parça parça indirdik demektir. Bunu İkrime, İbn Abbâs'tan nakletmiştir.

وعن ابن عباس أيضًا أنه قال (فَرَقْنَاهُ) بالتشديد، أي: أنزلناه آية آية، مبينًا مفسرًا؛ ولهذا قال: (لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ) أي: لتبلغه الناس وتتلوه عليهم (عَلَى مُكْثٍ) أي: مَهَل (وَنزلْنَاهُ تَنزيلا) أي: شيئًا بعد شيء.

Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o: (فَرَقْنَاهُ) kelimesini şeddeli okuyarak (ferraknâhu); yani açık ve tefsir edilmiş olarak ayet ayet indirdik, demiştir. Nitekim bundan dolayı: (لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ) “İnsanlara okuyasın diye”; yani insanlara ulaştırasın ve onlara tilavet edesin diye, (عَلَى مُكْثٍ) “dura dura”; yani ağır ağır, sindire sindire [okuyasın], (وَنزلْنَاهُ تَنزيلا) “ve onu peyderpey indirdik”; yani parça parça, peş peşe [indirdik] buyurmuştur.

{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩)}.

{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩)} “De ki: 'İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve: 'Rabbimiz her türlü eksiklikten münezzehtir; doğrusu Rabbimizin vaadi kesinlikle gerçekleşmiştir' derler. Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır.'”

يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: (قُلْ) يا محمد لهؤلاء الكافرين بما جئتهم به من هذا القرآن العظيم: (آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا) أي: سواء آمنتم به أم لا فهو حق في نفسه، أنزله الله ونوه بذكره في سالف الأزمان في كتبه المنزلة على رسله؛ ولهذا قال: (إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ) أي: من صالح أهل الكتاب الذين يُمَسَّكون بكتابهم ويقيمونه، ولم يبدلوه ولا حرفوه (إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ) هذا

Yüce Allah Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine getirdiğin bu yüce Kur'an'ı inkâr eden o kimselere (قُلْ) “De ki: (آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا) İster ona inanın, ister inanmayın.” Yani siz ona ister inanın ister inanmayın, o bizzat haktır. Allah onu indirmiş ve geçmiş zamanlarda peygamberlerine indirdiği kitaplarında onu övgüyle anmıştır. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ) “Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenler”; yani kitaplarına sımsıkı sarılan, onu ikame eden, onu değiştirmeyen ve tahrif etmeyen Ehl-i Kitab'ın sâlihleri, (إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ) “onlara [Kur'an] okunduğu zaman”; bu

القرآن، (يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ) جمع ذَقْن، وهو أسفل الوجه (سُجَّدًا) أي: لله ﷿، شكرًا على ما أنعم به عليهم، من جعله إياهم أهلا إن أدركوا هذا الرسول الذي أنزل عليه [هذا] الكتاب؛ ولهذا يقولون: (سُبْحَانَ رَبِّنَا) أي: تعظيمًا وتوقيرًا على قدرته التامة، وأنه لا يخلف الميعاد الذي وعدهم على ألسنة الأنبياء [المتقدمين عن بعثة محمد ﷺ؛ ولهذا قالوا: (سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا)] .

Kur'an onlara okunduğu zaman, (يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ) -ezkân; yüzün alt kısmı olan çenenin çoğuludur- (سُجَّدًا) “secdeye kapanırlar”; yani kendilerine bu kitabı indirdiği Peygamber'e yetişme ehliyetini bahşederek üzerlerindeki nimetini tamamladığı için şükran olarak Allah azze ve celle için secdeye kapanırlar. Bu yüzden şöyle derler: (سُبْحَانَ رَبِّنَا) “Rabbimiz her türlü eksiklikten münezzehtir”; yani O'nun tam kudretini tazim ve tevkir etmek ve [daha önceki] peygamberlerin dillerinde [Muhammed'in ﷺ gönderileceğine dair kendilerine verdiği vaadi asla bozmadığını itiraf etmek üzere; bu yüzden: (سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا)] “Rabbimiz her türlü eksiklikten münezzehtir; doğrusu Rabbimizin vaadi kesinlikle gerçekleşmiştir” derler.

