وقوله: (فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ) أي: نسيتم ما عرفتم من توحيده في البحر، وأعرضتم عن دعائه وحده لا شريك له.
Âyetteki: (فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ) ifadesi ise; denizde O'nun birliğini ikrar edip tanıdığınızı unuttunuz ve O'na, tektir ve hiçbir ortağı yoktur diye dua etmekten yüz çevirdiniz, anlamına gelir.
(وَكَانَ الإنْسَانُ كَفُورًا) أي: سَجِيَّتُه هذا، ينسى النعم ويجحدها، إلا من عصم الله.
(وَكَانَ الإنْسَانُ كَفُورًا) yani Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, insanın tabiatı böyledir; nimetleri unutur ve nankörlük edip inkâr eder.
{أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا (٦٨)}
{أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا (٦٨)} “O'nun, karada sizi yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermeyeceğinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize hiçbir koruyucu da bulamazsınız.”
يقول تعالى: أفحسبتم أن نخرجكم إلى البر أمنتم من انتقامه وعذابه!
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sizi karaya çıkardığımızda O'nun intikamından ve azabından emin olduğunuzu mu sandınız!
(أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا)، وهو: المطر الذي فيه حجارة. قاله مجاهد، وغير واحد، كما قال تعالى: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ} [القمر: ٣٤] وقد قال في الآية الأخرى: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} [هود: ٨٢] وقال: {أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ} [الملك: ١٦، ١٧].
(أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا) Hasib (حَاصِبًا); içinde taşlar bulunan yağmurdur (fırtınadır). Mücâhid ve birden fazla kişi böyle demiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ} [Kamer: 34] “Şüphesiz biz onların üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik. Yalnız Lût ailesini seher vaktinde kurtardık.” Diğer bir ayette de şöyle buyurmuştur: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} [Hûd: 82] “Ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık.” Şöyle de buyurmuştur: {أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ} [Mülk: 16-17] “Gökte olanın sizi yere geçirmesinden emin mi oldunuz? O zaman bir de bakarsınız ki o (yer) çalkalanıp durmaktadır! Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden emin mi oldunuz? Benim uyarmamın nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!”
وقوله: (ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا) أي: ناصرًا يرد ذلك عنكم، وينقذكم منه [والله ﷾ أعلم] .
Âyetteki: (ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا) ifadesi ise; bunu sizden savuşturacak ve sizi ondan kurtaracak bir yardımcı [bulamazsınız] anlamına gelir [en doğrusunu Allah celle celâluhu bilir] .
{أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩)}.
{أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩)} “Yoksa sizi tekrar oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına göndererek, inkâr etmeniz sebebiyle sizi boğmasından emin mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir takipçi (ve öç alıcı) da bulamazsınız.”
يقول تعالى: (أَمْ أَمِنْتُمْ) أيها المعرضون عنا بعدما اعترفوا بتوحيدنا في البحر، وخرجوا إلى البر (أَنْ يُعِيدَكُمْ) في البحر مرة ثانية (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ) أي: يقصف الصواري
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (أَمْ أَمِنْتُمْ) [Yoksa emin mi oldunuz?] Ey denizde bizim birliğimizi ikrar ettikten ve karaya çıktıktan sonra bizden yüz çevirenler! (أَنْ يُعِيدَكُمْ) [Sizi döndürmesinden;] ikinci bir defa denize [döndürmesinden], (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ) [üzerinize kırıp döken bir fırtına göndererek;] yani gemi direklerini kırıp parçalayan
ويغرق المراكب.
ve gemileri batıran [bir rüzgâr göndermesinden emin mi oldunuz?]
قال ابن عباس وغيره: القاصف: ريح البحار التي تكسر المراكب وتغرقها .
İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Kâsıf (القاصف), gemileri kıran ve onları batıran deniz fırtınasıdır .
وقوله: (فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ) أي: بسبب كفركم وإعراضكم عن الله تعالى.
Âyetteki: (فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ) ifadesi; küfrünüz ve Allah Teâlâ'dan yüz çevirmeniz sebebiyle [sizi batırır], demektir.
وقوله: (ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا) قال ابن عباس: نصيرًا.
Âyetteki: (ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا) ifadesi hakkında İbn Abbâs: "Bir yardımcı" demiştir.
وقال مجاهد: نصيرًا ثائرًا، أي: يأخذ بثأركم بعدكم.
Mücâhid: "Öç alıcı bir yardımcı, yani sizden sonra sizin intikamınızı alacak kimse" demiştir.
وقال قتادة: ولا نخاف أحدًا يتبعنا بشيء من ذلك.
Katâde ise: "Bu hususta bizi takip edecek hiçbir kimseden korkmayız" demiştir.
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا (٧٠)}.
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا (٧٠)} “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldıkça kıldık.”
يخبر تعالى عن تشريفه لبني آدم، وتكريمه إياهم، في خلقه لهم على أحسن الهيئات وأكملها كما قال: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} [التين: ٤] أي: يمشي قائمًا منتصبًا على رجليه، ويأكل بيديه -وغيره من الحيوانات يمشي على أربع ويأكل بفمه -وجعل له سمعًا وبصرًا وفؤادًا، يفقه بذلك كله وينتفع به، ويفرق بين الأشياء، ويعرف منافعها وخواصها ومضارها في الأمور الدنيوية والدينية.
Allah Teâlâ, Âdemoğlunu en güzel ve en mükemmel surette yaratarak onlara ikramda bulunduğunu ve onları şerefli kıldığını haber vermektedir ; nitekim şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} [Tîn: 4] “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık.” Yani iki ayağı üzerinde dik ve dimdik yürür, elleriyle yer -diğer hayvanlar ise dört ayak üzerinde yürür ve ağızlarıyla yerler- ve ona işitme, görme ve kalp vermiştir; bütün bunlarla anlar, onlardan faydalanır, eşyayı birbirinden ayırt eder ve dünya ile din işlerinde onların faydalarını, özelliklerini ve zararlarını bilir.
(وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ) أي: على الدواب من الأنعام والخيل والبغال، وفي "البحر" أيضًا على السفن الكبار والصغار.
(وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ) Yani karada davarlar, atlar ve katırlar gibi binekler üzerinde; "denizde" de büyük ve küçük gemiler üzerinde [taşıdık].
(وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) أي: من زروع وثمار، ولحوم وألبان، من سائر أنواع الطعوم والألوان، المشتهاة اللذيذة، والمناظر الحسنة، والملابس الرفيعة من سائر الأنواع، على اختلاف أصنافها وألوانها وأشكالها، مما يصنعونه لأنفسهم، ويجلبه إليهم غيرهم من أقطار الأقاليم والنواحي.
(وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) Yani kendi ürettikleri ve başkalarının çeşitli iklim ve bölgelerden kendilerine getirdikleri; çeşit çeşit türleri, renkleri ve şekilleriyle arzulanan ve lezzetli olan bütün yiyecek ve renklerden, güzel manzaralardan ve her türlü üstün elbiselerden, ekinler, meyveler, etler ve sütlerden [rızıklandırdık].
(وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا) أي: من سائر الحيوانات وأصناف المخلوقات.
(وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا) Yani diğer tüm hayvanlardan ve yaratılmışların çeşitlerinden [üstün kıldık].
وقد استُدل بهذه الآية على أفضلية جنس البشر على جنس الملائكة، قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن زيد بن أسلم قال: قالت الملائكة: يا ربنا، إنك أعطيت بني آدم الدنيا، يأكلون منها ويتنعمون، ولم تعطنا ذلك فأعطناه في الآخرة. فقال الله: "وعزتي وجلالي لا أجعل صالح ذرية من خلقت بيدي، كمن قلت له: كن فكان" .
Bu ayet ile insan türünün melek türünden üstün olduğuna delil getirilmiştir. Abdürrezzâk dedi ki: Ma'mer bize Zeyd b. Eslem'den haber verdi; o şöyle demiştir: Melekler dediler ki: "Ey Rabbimiz! Sen Âdemoğullarına dünyayı verdin; ondan yerler ve nimetlenirler, bize ise bunu vermedin. O halde onu bize ahirette ver." Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: "İzzetime ve celâlime yemin olsun ki, elimle yarattığım kimsenin salih zürriyetini, 'Ol' dediğimde oluveren kimse gibi kılmam" .
وهذا الحديث مرسل من هذا الوجه، وقد روي من وجه آخر متصلا.
Bu hadis bu vecihten mürseldir, başka bir vecihten ise muttasıl olarak rivayet edilmiştir.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن محمد بن صَدَقَة البغدادي، حدثنا إبراهيم
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle dedi: Bize Ahmed b. Muhammed b. Sadaka el-Bağdâdî anlattı, bize İbrâhim
بن عبد الله بن خالد المِصِّيصِيّ، حدثنا حجاج بن محمد، حدثنا أبو غَسَّان محمد بن مطرف، عن صفوان بن سُليم، عن عطاء بن يسار، عن عبد الله بن عمرو، عن النبي ﷺ قال: "إن الملائكة قالت: يا ربنا، أعطيت بني آدم الدنيا، يأكلون فيها ويشربون ويلبسون، ونحن نسبح بحمدك ولا نأكل ولا نشرب ولا نلهو، فكما جعلت لهم الدنيا فاجعل لنا الآخرة. قال: لا أجعل صالح ذرية من خلقت بيدي، كمن قلت له: كن، فكان" .
b. Abdillâh b. Hâlid el-Mıssîsî anlattı, bize Haccâc b. Muhammed anlattı, bize Ebû Gassân Muhammed b. Mutarrif, Safvân b. Süleym'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Melekler dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Âdemoğullarına dünyayı verdin; orada yerler , içerler ve giyinirler. Biz ise Seni hamdinle tesbih ederiz; ne yeriz, ne içeriz, ne de eğleniriz. Onlara dünyayı verdiğin gibi, ahireti de bize ver.' Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'Elimle yarattığım kimsenin salih zürriyetini, 'Ol' dediğimde oluveren kimse gibi kılmam'" .
وقد روى ابن عساكر من طريق محمد بن أيوب الرازي، حدثنا الحسن بن علي بن خلف الصيدلاني، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن، حدثني عثمان بن حصن بن عبيدة بن عَلاق، سمعت عروة بن رُوَيْم اللخمي، حدثني أنس بن مالك، عن رسول الله ﷺ قال: "إن الملائكة قالوا: ربنا، خلقتنا وخلقت بني آدم، فجعلتهم يأكلون الطعام، ويشربون الشراب، ويلبسون الثياب، ويتزوجون النساء، ويركبون الدواب، ينامون ويستريحون، ولم تجعل لنا من ذلك شيئًا، فاجعل لهم الدنيا ولنا الآخرة. فقال الله ﷿: لا أجعل من خلقته بيدي، ونفخت فيه من روحي، كمن قلت له: كن، فكان" .
