Binûn

İsrâ Suresi Tefsiri — 9. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فيأتون موسى فيقولون: يا موسى، أنت رسول الله، اصطفاك الله برسالاته وبكلامه على الناس، اشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فيقول لهم موسى: إن ربي قد غضب اليوم غضبًا لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإني قتلت نفسًا لم أومر بقتلها، نفسي، نفسي، نفسي، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى عيسى.

Mûsâ'ya gelirler ve: 'Ey Mûsâ, sen Allah'ın elçisisin, Allah seni risaletleriyle ve seninle konuşmasıyla insanlara üstün kıldı, Rabbine bizim adımıza şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. Mûsâ onlara der ki: 'Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki, O bundan önce asla böylesine gazaplanmamıştır ve bundan sonra da asla böylesine gazaplanmayacaktır. Ben ise öldürülmesiyle emrolunmadığım bir cana kıydım; nefsim, nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Îsâ'ya gidin.'

فيأتون عيسى فيقولون: يا عيسى، أنت رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه -قال: هكذا هو -وكلمت الناس في المهد، فاشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فيقول لهم عيسى: إن ربي قد غضب اليوم غضبًا لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، ولم يذكر ذنبا، اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى محمد.

İsâ'ya gelirler ve: 'Ey İsâ, sen Allah'ın elçisi, O'nun Meryem'e ilkâ ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruhsun -[râvi] dedi ki: Aynen böyledir- ve beşikteyken insanlarla konuştun. Rabbine bizim adımıza şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. İsâ onlara der ki: 'Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki, O bundan önce asla böylesine gazaplanmamıştır ve bundan sonra da asla böylesine gazaplanmayacaktır' -ve herhangi bir günah zikretmez- 'Benden başkasına gidin, Muhammed'e gidin.'

فيأتوني فيقولون: يا محمد، أنت رسول الله، وخاتم الأنبياء، غفر الله لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر، فاشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فأقوم فآتي تحت العرش، فأقع ساجدًا لربي، ﷿، ثم يفتح الله عليّ، ويلهمني من محامده وحسن الثناء عليه ما لم يفتحه على أحد قبلي. فيقال: يا محمد، ارفع رأسك، وسل تعطه، واشفع تشفع. فأقول: يا رب، أمتي أمتي، يا رب أمتي أمتي، يا رب، أمتي أمتي! فيقال: يا محمد: أدخل من أمتك من لا حساب عليه من الباب الأيمن من أبواب الجنة، وهم شركاء الناس فيما سواه من الأبواب". ثم قال: "والذي نفس محمد بيده لما بين مِصْراعين من مصاريع الجنة كما بين مكة وَهَجَر، أو كما بين مكة وبُصْرَى". أخرجاه في الصحيحين .

Bana gelirler ve: 'Ey Muhammed, sen Allah'ın elçisisin ve peygamberlerin sonuncususun. Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır, Rabbine bizim adımıza şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. Ben de kalkıp Arş'ın altına gelirim ve Rabbim Azze ve Celle'ye secdeye kapanırım. Sonra Allah bana [kapıları] açar ve benden önce hiç kimseye açmadığı hamdlerini ve O'na güzel övgüleri bana ilham eder. Sonra şöyle denilir: 'Ey Muhammed, başını kaldır, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin!' Ben de derim ki: 'Ey Rabbim, ümmetim ümmetim! Ey Rabbim, ümmetim ümmetim! Ey Rabbim, ümmetim ümmetim!' Bunun üzerine şöyle buyrulur: 'Ey Muhammed, ümmetinden üzerinde hesap olmayanları cennet kapılarından sağ kapıdan içeri sok; onlar diğer kapılarda da insanların ortaklarıdırlar.'" Sonra şöyle buyurdu: "Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, cennetin iki kanadı arasındaki mesafe, Mekke ile Hecer arası yahut Mekke ile Busrâ arası kadardır." Bu hadisi her iki [imam] Sahîhayn'da rivayet etmiştir .

وقال مسلم، ﵀: حدثنا الحكم بن موسى، حدثنا هِقْلُ بن زياد، عن الأوزاعي، حدثني أبو عمار، حدثني عبد الله بن فرُّوخ، حدثني أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أنا سيد ولد آدم يوم القيامة، وأول من ينشق عنه القبر، وأول شافع، وأول مُشَفَّع" .

Müslim rahimehullâh dedi ki: Bize el-Hakem b. Mûsâ anlattı, bize Hıkr b. Ziyâd, el-Evzâî'den anlattı, bana Ebû Ammâr anlattı, bana Abdullah b. Ferrûh anlattı, bana Ebû Hüreyre anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde ben Âdemoğlunun efendisiyim, kabri ilk yarılacak olan benim, ilk şefaat edecek olan ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim" .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا وَكِيع، عن داود بن يزيد الزّعافري، عن أبيه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا)، سئل عنها فقال: "هي الشفاعة " .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Vekî‘, Dâvûd b. Yezîd ez-Zeâfirî'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırması umulur” [ayeti] hakkında soruldu; O da: "O, şefaattir" buyurdu .

رواه الإمام أحمد عن وكيع وعن محمد بن عبيد، عن داود، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ في قوله تعالى: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) قال: "هو المقام الذي أشفع لأمتي فيه" .

Bunu İmam Ahmed; Vekî‘den ve Muhammed b. Ubeyd'den, onlar Dâvûd'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırması umulur” kavli hakkında rivayet etmiştir; O: "O, kendisinde ümmetime şefaat edeceğim makamdır" buyurmuştur .

وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن علي بن الحسين قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا كان يوم القيامة، مدّ الله الأرض مدّ الأديم، حتى لا يكون لبشر من الناس إلا موضع قدمه". قال النبي ﷺ: "فأكون أول من يدعى، وجبريل عن يمين الرحمن والله ما رآه قبلها، فأقول رب، إن هذا أخبرني أنك أرسلته إلي. فيقول الله ﵎: صدق، ثم أشفع. فأقول: يا رب عبادك عبدوك في أطراف الأرض"، قال: "فهو المقام المحمود"، وهذا حديث مرسل.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, Zührî'den, o da Ali b. Hüseyn'den bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü olduğunda Allah, yeri tabaklanmış deri gibi uzatıp yayar; öyle ki insanlardan hiçbir kimse için ayak basacak bir yerden fazlası bulunmaz». Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [devamla] buyurdu ki: «İlk çağrılan ben olurum; Cibrîl de Rahmân'ın sağındadır -Allah'a yemin olsun ki [Cibrîl] bundan önce O'nu görmüş değildir-. Bunun üzerine ben derim ki: 'Rabbim! Şüphesiz bu, beni Sen'in gönderdiğini bana bildirdi.' Allah Teâlâ da: 'Doğru söyledi' buyurur. Sonra şefaat ederim ve: 'Yâ Rabbi! Kulların yeryüzünün dört bir tarafında Sana ibadet ettiler' derim». [Ali b. Hüseyn] dedi ki: «İşte Makam-ı Mahmud budur». Bu, mürsel bir hadistir.

{وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠) وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (٨١)}.

{وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠) وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (٨١)} “De ki: 'Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğruluk ve dürüstlükle girdir, beni [çıkacağım yerden] doğruluk ve dürüstlükle çıkar ve bana katından yardımcı bir güç ver.' Ve de ki: 'Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.'”

قال الإمام أحمد: حدثنا جرير، عن قابوس بن أبي ظَبْيَان، عن أبيه، عن ابن عباس قال: كان النبي ﷺ بمكة ثم أمر بالهجرة، فأنزل الله: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Cerîr, Kâbûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deydi, sonra hicretle emrolundu; bunun üzerine Allah: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) “De ki: Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğruluk ve dürüstlükle girdir, beni [çıkacağım yerden] doğruluk ve dürüstlükle çıkar ve bana katından yardımcı bir güç ver” [ayetini] indirdi.

وقال الحسن البصري في تفسير هذه الآية: إن كفار أهل مكة لما ائتمروا برسول الله ﷺ ليقتلوه أو يطردوه أو يوثقوه، وأراد الله قتال أهل مكة، فأمره أن يخرج إلى المدينة، فهو الذي قال الله ﷿:: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ)

Hasan-ı Basrî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Mekke ehlinden kâfirler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek, sürmek veya hapsetmek için plan kurduklarında ve Allah da Mekkelilerle savaşılmasını dilediğinde, O'na Medine'ye çıkmasını emretti; işte Allah Azze ve Celle'nin: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) “De ki: Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğruluk ve dürüstlükle girdir, beni [çıkacağım yerden] doğruluk ve dürüstlükle çıkar” buyurduğu budur.

وقال قتادة: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) يعني: المدينة (وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) يعني: مكة.

Katâde: (وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) “De ki: Rabbim! Beni doğrulukla girdir” yani: Medine'ye; (وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) “ve beni doğrulukla çıkar” yani: Mekke'den, demiştir.

وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم. وهذا القول هو أشهر الأقوال.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir. Bu görüş, görüşlerin en meşhur olanıdır.

وقال: العوفي عن ابن عباس: (أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) يعني: الموت (وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) يعني: الحياة بعد الموت. وقيل غير ذلك من الأقوال. والأول أصح، وهو اختيار ابن جرير.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: (أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ) “Beni doğrulukla girdir” yani: ölüm; (وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ) “ve beni doğrulukla çıkar” yani: ölümden sonraki hayat. Bunlardan başka görüşler de söylenmiştir. Birinci görüş daha sahihtir ve İbn Cerîr'in tercihi de budur.

وقوله: (وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) قال الحسن البصري في تفسيرها: وعده ربه لينزعن ملك فارس، وعز فارس، وليجعلنه له، وملك الروم، وعز الروم، وليجعلنه له.

O'nun: (وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا) “ve bana katından yardımcı bir güç ver” kavli hakkında Hasan-ı Basrî tefsirinde şöyle demiştir: Rabbi O'na Fars mülkünü ve Fars'ın izzetini çekip alacağını ve onu O'na vereceğini, Rum mülkünü ve Rum'un izzetini de çekip alıp O'na vereceğini vadetmiştir.

وقال قتادة فيها إن نبي الله ﷺ، علم ألا طاقة له بهذا الأمر إلا بسلطان، فسأل سلطانًا نصيرًا لكتاب الله، ولحدود الله، ولفرائض الله، ولإقامة دين الله؛ فإن السلطان رحمة من الله جعله بين أظهر عباده، ولولا ذلك لأغار بعضهم على بعض، فأكل شديدهم ضعيفهم.

