{وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا (٢٠)}
{وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا (٢٠)} “Böylece, aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri: «Ne kadar kaldınız?» dedi. «Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık» dediler. [Sonunda şöyle] dediler: «Kaldığınız süreyi Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın, onun hangi yiyeceği daha temizse size ondan bir rızık getirsin. Çok nazik ve dikkatli davransın, sakın sizi hiç kimseye sezdirmesin. Çünkü onlar size üstün gelirlerse, ya sizi taşlayarak öldürürler yahut da dinlerine döndürürler ki o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz.»”
يقول تعالى: وكما أرقدناهم بعثناهم صحيحة أبدانهم وأشعارهم وأبشارهم، لم يفقدوا من أحوالهم وهيئاتهم شيئًا، وذلك بعد ثلاثمائة سنة وتسع سنين؛ ولهذا تساءلوا بينهم: (كَمْ لَبِثْتُمْ)؟ أي: كم رقدتم؟ (قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ) كأنه كان دخولهم إلى الكهف في أول نهار، واستيقاظهم كان في آخر نهار؛ ولهذا استدركوا فقالوا: (أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ) أي: الله أعلم بأمركم، وكأنه حصل لهم نوع تَرَدّد في كثرة نومهم، فالله أعلم، ثم عدلوا إلى الأهم في أمرهم إذ ذاك وهو احتياجهم إلى الطعام والشراب، فقالوا: (فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ) أي: فضتكم هذه. وذلك أنهم كانوا قد استصحبوا معهم دراهم من منازلهم لحاجتهم إليها، فتصدقوا منها وبقي منها؛ فلهذا قالوا: (فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ) أي: مدينتكم التي خرجتم منها والألف واللام للعهد.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onları uyuttuğumuz gibi, bedenleri, saçları ve tenleri tastamam sağlıklı halde, durumlarından ve heyetlerinden hiçbir şey kaybetmemiş olarak uyandırdık. Bu da üç yüz dokuz sene sonraydı. İşte bu yüzden aralarında: (كَمْ لَبِثْتُمْ) “Ne kadar kaldınız?” yani ne kadar uyudunuz diye birbirlerine sordular. (قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ) “«Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık» dediler.” Zira mağaraya girişleri gündüzün ilk vakitlerinde, uyanışları ise gündüzün son vaktinde olmuş gibiydi. Bu sebeple durumu düzeltip: (أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ) “«Yahut bir günün bir kısmı kadar» dediler. [Sonra da:] «Kaldığınız süreyi Rabbiniz daha iyi bilir» dediler.” Yani durumunuzu Allah en iyi bilendir. Sanki uykularının çokluğu hususunda kendilerinde bir tür tereddüt hasıl olmuştu; doğrusunu Allah bilir. Sonra o anki durumlarında kendileri için daha önemli olana , yani yeme ve içme ihtiyaçlarına yöneldiler ve şöyle dediler: (فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ) “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla gönderin.” Yani şu gümüşünüzle. Çünkü onlar ihtiyaç duydukları için evlerinden yanlarına dirhemler almışlardı; bunlardan bir kısmını tasadduk etmişler, bir kısmı da kalmıştı. İşte bundan ötürü: (فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ) “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin” dediler. Yani içinden çıktığınız kendi şehrinize [gönderin]. [Kelimenin başındaki] elif-lâm ahd içindir.
(فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا) أي: أطيب طعامًا، كقوله: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} [النور: ٢١] وقوله {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى} [الأعلى: ١٤] ومنه الزكاة التي تُطَيب المال وتطهره. وقيل: أكثر طعامًا، ومنه زكا الزرع إذا كثر، قال الشاعر:
(فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا) “Baksın, onun hangi yiyeceği daha temizse”; yani en temiz, en helal yiyeceği hangisiyse. Nitekim: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} [en-Nûr: 21] “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbiri ebediyen arınamazdı” ve {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى} [el-A'lâ: 14] “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” ayetlerinde de bu anlamdadır. Malı güzelleştirip temizleyen zekât da bu köktendir. Bir görüşe göre de: En çok yiyeceği hangisiyse demektir; nitekim ekin çoğaldığında (زَكَا الزَّرْعُ) denilir. Şair şöyle demiştir:
قَبَاِئُلنا سَبْعٌ وَأَنْتُمْ ثَلاثَةٌ … وَللسَّبْعُ أزْكَى مِنْ ثَلاثٍ وَأطْيَبُ
Bizim kabilelerimiz yedi, siz ise üçsünüz … Yedi, elbette üçten daha çok ve daha iyidir.
والصحيح الأول؛ لأن مقصودهم إنما هو الطيب الحلال، سواء كان قليلا أو كثيرا.
Doğru olan birinci görüştür; çünkü onların maksadı, az veya çok olsun, ancak temiz ve helal olanı almaktır.
وقوله (وَلْيَتَلَطَّفْ) أي: في خروجه وذهابه، وشرائه وإيابه، يقولون: وَلْيَتَخَفَّ كل ما يقدر عليه (وَلا يُشْعِرَنَّ) أي: ولا يعلمن (بِكُمْ أَحَدًا * إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ) أي: إن علموا بمكانكم، (يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ) يعنون أصحاب دقيانوس، يخافون منهم أن يطلعوا على مكانهم، فلا يزالون يعذبونهم بأنواع العذاب إلى أن يعيدوهم في ملتهم التي هم عليها أو
[Allah Teâlâ'nın] {وَلْيَتَلَطَّفْ} “Ve dikkatli davransın” buyruğu; yani çıkışında, gidişinde, alışverişinde ve dönüşünde [dikkatli olsun demektir]. Şöyle demektedirler: Gücünün yettiği her şekilde gizlensin. {وَلا يُشْعِرَنَّ} Yani: [Yerinizi] kimseye hissettirmesin, {بِكُمْ أَحَدًا * إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ} “Sizi hiç kimseye sezdirmesin. Çünkü onlar şayet size muttali olurlarsa (yerinizi öğrenirlerse), sizi taşlayarak öldürürler” yani yerinizi öğrenirlerse. {يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ} “Sizi taşlayarak öldürürler yahut kendi dinlerine döndürürler”; bununla Dikyanus'un adamlarını kastetmektedirler. Onların yerlerini öğrenmelerinden, sonra da kendilerini [o kâfirlerin] üzerinde bulundukları dinlerine döndürünceye yahut [ölünceye kadar] çeşitli işkencelerle durmaksızın azap etmelerinden korkuyorlardı.
يموتوا، وإن واتَوهم على العود في الدين فلا فلاح لكم في الدنيا ولا في الآخرة، ولهذا قال (وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا).
ölmelerinden [korkuyorlardı]. Şayet [onların] dine dönme teklifine uyarlarsa, dünyada da ahirette de sizin için kurtuluş yoktur. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur : (وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا).
{وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١)}
{وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١)} “Böylece, Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kopacağından hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye [insanları] onlardan haberdar ettik. O sırada onlar, kendi aralarında gençlerin durumunu tartışıyorlardı. Dediler ki: «Üzerlerine bir bina yapın; Rableri onları daha iyi bilir.» Onların işine galip gelenler ise: «Mutlaka üzerlerine bir mescid edineceğiz» dediler.”
يقول تعالى: (وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ) أي: أطلعنا عليهم الناس (لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا)
Allah Teâlâ buyuruyor ki: (وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ) “Böylece [insanları] onlardan haberdar ettik”; yani insanları onlara muttali kıldık, (لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا) “Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kopacağından hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye.”
ذكر غير واحد من السلف أنه كان قد حصل لأهل ذلك الزمان شك في البعث وفي أمر القيامة. وقال عكرمة: كان منهم طائفة قد قالوا: تبعث الأرواح ولا تبعث الأجساد. فبعث الله أهل الكهف حجة ودلالة وآية على ذلك.