وقوله: (وَيَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ يَبْكُونَ) أي: خضوعًا لله ﷿ وإيمانًا وتصديقًا بكتابه ورسوله، ويزيدهم الله خشوعًا، أي: إيمانًا وتسليمًا كما قال: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} [محمد: ١٧].

(وَيَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ يَبْكُونَ) “Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar” kavli; yani Allah'a azze ve celle karşı bir boyun eğiş, O'nun kitabına ve elçisine bir iman ve tasdik olarak ağlarlar. Allah da onların huşûunu, yani iman ve teslimiyetini artırır; nitekim: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} [محمد: ١٧] “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir” buyurmuştur.

وقوله: (وَيَخِرُّونَ) عطف صفة على صفة لا عطف سجود على سجود، كما قال الشاعر:

(وَيَخِرُّونَ) “Kapanırlar” ifadesi, secdenin secdeye atfedilmesi değil, bir sıfatın diğer bir sıfata atfedilmesidir; nitekim şair şöyle demiştir:

إلَى المَلك القَرْم وابن الهُمام … وَلَيْث الكَتِيبَة في المُزْدَحَمْ

'Ulu hükümdara, yüce liderin oğluna... / Ve savaş meydanındaki birliğin aslanına.'

{قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١)}.

{قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١)} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur. Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut.' Ve de ki: 'Çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a hamdolsun.' Ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.”

يقول تعالى: قل يا محمد، لهؤلاء المشركين المنكرين صفة الرحمة لله، ﷿، المانعين من تسميته بالرحمن: (ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى) أي: لا فرق بين دعائكم له باسم "الله" أو باسم " الرحمن "، فإنه ذو الأسماء الحسنى، كما قال تعالى: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} إلى أن قال: {لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [الحشر: ٢٢ - ٢٤].

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Allah'ın azze ve celle rahmet sıfatını inkâr eden ve O'nun 'Rahmân' olarak isimlendirilmesine karşı çıkan bu müşriklere şöyle de: (ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى) “İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.” Yani O'na 'Allah' ismiyle veya 'Rahmân' ismiyle dua etmeniz arasında bir fark yoktur; zira O en güzel isimlerin sahibidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir” buyurmuş ve devamında şöyle demiştir: {لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [الحشر: ٢٢ - ٢٤] “En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde ne varsa O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”

وقد روى مكحول أن رجلا من المشركين سمع النبي ﷺ وهو يقول في سجوده: "يا رحمن يا رحيم"، فقال: إنه يزعم أنه يدعو واحدًا، وهو يدعو اثنين. فأنزل الله هذه الآية. وكذا روي عن ابن عباس، رواهما ابن جرير.

Mekhûl rivayet etmiştir ki: Müşriklerden bir adam, Nebî'nin ﷺ secdesinde: “Yâ Rahmân! Yâ Rahîm!” dediğini işitince: 'O bir tek ilaha dua ettiğini iddia ediyor, oysa iki ilaha dua ediyor' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir; her iki rivayeti de İbn Cerîr nakletmiştir.

وقوله: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) الآية، قال الإمام أحمد:

(وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) “Namazında sesini pek yükseltme...” ayeti hakkında İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا هُشَيْم، حدثنا أبو بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: نزلت هذه الآية وهو متوار بمكة (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا [وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا]) قال: كان إذا صلى بأصحابه رفع صوته بالقرآن، فلما سمع ذلك المشركون سبوا القرآن، وسبوا من أنزله، ومن جاء به. قال: فقال الله تعالى لنبيه ﷺ: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) أي: بقراءتك فيسمع المشركون فيسبوا القرآن

Bize Huşeym rivayet etti, bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Bu ayet, [Resûlullah] Mekke'de gizlenmekte iken indi: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut.” [İbn Abbâs] dedi ki: [Resûlullah] ashabına namaz kıldırdığı zaman Kur'an [okurken] sesini yükseltirdi. Müşrikler bunu işittiklerinde Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene sövdüler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah Nebîsi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } “Namazında sesini pek yükseltme” yani kıraatinde [sesini pek yükseltme] ki müşrikler işitip de Kur'an'a sövmesinler,

(وَلا تُخَافِتْ بِهَا) عن أصحابك فلا تسمعهم القرآن حتى يأخذوه عنك (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا).