Katâde bu [ayet] hakkında şöyle demiştir: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bildi ki güç/iktidar olmaksızın bu işe güç yetiremez; bu sebeple Allah'ın Kitabı için, Allah'ın sınırları için, Allah'ın farzları için ve Allah'ın dinini ikame etmek için yardımcı bir güç/hükümranlık istedi. Çünkü iktidar, Allah'ın kulları arasına koyduğu bir rahmettir; eğer bu olmasaydı, birbirlerine saldırır ve güçlü olanları zayıf olanlarını yerdi.

قال مجاهد: (سُلْطَانًا نَصِيرًا) حجة بينة.

Mücâhid: (سُلْطَانًا نَصِيرًا) “yardımcı bir güç” [ifadesinin], apaçık bir hüccet olduğunu söylemiştir.

واختار ابن جرير قول الحسن وقتادة، وهو الأرجح؛ لأنه لا بد مع الحق من قهر لمن عاداه وناوأه؛ ولهذا قال [سبحانه و] تعالى: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ} [الحديد: ٢٥] وفي الحديث: "إن الله لَيَزَع بالسلطان ما لا يَزَعُ بالقرآن" أي: ليمنع بالسلطان عن ارتكاب الفواحش والآثام، ما لا يمتنع كثيرٌ من الناس بالقرآن، وما فيه من الوعيد الأكيد، والتهديد الشديد، وهذا هو الواقع.

İbn Cerîr, Hasan ile Katâde'nin görüşünü tercih etmiştir ve en kuvvetli olan da budur. Çünkü hak ile birlikte, ona düşmanlık edip karşı koyanlara karşı bir caydırıcılık/üstünlük şarttır. Bu sebeple [Sübhânehu ve] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ} [الحديد: ٢٥] “Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde Kitab'ı ve mizanı indirdik. Kendisinde büyük bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri de indirdik; ta ki Allah, görmedikleri halde kendisine ve elçilerine yardım edenleri bilsin.” Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Şüphesiz Allah, Kur'an ile vazgeçiremediği şeyleri sultan (devlet/iktidar gücü) ile önler." Yani: Sultan gücüyle çirkinliklerin ve günahların işlenmesini engeller; nitekim insanların çoğu sadece Kur'an ve Kur'an'daki kesin vaîdler ve şiddetli tehditlerle bundan kaçınmaz. Gerçek olan da budur.

وقوله: (وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا) تهديد ووعيد لكفار قريش؛ فإنه قد

Allah Teâlâ'nın: (وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا) “De ki: Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl, yok olmaya mahkûmdur” buyruğu, Kureyş kâfirleri için bir tehdit ve bir uyarıdır. Zira onlara

جاءهم من الله الحق الذي لا مرية فيه ولا قبل لهم به، وهو ما بعثه الله به من القرآن والإيمان والعلم النافع. وزَهَقَ باطلهم، أي اضمحل وهلك، فإن الباطل لا ثبات له مع الحق ولا بقاء {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} [الأنبياء: ١٨].

Allah katından kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan ve karşı koyamayacakları hak gelmiştir; o da Allah'ın kendisiyle gönderdiği Kur'an, iman ve faydalı ilimdir. Batılları ise zâil oldu; yani silinip helak oldu. Zira batılın hak karşısında sebatı ve bekası yoktur: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} [الأنبياء: ١٨] “Bilakis biz hakkı batılın üzerine atarız da o onun beynini parçalar, bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir.”

وقال البخاري: حدثنا الحميدي، حدثنا سفيان، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، عن أبي مَعْمر، عن عبد الله بن مسعود قال: دخل النبي ﷺ مكة وحول البيت ستون وثلاثمائة نُصُبٍ، فجعل يطعنها بعود في يده، ويقول: (جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا)، جاء الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد" .

Buhârî dedi ki: Bize el-Humeydî anlattı, bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o Ebû Ma‘mer'den, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde Beyt'in etrafında üç yüz altmış dikili taş/put vardı. Elindeki değnekle onları dürtmeye ve: (جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا) “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur”, "Hak geldi, batıl ne yeniden bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir" demeye başladı .

وكذا رواه البخاري أيضًا في غير هذا الموضع، ومسلم، والترمذي، والنسائي، كلهم من طرق عن سفيان بن عيينة به. [وكذا رواه عبد الرزاق عن الثوري عن ابن أبي نجيح] .

Bunu yine Buhârî bu yerin dışında da, Müslim, Tirmizî ve Nesâî; hepsi Süfyân b. Uyeyne yoluyla ondan rivayet etmişlerdir . [Aynı şekilde Abdürrezzâk da Sevrî'den, o İbn Ebî Necîh'ten rivayet etmiştir] .

وكذا رواه الحافظ أبو يعلى: حدثنا زهير، حدثنا شَبَابة، حدثنا المغيرة، حدثنا أبو الزبير، عن جابر ﵁، قال: دخلنا مع رسول الله ﷺ مكة، وحول البيت ثلاثمائة وستون صنمًا يعبدون من دون الله. فأمر بها رسول الله ﷺ فأكبت لوجهها، وقال: "جاء الحق وزهق الباطل، إن الباطل كان زهوقًا" .

Aynı şekilde Hâfız Ebû Ya‘lâ da rivayet etti: Bize Züheyr anlattı, bize Şebâbe anlattı, bize el-Mugîre anlattı, bize Ebü'z-Zübeyr, Câbir radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye girdik. Beyt'in etrafında Allah'tan başka tapılan üç yüz altmış put vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara emretti, yüzüstü devrildiler ve şöyle buyurdu: "Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur" .

{وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا (٨٢)}.

{وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا (٨٢)} “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise ancak ziyanını artırır.”

يقول تعالى مخبرًا عن كتابه الذي أنزله على رسوله محمد ﷺ -وهو القرآن الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، تنزيل من حكيم حميد -إنه: (شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) أي: يذهب ما في القلوب من أمراض، من شك ونفاق، وشرك وزيغ وميل، فالقرآن يشفي من ذلك كله. وهو أيضًا رحمة يحصل فيها الإيمان والحكمة وطلب الخير والرغبة فيه، وليس هذا إلا لمن آمن به وصدقه واتبعه، فإنه يكون شفاء في حقه ورحمة. وأما الكافر الظالم نفسه بذلك، فلا يزيده سماعه القرآن إلا بعدًا وتكذيبًا وكفرًا. والآفة من الكافر لا من القرآن، كما قال تعالى: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤] وقال تعالى: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} [التوبة: ١٢٤، ١٢٥]. والآيات في ذلك كثيرة.

Allah Teâlâ, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği kitabı -ki o, önünden de ardından da bâtılın kendisine yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiş olan Kur'an'dır- hakkında haber vererek onun müminler için bir şifa ve rahmet (شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) olduğunu bildirmektedir. Yani o; şüphe, nifak, şirk, haktan sapma ve eğrilik gibi kalplerde bulunan hastalıkları giderir. Dolayısıyla Kur'an, bunların hepsine şifadır. O aynı zamanda kendisi sayesinde imanın, hikmetin, hayrı aramanın ve ona rağbet etmenin elde edildiği bir rahmettir. Bu da ancak ona iman eden, onu tasdik eden ve ona tâbi olan kimse için geçerlidir; zira Kur'an onun hakkında bir şifa ve rahmet olur. Buna karşılık inkâr ederek kendine zulmeden kâfire gelince, Kur'an'ı işitmesi onun ancak uzaklığını, yalanlamasını ve inkârını artırır. Kusur ise Kur'an'dan değil, kâfirin kendisinden kaynaklanmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.'” [Fussilet: 44]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde vermektedirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da murdarlıklarına murdarlık katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.” [Tevbe: 124, 125]. Bu husustaki ayetler pek çoktur.

قال قتادة في قوله: (وَنُنزلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) إذا سمعه المؤمن انتفع به وحفظه ووعاه (وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا) إنه لا ينتفع به ولا يحفظه ولا يعيه، فإن الله جعل هذا القرآن شفاء، ورحمة للمؤمنين.

Katâde: (وَنُنزلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” kavli hakkında: Mümin onu işittiğinde ondan yararlanır, onu ezberler ve beller; (وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا) “O, zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” kavli hakkında da: O, ondan yararlanamaz, onu ezberlemez ve bellemez; zira Allah bu Kur'an'ı müminler için bir şifa ve rahmet kılmıştır, demiştir.

{وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا (٨٣) قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا (٨٤)}.

{وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا (٨٣) قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا (٨٤)} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer; ona bir şer dokunduğunda ise pek ümitsiz olur. De ki: 'Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.'”

يخبر تعالى عن نقص الإنسان من حيث هو، إلا من عصم الله تعالى في حالتي سرائه وضرائه، بإنه إذا أنعم الله عليه بمال وعافية، وفتح ورزق ونصر، ونال ما يريد، أعرض عن طاعة الله وعبادته ونأى بجانبه.

Yüce Allah -kendi katından korudukları müstesna- insanın tabiatı gereği noksanlığını, bolluk ve darlık hallerindeki durumunu haber vermektedir: Allah ona mal, afiyet, fetih, rızık ve zafer ile nimet verip dilediğine kavuştuğunda, Allah'a itaatten ve ibadetten yüz çevirir ve yan çizer.

قال مجاهد: بَعُد عنا.

Mücâhid: "Bizden uzaklaşır" demiştir.

قلت: وهذا كقوله تعالى: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ} [يونس: ١٢]، وقوله {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} [الإسراء: ٦٧].

Derim ki: Bu, Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ} [يونس: ١٢] “Ondan sıkıntısını giderdiğimiz zaman ise, sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan dolayı bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider” kavli ve: {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} [الإسراء: ٦٧] “Sizi karaya çıkarıp kurtarınca da yüz çevirirsiniz” kavli gibidir.

وبأنه إذا مسه الشر -وهو المصائب والحوادث والنوائب - (كَانَ يَئُوسًا) أي: قنط أن يعود يحصل له بعد ذلك خير، كما قال تعالى: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ * إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} [هود: ١٠، ١١].

Ve ona şer -ki o musibetler, hadiseler ve felaketlerdir- dokunduğunda (كَانَ يَئُوسًا) “pek ümitsiz olur”, yani bundan sonra kendisine tekrar bir hayrın ulaşmasından ümidini keser; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ * إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} [هود: ١٠، ١١] “Şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırsak, mutlaka: 'Kötülükler benden gitti' der; çünkü o şımarıktır, övüngendir. Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır; işte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.”