Selef'ten birden fazla kişi, o devrin insanlarında öldükten sonra dirilme ve kıyamet meselesi hakkında bir şüphe meydana geldiğini zikretmiştir. İkrime: Onlardan bir grup: Ruhlar diriltilir fakat bedenler diriltilmez, demişti. Allah da buna bir hüccet , delil ve ayet olsun diye Ashâb-ı Kehf'i diriltti, demiştir.
وذكروا أنه لما أراد أحدهم الخروج ليذهب إلى المدينة، في شراء شيء لهم ليأكلوه، تنكر وخرج يمشي في غير الجادة، حتى انتهى إلى المدينة، وذكروا أن اسمها دقسوس وهو يظن أنه قريب العهد بها، وكان الناس قد تبدلوا قرنًا بعد قرن، وجيلا بعد جيل، وأمة بعد أمة، وتغيرت البلاد ومن عليها، كما قال الشاعر:
Zikrettiklerine göre: İçlerinden biri yemek için onlara bir şey satın almak üzere şehre gitmek istediğinde kılık değiştirdi ve ana yolun dışından yürüyerek şehre kadar vardı. Şehrin adının Daksûs olduğunu zikretmişlerdir. O, şehrin yakın bir zaman önceki hali üzere olduğunu sanıyordu; halbuki insanlar asır asır, nesil nesil ve millet millet değişmiş, belde ve üzerindekiler başkalaşmıştı. Nitekim şair şöyle demiştir:
أما الدّيارُ فَإنَّها كَديارهِم … وَأرَى رجالَ الحَي غَيْرَ رجَاله
Diyara gelince, o onların diyarı gibidir … Fakat kabilenin adamlarını başkaları olarak görmekteyim.
فجعل لا يرى شيئًا من معالم البلد التي يعرفها، ولا يعرف أحدًا من أهلها، لا خواصها ولا عوامها، فجعل يتحير في نفسه ويقول: لعل بي جنونًا أو مسًا، أو أنا حالم، ويقول: والله ما بي شيء من ذلك، وإن عهدي بهذه البلدة عشية أمس على غير هذه الصفة. ثم قال: إن تعجيل الخروج من هاهنا لأولى لي. ثم عمد إلى رجل ممن يبيع الطعام، فدفع إليه ما معه من النفقة، وسأله أن يبيعه بها طعامًا. فلما رآها ذلك الرجل أنكرها وأنكر ضَرْبها، فدفعها إلى جاره، وجعلوا يتداولونها بينهم ويقولون: لعل هذا قد وجد كنزا. فسألوه عن أمره، ومن أين له هذه النفقة؟ لعله وجدها من كنز. ومن أنت؟ فجعل يقول: أنا من أهل هذه المدينة وعهدي بها عشية أمس وفيها دقيانوس. فنسبوه إلى الجنون، فحملوه إلى وليّ أمرهم، فسأله عن شأنه وعن أمره حتى أخبرهم بأمره، وهو متحير في حاله، وما هو فيه. فلما أعلمهم بذلك قاموا معه إلى الكهف: مُتَوَلّى البلد وأهلها، حتى انتهى بهم إلى الكهف، فقال: دعوني حتى أتقدمكم في الدخول لأعلم أصحابي،
Bunun üzerine bildiği şehir alametlerinden hiçbir şey göremez oldu. Şehir halkından ne ileri gelenlerini ne de sıradan insanlarını tanıyordu. Kendi kendine hayretler içinde kalarak: «Acaba bende bir delilik veya cin çarpması mı var, yoksa ben rüyada mıyım?» diyor, sonra da: «Vallahi bende bunlardan hiçbir şey yok; daha dün akşam bu beldeden ayrıldığımda durum bundan bambaşkaydı» diyordu. Sonra: «Buradan bir an önce çıkmam benim için daha evladır» dedi. Ardından yiyecek satan bir adama yönelip yanındaki parayı ona verdi ve bununla kendisine yiyecek satmasını istedi. O adam parayı görünce onu ve üzerindeki sikke baskısını yadırgadı; parayı komşusuna verdi. Parayı aralarında elden ele dolaştırıp: «Herhalde bu adam bir define bulmuş» demeye başladılar. Ona durumunu ve bu paranın nereden geldiğini sordular: «Herhalde bunu bir defineden buldun. Sen kimsin?» dediler. O da: «Ben bu şehrin halkındanım; daha dün akşam buradaydım ve başında Dekyanus vardı» demeye başladı. Bunun üzerine onu delilikle itham ettiler ve yöneticilerine götürdüler. [Yönetici], o kendi durumuna ve içinde bulunduğu hale şaşıp kalmış bir vaziyetteyken, ona halini ve meselesini sordu; nihayet onlara durumunu anlattı. Durumu kendilerine bildirince, şehrin idarecisi ve halkı onunla birlikte mağaraya doğru gittiler. Nihayet onları mağaraya ulaştırdığında: «Bırakın, arkadaşlarıma haber vermek için içeriye sizden önce ben gireyim» dedi,