İbn Asâkir de Muhammed b. Eyyûb er-Râzî tarikiyle rivayet etti: Bize el-Hasen b. Ali b. Halef es-Saydelânî anlattı, bize Süleyman b. Abdirrahmân anlattı, bana Osmân b. Hısn b. Ubeyde b. Allâk anlattı, Urve b. Ruveym el-Lahmî'den işittim, bana Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurmuştur: "Melekler: 'Rabbimiz! Bizi de yarattın, Âdemoğullarını da yarattın. Onları yemek yer, içecek içer, elbise giyer, kadınlarla evlenir, binek hayvanlarına biner, uyur ve dinlenir kıldın; bize ise bunlardan hiçbir şey vermedin. O halde dünyayı onlara, ahireti de bize kıl' dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: 'Elimle yarattığım ve ruhumdan üflediğim kimseyi, kendisine 'Ol' dediğimde oluveren kimse gibi kılmam'" .
وقال الطبراني: حدثنا عبدان بن أحمد، حدثنا عمر بن سهل، حدثنا عبيد الله بن تمام، عن خالد الحذاء، عن بشر بن شِغَاف عن أبيه، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "ما شيء أكرم على الله يوم القيامة من ابن آدم". قيل: يا رسول الله ولا الملائكة؟ قال: "ولا الملائكة، الملائكة مجبورون بمنزلة الشمس والقمر" . وهذا حديث غريب جدًا.
Taberânî dedi ki: Bize Abdân b. Ahmed anlattı, bize Ömer b. Sehl anlattı, bize Ubeydullah b. Temmâm, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Bişr b. Şığâf'tan , o babasından, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde Allah katında Âdemoğlundan daha değerli hiçbir şey yoktur." 'Ey Allah'ın Resûlü, melekler de mi değil?' denildi. 'Melekler de değil; melekler tıpkı güneş ve ay gibi emre amadedirler' buyurdu. Bu çok garip bir hadistir.
{يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا (٧١) وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا (٧٢)}.
{يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا (٧١) وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا (٧٢)} “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız gün, artık kime kitabı sağından verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. Kim bu dünyada körlük etmişse ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapıktır.”
يخبر ﵎ عن يوم القيامة: أنه يحاسب كل أمة بإمامهم.
Allah celle celâluhu kıyamet gününden haber vererek her ümmeti kendi imamıyla hesaba çekeceğini bildirmektedir.
وقد اختلفوا في ذلك، فقال مجاهد وقتادة: أي بنبيهم. وهذا كقوله: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} [يونس: ٤٧].
[İlim ehli] bu hususta ihtilaf etmiştir. Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: "Yani peygamberleriyle [çağırılacaklardır]." Bu da [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiğinde aralarında adaletle hükmedilir ve onlara zulmedilmez.” [Yûnus, 47].
وقال بعض السلف: هذا أكبر شرف لأصحاب الحديث؛ لأن إمامهم النبي ﷺ.
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: "Bu, hadis ehli için en büyük şereftir; çünkü onların imamı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir."
وقال ابن زيد: بكتابهم الذي أنزل على نبيهم، من التشريع.
İbn Zeyd ise: "Peygamberlerine indirilen şeriat kitaplarıyla" demiştir.
واختاره ابن جرير، وروي عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد أنه قال: بكتبهم. فيحتمل أن يكون أراد هذا، وأن يكون أراد ما رواه العوفي عن ابن عباس في قوله: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ) أي: بكتاب أعمالهم، وكذا قال أبو العالية، والحسن، والضحاك. وهذا القول هو الأرجح؛ لقوله تعالى: {وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ} [يس: ١٢]. وقال تعالى: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٩].
İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiştir. İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: "Kitaplarıyla" dediği rivayet edilmiştir. Onun bunu kastetmiş olması da muhtemeldir; el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ) ayeti hakkında rivayet ettiği: "Yani amel defterleriyle" manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Ebu'l-Âliye, el-Hasen ve ed-Dahhâk da böyle demiştir. En kuvvetli görüş de budur; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ} [Yâsîn: 12] “Biz her şeyi apaçık bir kitapta sayıp kaydettik.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [Kehf: 49] “Kitap ortaya konmuştur; suçluları, onda yazılı olanlardan korkmuş görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl kitapmış ki, küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulurlar. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.”
وقال تعالى: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الجاثية: ٢٨، ٢٩].
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Câsiye: 28-29] “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı verilecektir. İşte şu kitabımız size karşı gerçeği söylüyor; şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydediyorduk.'”
وهذا لا ينافي أن يجاء بالنبي إذا حكم الله بين أمته، فإنه لا بد أن يكون شاهدا عليها بأعمالها، كما قال: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} [الزمر: ٦٩]، وقال {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} [النساء: ٤١] ..
Bu durum, Allah Teâlâ ümmeti arasında hüküm verdiği vakit peygamberin getirilmesine engel teşkil etmez ; zira onun, ümmetinin amellerine şahit olması kaçınılmazdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} [Zümer: 69] “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır, kitap ortaya konur, peygamberler ve şahitler getirilir...” Şöyle de buyurmuştur: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durum nasıl olacak?”
ولكن المراد هاهنا بالإمام هو كتاب الأعمال؛ ولهذا قال تعالى: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ) أي: من فرحته وسروره بما فيه من العمل الصالح، يقرؤه ويحب قراءته، كما قال تعالى: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ * إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسَابِيَهْ} إلى أن قال: {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ * وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ} [الحاقة: ١٩ - ٢٦] ..
Fakat burada imâm kelimesinden maksat amel defteridir. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ) yani içindeki salih amellerden duyduğu sevinç ve mutluluktan ötürü kitabını okur ve onu okumayı sever. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ * إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسَابِيَهْ} ayetinden {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ * وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ} [Hâkka: 19-26] “Kitabı sağından verilen kimse: 'Alın, kitabımı okuyun! Doğrusu ben hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim' der... Kitabı solundan verilen ise: 'Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim!' der.” ayetine kadar buyurmuştur.
وقوله: (وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا) قد تقدم أن "الفتيل" هو الخيط المستطيل في شق النواة.
Âyetteki: (وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا) ifadesine gelince; "fetîl"in çekirdeğin yarığındaki ince iplikçik olduğu daha önce geçmişti.
وقد روى الحافظ أبو بكر البزار حديثًا في هذا فقال: حدثنا محمد بن يَعْمَر ومحمد بن عثمان بن كرامة قالا حدثنا عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن السُّدِّيّ، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ في قول الله: (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ) قال: "يدعى أحدهم فيعطى كتابه بيمينه، ويمد له في جسمه، ويُبَيَّض وجهه، ويجعل على رأسه تاج من لؤْلؤة تَتَلألأ فينطلق إلى أصحابه فيرونه من بعيد، فيقولون: اللهم ائتنا بهذا، وبارك لنا في هذا. فيأتيهم فيقول لهم: أبشروا، فإن لكل رجل منكم مثل هذا. وأما الكافر فَيُسْود وجهه، ويمدّ له في جسمه، ويراه أصحابه فيقولون: نعوذ بالله من هذا -أو: من شر هذا -اللهم لا تأتنا به. فيأتيهم فيقولون: اللهم اخزه فيقول: أبعدكم الله، فإن لكل رجل منكم مثل هذا".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr bu hususta bir hadis rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ya‘mer ve Muhammed b. Osmân b. Kerâme tahdis edip dediler ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o babasından, o da Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ } “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız gün...” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: « Onlardan biri çağrılır ve amel defteri sağ eline verilir; cüssesi büyütülüp uzatılır, yüzü ağartılır ve başına parıldayan inciden bir taç konulur. Bunun üzerine arkadaşlarının yanına gider; onu uzaktan görürler ve: 'Allahım, bunu bize nasip et/ulaştır ve bunu hakkımızda bereketli kıl!' derler. Yanlarına varınca onlara: 'Müjdelenin, zira sizden her bir kişiye bunun bir benzeri vardır' der. Kâfire gelince; yüzü karartılır, cüssesi büyütülüp uzatılır; arkadaşları onu görür ve: 'Bundan -yahut: bunun şerrinden- Allah'a sığınırız. Allahım, onu bize getirme!' derler. Yanlarına vardığında ise: 'Allahım, onu rezil rüsvay eyle!' derler. O da: 'Allah sizi [rahmetinden] uzaklaştırsın! Zira sizden her bir kişiye bunun bir benzeri vardır' der. »
ثم قال البزار: لا يروى إلا من هذا الوجه .
Sonra Bezzâr şöyle dedi: Bu hadis sadece bu vecihten rivayet edilmiştir .
وقوله: (وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا) قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، وابن زيد: (وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ) أي: في الحياة الدنيا (أَعْمَى) عن حجج الله وآياته وبيناته (فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى) أي: كذلك يكون (وَأَضَلُّ سَبِيلا) أي: وأضل منه كما كان في الدنيا، عياذًا بالله من ذلك.
Âyetteki: (وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا) ifadesi hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: (وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ) yani dünya hayatında Allah'ın delillerine, ayetlerine ve apaçık beyanlarına karşı (أَعْمَى) kör olan kimse, (فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى) yani ahirette de öyle kördür (وَأَضَلُّ سَبِيلا) yani dünyada olduğu gibi ondan daha sapıktır -bundan Allah'a sığınırız-.
{وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا (٧٤) إِذًا لأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (٧٥)}.
{وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا (٧٤) إِذًا لأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (٧٥)} “Onlar, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı uydurasın diye az kalsın seni vahyettiğimizden saptıracaklardı; işte o zaman seni dost edinirlerdi. Eğer biz seni sağlamlaştırmamış olsaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da kat kat, ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık. Sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın.”
يخبر تعالى عن تأييد رسوله، صلوات الله عليه وسلامه ، وتثبيته، وعصمته وسلامته من شر الأشرار وكيد الفجار، وأنه تعالى هو المتولي أمره ونصره، وأنه لا يكله إلى أحد من خلقه، بل هو وليه وحافظه وناصره ومؤيده ومظفره، ومظهر دينه على من عاداه وخالفه وناوأه، في مشارق الأرض ومغاربها، ﷺ تسليما كثيرًا إلى يوم الدين.