وقوله تعالى: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ) قال ابن عباس: على ناحيته. وقال مجاهد: على حدته وطبيعته. وقال قتادة: على نِيَّته. وقال ابن زيد: دينه.

Yüce Allah'ın: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ) “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder” kavli hakkında İbn Abbâs: Kendi cihetine göre, demiştir. Mücâhid: Kendi mizacına ve tabiatına göre, demiştir. Katâde: Kendi niyetine göre, demiştir. İbn Zeyd de: Kendi dinine göre, demiştir.

وكل هذه الأقوال متقاربة في المعنى. وهذه الآية -والله أعلم -تهديد للمشركين ووعيد لهم، كقوله تعالى: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} [هود: ١٢١، ١٢٢] ولهذا قال: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا) أي: منا ومنكم، وسيجزي كل عامل بعمله، فإنه لا تخفى عليه خافية.

Bütün bu görüşler anlam bakımından birbirine yakındır. Bu ayet -Allah en doğrusunu bilir- müşriklere yönelik bir tehdit ve vaîddir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} [هود: ١٢١، ١٢٢] “İman etmeyenlere de ki: 'Elinizden geleni yapın, biz de yapıyoruz. Bekleyin, biz de beklemekteyiz.'” Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا) “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir”; yani bizden ve sizden [kimin doğru yolda olduğunu bilir] ve her amel edene ameliyle karşılık verecektir; zira O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz.

{وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا (٨٥)}

{وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا (٨٥)} “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: 'Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.'”

قال الإمام أحمد: حدثنا وكيع، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم، عن عَلْقَمة، عن عبد الله -هو ابن مسعود ﵁ -قال: كنت أمشي مع النبي ﷺ في حرث في المدينة، وهو متوكئ على عَسِيب، فمر بقوم من اليهود، فقال بعضهم لبعض: سلوه عن الروح. فقال بعضهم: لا تسألوه. قال: فسألوه عن الروح فقالوا يا محمد، ما الروح؟ فما زال متوكئًا على العسيب، قال: فظننت أنه يوحى إليه، فقال: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا)

İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî‘ rivayet etti, bize el-A‘meş, İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan -ki o [Abdullah] b. Mes‘ûd'dur radıyallâhu anh- rivayet etti; o şöyle dedi: Medine'de bir ekinlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüyordum. Kendisi bir hurma dalına (asîb) dayanıyordu. Derken Yahudilerden bir grubun yanından geçti. Birbirlerine: "Ona ruhtan sorun" dediler. Bazıları da: "Ona sormayın" dedi. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Bunun üzerine ona ruhtan sordular ve: "Ey Muhammed! Ruh nedir?" dediler. [Hz. Peygamber] hurma dalına dayanmaya devam etti. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Ona vahiy gelmekte olduğunu anladım. Akabinde [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا} “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: 'Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.'” buyurdu.

فقال بعضهم لبعض: قد قلنا لكم لا تسألوه.

Bunun üzerine birbirlerine: 'Biz size ona sormayın demedik mi!' dediler.

وهكذا رواه البخاري ومسلم من حديث الأعمش، به . ولفظ البخاري عند تفسير هذه الآية، عن عبد الله بن مسعود قال: بينا أنا مع النبي ﷺ في حَرْث، وهو متوكئ على عسيب، إذ مر اليهود فقال بعضهم لبعض: سلوه عن الروح، فقال: ما رابكم إليه. وقال بعضهم: لا يستقبلنكم بشيء تكرهونه. فقالوا سلوه فسألوه عن الروح، فأمسك النبي ﷺ فلم يرد عليه شيئًا، فعلمت أنه يوحى إليه، فقمت مقامي، فلما نزل الوحي قال: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) الآية .

Bunu Buhârî ve Müslim de el-A‘meş hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Buhârî'nin bu ayetin tefsirindeki lafzı Abdullah b. Mes‘ûd'dan şöyledir; dedi ki: Ben bir ekinlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken ve O bir hurma dalına dayanmaktayken , Yahudiler uğradı ve birbirlerine: 'Ona ruhtan sorun' dediler. [Biri]: 'Sizi buna sevk eden nedir?' dedi. Bazıları da: 'Hoşlanmayacağınız bir şeyle karşınıza çıkmasın!' dediler. 'Ona sorun' dediler ve O'na ruhtan sordular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve onlara hiçbir karşılık vermedi. Ben O'na vahiy indiğini anladım ve olduğum yerde durdum. Vahiy inince: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) “Sana ruhtan soruyorlar . De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir...” ayetini okudu.

وهذا السياق يقتضي فيما يظهر بادي الرأي: أن هذه الآية مدنية، وأنها إنما نزلت حين سأله اليهود، عن ذلك بالمدينة، مع أن السورة كلها مكية. وقد يجاب عن هذا: بأنه قد يكون نزلت عليه بالمدينة مرة ثانية كما نزلت عليه بمكة قبل ذلك، أو أنه نزل عليه الوحي بأنه يجيبهم عما سألوا بالآية المتقدم إنزالها عليه، وهي هذه الآية: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) ومما يدل على نزول هذه الآية بمكة ما قال الإمام أحمد:

Bu bağlam, ilk bakışta zâhir olan kanaate göre : Surenin tamamı Mekkî olmasına rağmen bu ayetin Medenî olduğunu ve ancak Medine'de Yahudiler bunu O'na sorduklarında indiğini gerektirir. Buna şöyle cevap verilebilir: Bu ayet daha önce Mekke'de indiği gibi Medine'de de O'na ikinci defa inmiş olabilir veya daha önce kendisine indirilen ayetle, yani: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) “Sana ruhtan soruyorlar” ayetiyle sordukları şeye cevap vermesi için O'na vahiy inmiş olabilir. Bu ayetin Mekke'de indiğine delalet eden rivayetlerden biri de İmam Ahmed'in dediğidir:

حدثنا قتيبة، حدثنا يحيى بن زكريا، عن داود، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: قالت قريش ليهود: أعطونا شيئًا نسأل عنه هذا الرجل. فقالوا: سلوه عن الروح. فسألوه، فنزلت: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) قالوا: أوتينا علمًا كثيرًا، أوتينا التوراة، ومن أوتي التوراة فقد أوتي خيرًا كثيرًا. قال: وأنزل الله: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} [الكهف: ١٠٩] .

Bize Kuteybe anlattı, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Kureyş Yahudilere: "Bize şu adama soracağımız bir şey verin" dedi. Onlar da: "Ona ruhtan sorun" dediler. Onlar da O'na sordular; bunun üzerine: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [ayeti] indi. Dediler ki: "Bize çok ilim verildi, bize Tevrat verildi; kime de Tevrat verilmişse ona çok hayır verilmiştir." Dedi ki: Bunun üzerine Allah: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} [الكهف: ١٠٩] “De ki: Eğer Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; yardım olarak bir o kadarını daha getirsek bile” [ayetini] indirdi.

وقد روى ابن جرير، عن محمد بن المثنى، عن عبد الأعلى، عن داود، عن عكرمة قال: سأل أهلُ الكتاب رسولَ الله ﷺ عن الروح، فأنزل الله: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) فقالوا يزعم أنا لم نؤت من العلم إلا قليلا وقد أوتينا التوراة، وهي الحكمة {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا}؟ [البقرة: ٢٦٩] قال: فنزلت: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} [لقمان: ٢٧]. قال: ما أوتيتم من علم، فنجاكم الله به من النار، فهو كثير طيب وهو في علم الله قليل .

İbn Cerîr; Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Abdülâlâ'dan, o Dâvûd'dan, o da İkrime'den rivayet etmiştir; dedi ki: Ehl-i Kitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ruhtan sordu; bunun üzerine Allah: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [ayetini] indirdi. Onlar: "Bize ilimden ancak pek az bir şey verildiğini iddia ediyor ; oysa bize Tevrat verildi, o ise hikmettir; {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} “Kime de hikmet verilmişse, muhakkak ona çok hayır verilmiştir” [البقرة: ٢٦٩] değil mi?" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} [لقمان: ٢٧] “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” [ayeti] indi. [İkrime] dedi ki: Size verilen ilim -ki Allah onunla sizi ateşten kurtarmıştır- çok ve güzeldir; ancak Allah'ın ilmi yanında pek azdır .

وقال محمد بن إسحاق، عن بعض أصحابه، عن عطاء بن يسار قال: نزلت بمكة: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) فلما هاجر رسول الله ﷺ إلى المدينة، أتاه أحبار يهود. وقالوا يا محمد، ألم

Muhammed b. İshâk, bazı arkadaşlarından, o da Atâ b. Yesâr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “Ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [ayeti] Mekke'de indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edince Yahudi bilginleri ona geldiler ve: “Ey Muhammed! Bize...

يبلغنا عنك أنك تقول: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) أفَعَنَيْتَنَا أم عنيت قومك؟ فقال: "كلا قد عنيت". قالوا: إنك تتلو أنا أوتينا التوراة، وفيها تبيان كل شيء؟ فقال رسول الله ﷺ: "هي في علم الله قليل، وقد آتاكم ما إن عملتم به استقمتم"، وأنزل الله: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [لقمان: ٢٧].

senin: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” dediğin ulaşmadı mı? Bizi mi kastettin, yoksa kendi kavmini mi?' dediler. O da: "Her ikinizi de kastettim" buyurdu. Onlar: 'Sen bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin açıklamasının bulunduğunu okumuyor musun?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Allah'ın ilmi yanında pek azdır; fakat size onunla amel ettiğiniz takdirde dosdoğru olacağınız şey verilmiştir" buyurdu. Allah da: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [لقمان: ٢٧] “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [ayetini] indirdi.

وقد اختلف المفسرون في المراد بالروح هاهنا على أقوال:

Müfessirler burada ruh ile ne kastedildiği hususunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır:

أحدها: أن المراد [بالروح] : أرواح بني آدم.

Birincisi: [Ruhtan] maksat, Âdemoğullarının ruhlarıdır.