فيقال: إنهم لا يدرون كيف ذهب فيه، وأخفى الله عليهم خبره ويقال: بل دخلوا عليهم، ورأوهم وسلم عليهم الملك واعتنقهم، وكان مسلمًا فيما قيل، واسمه تيدوسيس ففرحوا به وآنسوه الكلام، ثم ودعوه وسلموا عليه، وعادوا إلى مضاجعهم، وتوفاهم الله، ﷿، فالله أعلم.
Denildiğine göre: İçeri nasıl gittiğini bilemediler ve Allah onun haberini onlara gizli kıldı . Bir rivayette ise: Bilakis yanlarına girdiler, onları gördüler; melik onlara selam verdi ve onlara sarıldı. Söylendiğine göre o Müslümandı ve adı Teydûsîs idi. Gençler de melike sevindiler ve onunla tatlı tatlı konuştular. Sonra onunla vedalaşıp ona selam verdiler, yataklarına döndüler ve Azîz ve Celîl olan Allah onların canını aldı. En doğrusunu Allah bilir.
قال قتادة: غزا ابن عباس مع حبيب بن مسلمة، فمروا بكهف في بلاد الروم، فرأوا فيه عظامًا، فقال قائل: هذه عظام أهل الكهف؟ فقال ابن عباس: لقد بليت عظامهم من أكثر من ثلاثمائة سنة. رواه ابن جرير.
Katâde dedi ki: İbn Abbas, Habîb b. Mesleme ile birlikte gazaya çıkmıştı ; Rum diyarında bir mağaraya uğradılar ve orada kemikler gördüler. Birisi: «Bunlar Ashâb-ı Kehf'in kemikleri midir?» dedi. İbn Abbas da: «Onların kemikleri üç yüz yıldan daha fazla bir süre önce çürüyüp gitmiştir» dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقوله: (وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ) أي: كما أرقدناهم وأيقظناهم بهيآتهم، أطلعنا عليهم أهل ذلك الزمان (لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ) أي: في أمر القيامة، فمن مثبت لها ومن منكر، فجعل الله ظهورهم على أصحاب الكهف حجة لهم وعليهم (فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ) أي: سدوا عليهم باب كهفهم، وذروهم على حالهم (قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا)
Allah Teâlâ'nın: (وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ) buyruğu; yani onları heyetleri tastamam halde nasıl uyutup uyandırdıysak, o dönemin insanlarını da onlardan haberdar ettik; (لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ) “Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kopacağından hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye. O sırada onlar, kendi aralarında durumlarını tartışıyorlardı.” Yani kıyamet meselesinde; kimisi onu kabul ediyor, kimisi de inkar ediyordu. Allah da Ashâb-ı Kehf'e muttali olmalarını, [inananların] lehine ve [inkar edenlerin] aleyhine bir hüccet kıldı. (فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ) “Dediler ki: «Üzerlerine bir bina yapın; Rableri onları daha iyi bilir.»” Yani mağaralarının kapısını üzerlerine kapatın ve onları halleri üzere bırakın. (قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا) “Onların işine galip gelenler ise: «Mutlaka üzerlerine bir mescid edineceğiz» dediler.”