Allah Teâlâ, Resûlü'nü -salât ve selâm onun üzerine olsun- teyit ettiğini , sebat kıldığını, onu koruduğunu ve şerlilerin kötülüğünden, facirlerin tuzağından muhafaza buyurduğunu; onun işini bizzat üstlenip ona yardım edenin Kendisi olduğunu ve onu yaratıklarından hiçbirine bırakmayıp bilakis onun velisi, koruyucusu, yardımcısı, destekleyicisi, muzaffer kılanı olduğunu ve yeryüzünün doğularında ve batılarında ona düşmanlık eden, muhalefet eden ve karşı gelenlere karşı dinini üstün kılacağını haber vermektedir -kıyamet gününe kadar ona çokça salât ve selâm olsun-.
{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا (٧٧)}.
{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا (٧٧)} “Onlar seni oradan (yurdundan) çıkarmak için neredeyse seni tedirgin edip süreceklerdi. O takdirde onlar da senin ardından pek az bir süre kalabilirlerdi. Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin de sünneti (yolu/kanunu) böyledir. Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın.”
قيل: نزلت في اليهود، إذ أشاروا على رسول الله ﷺ بسكنى الشام بلاد الأنبياء، وترك سكنى المدينة.
Denildi ki: Yahudiler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Medine'de oturmayı bırakıp peygamberler yurdu olan Şam'a yerleşmesini işaret ettiklerinde, onlar hakkında inmiştir.
وهذا القول ضعيف؛ لأن هذه الآية مكية، وسكنى المدينة بعد ذلك.
Bu görüş zayıftır; çünkü bu ayet Mekkîdir, Medine'de ikamet ise bundan sonradır.
وقيل: إنها نزلت بتبوك. وفي صحته نظر.
Tebük'te indiği de söylenmiştir; ancak bunun sıhhati tartışmalıdır.
قال البيهقي، عن الحاكم، عن الأصم، عن أحمد بن عبد الجبار العُطاردي، عن يونس بن بُكيْر، عن عبد الحميد بن بَهْرَام، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن عبد الرحمن بن غَنْم؛ أن اليهود أتوا رسول الله ﷺ يوما فقالوا: يا أبا القاسم، إن كنت صادقًا أنك نبي، فالحق بالشام؛ فإن الشام أرض المحشر وأرض الأنبياء. فصدق ما قالوا، فغزا غزوة تبوك، لا يريد إلا الشام. فلما بلغ تبوك، أنزل الله عليه آيات من سورة بني إسرائيل بعد ما ختمت السورة: (وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا) إلى قوله: (تَحْوِيلا) فأمره الله بالرجوع إلى المدينة، وقال: فيها محياك ومماتك، ومنها تبعث.
Beyhakî; Hâkim'den, o Asam'dan, o Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî'den, o Yûnus b. Bükeyr'den, o Abdülhamîd b. Behrâm'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Abdurrahman b. Ganm'dan rivayet ettiğine göre Yahudiler bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Ebe'l-Kâsım! Şayet bir peygamber olduğun konusunda doğru sözlü isen Şam'a git; çünkü Şam mahşer toprağıdır ve peygamberler yurdudur" dediler. O da onların söylediklerini tasdik etti ve sadece Şam'ı kastederek Tebük Gazvesi'ne çıktı. Tebük'e ulaştığında ise Allah, İsrâiloğulları (İsrâ) Suresi tamamlandıktan sonra bu sureden şu ayetleri indirdi: { وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا } “Neredeyse seni bu yerden çıkarmak için tedirgin edeceklerdi...” ayetinden { تَحْوِيلا } “...[yasalarımızda] hiçbir değişiklik bulamazsın.” kavline kadar. Bunun üzerine Allah ona Medine'ye dönmesini emretti ve şöyle buyurdu: «Hayatın da ölümün de oradadır, oradan da [kabirden] diriltilip kaldırılacaksın.»
وفي هذا الإسناد نظر. والأظهر أن هذا ليس بصحيح؛ فإن النبي ﷺ لم يغز تبوك عن قول اليهود، إنما غزاها امتثالا لقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} [التوبة: ١٢٣]، وقوله تعالى: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩]. وغزاها ليقتص وينتقم ممن قتل أهل مؤتة، من أصحابه، والله أعلم. ولو صح هذا لحمل عليه الحديث الذي رواه الوليد بن مسلم، عن عُفَير بن معدان، عن سُلَيم بن عامر، عن أبي أمامة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أنزل القرآن في ثلاثة أمكنة: مكة، والمدينة، والشام" . قال الوليد: يعني بيت المقدس. وتفسير الشام بتبوك أحسن مما قال الوليد: إنه بيت المقدس والله أعلم.
Bu isnadda tenkit vardır. Daha belirgin olanı ise bunun sahih olmamasıdır ; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne Yahudilerin sözü üzerine çıkmamıştır. Oraya ancak Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} [Tevbe: 123] “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın.” ve Allah Teâlâ'nın: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [Tevbe: 29] “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın.” buyruğuna uyarak ve ashabından Mûte ehlini öldürenlerden kısas ve intikam almak için gazveye çıkmıştır -en doğrusunu Allah bilir-. Şayet bu rivayet sahih olsaydı, Velîd b. Müslim'in, Ufeyr b. Ma'dân'dan, onun Süleym b. Âmir'den, onun Ebû Ümâme'den -radıyallâhu anh- rivayet ettiği şu hadis buna hamletilirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an üç yerde indirildi: Mekke, Medine ve Şam" . Velîd: "Yani Beytü'l-Makdis" demiştir. Şam'ın Tebük ile tefsir edilmesi, Velîd'in onun Beytü'l-Makdis olduğunu söylemesinden daha uygundur -en doğrusunu Allah bilir-.
وقيل: نزلت في كفار قريش، هموا بإخراج الرسول من بين أظهرهم، فتوعدهم الله بهذه الآية، وأنهم لو أخرجوه لما لبثوا بعده بمكة إلا يسيرًا. وكذلك وقع؛ فإنه لم يكن بعد هجرته من بين أظهرهم، بعد ما اشتد أذاهم له، إلا سنة ونصف. حتى جمعهم الله وإياه ببدر على غير ميعاد، فأمكنه منهم وسلطه عليهم وأظفره بهم، فقتل أشرافهم وسبى سراتهم ؛ ولهذا قال: (سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا) أي: هكذا عادتنا في الذين كفروا برسلنا وآذوهم: يخرج الرسول من بين أظهرهم: ويأتيهم العذاب. ولولا أنه عليه [الصلاة و] السلام رسول الرحمة، لجاءهم من النقم في الدنيا ما لا قبل لأحد به؛ ولهذا قال تعالى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} [الأنفال: ٣٣].
Denildi ki: Bu ayet, Resûlullah'ı kendi aralarından çıkarmaya yeltenen Kureyş kâfirleri hakkında inmiştir. Allah onları bu ayetle tehdit etmiş ve şayet onu çıkaracak olurlarsa onun ardından Mekke'de ancak pek az kalabileceklerini bildirmiştir. Nitekim öyle de vuku buldu; zira onların kendisine verdikleri eziyet şiddetlendikten sonra aralarından hicret etmesinden sadece bir buçuk yıl geçmişti ki Allah, sözleşmeksizin Bedir'de onları onunla bir araya getirdi, ona onlara karşı imkân verdi, onları onların üzerine musallat kıldı ve ona karşı zafer ihsan etti; böylece ileri gelenlerini öldürdü , reislerini esir aldı . Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا) yani peygamberlerimizi inkâr eden ve onlara eziyet eden kimseler hakkındaki sünnetimiz böyledir: Resûl aralarından çıkar ve azap onlara gelir. Eğer o -aleyhisselâm- rahmet peygamberi olmasaydı, dünyada hiç kimsenin dayanamayacağı cezalar onların başına gelirdi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} [Enfâl: 33] “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir.”
{أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا (٧٩)}.
{أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا (٧٩)} “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl; sabah Kur'an'ını da (sabah namazını da unutma). Çünkü sabah Kur'an'ı (melekler tarafından) şahit olunandır. Gecenin bir kısmında da sadece sana mahsus bir nafile olarak onunla (Kur'an ile) teheccüd namazı kıl; umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama (Makam-ı Mahmûd'a) ulaştırır.”
يقول تعالى لرسوله ﷺ آمرًا له بإقامة الصلوات المكتوبات في أوقاتها: (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ) قيل لغروبها. قاله ابن مسعود، ومجاهد، وابن زيد.
Allah Teâlâ, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e farz namazları vakitlerinde kılmasını emrederek şöyle buyurmaktadır: (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ) Güneşin batması için [kıl] denilmiştir . Bunu İbn Mes'ûd, Mücâhid ve İbn Zeyd söylemiştir.
وقال هُشَيْم، عن مغيرة، عن الشعبي، عن ابن عباس: "دلوكها": زوالها. ورواه نافع، عن ابن عمر. ورواه مالك في تفسيره، عن الزهري، عن ابن عمر. وقاله أبو بَرْزَة الأسلمي وهو رواية أيضًا عن ابن مسعود. ومجاهد. وبه قال الحسن، والضحاك، وأبو جعفر الباقر، وقتادة. واختاره ابن جرير، ومما استشهد عليه ما رواه عن ابن حميد، عن الحكم بن بشير، حدثنا عمرو بن قيس، عن ابن أبي ليلى، [عن رجل]، عن جابر بن عبد الله قال: دعوت رسول الله ﷺ ومن شاء من أصحابه فطعموا عندي، ثم خرجوا حين زالت الشمس، فخرج النبي ﷺ فقال: "اخرج يا أبا بكر، فهذا حين دلكت الشمس".
Hüşeym, Mugīre'den, o Şa'bî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "Onun dülûku (دلوكها), zevale ermesidir (batıya meyletmesidir)." Bunu Nâfi', İbn Ömer'den; Mâlik de tefsirinde Zührî'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Bunu Ebû Berze el-Eslemî de söylemiştir; bu aynı zamanda İbn Mes'ûd ve Mücâhid'den de bir rivayettir. Hasan[-ı Basrî], Dahhâk, Ebû Ca'fer el-Bâkır ve Katâde de bu görüştedir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve delil olarak İbn Humeyd'den, o Hakem b. Beşîr'den naklettiği şu rivayeti zikretmiştir: Bize Amr b. Kays, İbn Ebî Leylâ'dan, [o bir adamdan], o da Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabından dilediği kimseleri [yemeğe] davet ettim, yanımda yemek yediler. Sonra güneş zevale erdiğinde çıktılar. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp şöyle buyurdu: «Çık ey Ebû Bekir, zira bu, güneşin dülûk ettiği (zevale erdiği) vakittir.»