قال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) الآية، وذلك أن اليهود قالوا للنبي ﷺ: أخبرنا عن الروح؟ وكيف تعذب الروح التي في الجسد، وإنما الروح من الله؟ ولم يكن نزل عليه فيه شيء، فلم يُحِرْ إليهم شيئًا. فأتاه جبريل فقال له: (قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) فأخبرهم النبي ﷺ بذلك، فقالوا: من جاءك بهذا؟ فقال: "جاءني به جبريل من عند الله؟ " فقالوا له: والله ما قاله لك إلا عدو لنا. فأنزل الله: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ [مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ] } الآية [البقرة: ٩٧].

el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) “Sana ruhtan soruyorlar...” ayeti hakkında şöyle nakletmiştir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bize ruhtan haber ver; bedendeki ruh nasıl azap görür, oysa ruh ancak Allah'tandır?' dediler. O sırada kendisine bu hususta hiçbir şey inmemişti, bu yüzden onlara hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine Cibrîl O'na gelip: (قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara bunu haber verdi. Onlar: 'Sana bunu kim getirdi?' dediler. O da: "Bunu bana Allah katından Cibrîl getirdi" buyurdu. Onlar da O'na: 'Vallahi bunu sana ancak bizim düşmanımız olan biri söylemiştir' dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ [مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ] } “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki], şüphesiz onu Allah'ın izniyle, [kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak] senin kalbine o indirmiştir...” ayetini [البقرة: ٩٧] indirdi.

وقيل: المراد بالروح هاهنا: جبريل. قاله قتادة، قال: وكان ابن عباس يكتمه.

Bir diğer görüşe göre: Burada ruh ile kastedilen Cibrîl'dir. Bunu Katâde söylemiş ve: 'İbn Abbâs bunu gizlerdi' demiştir.

وقيل: المراد به هاهنا: ملك عظيم بقدر المخلوقات كلها. قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) يقول: الروح: ملك.

Bir diğer görüşe göre: Burada onunla kastedilen, bütün yaratılmışlar büyüklüğünde azametli bir melektir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) “Sana ruhtan soruyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir : 'Ruh bir melektir.'

وقال الطبراني: حدثنا محمد بن عبد الله بن عُرْس المصري، حدثنا وهب بن رزق أبو هريرة حدثنا بشر بن بكر، حدثنا الأوزاعي، حدثنا عطاء، عن عبد الله بن عباس قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن لله ملكًا، لو قيل له: التقم السماوات السبع والأرضين بلقمة واحدة، لفعل، تسبيحه: سبحانك حيث كنت" .

Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Urs el-Mısrî anlattı, bize Vehb b. Rızk Ebû Hüreyre anlattı, bize Bişr b. Bekr anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bize Atâ, Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah'ın öyle bir meleği vardır ki, eğer ona: 'Yedi kat gökleri ve yerleri tek bir lokmada yut' denilseydi, muhakkak yapardı. Onun tesbihi: 'Sen neredeysen [öylece] münezzehsin'dir" .

وهذا حديث غريب، بل منكر.

Bu garip, hatta münker bir hadistir.

وقال أبو جعفر بن، جرير، ﵀: حدثني علي، حدثني عبد الله، حدثني أبو نِمْران يزيد بن سَمُرَة صاحب قيسارية، عمن حدثه عن علي بن أبي طالب، ﵁، أنه قال في قوله: (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ) قال: هو مَلَك من الملائكة، له سبعون ألف وجه، لكل وجه منها سبعون ألف لسان، لكل لسان منها [سبعون] ألف لغة، يسبح الله تعالى بتلك اللغات كلها، يخلق الله من كل تسبيحة مَلَكًا يطير مع الملائكة إلى يوم القيامة.

Ebû Ca'fer b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Bana Ali anlattı, bana Abdullah anlattı, bana Kaysâriyeli Ebû Nimrân Yezîd b. Semure, kendisine Ali b. Ebî Tâlib'den -radıyallâhu anh- rivayet eden kimseden anlattı; o, { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: "O, meleklerden bir melektir; yetmiş bin yüzü vardır, her yüzün yetmiş bin dili vardır, her dilin de [yetmiş] bin lisanı vardır. Allah Teâlâ'yı bu lisanların hepsiyle tesbih eder. Allah Teâlâ her bir tesbihten, kıyamet gününe kadar meleklerle beraber uçacak bir melek yaratır."

وهذا أثر غريب عجيب، والله أعلم.

Bu, garip ve acayip bir rivayettir. Allah en doğrusunu bilir.

وقال السهيلي: روي عن عليّ أنه قال: هو ملك، له مائة ألف رأس، لكل رأس مائة ألف وجه، في كل وجه مائة ألف فم، في كل فم مائة ألف لسان، يسبح الله تعالى بلغات مختلفة.

es-Süheylî dedi ki: Ali'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "O, yüz bin başı olan bir melektir. Her başın yüz bin yüzü, her yüzde yüz bin ağzı, her ağızda yüz bin dili vardır; Allah Teâlâ'yı farklı dillerle tesbih eder."

قال السهيلي: وقيل المراد بذلك: طائفة من الملائكة على صور بني آدم.

es-Süheylî dedi ki: Bir diğer görüşe göre bununla kastedilen, Âdemoğullarının suretinde olan bir grup melektir.

وقيل: طائفة يرون الملائكة ولا تراهم فهم للملائكة كالملائكة لبني آدم.

Bir diğer görüşe göre de: Onlar melekleri gören, meleklerin ise kendilerini görmediği bir gruptur ; dolayısıyla onlar Âdemoğullarına nispetle melekler ne ise, meleklere nispetle öyledirler.

وقوله: (قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) أي: من شأنه، ومما استأثر بعلمه دونكم؛ ولهذا قال: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) أي: وما أطلعكم من علمه إلا على القليل، فإنه لا يحيط أحد بشيء من علمه إلا بما شاء ﵎.

(قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” kavli; yani O'nun işindendir ve sizden saklayıp bilgisini sadece kendine has kıldığı şeylerdendir. Bundan dolayı: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir” buyurmuştur. Yani O, kendi ilminden sizi ancak az bir şeye muttali kılmıştır. Çünkü hiç kimse O'nun ilminden, O'nun dilediği dışında hiçbir şeyi kuşatamaz.

والمعنى: أن علمكم في علم الله قليل، وهذا الذي تسألون عنه من أمر الروح مما استأثر به تعالى، ولم يطلعكم عليه، كما أنه لم يطلعكم إلا على القليل من علمه تعالى. وسيأتي إن شاء الله في قصة موسى والخضر: أن الخضر نظر إلى عصفور وقع على حافة السفينة، فنقر في البحر نقرة، أي: شرب منه بمنقاره، فقال: يا موسى، ما علمي وعلمك وعلم الخلائق في علم الله إلا كما أخذ هذا العصفور من هذا البحر. أو كما قال صلوات الله وسلامه عليه؛ ولهذا قال ﵎: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا)

Mana şudur: Şüphesiz sizin ilminiz Allah'ın ilmi yanında pek azdır. Ruh meselesine dair sorduğunuz bu şey ise, Allah Teâlâ'nın bilgisini kendine has kıldığı ve sizi buna muttali kılmadığı şeylerdendir; nitekim O, kendi ilminden sizi ancak pek azına muttali kılmıştır. İnşâallah Mûsâ ile Hızır kıssasında gelecektir: Hızır geminin kenarına konup denizden bir yudum su alan -yani gagasıyla ondan içen- bir serçeye bakmış ve şöyle demiştir: 'Ey Mûsâ! Benim ilmim, senin ilmin ve bütün yaratılmışların ilmi, Allah'ın ilmi yanında şu serçenin denizden aldığı kadar bile değildir.' Ya da salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh'in buyurduğu gibi. Bundan dolayı Allah celle celâluh: (وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا) “Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir” buyurmuştur.

وقال السهيلي: قال بعض الناس: لم يجبهم عما سألوا؛ لأنهم سألوا على وجه التعنت. وقيل: أجابهم، وعول السهيلي على أن المراد بقوله: (قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) أي: من شرعه، أي: فادخلوا فيه، وقد علمتم ذلك لأنه لا سبيل إلى معرفة هذا من طبع ولا فلسفة، وإنما ينال من جهة الشرع. وفي هذا المسلك الذي طرقه وسلكه نظر، والله أعلم.

es-Süheylî dedi ki: Bazı kimseler: 'Sordukları soruya cevap vermedi, çünkü onlar inat ve güçlük çıkarma kastıyla sordular' demişlerdir. Bir diğer görüşe göre ise onlara cevap vermiştir. es-Süheylî, (قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” kavlinden muradın; yani O'nun şeriatindendir, öyleyse ona girin, bunu zaten bilmektesiniz, çünkü bunu tabiat veya felsefe yoluyla bilmenin bir imkânı yoktur, bu ancak şeriat cihetinden elde edilir şeklinde olduğu görüşüne dayanmıştır. Ancak onun benimsediği ve yürüdüğü bu yaklaşımda eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır. Allah en doğrusunu bilir.

ثم ذكر السهيلي الخلاف بين العلماء في أن الروح هي النفس، أو غيرها، وقرر أنها ذات لطيفة كالهواء، سارية في الجسد كسريان الماء في عروق الشجر. وقررّ أن الروح التي ينفخها الملك في الجنين هي النفس بشرط اتصالها بالبدن، واكتسابها بسببه صفات مدح أو ذم، فهي إما نفس مطمئنة أو أمارة بالسوء. قال: كما أن الماء هو حياة الشجر، ثم يكسب بسبب اختلاطه معها اسمًا خاصًا، فإذا اتصل بالعنبة وعصر منها صار إما مُصْطَارًا أو خمرًا، ولا يقال له: "ماء" حينئذ إلا على سبيل المجاز، وهكذا لا يقال للنفس: "روح" إلا على هذا النحو، وكذلك لا يقال للروح: نفس إلا باعتبار ما تئول إليه. فحاصل ما يقول أن الروح أصل النفس ومادتها، والنفس مركبة منها ومن اتصالها بالبدن، فهي هي من وجه لا من كل وجه وهذا معنى حسن، والله أعلم.