(وَلا تُخَافِتْ بِهَا) “Pek de kısma”; ashabından [sesini tamamen kısma] ki Kur'an'ı senden alıp öğrenebilmeleri için onlara işittirmemezlik etmeyesin. (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) “İkisi arasında bir yol tut.”

أخرجاه في الصحيحين من حديث أبي بشر جعفر بن إياس، به وكذا روى الضحاك عن ابن عباس، وزاد: "فلما هاجر إلى المدينة، سقط ذلك، يفعل أيّ ذلك شاء" .

Bu hadisi Sahîhayn'da Ebû Bişr Ca'fer b. İyâs tarikiyle tahriç etmişlerdir . Dahhâk da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: 'Medine'ye hicret ettiğinde bu hüküm kalktı; artık dilediği gibi yapardı' .

وقال محمد بن إسحاق: حدثني داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ إذا جهر بالقرآن وهو يصلي، تفرقوا عنه وأبوا أن يسمعوا منه، فكان الرجل إذا أراد أن يستمع من رسول الله ﷺ بعض ما يتلو وهو يصلي، استرق السمع دونهم فرقًا منهم، فإن رأى أنهم قد عرفوا أنه يستمع ، ذهب خشية أذاهم فلم يستمع ، فإن خفض صوته ﷺ لم يستمع الذين يستمعون من قراءته شيئًا، فأنزل الله (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) فيتفرقوا عنك (وَلا تُخَافِتْ بِهَا) فلا تُسمع من أراد أن يسمعها ممن يسترق ذلك دونهم، لعله يرعوي إلى بعض ما يسمع، فينتفع به (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا)

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ namaz kılarken Kur'an'ı açıkça ve yüksek sesle okuduğunda müşrikler etrafından dağılır ve onu dinlemekten kaçınırlardı. Bir kimse Resûlullah ﷺ namaz kılarken okuduğu şeylerin bir kısmını dinlemek istediğinde, müşriklerden korktuğu için onlara belli etmeden gizlice dinlerdi; şayet kendisinin dinlediğini fark ettiklerini görürse, onların eziyetinden korkup dinlemeyi bırakarak uzaklaşırdı . Resûlullah ﷺ sesini kıstığında ise dinlemek isteyenler onun kıraatinden hiçbir şey işitemezlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) “Namazında sesini pek yükseltme” ki etrafından dağılmasınlar, (وَلا تُخَافِتْ بِهَا) “pek de kısma” ki müşriklerden gizli olarak onu dinlemek isteyen kimselere de duyurmazlık etmeyesin; olur ki işittiklerinin bir kısmından etkilenip ibret alır da faydalanır, (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) “ikisi arasında bir yol tut” ayetini indirdi.

وهكذا قال عكرمة، والحسن البصري، وقتادة: نزلت هذه الآية في القراءة في الصلاة.

İkrime, Hasan-ı Basrî ve Katâde de böyle söylemişlerdir: Bu ayet namazdaki kıraat hakkında inmiştir.

وقال شعبة عن أشعث بن أبي سليم عن الأسود بن هلال، عن ابن مسعود: لم يُخافتْ بها مَنْ أسمع أذنيه.

Şu'be, Eş'as b. Ebî Süleym'den , o Esved b. Hilâl'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre: 'Kendi kulaklarına duyuran kimse kıraatini gizlemiş (kısmış) sayılmaz' demiştir.