ثم رواه عن سهل بن بكار، عن أبي عَوَانة، عن الأسود بن قيس، عن نبيح العنزي، عن جابر عن رسول الله ﷺ، نحوه. فعلى هذا تكون هذه الآية دخل فيها أوقات الصلاة الخمسة فمن قوله: (لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ) وهو: ظلامه، وقيل: غروب الشمس، أخذ منه الظهر والعصر والمغرب والعشاء، وقوله [تعالى] : (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ) يعني: صلاة الفجر.
Sonra bunu Sehl b. Bekkâr'dan, o Ebû Avâne'den, o el-Esved b. Kays'tan, o Nübeyh el-Anezî'den, o Câbir'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Buna göre beş vakit namazın vakitleri bu ayete dâhil olmaktadır. Zira O'nun: (لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ) -ki [gasak] gecenin karanlığıdır; güneşin batışı olduğu da söylenmiştir- kavlinden öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazları çıkarılmıştır. [Allah Teâlâ'nın] : (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ) kavli ise sabah namazı demektir.
وقد ثبتت السنة عن رسول الله ﷺ تواترًا من أفعاله وأقواله بتفاصيل هذه الأوقات، على ما عليه عمل أهل الإسلام اليوم، مما تلقوه خلفًا عن سلف، وقرنًا بعد قرن، كما هو مقرر في مواضعه، ولله الحمد.
Sünnet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fiilî ve kavlî olarak tevatür yoluyla, bugün İslâm ehlinin uyguladığı ve nesilden nesle, asırdan asra tevarüs ettiği şekliyle bu vakitlerin ayrıntılarını sabit kılmıştır; nitekim bu husus kendi yerlerinde karara bağlanmıştır, hamd Allah'a mahsustur.
(إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) قال الأعمش، عن إبراهيم، عن ابن مسعود -وعن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁ ، عن النبي ﷺ في هذه الآية: (إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) قال: "تشهده ملائكة الليل وملائكة النهار" .
(إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) el-A'meş, İbrâhim'den, o İbn Mes'ûd'dan; [ayrıca] Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anhümâ- , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu: (إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Ona gece melekleri ile gündüz melekleri şahitlik ederler" .
وقال البخاري: حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن أبي سلمة -وسعيد بن المسيب، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "فضل صلاة الجميع على صلاة الواحد خمس وعشرون درجة، وتجتمع ملائكة الليل وملائكة النهار في صلاة الفجر". ويقول أبو هريرة: اقرءوا إن شئتم: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) .
Buhârî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi, ez-Zührî'den, o Ebû Seleme ile Saîd b. el-Müseyyeb'den, onlar Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletti: "Cemaatle kılınan namazın tek başına kılınan namaza üstünlüğü yirmi beş derecedir. Sabah namazında ise gece melekleri ile gündüz melekleri toplanırlar." Ebû Hüreyre der ki: İsterseniz: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) [ayetini] okuyun .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أسباط، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ -وحدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ في قوله: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) قال: "تشهده ملائكة الليل، وملائكة النهار".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Esbât anlattı, bize el-A'meş anlattı, İbrâhim'den, o İbn Mes'ûd'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den; yine bize el-A'meş anlattı, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den O'nun: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) kavli hakkında şöyle buyurduğunu nakletti: "Ona gece melekleri ile gündüz melekleri şahitlik ederler."
ورواه الترمذي، والنسائي، وابن ماجه، ثلاثتهم عن عُبَيْد بن أسباط بن محمد، عن أبيه، به وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bunu Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin her üçü de Ubeyd b. Esbât b. Muhammed'den, o babasından bu isnadla rivayet ettiler . Tirmizî: "Hasen sahihtir" dedi.
وفي لفظ في الصحيحين، من طريق مالك، عن أبي الزِّناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: " يتعاقبون فيكم ملائكة الليل وملائكة النهار، ويجتمعون في صلاة الصبح وفي صلاة العصر، فَيَعْرُجُ الذين باتوا فيكم فيسألهم -وهو أعلم بكم -كيف تركتم عبادي؟ فيقولون: أتيناهم وهم يصلون، وتركناهم وهم يصلون" وقال عبد الله بن مسعود: يجتمع الحرسان في صلاة الفجر، فيصعد هؤلاء ويقيم هؤلاء.
Sahîhayn'da geçen bir lafızda Mâlik tarikinden, Ebü'z-Zinâd'dan, el-A'rec'den, Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe bulunurlar; sabah namazında ve ikindi namazında bir araya gelirler. Sonra geceyi sizin aranızda geçirenler [semaya] yükselirler. Onları en iyi bilen Kendisi olduğu halde [Rableri] onlara: "Kullarımı ne halde bıraktınız?" diye sorar. Onlar da: "Onların yanına vardığımızda namaz kılıyorlardı, onlardan ayrıldığımızda da namaz kılıyorlardı" derler.» Abdullah b. Mes'ûd da şöyle demiştir: Sabah namazında iki muhafız [melek grubu] bir araya gelir; bunun üzerine bunlar [semaya] yükselir, şunlar ise [yeryüzünde] kalırlar.
وكذا قال إبراهيم النَّخَعي، ومجاهد، وقتادة، وغير واحد في تفسير هذه الآية.
Bu ayetin tefsirinde İbrâhim en-Nehaî, Mücâhid, Katâde ve pek çok kimse de böyle söylemiştir.
وأما الحديث الذي رواه ابن جرير هاهنا -من حديث الليث بن سعد، عن زيادة، عن محمد بن كعب القرظي، عن فضالة بن عُبيد، عن أبي الدرداء، عن رسول الله ﷺ، فذكر حديث النزول وأنه تعالى يقول: "من يستغفرني أغفر له، من يسألني أعطه ، من يدعني فأستجيب له حتى يطلع الفجر". فلذلك يقول: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) فيشهده الله، وملائكة الليل، وملائكة النهار -فإنه تفرد به زيادة، وله بهذا حديث في سنن أبي داود .
İbn Cerîr'in burada rivayet ettiği hadise gelince; Leys b. Sa'd hadisinden, Ziyâde'den, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, Fedâle b. Ubeyd'den, Ebü'd-Derdâ'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nüzûl hadisini zikrederek Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Benden bağışlanma dileyeni bağışlarım, benden bir şey isteyene veririm , bana dua edenin duasına şafak sökünceye kadar icabet ederim." İşte bu sebeple: (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا) buyurmuştur ki; O'na Allah, gece melekleri ve gündüz melekleri şahitlik ederler . Bu hadisi rivayet etmekte Ziyâde tek kalmıştır ve onun bu konuda Sünen-i Ebî Dâvûd'da bir hadisi vardır .
وقوله: (وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ) أمر له بقيام الليل بعد المكتوبة، كما ورد في صحيح مسلم، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه سئل: أي الصلاة أفضل بعد المكتوبة؟ قال: "صلاة الليل" .
O'nun: (وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ) kavli, farz namazdan sonra gece namazı kılmasını emretmektedir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Farz namazdan sonra hangi namaz daha faziletlidir?" diye sorulmuş, O da: "Gece namazıdır" buyurmuştur .
ولهذا أمر تعالى رسوله بعد المكتوبات بقيام الليل، فإن التهجد: ما كان بعد نوم. قاله علقمة، والأسود وإبراهيم النخعي، وغير واحد وهو المعروف في لغة العرب. وكذلك ثبتت الأحاديث عن رسول الله ﷺ: أنه كان يتهجد بعد نومه، عن ابن عباس، وعائشة، وغير واحد من الصحابة، ﵃، كما هو مبسوط في موضعه ، ولله الحمد والمنة.
Bu sebeple Allah Teâlâ, Resûlüne farz namazlardan sonra gece namazı kılmayı emretmiştir. Zira teheccüd: Uykudan sonra kalkılarak kılınandır. Bunu Alkame, el-Esved, İbrâhim en-Nehaî ve pek çok kimse söylemiştir ve Arap dilinde bilinen anlamı da budur. Aynı şekilde İbn Abbâs, Âişe ve sahabeden -radıyallâhu anhüm- pek çok kimseden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uykusundan sonra teheccüde kalktığına dair hadisler sabit olmuştur; nitekim bu husus kendi yerinde etraflıca anlatılmıştır , hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقال الحسن البصري: هو ما كان بعد العشاء. ويحمل على ما بعد النوم.
Hasan-ı Basrî ise: "O, yatsıdan sonra kılınandır" demiştir. Bu da uykudan sonra kılınan anlamına hamledilir .
واختلف في معنى قوله: (نَافِلَةً لَكَ) فقيل: معناه أنك مخصوص بوجوب ذلك وحدك، فجعلوا قيام الليل واجبًا في حقه دون الأمة. رواه العوفي عن ابن عباس، وهو أحد قولي العلماء، وأحد قولي الشافعي، ﵀، واختاره ابن جرير.
O'nun: (نَافِلَةً لَكَ) kavlinin anlamında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Bunun anlamı, bunun sadece sana farz kılınmış olmasıdır. Böylece gece namazını ümmete değil, sadece O'na farz kılmışlardır. Bunu el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki bu, âlimlerin iki görüşünden biri ve Şâfiî'nin -rahimehullâh- iki kavlinden biridir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقيل: إنما جعل قيام الليل في حقه نافلة على الخصوص؛ لأنه قد غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأخر، وغيرهُ من أمته إنما يكفر عنه صلواته النوافل الذنوب التي عليه، قاله مجاهد، وهو في المسند عن أبي أمامة الباهلي، ﵁ .
Yine denildi ki: Gece namazı O'nun hakkında özellikle nafile kılınmıştır; çünkü O'nun geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır. Ümmetinden başkalarının nafile namazları ise ancak üzerlerindeki günahlara kefaret olur. Bunu Mücâhid söylemiştir ve bu, el-Müsned'de Ebû Ümâme el-Bâhilî'den -radıyallâhu anh- rivayet edilmiştir .
وقوله: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) أي: افعل هذا الذي أمرتك به، لنقيمك يوم القيامة مقاما يحسدك فيه الخلائق كلهم وخالقهم، ﵎.
O'nun: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) kavli yani: Sana emrettiğim bu ameli yap ki, kıyamet günü seni bütün yaratılmışların ve onların Yaratıcısı'nın -celle celâlüh- gıpta edeceği bir makama ulaştıralım.
قال ابن جرير: قال أكثر أهل التأويل: ذلك هو المقام الذي يقومه ﷺ يوم القيامة للشفاعة للناس، ليريحهم ربهم من عظيم ما هم فيه من شدة ذلك اليوم.