Sonra es-Süheylî, âlimler arasındaki ruh ile nefsin aynı şey mi yoksa farklı şeyler mi olduğu konusundaki ihtilafı zikretmiş ve ruhun, suyun ağaç damarlarında akması gibi bedene sirayet eden hava gibi latif bir zat olduğunu ortaya koymuştur. Yine meleğin cenine üflediği ruhun, bedene bitişmesi ve beden sebebiyle övgü veya yergi sıfatları kazanması şartıyla nefs olduğunu, dolayısıyla ya mutmainne nefs ya da emmâre bissû' (kötülüğü emreden) nefs olduğunu belirtmiştir. Şöyle demiştir: Nasıl ki su ağacın hayatıdır, sonra onunla karışması sebebiyle özel bir isim kazanır ; nitekim üzüme bitişip ondan sıkıldığında ya şıra ya da şarap olur ve bu durumda ona ancak mecaz yoluyla "su" denirse, aynı şekilde nefse de ancak bu minvalde "ruh" denir. Keza ruha da ancak varacağı hal itibariyle nefs denir. Netice itibariyle onun söylediği şudur: Ruh, nefsin aslı ve maddesidir; nefs ise ruhtan ve onun bedenle birleşmesinden mürekkeptir. Dolayısıyla nefs, bir yönden ruhun kendisidir, her yönden değil . Bu güzel bir açıklamadır. Allah en doğrusunu bilir.

قلت: وقد تكلم الناس في ماهية الروح وأحكامها وصنفوا في ذلك كتبًا. ومن أحسن من تكلم على ذلك الحافظ ابن منده، في كتاب سمعناه في: الروح.

Derim ki: İnsanlar ruhun mahiyeti ve hükümleri hakkında konuşmuş ve bu hususta kitaplar telif etmişlerdir. Bu konuda en güzel söz söyleyenlerden biri de, [kendimiz bizzat] dinlediğimiz 'er-Rûh' adlı kitabında Hâfız İbn Mende'dir.

{وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا (٨٦)}

{وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا (٨٦)} “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bunun için bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın.”

يذكر تعالى نعمته وفضله العظيم على عبده ورسوله الكريم، فيما أوحاه إليه من القرآن المجيد، الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، تنزيل من حكيم حميد.

Allah Teâlâ, önünden ve ardından bâtılın yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd [olan Allah] katından indirilmiş olan Mecîd Kur'an'ı kuluna ve kerîm elçisine vahyetmekle ona olan nimetini ve büyük lütfunu zikretmektedir.

قال ابن مسعود، ﵁: يطرق الناس ريح حمراء -يعني في آخر الزمان -من قبل الشام، فلا يبقى في مصحف رجل ولا في قلبه آية، ثم قرأ ابن مسعود: (وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) الآية.

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh dedi ki: "İnsanları -yani ahir zamanda- Şam tarafından kızıl bir rüzgâr çarpar; öyle ki hiçbir kimsenin mushafında ve kalbinde tek bir ayet bile kalmaz." Sonra İbn Mes'ûd: (وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz...” ayetini okudu.

{إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا (٨٧) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا (٨٨) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا (٨٩)}.

{إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا (٨٧) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا (٨٨) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا (٨٩)} “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun sana olan lütfu pek büyüktür. De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine destek de olsalar, onun benzerini getiremezler.' Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı.”

ثم نبه تعالى على شرف هذا القرآن العظيم، فأخبر أنه لو اجتمعت الإنس والجن كلهم، واتفقوا على أن يأتوا بمثل ما أنزله على رسوله، لما أطاقوا ذلك ولما استطاعوه، ولو تعاونوا وتساعدوا وتظافروا، فإن هذا أمر لا يستطاع، وكيف يشبه كلام المخلوقين كلام الخالق، الذي لا نظير له، ولا مثال له، ولا عديل له؟!

Sonra Allah Teâlâ bu yüce Kur'an'ın şerefine dikkat çekerek haber vermiştir ki; şayet insanların ve cinlerin tamamı bir araya gelseler ve Resûlüne indirdiğinin bir benzerini getirmek üzere ittifak etseler , buna güç yetiremez ve bunu yapamazlardı. Birbirlerine arka çıkıp yardımlaşsalar ve el birliği etseler bile [yine yapamazlardı]; zira bu, güç yetirilemeyecek bir şeydir. Benzeri, emsali ve dengi olmayan Yaratıcı'nın kelâmı, yaratılmışların kelâmına nasıl benzer ki?!

وقد روى محمد بن إسحاق عن محمد بن أبي محمد، عن سعيد [بن جبير] أو عكرمة، عن ابن عباس: أن هذه الآية نزلت في نفر من اليهود، جاءوا رسول الله ﷺ فقالوا له: إنا نأتيك بمثل ما جئتنا به، فأنزل الله هذه الآية.

Muhammed b. İshâk; Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o Saîd [b. Cübeyr] veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Bize getirdiğin şeyin benzerini biz de sana getiririz' diyen Yahudilerden bir grup hakkında indi ve bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وفي هذا نظر؛ لأن هذه السورة مكية، وسياقها كله مع قريش، واليهود إنما اجتمعوا به في المدينة. فالله أعلم.

Bu [rivayette] eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; çünkü bu sure Mekkî'dir ve akışının tamamı Kureyş ile ilgilidir. Yahudiler ise O'nunla ancak Medine'de bir araya gelmişlerdir. Allah en doğrusunu bilir.

وقوله: (وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) أي: بينا لهم الحجج والبراهين القاطعة، ووضحنا لهم الحق وشرحناه وبسطناه، ومع هذا (فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا) أي: جحودًا وردًا للصواب.

(وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” kavli; yani onlara kesin delilleri ve bürhanları açıkladık, hakkı onlar için izah edip tafsilatıyla sergiledik. Buna rağmen: (فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا) “Fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı”; yani [hakkı] inkâr edip doğruyu reddetmekten başkasına yanaşmadı.

{وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأَنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا (٩٣)}

{وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأَنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا (٩٣)} “Ve dediler ki: ‘Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. (90) Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından gürül gürül ırmaklar akıtmadıkça, (91) Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşürmedikçe veya Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe, (92) Yahut altından bir evin olmadıkça ya da göğe yükselmedikçe —ki oradan bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayız— [sana asla inanmayacağız].’ De ki: ‘Rabbimi tenzih ederim! Ben yalnızca elçi olan bir beşerden başkası mıyım?’ (93)”

قال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا يونس بن بُكَيْر، حدثنا محمد بن إسحاق، حدثني شيخ من أهل مصر، قدم منذ بضع وأربعين سنة، عن عكرمة، عن ابن عباس: أن عتبة وشيبة ابني ربيعة، وأبا سفيان بن حرب، ورجلا من بني عبد الدار، وأبا البَخْتَري أخا بني أسد، والأسود بن المطلب بن أسد، وزمعة بن الأسود، والوليد بن المغيرة، وأبا جهل بن هشام وعبد الله بن أبي أمية، وأمية ابن خلف، والعاص بن وائل، ونُبَيها ومُنَبِّها ابني الحجاج السَّهْمِيَّين، اجتمعوا، أو: من اجتمع منهم، بعد غروب الشمس عند ظهر الكعبة، فقال بعضهم لبعض: ابعثوا إلى محمد فكلّموه وخاصموه حتى تعذروا فيه فبعثوا إليه: أن أشراف قومك قد اجتمعوا لك ليكلموك. فجاءهم رسول الله ﷺ سريعًا وهو يظن أنه قد بدا لهم في أمره بداء، وكان عليهم حريصًا، يحب رُشْدَهم، ويعز عليه عَنَتُهم، حتى جلس إليهم، فقالوا: يا محمد، إنا قد بعثنا إليك لنُعْذرَ فيك، وإنا والله ما نعلم رجلا من العرب أدخل على قومه ما أدخلت على قومك! لقد شتمت الآباء، وعِبتَ الدين، وسَفَّهت الأحلام، وشتمت الآلهة، وفرقت الجماعة، فما بقي من أمر قبيح إلا وقد جئته فيما بيننا وبينك! فإن كنت إنما جئت بهذا الحديث تطلب به مالا جمعنا لك من أموالنا حتى تكون أكثرنا مالا وإن كنت إنما تطلب الشرف فينا، سوّدناك علينا، وإن كنت تريد ملكًا ملكناك علينا، وإن كان هذا الذي يأتيك بما يأتيك رئيًا تراه قد غلب عليك -وكانوا يسمون التابع من الجن: الرئي -فربما كان ذلك، بذلنا أموالنا في طلب الطب، حتى نبرئك منه، أو نُعذَر فيك.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Muhammed b. İshâk anlattı, bana Mısır halkından kırk küsur yıl önce gelmiş olan bir şeyh, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Utbe ve Şeybe b. Rebîa, Ebû Süfyân b. Harb, Benî Abdüddâr'dan bir adam, Benî Esed'in kardeşi Ebu'l-Bahterî, Esved b. el-Muttalib b. Esed, Zem'a b. el-Esved, Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil b. Hişâm , Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef, Âs b. Vâil ve Sehmîlerden Haccâc'ın iki oğlu Nübeyh ile Münebbih -veya onlardan toplanabilenler- güneş battıktan sonra Kâbe'nin arkasında toplandılar. Birbirlerine: 'Muhammed'e haber gönderin, onunla konuşun ve tartışın ki onun hakkında mazeretiniz olsun ' dediler. Bunun üzerine O'na: 'Kavminin ileri gelenleri seninle konuşmak üzere toplandılar' diye haber gönderdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, durumları hakkında yeni bir kanaate vardıklarını zannederek aceleyle yanlarına geldi; zira O onların üzerine titriyor, doğru yolu bulmalarını arzuluyor ve sıkıntıya düşmeleri O'na ağır geliyordu. Yanlarına oturunca şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Biz sana, hakkında mazeretimiz olsun diye haber gönderdik. Vallahi biz Araplar içinde kavmine senin getirdiğin [huzursuzluğu] getiren başka bir adam bilmiyoruz! Atalarımıza sövdün, dinimizi ayıpladın, akıllarımızı beyinsizlik saydın, ilahlarımıza hakaret ettin ve birliğimizi bozdun. Bizimle senin aranda yapmadığın hiçbir çirkin iş kalmadı! Eğer bu sözü mal elde etmek için getirdiysen, aramızda en çok mala sahip olan sen oluncaya kadar mallarımızdan sana toplayalım. Eğer aramızda şeref istiyorsan, seni başımıza efendi yapalım. Eğer hükümdarlık istiyorsan, seni kendimize kral yapalım. Eğer sana bu getirdiği şeyleri getiren, seni mağlup eden bir cin ise -ki onlar cinden olan yoldaşa re'yî derlerdi- ve durum böyleyse, seni ondan kurtarıncaya yahut hakkında mazeretimiz oluncaya kadar tabip bulmak için mallarımızı harcayalım.'