قال ابن جرير: حدثنا يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن سلمة بن علقمة، عن محمد بن سيرين قال: نبئت أن أبا بكر كان إذا صلى فقرأ خفض صوته، وأن عمر كان يرفع صوته، فقيل لأبي بكر: لم تصنع هذا؟ قال: أناجي ربي، ﷿، وقد علم حاجتي. فقيل: أحسنت. وقيل لعمر: لم تصنع هذا؟ قال: أطرد الشيطان، وأوقظ الوَسْنَان. قيل أحسنت. فلما نزلت: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) قيل لأبي بكر: ارفع شيئًا، وقيل لعمر: اخفض شيئًا .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye, Seleme b. Alkame'den, o da Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; dedi ki: Bana haber verildiğine göre, Ebû Bekir namaz kılıp okuduğu zaman sesini kısardı, Ömer ise sesini yükseltirdi. Ebû Bekir'e: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denildi. O: 'Rabbime azze ve celle münacatta bulunuyorum; O benim ihtiyacımı zaten bilir' dedi. Kendisine: 'Güzel yaptın' denildi. Ömer'e: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denildi. O: 'Şeytanı kovuyorum ve uyuklayanı uyandırıyorum' dedi. Kendisine: 'Güzel yaptın' denildi. (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” ayeti inince Ebû Bekir'e: 'Sesini biraz yükselt', Ömer'e de: 'Sesini biraz kıs' denildi .

وقال أشعث بن سَوَّار، عن عكرمة، عن ابن عباس: نزلت في الدعاء. وهكذا روى الثوري، ومالك، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة: نزلت في الدعاء. وكذا قال مجاهد، وسعيد بن جبير، وأبو عِياض، ومكحول، وعروة بن الزبير.

Eş'as b. Sevvâr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: '[Bu ayet] dua hakkında inmiştir.' Sevrî ve Mâlik de Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den benzer şekilde: 'Dua hakkında inmiştir' diye rivayet etmişlerdir. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû İyâd, Mekhûl ve Urve b. ez-Zübeyr de böyle demişlerdir.

وقال الثوري عن [ابن] عياش العامري، عن عبد الله بن شداد قال: كان أعراب من بني تميم إذا سلم النبي ﷺ قالوا: اللهم ارزقنا إبلا وولدًا. قال: فنزلت هذه الآية: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا)

es-Sevrî, [İbn] Ayyâş el-Âmirî'den, o da Abdullah b. Şeddâd'dan nakletti; o şöyle dedi: Benî Temîm'den birtakım bedeviler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdiğinde: "Allahım, bize deve ve çocuk rızıklandır" derlerdi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma”.

قول آخر: قال ابن جرير: حدثنا أبو السائب، حدثنا حفص بن غياث، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة، ﵂، نزلت هذه الآية في التشهد: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا)

Başka bir görüş: İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebu's-Sâib anlattı, bize Hafs b. Gıyâs, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattı: Bu ayet teşehhüd hakkında inmiştir: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا) “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma”.

وبه قال حفص، عن أشعث بن سوار، عن محمد بن سيرين، مثله.

Aynı isnadla Hafs, Eş'as b. Sevvâr'dan, o da Muhammed b. Sîrîn'den benzerini rivayet etmiştir.

قول آخر: قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا) قال: لا تصل مراءاة الناس، ولا تدعها مخافة الناس. وقال الثوري، عن منصور، عن الحسن البصري: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا) قال: لا تحسن علانيتها وتسيء سريرتها. وكذا رواه عبد الرزاق، عن معمر، عن الحسن، به. وهُشَيْم، عن عوف، عنه به. وسعيد، عن قتادة، عنه كذلك.

Başka bir görüş: Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا) “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'İnsanlara gösteriş olsun diye namaz kılma; insanlardan korktuğun için de onu terk etme.' Sevrî, Mansûr'dan, o da Hasan-ı Basrî'nin: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا) “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” ayeti hakkında: 'Namazının dışını güzel yapıp içini (nimetini/gizlisini) kötüleştirme' dediğini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk da Ma'mer'den, o da Hasan'dan bu şekilde rivayet etmiştir. Huşeym, Avf'tan, o da Hasan'dan aynı şekilde; Saîd de Katâde'den, o da Hasan'dan benzer şekilde rivayet etmiştir.