İbn Cerîr dedi ki: Tefsir ehlinin çoğu şöyle demiştir: Bu makam, kıyamet gününde Rablerinin onları o günün şiddetli sıkıntısından kurtarması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara şefaat etmek üzere geçeceği makamdır.
ذكر من قال ذلك: حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن
Bunu söyleyenlerin zikri: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da...
صلة بن زُفَر، عن حذيفة قال: يجمع الناس في صعيد واحد، يسمعهم الداعي وينفذهم البصر، حفاة عُراة كما خلقوا قيامًا، لا تكلم نفس إلا بإذنه، ينادى: يا محمد، فيقول: "لبيك وسعدَيك، والخير في يديك، والشر ليس إليك، والمهديّ من هَدَيْت، وعبدك بين يديك، وبك وإليك، لا منجى ولا ملجأ منك إلا إليك، تباركت وتعاليت، سبحانك رب البيت". فهذا المقام المحمود الذي ذكره الله ﷿ .
Sıla b. Züfer'den, o Huzeyfe'den rivayet etti ki şöyle demiştir: İnsanlar tek bir düzlükte toplanırlar. Çağırıcı sesini onlara işittirir ve bakış onları bütünüyle kuşatır. Yaratıldıkları gibi yalınayak, çıplak ve ayakta dururlar. O'nun izni olmadan hiçbir nefis konuşamaz. 'Ey Muhammed!' diye nida edilir. O da: 'Emrindeyim, huzurundayım, bütün hayır Sen'in ellerindedir, şer Sana nispet edilmez. Doğru yolda olan Sen'in hidayet ettiğindir. Kulun Sen'in huzurundadır, Sen'in yardımınla varım ve Sana döneceğim. Sen'den kaçacak ve Sen'den sığınılacak yer ancak yine Sen'sin. Sen mübarek ve yücesin, Beyt'in Rabbi olan Sen münezzehsin' der. İşte Allah Azze ve Celle'nin zikrettiği Makam-ı Mahmûd budur .
ثم رواه عن بُنْدَار، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن أبي إسحاق، به . وكذا رواه عبد الرزاق عن معمر والثوري، عن أبي إسحاق، به .
Sonra bunu Bündâr'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan bu isnadla rivayet etmiştir . Abdürrezzâk da Ma'mer ve es-Sevrî'den, onlar da Ebû İshâk'tan bu isnadla rivayet etmiştir .
وقال ابن عباس: هذا المقام المحمود مقام الشفاعة. وكذا قال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد. وقاله الحسن البصري.
İbn Abbâs dedi ki: Bu Makam-ı Mahmûd, şefaat makamıdır. İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den böyle nakletmiştir. Hasan-ı Basrî de bunu söylemiştir.
وقال قتادة: هو أول من تنشق عنه الأرض ، وأول شافع، وكان أهل العلم يرون أنه المقام المحمود الذي قال الله: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا)
Katâde dedi ki: O, kabri yarılarak yerden ilk çıkacak olan ve ilk şefaat edecek olandır. İlim ehli, Allah'ın: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) buyurduğu Makam-ı Mahmûd'un bu olduğu görüşündeydiler.
قلت: لرسول الله ﷺ تسليمًا تشريفات [يوم القيامة] لا يشركه فيها أحد، وتشريفات لا يساويه فيها أحد؛ فهو أول من تنشق عنه الأرض ويبعث راكبا إلى المحشر، وله اللواء الذي آدم فمن دُونَه تحت لوائه، وله الحوض الذي ليس في الموقف أكثر واردًا منه، وله الشفاعة العظمى عند الله ليأتي لفصل القضاء بين الخلائق، وذلك بعدما يسأل الناس آدم ثم نوحًا ثم إبراهيم ثم موسى ثم عيسى، فكل يقول: "لست لها" حتى يأتوا إلى محمد ﷺ فيقول: "أنا لها، أنا لها" كما سنذكر ذلك مفصلا في هذا الموضع، إن شاء الله تعالى. ومن ذلك أنه يشفع في أقوام قد أمر بهم إلى النار، فيردون عنها. وهو أول الأنبياء يقضي بين أمته، وأولهم إجازة على الصراط بأمته. وهو أول شفيع في الجنة، كما ثبت في صحيح مسلم. وفي حديث الصور: أن المؤمنين كلهم لا يدخلون الجنة إلا بشفاعته وهو أول داخل إليها وأمته قبل الأمم كلهم. ويشفع في رفع درجات أقوام لا تبلغها أعمالهم. وهو صاحب الوسيلة التي هي أعلى منزلة في الجنة، لا تليق إلا له. وإذا أذن الله تعالى في الشفاعة للعصاة شفع الملائكة والنبيون والمؤمنون، فيشفع هو في خلائق لا يعلم عدتهم إلا الله، ولا يشفع أحد مثله ولا يساويه في ذلك. وقد بسطت ذلك مستقصى في آخر كتاب "السيرة" في باب الخصائص، ولله الحمد والمنة.
Derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için [kıyamet gününde] hiçbir kimsenin kendisine ortak olamayacağı şerefler ve hiçbir kimsenin kendisine denk olamayacağı üstünlükler vardır. Zira o, kabri yarılarak yerden ilk çıkacak olan ve mahşer yerine binekli olarak sevk edilecek olandır. Âdem ve ondan sonrakilerin sancağı altında bulunacağı [Livâü'l-hamd] sancağının sahibidir. Mahşer yerinde su almaya gelenlerin en çok olacağı havzın sahibidir. Yaratılanlar arasında cứu fasl-ı kazânın (nihai hükmün) verilmesi adına Allah katındaki en büyük şefaatin (Şefâat-i Uzmâ) sahibidir. Bu durum, insanların sırasıyla Âdem'den, sonra Nûh'tan, sonra İbrâhim'den, sonra Mûsâ'dan, sonra da Îsâ'dan [şefaat] istemeleri, her birinin: "Ben buna ehil değilim" demesi ve nihayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmelerinden sonra gerçekleşecektir. O da: "Ben buna ehilim, ben buna ehilim!" buyuracaktır; nitekim bunu Allah Teâlâ dilerse bu yerde ayrıntılı olarak zikredeceğiz. Yine bunlardan biri de cehenneme sevki emredilmiş birtakım topluluklar hakkında şefaat etmesi ve onların oradan geri çevrilmesidir. O, ümmeti hakkında hüküm verilecek peygamberlerin ilki ve ümmetiyle beraber Sırat'ı ilk geçecek olandır. Sahîh-i Müslim'de sabit olduğu üzere cennete girmek için ilk şefaat edecek olandır. Sûr hadisinde geçtiğine göre, müminlerin tamamı cennete ancak onun şefaatiyle gireceklerdir; cennete ilk giren o ve diğer bütün ümmetlerden önce giren de onun ümmetidir. Amellerinin kendilerini eriştiremediği birtakım toplulukların derecelerinin yükseltilmesi için de şefaat eder. O, cennette yalnızca kendisine lâyık olan en yüksek mertebe olan Vesîle'nin sahibidir. Allah Teâlâ günahkârlara şefaat edilmesine izin verdiğinde melekler, peygamberler ve müminler şefaat ederler; o ise sayısını ancak Allah'ın bildiği pek çok mahlûkata şefaat eder. Hiç kimse onun gibi şefaat edemez ve bu hususta hiç kimse ona denk olamaz. Ben bu konuyu es-Sîre kitabının sonunda "el-Hasâis" bölümünde etraflıca açıklamıştım; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
ولنذكر الآن الأحاديث الواردة في المقام المحمود، وبالله المستعان:
Şimdi Makam-ı Mahmûd hakkında vârid olan hadisleri zikredelim; yardım ancak Allah'tandır :
قال البخاري: حدثنا إسماعيل بن أبان، حدثنا أبو الأحوص، عن آدم بن علي، سمعت ابن عمر [يقول] : إن الناس يصيرون يوم القيامة جُثًا، كل أمة تتبع نبيها، يقولون: يا فلان اشفع، يا فلان اشفع حتى تنتهي الشفاعة إلى النبي ﷺ، فذلك يوم يبعثه الله مقامًا محمودًا .
Buhârî dedi ki: Bize İsmâil b. Ebân anlattı, bize Ebü'l-Ahvas anlattı, Âdem b. Ali'den, o da İbn Ömer'i [şöyle derken] işitmiştir: Kıyamet gününde insanlar diz üstü çökmüş bir hâle gelirler; her ümmet kendi peygamberine tâbi olur ve: 'Ey falan, şefaat et! Ey falan, şefaat et!' derler. Nihayet şefaat etme Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşır. İşte o gün, Allah'ın O'nu Makam-ı Mahmûd'a ulaştırdığı gündür .
ورواه حمزة بن عبد الله، عن أبيه، عن النبي ﷺ.
Bunu Hamza b. Abdillâh, babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.
قال ابن جرير: حدثني محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، حدثنا شعيب بن الليث، حدثنى الليث، عن عبيد الله بن أبي جعفر أنه قال: سمعت حمزة بن عبد الله بن عمر يقول: سمعت عبد الله بن عمر يقول: قال رسول الله ﷺ "إن الشمس لَتدنو حتى يبلغ العَرَقُ نصفَ الأذن، فبينما هم كذلك استغاثوا بآدم، فيقول: لست صاحب ذلك، ثم بموسى فيقول كذلك، ثم بمحمد فيشفع بين الخلق ، فيمشي حتى يأخذ بحلقة باب الجنة، فيومئذ يبعثه الله مقامًا محمودًا". [يحمده أهل الجنة كلهم] .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, bize Şuayb b. el-Leys anlattı, bana el-Leys anlattı, Ubeydullâh b. Ebî Ca'fer'den, o dedi ki: Hamza b. Abdillâh b. Ömer'i şöyle derken işittim: Abdullah b. Ömer'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Güneş o kadar yaklaşır ki ter kulak memesi hizasına ulaşır . Onlar bu haldeyken Âdem'den yardım dilerler . O: 'Ben bu makamın sahibi değilim' der. Sonra Mûsâ'ya giderler, o da aynı şeyi söyler. Sonra Muhammed'e gelirler, O da yaratılmışlar arasında şefaat eder . Yürür ve nihayet cennet kapısının halkasını tutar. İşte o gün Allah O'nu Makam-ı Mahmûd'a ulaştırır." [Bütün cennet ehli O'na hamdeder] .