فقال رسول الله ﷺ: "ما بي ما تقولون، ما جئتكم بما جئتكم به أطلب أموالكم، ولا الشرف فيكم، ولا الملك عليكم، ولكن بعثني إليكم رسولا وأنزل عليّ كتابًا، وأمرني أن أكون لكم بشيرًا ونذيرًا، فبلغتكم رسالة ربي، ونصحت لكم، فإن تقبلوا مني ما جئتكم به، فهو حظكم في الدنيا والآخرة، وإن تردّوه عليّ أصبر لأمر الله، حتى يحكم الله بيني وبينكم". أو كما قال رسول الله ﷺ تسليمًا.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Söylediğiniz şeylerin hiçbiri bende yoktur. Ben size getirdiğim şeyi mallarınızı istemek, aranızda şeref kazanmak veya üzerinize hükümdar olmak için getirmedim. Fakat Allah beni size bir elçi olarak gönderdi, bana bir kitap indirdi ve size bir müjdeleyici ve uyarıcı olmamı emretti. Ben de Rabbimin risaletini size tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Eğer size getirdiğim şeyi benden kabul ederseniz, bu dünyada ve ahirette sizin nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim ." Ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tam olarak buyurduğu gibi.

فقالوا: يا محمد، فإن كنت غير قابل منا ما عرضنا عليك، فقد علمت أنه ليس أحد من الناس أضيق منا بلادًا، ولا أقل مالا ولا أشد عيشًا منا، فاسأل لنا ربك الذي بعثك بما بعثك به، فليسير عنا هذه الجبال التي قد ضَيَّقت علينا، وَلْيبسُط لنا بلادنا، وَلْيُفَجر فيها أنهارًا كأنهار الشام والعراق، وليبعث لنا من مضى من آبائنا، وليكن فيمن يُبْعث لنا قُصيّ بن كلاب، فإنه كان شيخًا صدوقًا، فنسألهم عما تقول حق هو أم باطل؟ فإن صنعت ما سألناك وصدقوك، صدقناك، وعرفنا منزلتك عند الله، وأنه بعثك رسولا كما تقول!

Dediler ki: 'Ey Muhammed! Eğer sana sunduğumuz teklifleri kabul etmeyeceksen, muhakkak biliyorsun ki insanlardan yurdu bizden daha dar, malı bizden daha az ve geçimi bizden daha zor olan hiç kimse yoktur. Öyleyse seni bu gönderdiği şeyle gönderen Rabbine bizim için dua et de bizi sıkıştıran şu dağları bizden uzaklaştırsın, memleketimizi genişletsin, orada Şam ve Irak ırmakları gibi ırmaklar fışkırtsın ve geçmiş atalarımızı bizim için diriltsin. Diriltilenler arasında Kusayy b. Kilâb da bulunsun; çünkü o çok doğru sözlü bir pirdi. Biz de onlara senin söylediklerinin hak mı yoksa bâtıl mı olduğunu soralım. Eğer senden istediklerimizi yaparsan ve onlar da seni doğrularlarsa, biz de seni doğrularız, Allah katındaki dereceni ve söylediğin gibi O'nun seni elçi gönderdiğini anlarız!'

فقال لهم رسول الله ﷺ: "ما بهذا بعثت، إنما جئتكم من عند الله بما بعثني به، فقد بلغتكم ما أرسلت به، فإن تقبلوه فهو حظكم في الدنيا والآخرة، وإن تردّوه عليّ أصبر لأمر الله، حتى يحكم

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Ben bununla gönderilmedim. Ben size ancak Allah katından beni kendisiyle gönderdiği şeyle geldim. Muhakkak ki ben kendisiyle gönderildiğim şeyi size tebliğ ettim. Eğer onu kabul ederseniz, o sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirir [redfeder]seniz, Allah hükmedinceye

الله بيني وبينكم".

benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim."

قالوا: فإن لم تفعل لنا هذا فخذ لنفسك، فاسأل ربك أن يبعث ملكًا يصدقك بما تقول ويراجعنا عنك، وتسأله فيجعل لك جنانًا، وكنوزًا وقصورًا من ذهب وفضة، ويغنيك بها عما نراك تبتغي، فإنك تقوم بالأسواق، وتلتمس المعاش كما نلتمسه، حتى نعرف فضل منزلتك من ربك، إن كنت رسولا كما تزعم.

Dediler ki: 'Eğer bizim için bunu yapmıyorsan, kendin için bir şeyler al! Rabbinden, söylediklerinde seni doğrulayacak ve senin adına bize cevap verecek bir melek göndermesini iste. Yine O'ndan senin için bahçeler, hazineler, altından ve gümüşten saraylar yapmasını iste de peşinde koştuğunu gördüğümüz şeylerden seni müstağni kılsın. Çünkü sen çarşılarda dolaşıyor, bizim aradığımız gibi geçimlik arıyorsun. Böylece iddia ettiğin gibi bir elçi isen Rabbin katındaki üstün mertebeni bilelim .'

فقال لهم رسول الله ﷺ: "ما أنا بفاعل، ما أنا بالذي يسأل ربه هذا، وما بعثت إليكم بهذا، ولكن الله بعثني بشيرًا ونذيرًا، فإن تقبلوا ما جئتكم به فهو حظكم في الدنيا والآخرة، وإن تردّوه عليّ أصبر لأمر الله حتى يحكم الله بيني وبينكم".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Ben bunu yapacak değilim; Rabbinden bunu isteyecek biri de değilim. Ben size bununla da gönderilmedim. Fakat Allah beni bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdi. Eğer size getirdiğim şeyi kabul ederseniz bu dünyada ve ahirette sizin nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim."

قالوا: فأسقط السماء، كما زعمت أن ربك إن شاء فعل ذلك، فإنا لن نؤمن لك إلا أن تفعل.

Dediler ki: 'O halde Rabbinin dilerse bunu yapacağını iddia ettiğin gibi göğü üzerimize düşür; zira sen bunu yapmadıkça sana asla inanmayacağız.'

فقال لهم رسول الله ﷺ: "ذلك إلى الله إن شاء فعل بكم ذلك".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Bu Allah'a aittir, dilerse size bunu yapar."

فقالوا: يا محمد، أما علم ربك أنا سنجلس معك، ونسألك عما سألناك عنه، ونطلب منك ما نطلب فيقدم إليك ويعلمك ما تراجعنا به، ويخبرك ما هو صانع في ذلك بنا، إذا لم نقبل منك ما جئتنا به، فقد بلغنا أنه إنما يعلمك هذا رجل باليمامة، يقال له: الرحمن، وإنا والله لا نؤمن بالرحمن أبدًا، فقد أعذرنا إليك يا محمد، أما والله لا نتركك وما فعلت بنا حتى نهلكك أو تهلكنا. وقال قائلهم: نحن نعبد الملائكة وهي بنات الله. وقال قائلهم: لن نؤمن لك حتى تأتي بالله والملائكة قبيلا.

Dediler ki: 'Ey Muhammed! Rabbin bizim seninle oturacağımızı, sana bu sorduklarımızı soracağımızı ve senden bu talep ettiklerimizi isteyeceğimizi bilmedi mi ki , sana önceden gelip bize ne cevap vereceğini öğretsin ve getirdiğin şeyi kabul etmediğimiz takdirde bize ne yapacağını sana bildirsin? Bize ulaştığına göre bunu sana Yemâme'de Rahmân denilen bir adam öğretiyormuş. Vallahi biz Rahmân'a ebediyen inanmayız. Ey Muhammed, sana karşı mazeretimizi ortaya koyduk. Vallahi ya biz seni yok edinceye ya da sen bizi yok edinceye kadar seni ve bize yaptıklarını kendi haline bırakmayacağız!' İçlerinden biri: 'Biz meleklere tapıyoruz, onlar Allah'ın kızlarıdır' dedi. Bir diğeri de: 'Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe sana asla inanmayacağız' dedi.

فلما قالوا ذلك قام رسول الله ﷺ عنهم، وقام معه عبد الله بن أبي أمية بن المغيرة بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، وهو ابن عمته، ابن عاتكة ابنة عبد المطلب، فقال: يا محمد، عرض عليك قومك ما عرضوا، فلم تقبله منهم، ثم سألوك لأنفسهم أمورًا ليعرفوا بها منزلتك من الله، فلم تفعل ذلك، ثم سألوك أن تعجل لهم ما تخوفهم به من العذاب، فوالله لا أومن بك أبدًا حتى تتخذ إلى السماء سلمًا، ثم ترقى فيه، وأنا أنظر حتى تأتيها، وتأتي معك بنسخة منشورة، معك أربعة من الملائكة، يشهدون أنك كما تقول. وايم الله، لو فعلت ذلك لظننت أني لا أصدقك. ثم انصرف عن رسول الله ﷺ، وانصرف رسول الله ﷺ إلى أهله حزينًا أسفًا لما فاته، مما كان طمع فيه من قومه حين دعوه، ولما رأى من مباعدتهم إياه .

Onlar böyle söyleyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarından kalktı. O'nunla birlikte halasının (Abdülmuttalib'in kızı Âtike'nin) oğlu olan Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm da kalktı ve şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Kavmin sana sunacağını sundu, sen onlardan kabul etmedin. Sonra Allah katındaki mertebeni bilmek için kendileri adına birtakım şeyler istediler, sen bunu da yapmadın . Sonra onları korkuttuğun azabı kendilerine acele getirmeni istediler. Vallahi göğe bir merdiven dayayıp ben bakarken oraya yükselmedikçe, oraya varıp beraberinde açılmış bir yazma nüsha ve senin dediğin gibi olduğuna şahitlik edecek dört melekle gelmedikçe sana asla inanmam! Allah'a yemin olsun ki, bunu yapsan bile yine de seni tasdik etmeyeceğimi zannederim.' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de, kavmi kendisini çağırdığında onlardan umut ettiği şeylerin boşa çıkmasından ve onların kendisinden bu denli uzaklaştıklarını görmesinden dolayı üzgün ve kederli bir şekilde ailesinin yanına döndü.

وهكذا رواه زياد بن عبد الله البَكَّائي، عن ابن إسحاق، حدثني بعض أهل العلم، عن سعيد ابن جبير وعكرمة، عن ابن عباس، فذكر مثله سواء.

Ziyâd b. Abdillâh el-Bekkâî de İbn İshâk'tan rivayetle şöyle demiştir: İlim ehlinden bazıları bana Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den, onlar da İbn Abbâs'tan nakletti; o da tıpatıp aynısını zikretti.