حكى ابن جرير في القائلين ذلك قولين: أحدهما: أنهم المسلمون منهم. والثاني: أهل الشرك منهم، فالله أعلم
İbn Cerîr, bunu söyleyenler hakkında iki görüş nakletmiştir: Birincisi: Onlar halkın içindeki Müslümanlardır. İkincisi: İçlerindeki şirk ehlidir. En doğrusunu Allah bilir .
والظاهر أن الذين قالوا ذلك هم أصحاب الكلمة والنفوذ. ولكن هل هم محمودون أم لا؟ فيه نظر؛ لأن النبي ﷺ قال: "لعن الله اليهود والنصارى، اتخذوا قبور أنبيائهم وصالحيهم مساجد" يحذر ما فعلوا. وقد روينا عن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁، أنه لما وجد قبر دانيال في زمانه بالعراق، أمر أن يخفى عن الناس، وأن تدفن تلك الرقعة التي وجدوها عنده، فيها شيء من الملاحم وغيرها.
Zahir olan şudur ki, bunu söyleyenler söz ve nüfuz sahibi kimselerdir. Fakat onlar övülmüş kimseler midir, değil midir? Bu tartışmalıdır; çünkü Peygamber ﷺ onların yaptıklarından sakındırarak şöyle buyurmuştur: "Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin; onlar peygamberlerinin ve salihlerinin kabirlerini mescid edindiler" . Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan bize rivayet edildiğine göre: Kendi zamanında Irak'ta Dânyâl'in kabri bulununca, insanlardan gizlenmesini ve yanında buldukları, içinde melâhim (gelecekteki savaşlar) ve diğer şeylerin yer aldığı sahifenin gömülmesini emretmiştir.
{سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ فَلا تُمَارِ فِيهِمْ إِلا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٢٢)}
{سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ فَلا تُمَارِ فِيهِمْ إِلا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٢٢)} “Karanlığa taş atar gibi: «Onlar üçtür, dördüncüleri köpekleridir» diyecekler. «Beştir, altıncıları köpekleridir» diyecekler. «Yedidir, sekizincileri köpekleridir» diyecekler. De ki: «Onların sayılarını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kimseden başkası bilmez.» Artık onlar hakkında üstünkörü bir tartışma dışında münakaşaya girişme ve bunlar hakkında onlardan hiçbirine bir şey sorma.”
يقول تعالى مخبرًا عن اختلاف الناس في عدة أصحاب الكهف، فحكى ثلاثة أقوال، فدل على أنه لا قائل برابع، ولما ضَعَّف القولين الأولين بقوله: (رَجْمًا بِالْغَيْبِ) أي: قول بلا علم، كمن يرمي إلى مكان لا يعرفه، فإنه لا يكاد يصيب، وإن أصاب فبلا قصد، ثم حكى الثالث وسكت عليه أو قرره بقوله: (وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ) دل على صحته، وأنه هو الواقع في نفس الأمر.
Allah Teâlâ, insanların Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkındaki ihtilafını haber vererek üç görüş nakletmiştir. Bu durum, dördüncü bir görüş ileri süren kimsenin bulunmadığına delalet eder. [Allah Teâlâ] ilk iki görüşü {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “Karanlığa taş atar gibi” -yani ilimsizce söylenmiş bir söz; tıpkı bilmediği bir yere atış yapan kimse gibi ki o kimse neredeyse hiç isabet ettiremez, isabet ettirse de kastsız/tesadüfen isabet ettirir- buyruğuyla zayıf saydıktan sonra üçüncü görüşü nakledip bu hususta susmuş veya {وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} “ve sekizincileri köpekleridir” buyruğuyla onu teyit etmiştir. Bu da onun sıhhatine ve işin hakikatinin de bu olduğuna delalet eder.