قول آخر: قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) قال: أهل الكتاب يخافتون، ثم يجهر أحدهم بالحرف فيصيح به، ويصيحون هم به وراءه، فنهاه أن يصيح كما يصيح هؤلاء، وأن يخافت كما يخافت القوم، ثم كان السبيل الذي بين ذلك، الذي سن له جبريل من الصلاة.

Başka bir görüş: Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) “İkisi arasında bir yol tut” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Ehl-i Kitap seslerini kısarlardı; sonra içlerinden biri bir kelimeyi sesli okuyup çığlık atar, diğerleri de arkasından bağırırlardı. Allah [Peygamberini] onların bağırdığı gibi bağırmaktan ve o kavmin ses kıstığı gibi kısmaktan nehyetti. İkisi arasındaki yol ise Cebrail'in ona namazdan sünnet olarak getirdiği [orta yol] idi.'

وقوله: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا) لما أثبت تعالى لنفسه الكريمة الأسماء الحسنى، نزه نفسه عن النقائص فقال: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ) بل هو الله الأحد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفوًا أحد.

Allah Teâlâ'nın: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا) “'Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun' de” kavline gelince; Teâlâ yüce zatı için en güzel isimleri sabit kıldıktan sonra, zatını noksanlıklardan tenzih ederek şöyle buyurmuştur: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ) “Ve de ki: 'Övgü, çocuk edinmemiş, egemenlikte ortağı olmayan Allah'a özgüdür'”. Bilakis O; doğurmamış, doğurulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Ehad ve Samed olan Allah'tır.

(وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ) أي: ليس بذليل فيحتاج أن يكون له ولي أو وزير أو مشير، بل هو تعالى [شأنه] خالق الأشياء وحده لا شريك له، ومقدرها ومدبرها بمشيئته وحده لا شريك له.

(وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ) “Acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan” yani O, bir dosta, vezire yahut danışmana muhtaç olacak derecede aciz değildir. Bilakis şânı yüce olan O Allah, her şeyin tek ve ortaksız yaratıcısıdır; her şeyi tek başına ve hiçbir ortağı olmaksızın kendi meşîetiyle takdir eden ve yönetendir .

قال مجاهد في قوله: (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ) لم يحالف أحدًا ولا يبتغي نصر أحد.

Mücâhid: (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ) “Acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan” ayeti hakkında: 'Hiç kimseyle ittifak kurmamış ve kimseden yardım aramamıştır ' demiştir.

(وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا) أي: عظِّمه وأَجِلَّه عما يقول الظالمون المعتدون علوًا كبيرًا.

(وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا) “O'nu tekbir ile yücelt de yücelt” yani zalim ve haddi aşanların söylediklerinden O'nu pek yüce tutarak tâzim et ve ulula.

قال ابن جرير: حدثني يونس، أنبأنا ابن وهب، أخبرني أبو صخر، عن القرظي أنه كان يقول في هذه الآية: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا) الآية، قال: إن اليهود والنصارى قالوا: اتخذ الله ولدًا، وقال العرب: [لبيك] لبيك، لا شريك لك؛ إلا شريكًا هو لك، تملكه وما ملك. وقال الصابئون والمجوس: لولا أولياء الله لذل. فأنزل الله هذه الآية: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا)

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Ebû Sahr, el-Kurazî'den bildirdi ki o, (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا) “'Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun' de” ayeti hakkında şöyle derdi: 'Yahudiler ve Hristiyanlar: «Allah çocuk edindi» dediler; Araplar: «[Lebbeyk] lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sahibi olduğun ve onun sahip olduklarının da sahibi olduğun ortak müstesna» dediler; Sâbiîler ve Mecûsîler ise: «Eğer Allah'ın dostları olmasaydı O zelil olurdu» dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا) “Ve de ki: 'Övgü, çocuk edinmemiş, egemenlikte ortağı olmayan, acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a özgüdür.' O'nu tekbir ile yücelt de yücelt”.'