وهكذا رواه البخاري في "الزكاة" عن يحيى بن بُكَيْر، وعبد الله بن صالح، كلاهما عن الليث بن سعد، به ، وزاد "فيومئذ يبعثه الله مقامًا محمودًا، بحمده أهل الجمع كلهم".
Buhârî de bunu "ez-Zekât" bölümünde Yahyâ b. Bükeyr ve Abdullah b. Sâlih'ten, her ikisi de Leys b. Sa'd'dan bu isnadla rivayet etmiş ve: "İşte o gün Allah O'nu Makam-ı Mahmûd'a ulaştırır ve bütün toplananlar O'na hamdeder" ilavesini yapmıştır.
قال البخاري: وحدثنا علي بن عَيَّاش، حدثنا شعيب بن أبي حَمْزة، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله؛ أن رسول الله ﷺ قال: "من قال حين يسمع النداء: اللهم رب هذه الدعوة التامة، والصلاة القائمة، آت محمدا الوسيلة والفضيلة، وابعثه مقامًا محمودًا الذي وعدته، حَلَّت له شفاعتي يوم القيامة". انفرد به دون مسلم .
Buhârî dedi ki: Bize Ali b. Ayyâş anlattı, bize Şuayb b. Ebî Hamza anlattı, Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim ezanı işittiği zaman: 'Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allahım! Muhammed'e vesileyi ve fazileti ver; O'nu vadettiğin Makam-ı Mahmûd'a ulaştır' derse, kıyamet günü şefaatim ona helal olur." Müslim hariç sadece o rivayet etmiştir .
حديث أبيّ:
Übeyy'in Hadisi:
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر الأزدي، حدثنا زهير بن محمد، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن الطفيل بن أبي بن كعب، عن أبيه، عن النبي ﷺ قال: "إذا كان يوم القيامة، كنت إمام الأنبياء وخطيبهم، وصاحب شفاعتهم غير فَخْر" .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebû Âmir el-Ezdî anlattı, bize Züheyr b. Muhammed anlattı, Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o Tufeyl b. Übeyy b. Ka'b'dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Kıyamet günü olduğunda ben peygamberlerin imamı, onların hatibi ve övünme olmaksızın onların şefaat sahibi olacağım" .
وأخرجه الترمذي، من حديث أبي عامر عبد الملك بن عَمْرو العَقَديّ، وقال: "حسن صحيح ". وابن ماجه من حديث عبد الله بن محمد بن عقيل به. وقد قدمنا في حديث: "أبي بن كعب" في قراءة القرآن على سبعة أحرف، قال رسول الله ﷺ في آخره: "فقلت: اللهم، اغفر لأمتي، اللهم اغفر لأمتي، وأخرت الثالثة ليوم يرغب إليّ فيه الخلق، حتى إبراهيم ﵇".
Bunu Tirmizî, Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr el-Akadî'nin rivayetinden tahrîc etmiş ve: "Hasen sahihtir" demiştir. İbn Mâce de bunu Abdullah b. Muhammed b. Akîl rivayetinden nakletmiştir. Kur'an'ın yedi harf üzere okunması konusundaki Übeyy b. Ka'b hadisinde daha önce aktarmıştık; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun sonunda şöyle buyurmuştur: «Ben de: 'Allah'ım, ümmetimi bağışla! Allah'ım, ümmetimi bağışla!' dedim. Üçüncüsünü ise İbrâhim aleyhisselâm da dâhil olmak üzere bütün mahlûkatın bana rağbet edeceği [benden şefaat isteyeceği] gün için erteledim.»
حديث أنس بن مالك:
Enes b. Mâlik'in Hadisi:
قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا سعيد بن أبي عَرُوبة، حدثنا قتادة، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "يجتمع المؤمنون يوم القيامة، فيلهمون ذلك فيقولون: لو استشفعنا إلى ربنا، فأراحنا من مكاننا هذا. فيأتون آدم فيقولون: يا آدم، أنت أبو البشر، خلقك الله بيده، وأسجد لك ملائكته، وعلمك أسماء كلّ شيء، فاشفع لنا إلى ربك حتى يريحنا من مكاننا هذا. فيقول لهم آدم: لست هناكم، ويذكر ذنبه الذي أصاب، فيستحيي ربه، ﷿، من ذلك، ويقول: ولكن ائتوا نوحًا، فإنه أول رسول بعثه الله إلى أهل الأرض. فيأتون نوحًا فيقول: لست هناكم، ويذكر خطيئة سؤاله ربه ما ليس له به علم، فيستحيي ربه من ذلك، ولكن ائتوا إبراهيم خليل الرحمن. فيأتونه فيقول: لست هناكم، ولكن ائتوا موسى، عبدًا كلمه الله، وأعطاه التوراة. فيأتون موسى فيقول: لست هناكم، ويذكر لهم النفس التي قتل بغير نفس فيستحيي ربه من ذلك، ولكن ائتوا عيسى عبد الله ورسوله، وكلمته وروحه، فيأتون عيسى فيقول: لست هناكم، ولكن ائتوا محمدًا عبدًا غُفِرَ له ما تقدم من ذنبه وما تأخر فيأتوني". قال الحسن هذا الحرف : "فأقوم فأمشي بين سِماطين من المؤمنين". قال أنس: "حتى أستأذن على ربي، فإذا رأيت ربي وقعت له -أو: خررت -ساجدًا لربي، فيدعني ما شاء الله أن يدعني". قال: "ثم يقال: ارفع محمد، قل يسمع، واشفع تشفع، وسل تعطه. فأرفع رأسي، فأحمده بتحميد يُعَلِّمُنيه، ثم أشفع فيحدّ لي حدًا، فأدخلهم الجنة": "ثم أعود إليه الثانية، فإذا رأيت ربي وقعت -أو: خررت -ساجدًا لربي، فيدعني ما شاء الله أن يدعني. ثم يقال: ارفع محمد، قل يسمع، وسل تعطه، واشفع تشفع. فأرفع رأسي فأحمده بتحميد يُعَلِّمُنيه، ثم أشفع فيحدّ لي حدًا، فأدخلهم الجنة، ثم أعود في الثالثة؛ فإذا رأيت ربي وقعت -أو: خررت -ساجدًا لربي، فيدعني ما شاء الله أن يدعني، ثم يقال: ارفع محمد، قل يسمع، وسل تعطه، واشفع تشفع. فأرفع رأسي فأحمده بتحميد يُعَلِّمُنيه ثم أشفع فيحد لي حدًا فأدخلهم الجنة. ثم أعود الرابعة فأقول: يا رب، ما بقي إلا من حبسه القرآن". فحدثنا أنس بن مالك أن النبي ﷺ قال: "فيخرج من النار من قال: لا إله إلا الله وكان في قلبه من الخير ما يزن شعيرة، ثم يخرج من النار من قال: لا إله إلا الله وكان في قلبه من الخير ما يزن بُرَّة ثم يخرج من النار من قال: لا إله إلا الله وكان في قلبه من الخير ما يزن ذرة".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Saîd b. Ebî Arûbe anlattı, bize Katâde anlattı, Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Müminler kıyamet gününde toplanırlar ve bu durum kendilerine ilham edilir. 'Keşke Rabbimiz katında şefaat dilesek de bizi bulunduğumuz bu yerden kurtarsa' derler. Âdem'e gelirler ve: 'Ey Âdem, sen insanların babasısın , Allah seni kendi eliyle yarattı, meleklerini sana secde ettirdi ve sana her şeyin ismini öğretti. Bizi bulunduğumuz bu yerden kurtarması için Rabbine bizim adımıza şefaat et' derler. Âdem onlara: 'Ben sizin bu talebinize ehil değilim' der ve işlemiş olduğu günahı zikreder, bundan dolayı Rabbi Azze ve Celle'den haya eder ve: 'Fakat siz Nûh'a gidin; zira o, Allah'ın yeryüzü halkına gönderdiği ilk elçidir' der. Nûh'a gelirler, o da: 'Ben sizin bu talebinize ehil değilim' der ve hakkında bilgisi olmadığı bir şeyi Rabbinden isteme hatasını zikredip bundan dolayı Rabbinden haya eder: 'Fakat siz Rahmân'ın dostu İbrâhim'e gidin' der. İbrâhim'e gelirler, o da: 'Ben sizin bu talebinize ehil değilim, fakat siz Allah'ın kendisiyle konuştuğu ve Tevrat'ı verdiği bir kul olan Mûsâ'ya gidin' der. Mûsâ'ya gelirler, o da: 'Ben sizin bu talebinize ehil değilim' der ve kendilerine bir cana karşılık olmaksızın öldürdüğü nefsi zikreder , bundan dolayı Rabbinden haya eder: 'Fakat siz Allah'ın kulu, elçisi, kelimesi ve ruhu olan Îsâ'ya gidin' der. Îsâ'ya gelirler, o da: 'Ben sizin bu talebinize ehil değilim, fakat siz geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmış bir kul olan Muhammed'e gidin' der. Bunun üzerine bana gelirler." Hasan bu cümleyi şöyle söyledi : "Ben de kalkıp müminlerden oluşan iki saf arasında yürürüm." Enes dedi ki: "Nihayet Rabbimin huzuruna çıkmak için izin isterim. Rabbimi gördüğümde O'nun için -veya: Rabbime- secdeye kapanırım. Allah beni bırakmak istediği kadar [secdede] bırakır." Buyurdu ki: "Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed, söyle dinlensin, şefaat et şefaatin kabul edilsin, iste sana verilsin' denilir. Başımı kaldırır ve O'nun bana öğreteceği bir hamd ile O'na hamdederim. Sonra şefaat ederim ve O benim için bir sınır belirler; ben de onları cennete koyarım. Sonra ikinci kez O'na dönerim . Rabbimi gördüğümde O'nun için -veya: Rabbime- secdeye kapanırım . Allah beni bırakmak istediği kadar [secdede] bırakır. Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed, söyle dinlensin, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin' denilir. Başımı kaldırır ve O'nun bana öğreteceği bir hamd ile O'na hamdederim. Sonra şefaat ederim ve O benim için bir sınır belirler; ben de onları cennete koyarım. Sonra üçüncü kez dönerim; Rabbimi gördüğümde O'nun için -veya: Rabbime- secdeye kapanırım. Allah beni bırakmak istediği kadar [secdede] bırakır. Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed, söyle dinlensin, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin' denilir. Başımı kaldırır ve O'nun bana öğreteceği bir hamd ile O'na hamdederim. Sonra şefaat ederim ve O benim için bir sınır belirler; ben de onları cennete koyarım. Sonra dördüncü kez döner ve: 'Ey Rabbim, geriye sadece Kur'an'ın hapsettikleri kaldı' derim." Enes b. Mâlik bize Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Bunun üzerine 'Lâ ilâhe illallâh' diyen ve kalbinde bir arpa ağırlığınca hayır bulunan kimse ateşten çıkarılır; sonra 'Lâ ilâhe illallâh' diyen ve kalbinde bir buğday tanesi ağırlığınca hayır bulunan kimse ateşten çıkarılır; sonra 'Lâ ilâhe illallâh' diyen ve kalbinde bir zerre ağırlığınca hayır bulunan kimse ateşten çıkarılır."