وقوله: (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ) إرشاد إلى أن الأحسن في مثل هذا المقام رد العلم إلى الله تعالى، إذ لا احتياج إلى الخوض في مثل ذلك بلا علم، لكن إذا أطلعنا على أمر قلنا به، وإلا وَقَفْنَا حيث وقفنا.
Allah Teâlâ'nın: (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ) “De ki: «Onların sayılarını Rabbim daha iyi bilir»” buyruğu, böylesi bir makamda en güzel olanın ilmi Allah Teâlâ'ya havale etmek olduğuna bir irşaddır; zira ilim olmaksızın böylesi bir meseleye dalmaya gerek yoktur. Ancak bize bir husus bildirilirse onu söyleriz, aksi takdirde durduğumuz yerde dururuz.
وقوله: (مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ) أي: من الناس. قال قتادة: قال ابن عباس: أنا من القليل الذي استثنى الله، ﷿، كانوا سبعة. وكذا روى ابن جريج، عن عطاء الخراساني عنه أنه كان يقول: أنا ممن استثنى الله، ويقول: عدتهم سبعة.
(مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ) “Onları pek az kimseden başkası bilmez” buyruğu; yani insanlardan pek azı. Katâde dedi ki: İbn Abbas: «Ben, Azîz ve Celîl olan Allah'ın istisna ettiği o az kişidenim; onlar yedi kişiydi» demiştir. İbn Cüreyc de Atâ el-Horasânî vasıtasıyla ondan rivayetle şöyle demiştir: O: «Ben, Allah'ın istisna ettiği kimselerdenim» der ve «Onların sayısı yedidir» derdi.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار حدثنا عبد الرحمن، حدثنا إسرائيل، عن سِمَاك، عن عكرمة، عن ابن عباس: (مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ) قال: أنا من القليل، كانوا سبعة.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan: (مَا يَعْلَمُهُمْ إِلا قَلِيلٌ) “Onları pek az kimseden başkası bilmez” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: «Ben o az kişidenim; onlar yedi kişiydi.»
فهذه أسانيد صحيحة إلى ابن عباس: أنهم كانوا سبعة، وهو موافق لما قدمناه.
İşte bunlar, İbn Abbas'tan gelen ve onların yedi kişi olduğunu belirten sahih isnadlardır; bu da daha önce takdim ettiğimiz hususa muvafıktır.
وقال محمد بن إسحاق بن يَسَار عن عبد الله بن أبي نَجِيح، عن مجاهد قال: لقد حُدّثتُ أنه كان على بعضهم من حداثة سنه وَضَح الوَرِق. قال ابن عباس: فكانوا كذلك ليلهم ونهارهم في عبادة الله، يبكون ويستغيثون بالله، وكانوا ثمانية نفر: مكسلمينا وكان أكبرهم وهو الذي كلم الملك عنهم، ومجسيميلنينا وتمليخا ومرطونس، وكشطونس، وبيرونس، وديموس، ويطونس وقالوش.
Muhammed b. İshâk b. Yesâr, Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti ki: Bana anlatıldığına göre, yaşlarının küçüklüğünden ötürü bazılarının üzerinde gümüş parlaklığı/ziyneti vardı. İbn Abbas dedi ki: Gece ve gündüzleri Allah'a ibadet halinde böylece geçiyordu; ağlıyor ve Allah'tan yardım diliyorlardı. Sekiz kişiydiler: Mekselmînâ -ki en büyükleriydi ve onlar adına melikle konuşan oydu-, Mecsîmîlnînâ, Temlîhâ , Martûnus, Kaştûnus, Bîrûnus, Dîmûs, Yatûnus ve Kâlûş.