وقال أيضا: حدثنا بشر، [حدثنا يزيد] حدثنا سعيد، عن قتادة: ذكر لنا أن النبي ﷺ كان

Yine [İbn Cerîr] şöyle dedi: Bize Bişr anlattı, [bize Yezîd anlattı], bize Saîd, Katâde'den anlattı: Bize aktarıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle idi:

يعلم أهله هذه الآية (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا) الصغير من أهله والكبير.

ailesinden küçüğe ve büyüğe şu ayeti öğretirdi: (وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا) “Ve de ki: 'Övgü, çocuk edinmemiş, egemenlikte ortağı olmayan, acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a özgüdür.' O'nu tekbir ile yücelt de yücelt”.

قلت: وقد جاء في حديث أن رسول الله ﷺ سماها آية العز وفي بعض الآثار: أنها ما قرئت في بيت في ليلة فيصيبه سرق أو آفة. والله أعلم.

Derim ki: Bir hadiste Resûlullah ﷺ'in bu ayeti 'İzzet Ayeti' olarak isimlendirdiği gelmiştir . Bazı rivayetlerde de: 'Bu ayet bir gecede herhangi bir evde okunursa oraya hırsızlık yahut bir afet isabet etmez' denilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا بشر بن سيحان البصري، حدثنا حرب بن ميمون، حدثنا موسى ابن عبيدة الرَّبَذي، عن محمد بن كعب القُرَظي، عن أبي هريرة قال: خرجت أنا ورسول الله ﷺ ويدي في يده، فأتى على رجل رث الهيئة، فقال: "أي فلان، ما بلغ بك ما أرى؟ ". قال: السقم والضرّ يا رسول الله. قال: "ألا أعلمك كلمات تذهب عنك السقم والضر؟ ". قال: لا قال: ما يسرني بها أن شهدت معك بدرًا أو أحدًا. قال: فضحك رسول الله ﷺ وقال: "وهل يدرك أهل بدر وأهل أحد ما يدرك الفقير القانع؟ ". قال: فقال أبو هريرة: يا رسول الله، إياي فعلمني قال: فقل يا أبا هريرة: "توكلت على الحي الذي لا يموت، الحمد لله الذي لم يتخذ ولدًا، ولم يكن له شريك في الملك، ولم يكن له ولي من الذل، وكبره تكبيرًا". قال: فأتى عليّ رسول الله وقد حَسُنَت حالي، قال: فقال لي: "مَهْيم". قال: قلت: يا رسول الله، لم أزل أقول الكلمات التي علمتني .

Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Bişr b. Seyhân el-Basrî anlattı, bize Harb b. Meymûn anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Ben ve Resûlullah ﷺ elim onun elinde olduğu halde çıktık; üstü başı pejmürde bir adama rastladı ve: "Ey filan! Gördüğüm bu duruma seni ne düşürdü?" buyurdu. Adam: 'Hastalık ve darlık, ey Allah'ın Resûlü!' dedi. [Resûlullah]: "Senden hastalığı ve darlığı giderecek birtakım kelimeler sana öğreteyim mi?" buyurdu. Adam: 'Hayır, bu kelimelere karşılık seninle beraber Bedir'de veya Uhud'da bulunmuş olmayı arzu etmezdim ' dedi. Ebû Hüreyre dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah ﷺ güldü ve: "Bedir ve Uhud ehli, kanaatkar fakirin eriştiğine erişebilir mi hiç?" buyurdu. Ebû Hüreyre dedi ki: Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana öğret!' dedim. Şöyle buyurdu: "Ey Ebû Hüreyre, de ki: 'Ölmeyen diriye (el-Hayy) tevekkül ettim . Çocuk edinmeyen, egemenlikte ortağı olmayan, acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a hamdolsun; O'nu tekbir ile yücelt de yücelt.'" [Ebû Hüreyre] dedi ki: Resûlullah halim güzelleşmiş vaziyetteyken bana uğradı ve bana: "Durumun nasıl?" dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana öğrettiğin o kelimeleri söylemeye devam ettim ' dedim.

إسناده ضعيف وفي متنه نكارة. [والله أعلم].

İsnadı zayıftır ve metninde münkerlik vardır. [Doğrusunu en iyi Allah bilir.]