أخرجاه [في الصحيح] من حديث سعيد، به وهكذا رواه الإمام أحمد، عن عفان، عن حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس بطوله.
Her ikisi [Buhârî ve Müslim] [Sahîh'lerinde] Saîd'in hadisinden bu [isnadla] tahric etmişlerdir. İmâm Ahmed de bu hadisi Affân'dan, o Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit'ten, o da Enes'ten uzunca rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يونس بن محمد، حدثنا حرب بن ميمون أبو الخطاب الأنصاري، عن النضر بن أنس، عن أنس قال: حدثني نبي الله ﷺ قال: "إني لقائم أنتظر أمتي تعبر الصراط، إذ جاءني عيسى، ﵇، فقال: هذه الأنبياء قد جاءتك يا محمد يسألون -أو قال: يجتمعون إليك -ويَدْعُون الله أن يفرق بين جميع الأمم إلى حيث يشاء الله، لغمّ ما هم فيه، فالخلق مُلجَمون بالعرق، فأما المؤمن فهو عليه كالزكْمَة، وأما الكافر فيغشاه الموت، فقال: انتظر حتى أرجع إليك. فذهب نبي الله ﷺ فقام تحت العرش، فلقي ما لم يلق مَلَك مصطفى ولا نبي مرسل. فأوحى الله، ﷿، إلى جبريل: أن اذهب إلى محمد، وقل له: ارفع رأسك، وسل تُعطَه، واشفع تشفع. فشفَعتُ في أمتي: أن أخرج من كل تسعة وتسعين إنسانًا واحدًا. فما زلت أتردد إلى ربي، ﷿، فلا أقوم منه مقامًا إلا شفعت، حتى أعطاني الله من ذلك، أن قال: يا محمد، أَدْخِلْ [من أمتك] من خلق الله، ﷿، من شهد أن لا إله إلا الله يومًا واحدًا مخلصًا ومات على ذلك " .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Harb b. Meymûn Ebü'l-Hattâb el-Ensârî anlattı, en-Nadr b. Enes'ten, o Enes'ten rivayet etti ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle anlattı: "Ben ümmetimin Sırat'tan geçmesini beklemek üzere ayakta dururken Îsâ -aleyhisselâm- bana gelip: 'İşte peygamberler sana geldiler ey Muhammed, senden talepte bulunuyorlar -veya: etrafında toplanıyorlar- ve içinde bulundukları sıkıntıdan dolayı Allah'ın bütün ümmetleri dilediği yere ayırması için dua ediyorlar; zira insanlar tere batmış durumdadır, mümine gelince ter onun üzerinde nezle gibidir, kâfiri ise ölüm gibi kuşatır' dedi. Peygamber: 'Sana dönünceye kadar bekle' buyurdu. Sonra Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem gidip Arş'ın altında durdu ve seçilmiş hiçbir meleğin ve gönderilmiş hiçbir peygamberin nail olmadığı tecellilere nail oldu. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle, Cebrâil'e şöyle vahyetti: 'Muhammed'e git ve ona: Başını kaldır, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin de.' Ben de ümmetim hakkında her doksan dokuz kişiden birini çıkarmak üzere şefaat ettim. Rabbim Azze ve Celle'ye müracaat edip durdum; O'nun huzurunda her durduğumda mutlaka şefaat ettim; nihayet Allah bana lütufta bulunup: 'Ey Muhammed, Allah Azze ve Celle'nin yarattıklarından bir gün bile ihlasla Lâ ilâhe illallâh'a şehadet edip bu hal üzere ölen kimseleri [ümmetinden] [cennete] koy' buyurdu" .
حديث بريدة، ﵁:
Büreyde'nin -radıyallâhu anh- Hadisi:
قال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا الأسود بن عامر، أخبرنا أبو إسرائيل، عن الحارث بن حَصِيرة، عن ابن بُرَيْدة، عن أبيه: أنه دخل على معاوية، فإذا رجل يتكلم، فقال بريدة: يا معاوية، تأذن لي في الكلام؟ فقال: نعم -وهو يرى أنه يتكلم بمثل ما قال الآخر -فقال بريدة: سمعتُ رسولَ الله ﷺ يقول: "إني لأرجو أن أشفع يوم القيامة عدد ما على الأرض من شجرة ومدرة". قال: فترجوها أنت يا معاوية، ولا يرجوها عليّ، ﵁؟! .
İmâm Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize el-Esved b. Âmir anlattı, bize Ebû İsrâîl haber verdi, el-Hâris b. Hasîra'dan, o İbn Büreyde'den, o babasından rivayet etti ki: O, Muâviye'nin yanına girdi; o esnada bir adam konuşuyordu. Büreyde: 'Ey Muâviye, konuşmama izin verir misin?' dedi. Muâviye -onun da diğer adamın söylediğine benzer konuşacağını zannederek-: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Büreyde dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kıyamet gününde yeryüzündeki ağaç ve kesek sayısı kadar insana şefaat etmeyi ümit ediyorum." [Büreyde devamla]: 'Sen bunu ümit ediyorsun da ey Muâviye, Ali -radıyallâhu anh- ümit etmiyor mu?!' dedi .
حديث ابن مسعود:
İbn Mes'ûd'un Hadisi:
قال الإمام أحمد: حدثنا عارم بن الفضل، حدثنا سعيد بن زيد، حدثنا علي بن الحكم البُنَاني، عن عثمان، عن إبراهيم، عن علقمة والأسود، عن ابن مسعود قال: جاء ابنا مُلَيْكَة إلى النبي ﷺ فقالا إن أمَّنا [كانت] تكرم الزوج، وتعطف على الولد -قال: وذكر الضيف -غير أنها كانت وأدت في الجاهلية؟ فقال: "أمكما في النار". قال: فأدبرا والسوء يرى في وجوههما، فأمر بهما فَرُدَّا، فَرَجَعَا والسرور يرى في وجوههما؛ رجاء أن يكون قد حدث شيء، فقال: "أمي مع أمكما". فقال رجل من المنافقين: وما يغني هذا عن أمه شيئًا! ونحن نطأ عقبيه. فقال رجل من الأنصار -ولم أر رجلا قط أكثر سؤالا منه-: يا رسول الله، هل وعدك ربك فيها أو فيهما؟. قال: فظن أنه من شيء قد سمعه، فقال: "ما شاء الله ربي وما أطمعني فيه، وإني لأقوم المقام المحمود يوم القيامة". فقالَ الأنصاري: يا رسول الله، وما ذاك المقام المحمود؟ قال: " ذاك إذا
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ârim b. el-Fadl anlattı, bize Saîd b. Zeyd anlattı, bize Ali b. el-Hakem el-Bünânî, Osmân'dan, o İbrâhim'den, o Alkame ve el-Esved'den, [onlar da] İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o şöyle demiştir: Müleyke'nin iki oğlu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Bizim annemiz kocasına ikram eder [idi], çocuğuna şefkat gösterirdi -[râvi] dedi ki: Misafiri de zikretti- ancak o, Câhiliye döneminde [kız çocuğunu] diri diri toprağa gömmüştü [durumu nedir]?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Anneleriniz cehennemdedir» buyurdu. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Yüzlerinde keder görülür bir halde arkalarını dönüp gittiler. Bunun üzerine [Resûlullah] onların çağrılmasını emretti ve geri getirildiler. [Hakkında yeni] bir durum gerçekleşmiş olması ümidiyle yüzlerinde sevinç belirmiş olarak geri döndüler. [Resûlullah]: «Benim annem de sizin annenizle birliktedir» buyurdu. Münafıklardan bir adam: "Biz onun peşinden giderken, bu zat kendi annesine bile hiçbir fayda sağlamıyor!" dedi. Ensâr'dan -ondan daha çok soru soran bir kimseyi asla görmediğim- bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, Rabbin onun veya o ikisi hakkında sana bir vaatte bulundu mu?" dedi. [Râvi] dedi ki: [Resûlullah] onun [bu soruyu] işittiği bir şeyden ötürü sorduğunu düşündü ve: «Rabbim ne dilediyse o oldu, beni bu konuda ümitlendirmedi; şüphesiz ben kıyamet günü Makâm-ı Mahmûd'da duracağım» buyurdu. Ensârî: "Ey Allah'ın Resûlü, o Makâm-ı Mahmûd nedir?" diye sordu. [Resûlullah]: «O, sizlerin...» buyurdu.
جيء بكم حفاة عراة غرلا فيكون أول من يكسى إبراهيم، ﵇، فيقول: اكسوا خليلي. فيؤتى بريطتين بيضاوين، فيلبسهما ثم يقعده مستقبل العرش، ثم أوتي بكسوتي فألبسها، فأقوم عن يمينه مقامًا لا يقومه أحد، فيغبطني فيه الأولون والآخرون. ويفتح نهر من الكوثر إلى الحوض". فقال المنافقون: إنه ما جرى ماء قط إلا على حال أو رضراض. فقال رسول الله ﷺ "حاله المسك، ورضراضه التُّوم". [قال المنافق: لم أسمع كاليوم. قلَّما جرى ماء قط على حال أو رضراض، إلا كان له نبتة. فقال الأنصاري: يا رسول الله، هل له نبت؟ قال "نعم، قضبان الذهب"] . قال المنافق: لم أسمع كاليوم، فأنه قلما ينبت قضيب إلا أورق، وإلا كان له ثمر! قال الأنصاري: يا رسول الله، هل له ثمرة؟ قال: "نعم، ألوان الجوهر، وماؤه أشد بياضًا من اللبن، وأحلى من العسل، من شرب منه شربةً لا يظمأ بعده، ومن حرمه لم يَرْوَ بعده" .
yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak getirildiğiniz zamandır. İlk giydirilecek olan İbrâhim'dir -aleyhisselâm-. Allah: 'Dostumu giydirin' buyurur. Beyaz iki kumaş getirilir ve onları giyer; sonra Arş'a doğru oturtulur. Sonra benim elbisem getirilir, onu giyerim ve O'nun sağ tarafında hiç kimsenin duramayacağı bir makamda dururum; öncekiler ve sonrakiler bana gıpta ederler. Havz'a doğru Kevser'den bir nehir akıtılır.' Münafıklar: 'Hiçbir su yoktur ki balçık veya çakıl taşları üzerinde akmasın' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onun balçığı misk, çakıl taşları ise incidir' buyurdu. [Münafık: 'Bugünkü gibisini hiç işitmedim; balçık ve çakıl üzerinde akan hiçbir su yoktur ki etrafında bitki olmasın!' dedi. Ensârî zat: 'Ey Allah'ın Resûlü, onun bitkisi var mıdır?' diye sordu. 'Evet, altın çubuklardır' buyurdu.] Münafık: 'Bugünkü gibisini hiç işitmedim; biten her çubuk mutlaka yapraklanır veya meyve verir!' dedi. Ensârî zat: 'Ey Allah'ın Resûlü, onun meyvesi var mıdır?' diye sordu. Peygamber: 'Evet, mücevher çeşitleridir; suyu sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır. Ondan bir yudum içen bir daha asla susamaz, ondan mahrum kalan ise bir daha asla suya kanamaz' buyurdu .
وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا يحيى بن سَلَمَة بن كُهَيْل، عن أبيه، عن أبي الزّعْرَاء، عن عبد الله قال: ثم يأذن الله، ﷿، في الشفاعة، فيقوم روح القدس جبريل، ثم يقوم إبراهيم خليل الله، ثم يقوم عيسى أو موسى -قال أبو الزعراء: لا أدري أيهما -قال: ثم يقوم نبيكم ﷺ رابعًا، فيشفع لا يشفع أحد بعده أكثر مما شفع، وهو المقام المحمود الذي قال الله ﷿: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) .
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Yahyâ b. Seleme b. Küheyl, babasından, o Ebü'z-Za'râ'dan, o da Abdullah'tan rivayet etti ki şöyle demiştir: Sonra Allah Azze ve Celle şefaate izin verir. Önce Rûhu'l-Kudüs Cebrâil kalkar, sonra Allah'ın dostu İbrâhim kalkar, sonra Îsâ veya Mûsâ kalkar -Ebû'z-Za'râ: Hangisi olduğunu bilmiyorum dedi-. Abdullah dedi ki: Sonra dördüncü olarak Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem kalkar ve öyle bir şefaat eder ki, O'ndan sonra hiç kimse O'nun şefaat ettiğinden daha fazlasına şefaat edemez. İşte Allah Azze ve Celle'nin: (عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) buyurduğu Makam-ı Mahmûd budur .
حديث كعب بن مالك، ﵁:
Ka'b b. Mâlik'in -radıyallâhu anh- Hadisi:
قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن عبد ربه، حدثنا محمد بن حرب، حدثنا الزبيدي، عن الزهري، عن عبد الرحمن بن عبد الله [بن كعب] بن مالك، عن كعب بن مالك أن رسول الله ﷺ قال: "يبعث الناس يوم القيامة، فأكون أنا وأمتي على تل، ويكسوني ربي، ﷿، حلة خضراء ثم يؤذن لي فأقول ما شاء الله أن أقول، فذلك المقام المحمود" .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Abdirabbih anlattı, bize Muhammed b. Harb anlattı, bize ez-Zübeydî anlattı, ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Abdillâh [b. Ka'b] b. Mâlik'ten, o Ka'b b. Mâlik'ten rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde insanlar diriltilir. Ben ve ümmetim bir tepe üzerinde bulunuruz. Rabbim Azze ve Celle bana yeşil bir elbise giydirir . Sonra bana izin verilir ve ben Allah'ın söylememi dilediği sözleri söylerim; işte Makam-ı Mahmûd budur" .
حديث أبي الدرداء، ﵁:
Ebü'd-Derdâ'nın -radıyallâhu anh- Hadisi:
قال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا يزيد بن أبي حبيب، عن عبد الرحمن ابن جُبَير، عن أبي الدرداء، قال: قال رسول الله ﷺ: "أنا أول من يؤذن له بالسجود يوم القيامة، وأنا أول من يؤذن له أن يرفع رأسه، فأنظر إلى ما بين يدي، فأعرف أمتي من بين الأمم، ومن خلفي مثل ذلك، وعن يميني مثل ذلك، وعن شمالي مثل ذلك". فقال رجل: يا رسول الله، كيف تعرف أمتك من بين الأمم، فيما بين نوح إلى أمتك؟ قال: "هم غرّ مُحَجَّلُون، من أثر الوضوء، ليس أحد كذلك غيرهم، وأعرفهم أنهم يُؤتَونَ كتبهم بأيمانهم، وأعرفهم تسعى بين أيديهم ذريتهم".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Yezîd b. Ebî Habîb anlattı, Abdurrahman b. Cübeyr'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde secde etmesine izin verilecek ilk kişi ben olacağım ve başını kaldırmasına izin verilecek ilk kişi de ben olacağım. Önüme bakıp diğer ümmetler arasından kendi ümmetimi tanıyacağım; arkamdan, sağımdan ve solumdan da aynı şekilde [onları tanıyacağım].» Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Nûh'tan senin ümmetine kadar [gelip geçmiş bunca] ümmet arasından kendi ümmetini nasıl tanıyacaksın?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onlar, abdest izinden dolayı yüzleri ve uzuvları apak parıldayan (a'zâsı nurlu) kimselerdir; onlardan başka hiç kimsede bu özellik bulunmaz. Bir de onları, amel defterlerinin kendilerine sağ taraflarından verilmesiyle tanırım; yine onları, zürriyetlerinin önlerinde koşmasıyla tanırım.»
حديث أبي هريرة، ﵁:
Ebû Hüreyre'nin -radıyallâhu anh- Hadisi:
قال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا أبو حَيَّان، حدثنا أبو زُرْعَة بن عمرو بن جرير، عن أبي هريرة، قال: أتي رسول الله ﷺ بلحم، فَرُفع إليه الذراع -وكانت تعجبه -فَنَهَسَ منها نَهْسة ، ثم قال: "أنا سيد الناس يوم القيامة، وهل تدرون ممّ ذاك؟ يجمع الله الأولين والآخرين في صعيد واحد، يُسْمعهم الداعي ويَنفذُهم البصر، وتدنو الشمس فيبلغ الناس من الغمّ والكرب ما لا يطيقون ولا يحتملون. فيقول بعض الناس لبعض: [ألا ترون إلى ما أنتم فيه؟ ألا ترون إلى ما قد بلغكم؟ ألا تنظرون من يشفع لكم إلى ربكم ﷿؟ فيقول بعض الناس لبعض] : أبوكم آدم!.
İmâm Ahmed -rahimehullâh- dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Ebû Hayyân anlattı, bize Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr anlattı, Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e et getirildi ve O'na kürek eti ikram edildi -ki bundan hoşlanırdı-; ondan bir lokma kopardı ve sonra şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde ben insanların efendisiyim. Bunun nedenini bilir misiniz? Allah öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplar. Çağırıcı sesini onlara işittirir ve bakış onları bütünüyle kuşatır. Güneş yaklaşır ve insanlar güç yetiremeyecekleri, dayanamayacakları bir sıkıntı ve kedere düşerler. İnsanlar birbirlerine: [İçinde bulunduğunuz hali görmüyor musunuz? Başınıza gelenleri görmüyor musunuz? Rabbiniz Azze ve Celle katında size şefaat edecek birine bakmaz mısınız? derler. Birbirlerine]: 'Babanız Âdem [var]!' derler.
فيأتون آدم، فيقولون: يا آدم، أنت أبو البشر، خلقك الله بيده، ونفخ فيك من روحه، وأمر الملائكة فسجدوا لك؛ فاشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فيقول آدم: إن ربي قد غضب اليوم غضبًا لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإنه نهاني عن الشجرة فعصيته، نفسي، نفسي، نفسي! اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى نوح.
Âdem'e gelirler ve: 'Ey Âdem, sen insanların babasısın, Allah seni kendi eliyle yarattı, sana kendi ruhundan üfledi ve meleklere emredip onlar da sana secde ettiler; Rabbine bizim adımıza şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. Âdem der ki: 'Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki, O bundan önce asla böylesine gazaplanmamıştır ve bundan sonra da asla böylesine gazaplanmayacaktır. O bana o ağacı yasaklamıştı, ben ise O'na asi oldum; nefsim, nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, Nûh'a gidin.'
فيأتون نوحًا فيقولون: يا نوح، أنت أول الرسل إلى أهل الأرض، وسماك الله عبدًا شكورًا، اشفع لنا إلى ربك، ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فيقول نوح: إن ربي قد غضب اليوم غضبًا لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، وإنه كانت لي دعوة على قومي، نفسي، نفسي، نفسي! اذهبوا إلى غيري، اذهبوا إلى إبراهيم.
Nûh'a gelirler ve: 'Ey Nûh, sen yeryüzü halkına gönderilen elçilerin ilProgisin, Allah seni çok şükreden bir kul olarak isimlendirdi, Rabbine bizim adımıza şefaat et, içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. Nûh der ki: 'Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki, O bundan önce asla böylesine gazaplanmamıştır ve bundan sonra da asla böylesine gazaplanmayacaktır. Benim kavmim aleyhine yaptığım bir beddua vardı; nefsim, nefsim, nefsim! Benden başkasına gidin, İbrâhim'e gidin.'
فيأتون إبراهيم فيقولون: يا إبراهيم، أنت نبي الله وخليله من أهل الأرض، [اشفع لنا إلى ربك] ألا ترى ما نحن فيه؟ ألا ترى ما قد بلغنا؟ فيقول: إن ربي قد غضب اليوم غضبًا لم يغضب قبله مثله، ولن يغضب بعده مثله، فذكر كذباته نفسي، نفسي، نفسي [اذهبوا إلى غيري] اذهبوا إلى موسى.
İbrâhim'e gelirler ve: 'Ey İbrâhim, sen Allah'ın peygamberi ve yeryüzü halkı içinden O'nun dostusun, [Rabbine bizim adımıza şefaat et] , içinde bulunduğumuz hali görmüyor musun? Başımıza gelenleri görmüyor musun?' derler. O da der ki: 'Rabbim bugün öyle bir gazaplandı ki, O bundan önce asla böylesine gazaplanmamıştır ve bundan sonra da asla böylesine gazaplanmayacaktır' ve [tevillerle söylediği] sözlerini zikreder; 'Nefsim, nefsim, nefsim! [Benden başkasına gidin] , Mûsâ'ya gidin.'