وهذا المجلس الذي اجتمع هؤلاء له، لو علم الله منهم أنهم يسألون ذلك استرشادًا لأجيبوا

Bu kimselerin kendisi için bir araya geldikleri bu mecliste, şayet Allah onların bunu doğru yolu bulmak (irşad olmak) amacıyla istediklerini bilseydi, kendilerine mutlaka icabet edilirdi

إليه، ولكن علم أنهم إنما يطلبون ذلك كفرًا وعنادًا، فقيل للرسول: إن شئت أعطيناهم ما سألوا فإن كفروا عذبتهم عذابًا لا أعذبه أحدًا من العالمين، وإن شئت فتحت عليهم باب التوبة والرحمة، فقال: "بل تفتح عليهم باب التوبة والرحمة" كما تقدم ذلك في حديثي ابن عباس والزبير بن العوام أيضًا، عند قوله تعالى: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} [الإسراء: ٥٩] وقال تعالى: {وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الأَسْوَاقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا * أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا * انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا * تَبَارَكَ الَّذِي إِنْ شَاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُورًا * بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا} [الفرقان: ٧ - ١١].

; ancak O, onların bunu sırf inkâr ve inat olsun diye istediklerini bildi. Bu yüzden Resûl'e şöyle denildi: 'Dilersen istediklerini kendilerine verelim; şayet inkâr ederlerse onlara âlemlerden hiç kimseye etmediğim bir azapla azap edeyim. Dilersen de onlara tevbe ve rahmet kapısını açayım.' Resûlullah: "Bilakis onlara tevbe ve rahmet kapısını aç" buyurdu. Nitekim bu husus, daha önce İbn Abbâs ve Zübeyr b. el-Avvâm'ın hadislerinde de Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} [الإسراء: ٥٩] “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd kavmine açık bir delil olarak o dişi deveyi vermiştik de ona zulmetmişlerdi. Oysa biz mucizeleri yalnız korkutmak için göndeririz” kavlinin tefsirinde geçmişti. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الأَسْوَاقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا * أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا * انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا * تَبَارَكَ الَّذِي إِنْ شَاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُورًا * بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا} [الفرقان: ٧ - ١١] “Dediler ki: 'Bu nasıl elçi ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor? Ona bir melek indirilseydi de yanında bir uyarıcı olsaydı ya! Yahut kendisine bir hazine bırakılsaydı veya kendisinden yiyeceği bir bahçesi olsaydı ya!' O zalimler: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediler. Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar; artık bir yol da bulamazlar. Dilerse sana bunlardan daha hayırlısını, altından ırmaklar akan cennetleri veren ve senin için saraylar kılan [Allah] ne yücedir! Bilakis onlar kıyameti yalanladılar. Biz de kıyameti yalanlayanlara çılgın bir ateş hazırladık.”

وقوله تعالى: (حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا) الينبوع: العين الجارية، سألوه أن يجري لهم عينًا معينًا في أرض الحجاز هاهنا وهاهنا، وذلك سهل يسير على الله تعالى، لو شاء لفعله ولأجابهم إلى جميع ما سألوا وطلبوا، ولكن علم أنهم لا يهتدون، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] وقال تعالى: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} [الأنعام: ١١١].

Allah Teâlâ'nın: (حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا) “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça” kavlinde geçen; yenbû‘: Akan pınar demektir. Hicaz topraklarında şurada burada kendileri için gürül gürül akan bir pınar akıtmasını istediler. Bu Allah Teâlâ'ya pek kolay ve basittir; dileseydi bunu yapar ve sordukları, istedikleri her şeye cevap verirdi. Fakat O, onların hidayete ermeyeceklerini biliyordu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar.” Ve yine şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} [الأنعام: ١١١] “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu cahillik etmektedir.”

وقوله تعالى (أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ) أي: أنك وعدتنا أن يوم القيامة تنشق فيه السماء وتهي، وتدلي أطرافها، فعجل ذلك في الدنيا، وأسقطها كسفًا [أي: قطعًا، كقولهم: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} الآية [الأنفال: ٣٢]، وكذلك سأل قوم شعيب منه فقالوا: (أَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) [الشعراء: ١٨٧]. فعاقبهم الرب بعذاب يوم الظلة، إنه كان عذاب يوم عظيم. وأما نبيّ الرحمة، ونبيّ التوبة المبعوث رحمة للعالمين، فسأل إنظارهم وتأجيلهم، لعل الله أن يخرج من أصلابهم من يعبده لا يشرك به شيئًا. وكذلك وقع، فإن من هؤلاء الذين ذكروا من أسلم بعد ذلك وحسن إسلامه حتى "عبد الله بن أبي أمية" الذي تبع النبي ﷺ وقال له ما قال، أسلم إسلامًا تامًا، وأناب إلى الله ﷿.

Allah Teâlâ'nın: (أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ) “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize düşürmedikçe” kavli; yani sen bize kıyamet gününde göğün yarılacağını, zayıflayıp etrafının sarkacağını vadettin; öyleyse bunu dünyada çabucak getir ve göğü kesfen [yani parça parça] üzerimize düşür. Tıpkı onların: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir” ayetindeki [الأنفال: ٣٢] sözleri gibi. Nitekim Şuayb'ın kavmi de ondan bunu istemiş ve: (أَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) [الشعراء: ١٨٧] “Eğer doğrulardan isen, üzerimize gökten parçalar düşür” demişlerdi. Rab de onları gölge gününün azabı ile cezalandırdı; şüphesiz bu büyük bir günün azabıydı. Âlemlere rahmet olarak gönderilen rahmet peygamberi ve tevbe peygamberine gelince, o; Allah'ın onların bellerinden Kendisine hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadet edecek kimseler çıkarması ümidiyle onlara mühlet verilmesini ve ertelenmelerini istedi. Nitekim öyle de oldu; zira burada zikredilen kimselerden sonradan Müslüman olanlar ve İslam'ı güzelleşenler çıktı. Hatta Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in peşinden gidip O'na o sözleri söyleyen Abdullah b. Ebî Ümeyye bile tam bir teslimiyetle Müslüman oldu ve Allah azze ve celle'ye yöneldi.

(أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ) قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة: هو الذهب. وكذلك هو في قراءة ابن مسعود: "أو يكون لك بيت من ذهب"، (أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ) أي: تصعد في سلم ونحن ننظر إليك (وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنزلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ) قال مجاهد: أي مكتوب فيه إلى كل واحد واحد صحيفة: هذا كتاب من الله لفلان بن فلان، تصبح موضوعة عند رأسه.

{أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ} “Yahut altından bir evin olmadıkça”. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: O, altındır. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde de bu şekilde: "أو يكون لك بيت من ذهب" (Yahut altından bir evin olmadıkça) geçmektedir. {أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ} “Yahut göğe yükselmedikçe”; yani biz sana bakıp dururken bir merdivenle [göğe] tırmanmadıkça, {وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنزلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ} “ve bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayız”. Mücâhid şöyle demiştir: Yani her bir kimseye hitaben yazılmış bir sahife: "Bu, Allah'tan falan oğlu falana [gönderilmiş] bir kitaptır" [yazılı olan ve] sabahleyin başucuna konulmuş [bir kitap indirmedikçe].

وقوله: (قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا) أي: ﷾ وتقدس أن يتقدم أحد بين يديه في أمر من أمور سلطانه وملكوته، بل هو الفعال لما يشاء، إن شاء أجابكم إلى ما سألتم، وإن شاء لم يجبكم، وما أنا إلا رسول إليكم أبلغكم رسالات ربي وأنصح لكم، وقد فعلت ذلك، وأمركم فيما سألتم إلى الله ﷿.

(قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا) “De ki: Rabbimi tenzih ederim, ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?” kavli; yani O'nun saltanatı ve mülküne ait hususlarda hiç kimsenin O'nun önüne geçmesinden Allah celle celâluh münezzeh ve mukaddestir. Bilakis O, dilediğini yapandır; dilerse istediklerinize icabet eder, dilerse etmez. Ben ise size ancak Rabbimin risaletlerini tebliğ eden ve size öğüt veren bir elçiyim. Ben bunu yaptım; talep ettiğiniz hususlardaki durumunuz ise Allah azze ve celle'ye kalmıştır.

قال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا علي بن إسحاق، حدثنا ابن المبارك، حدثنا يحيى بن أيوب، عن عبيد الله بن زَحر، عن علي بن يزيد، عن القاسم عن أبي أمامة، عن النبي ﷺ قال: "عرض ربي ﷿ ليجعل لي بطحاء مكة ذهبًا، فقلت: لا يا رب، ولكن أشبع يومًا، وأجوع يومًا -أو نحو ذلك -فإذا جُعت تضرعت إليك وذكرتك، وإذا شبعت حمدتك وشكرتك".

İmam Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize Ali b. İshâk anlattı, bize İbnü'l-Mübârek anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb, Ubeydullah b. Zahr'dan, o Ali b. Yezîd'den, o el-Kâsım'dan , o da Ebû Ümâme'den rivayet etti ki, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rabbim azze ve celle Mekke vadisini benim için altına dönüştürmeyi teklif etti. Ben: 'Hayır ya Rabbi! Fakat bir gün doyayım, bir gün aç kalayım -veya buna benzer bir ifade buyurdu-, acıktığım zaman Sana yalvarıp Seni zikredeyim, doyduğum zaman da Sana hamdedip şükredeyim' dedim."

ورواه الترمذي في "الزهد" عن سُوَيْد بن نصر عن ابن المبارك، به وقال: هذا حديث حسن. وعلي بن يزيد يُضَّعَّفُ في الحديث.

Tirmizî bunu "ez-Zühd" bölümünde Süveyd b. Nasr'dan , o da İbnü'l-Mübârek'ten aynı senetle rivayet etmiş ve: "Bu hasen bir hadistir" demiştir. Ali b. Yezîd ise hadiste zayıf sayılır.

{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا (٩٤) قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا (٩٥)}

{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا (٩٤) قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا (٩٥)} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?' demeleridir. De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik.'”

يقول تعالى: (وَمَا مَنَعَ النَّاسَ) أي: أكثرهم (أَنْ يُؤْمِنُوا) ويتابعوا الرسل، إلا استعجابهم من بعثته البشر رسلا كما قال تعالى: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا} [يونس: ٢].

Allah Teâlâ: (وَمَا مَنَعَ النَّاسَ) “İnsanları alıkoyan şey”; yani onların çoğunu, (أَنْ يُؤْمِنُوا) “iman etmekten” ve elçilere tâbi olmaktan alıkoyan tek şey, Allah'ın beşerleri elçi olarak göndermesini yadırgamalarıdır buyurmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا} [يونس: ٢] “İnsanları uyar ve iman edenleri müjdele diye içlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?”

وقال تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} [التغابن: ٦]، وقال فرعون وملؤه: {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ} [المؤمنون: ٤٧]، وكذلك قالت الأمم لرسلهم: {إِنْ أَنْتُمْ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} [إبراهيم: ١٠]، والآيات في هذا كثيرة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} [التغابن: ٦] “Bunun sebebi, elçilerinin kendilerine apaçık delillerle gelmesi, onların da: 'Bizi bir beşer mi doğru yola iletecek?' deyip inkâr etmeleri ve yüz çevirmeleridir. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir.” Firavun ve ileri gelenleri de şöyle demişti: {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ} [المؤمنون: ٤٧] “Kavimleri bize kölelik edip dururken bizim gibi iki beşere mi inanacağız?” Aynı şekilde diğer ümmetler de elçilerine şöyle demişlerdi: {إِنْ أَنْتُمْ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} [إبراهيم: ١٠] “Siz de ancak bizim gibi birer beşersiniz; bizi atalarımızın taptıklarından alıkoymak istiyorsunuz. Öyleyse bize apaçık bir delil getirin.” Bu husustaki ayetler pek çoktur.

ثم قال تعالى منبهًا على لطفه ورحمته بعباده: أنه يبعث إليهم الرسول من جنسهم، ليفقهوا عنه ويفهموا منه، لتمكنهم من مخاطبته ومكالمته، ولو بعث إلى البشر رسولا من الملائكة لما استطاعوا مواجهته ولا الأخذ عنه، كما قال تعالى: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} [آل عمران: ١٦٤]، وقال تعالى: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} [التوبة: ١٢٨]، وقال تعالى: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} [البقرة: ١٥١، ١٥٢]؛ ولهذا قال هاهنا: (لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ) أي: كما أنتم فيها (لَنزلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا) أي: من جنسهم، ولما كنتم أنتم بشرًا، بعثنا فيكم رسلنا منكم لطفًا ورحمة.

Sonra Allah Teâlâ, kullarına olan lütuf ve merhametine dikkat çekerek, kendisiyle hitaplaşıp konuşabilmeleri, tebliğ ettiklerini kavrayıp ondan anlayabilmeleri için onlara kendi cinslerinden bir elçi gönderdiğini bildirmektedir. Şayet insanlara meleklerden bir elçi gönderilmiş olsaydı, onunla doğrudan karşılaşmaya ve ondan [vahiy] almaya güç yetiremezlerdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} [Âl-i İmrân: 164] “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} [et-Tevbe: 128] “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} [el-Bakara: 151, 152] “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitap ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi bildiren bir elçi gönderdik. O hâlde siz Beni anın ki Ben de sizi anayım; Bana şükredin ve sakın nankörlük etmeyin.” İşte bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ) “Eğer yeryüzünde [yerleşip] huzur içinde dolaşan melekler olsaydı”; yani sizin orada yerleştiğiniz gibi melekler bulunsaydı, (لَنزلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا) “elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik”; yani kendi cinslerinden bir melek gönderirdik. Fakat sizler beşer olduğunuz için bir lütuf ve merhamet olarak aranızdan elçilerimizi gönderdik.

{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٩٦)}

{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٩٦)} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”

يقول تعالى مرشدًا نبيه إلى الحجة على قومه، في صدق ما جاءهم به: أنه شاهد عليّ وعليكم، عالم بما جئتكم به، فلو كنت كاذبًا [عليه] انتقم مني أشد الانتقام، كما قال تعالى: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ * لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} [الحاقة: ٤٤ - ٤٦].

Allah Teâlâ, kavmine getirdiği şeyin doğruluğu konusunda Nebîsine şu hücceti rehberlik ederek buyurmaktadır: O benimle sizin aranızda şahittir, size ne getirdiğimi bilendir; şayet [O'na karşı] yalan uydurmuş olsaydım, benden en şiddetli şekilde intikam alırdı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ * لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} [الحاقة: ٤٤ - ٤٦] “Eğer o bize karşı bazı sözler uydursaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık; sonra da onun şah damarını keserdik.”

وقوله: (إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) أي: عليم بهم بمن يستحق الإنعام والإحسان والهداية، ممن يستحق الشقاء والإضلال والإزاغة؛ ولهذا قال:

(إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا) “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” kavli; yani bedbahtlığı, saptırılmayı ve haktan meyletmeyi hak eden kimselerin aksine, kullarından kimin nimeti, ihsanı ve hidayeti hak ettiğini çok iyi bilendir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur:

{وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا (٩٧)}.

{وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا (٩٧)} “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Biz onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir. Ne zaman alevi sönmeye yüz tutsa, onlara çılgın ateşi artırırız.”

يقول تعالى مخبرًا عن تصرفه في خلقه، ونفوذ حكمه، وأنه لا معقب له، بأنه من يهده فلا مضلّ له (وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ) أي: يهدونهم، كما قال: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧].

Allah Teâlâ mahlukatı üzerindeki tasarrufunu, hükmünün geçerliliğini ve hükmünü bozacak hiçbir kimsenin bulunmadığını haber vererek buyurmaktadır ki: O kime hidayet ederse onu saptıracak kimse yoktur. (وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ) “Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın”; yani kendilerini doğru yola iletecek [dostlar bulamazsın]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧] “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa artık onun için doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.”

وقوله: (وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ) قال الإمام أحمد:

(وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ) “Biz onları kıyamet günü yüzüstü haşrederiz” kavli hakkında İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا ابن نمير، حدثنا إسماعيل عن نُفَيْع قال : سمعت أنس بن مالك يقول: قيل: يا رسول الله، كيف يحشر الناس على وجوههم؟ قال: "الذي أمشاهم على أرجلهم قادر على أن يمشيهم على وجوههم". وأخرجاه في الصحيحين .

Bize İbn Nümeyr anlattı, bize İsmâil, Nüfey'den anlattı; o şöyle dedi : Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar yüzüstü nasıl haşrolunurlar ?' denildi. O: "Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde yürütmeye de kâdirdir" buyurdu. Bu hadisi her iki imam Sahîhayn'da tahriç etmiştir .

وقال الإمام أحمد أيضًا: [حدثنا يزيد]، حدثنا الوليد بن جُمَيْع القرشي، عن أبيه، حدثنا أبو الطفيل عامر بن واثلة، عن حذيفة بن أسيد قال: قام أبو ذر فقال: يا بني غفار، قولوا ولا تحلفوا، فإن الصادق المصدوق حدثني: أن الناس يحشرون على ثلاثة أفواج: فوج راكبين طاعمين كاسين، وفوج يمشون ويسعون، وفوج تسحبهم الملائكة على وجوههم وتحشرهم إلى النار. فقال قائل منهم: هذان قد عرفناهما، فما بال الذين يمشون ويسعون؟ قال: يلقي الله، ﷿، الآفة على الظهر حتى لا يبقى ظهر، حتى إن الرجل لتكون له الحديقة المعجبة، فيعطيها بالشارف ذات القتب، فلا يقدر عليها.

İmam Ahmed yine şöyle demiştir: [Bize Yezîd anlattı], bize el-Velîd b. Cümey‘ el-Kureşî babasından anlattı; [o da şöyle dedi:] Bize Ebu't-Tufeyl Âmir b. Vâsile, Huzeyfe b. Esîd'den nakletti; o şöyle dedi: Ebû Zer kalkıp dedi ki: "Ey Gıfâroğulları! [Doğruyu] söyleyin ve [boş yere] yemin etmeyin; zira es-Sâdıku'l-Masdûk (özü sözü doğru ve doğrulanmış olan Hz. Peygamber) sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle haber verdi: «İnsanlar üç grup halinde haşrolunurlar: Bir grup binekli, doymuş ve giyinik olarak; bir grup yürüyerek ve koşarak; bir grubu da melekler yüzüstü sürükler ve cehenneme sevk ederler.» Bunun üzerine onlardan biri: 'Şu iki grubu anladık, peki yürüyen ve koşanların durumu nedir?' diye sordu. Ebû Zer şöyle dedi: 'Allah azze ve celle binek hayvanlarına öyle bir afet verir ki ortalıkta hiç binek kalmaz. Hatta bir adamın çok beğendiği bir bahçesi bulunur da onu semerli yaşlı bir deve karşılığında vermek ister ama onu [dahi] bulmaya güç yetiremez.'"

وقوله: (عُمْيًا) أي: لا يبصرون (وَبُكْمًا) يعني: لا ينطقون (وَصُمًّا): لا يسمعون. وهذا يكون في حال دون حال جزاء لهم كما كانوا في الدنيا بكمًا وعميًا وصمًا عن الحق فجوزوا في محشرهم بذلك أحوج ما يحتاجون إليه (مَأْوَاهُمْ) أي: منقلبهم ومصيرهم (جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ) قال ابن عباس: سكنت . وقال مجاهد: طفئت (زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا) أي: لهبًا ووهجًا وجمرًا، كما قال: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلا عَذَابًا} [النبأ: ٣٠].

(عُمْيًا) “Körler”; yani görmezler. (وَبُكْمًا) “Dilsizler”; yani konuşmazlar. (وَصُمًّا) “Sağırlar”: İşitmezler [demektir]. Bu, dünyada hakka karşı dilsiz, kör ve sağır oldukları için kendilerine bir ceza olarak belli hallerde olur, diğer hallerde değil; böylece mahşer yerinde [görmeye, işitmeye ve konuşmaya] en çok muhtaç oldukları bir anda bununla cezalandırılırlar. (مَأْوَاهُمْ) “Onların varacağı yer”; yani dönüş yerleri ve varacakları yurt, (جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ) “cehennemdir. Ne zaman alevi sönmeye yüz tutsa”. İbn Abbâs: 'Yatışsa ', Mücâhid ise: 'Sönse' demiştir. (زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا) “Onlara çılgın ateşi artırırız”; yani alevi, harareti ve közü [artırırız]. Nitekim: {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلا عَذَابًا} [النبأ: ٣٠] “Tadın! Artık size azaptan başka bir şey artırmayacağız” buyurmuştur.