هكذا وقع في هذه الرواية، ويحتمل هذا من كلام ابن إسحاق، أو من بينه وبينه، فإن الصحيح عن ابن عباس أنهم كانوا سبعة، وهو ظاهر الآية. وقد تقدم عن شعيب الجبائي أن اسم كلبهم حمران ، وفي تسميتهم بهذه الأسماء واسم كلبهم نظر في صحته، والله أعلم؛ فإن غالب ذلك مُتَلَقَّى من أهل الكتاب، وقد قال تعالى: (فَلا تُمَارِ فِيهِمْ إِلا مِرَاءً ظَاهِرًا) أي: سهلا هينًا؛ فإن الأمر في معرفة ذلك لا يترتب عليه كبير فائدة (وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا) أي: فإنهم لا علم لهم بذلك إلا ما يقولونه من تلقاء أنفسهم رجما بالغيب، من غير استناد إلى كلام معصوم، وقد جاءك الله يا محمد بالحق الذي لا شك فيه ولا مرية، فهو المقدم الحاكم على كل ما تقدمه من الكتب والأقوال.
Bu rivayette böyle vaki olmuştur; bunun İbn İshâk'ın sözünden yahut onunla [Mücâhid] arasındaki ravilerden olması muhtemeldir. Zira İbn Abbas'tan sahih olarak gelen rivayet onların yedi kişi olduklarıdır ve ayetin zahiri de budur. Daha önce Şuayb el-Cübbâî'den, köpeklerinin adının Humrân olduğu geçmişti. Onların bu isimlerle ve köpeklerinin ismiyle isimlendirilmesinin sıhhati tartışmalıdır, en doğrusunu Allah bilir; zira bunların çoğu Ehl-i Kitap'tan alınmadır. Allah Teâlâ: (فَلا تُمَارِ فِيهِمْ إِلا مِرَاءً ظَاهِرًا) “Artık onlar hakkında üstünkörü bir tartışma dışında münakaşaya girişme” yani kolay ve hafif [bir tartışma yap] buyurmuştur; çünkü bunu bilmek büyük bir fayda doğurmaz. (وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا) “Ve bunlar hakkında onlardan hiçbirine bir şey sorma”; yani çünkü onların, masum bir söze dayanmaksızın gayba taş atarcasına kendi kafalarından söylediklerinden başka bu konuda hiçbir bilgileri yoktur. Ey Muhammed! Allah sana içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan hakkı getirmiştir; dolayısıyla kendisinden önceki bütün kitaplara ve sözlere takdim edilecek ve onlar üzerinde hüküm verecek olan odur.
{وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤)}
{وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤)} “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme. Unuttuğun zaman Rabbini an ve şöyle de: «Umarım ki Rabbim beni, bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır.»”
هذا إرشاد من الله لرسوله صلوات الله وسلامه عليه، إلى الأدب فيما إذا عزم على شيء ليفعله في المستقبل، أن يرد ذلك إلى مشيئة الله، ﷿، علام الغيوب، الذي يعلم ما كان وما يكون، وما لم يكن لو كان كيف كان يكون، كما ثبت في الصحيحين عن أبي هريرة، ﵁، عن رسول الله ﷺ أنه [قال] قال سليمان بن داود ﵉: لأطوفن الليلة على
Bu, Allah Teâlâ'dan Resûlü'ne -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh-, gelecekte yapmaya azmettiği bir hususta bunu gaybları hakkıyla bilen, olmuşu, olanı ve henüz gerçekleşmemiş olanın şayet gerçekleşseydi nasıl olacağını bilen azîz ve celîl olan Allah'ın meşîetine bağlaması hususunda bir edep eğitimidir. Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle [buyurduğu] sabit olmuştur: «Dâvûd oğlu Süleyman aleyhisselâm: "Bu gece..."
سبعين امرأة -وفي رواية تسعين امرأة. وفي رواية: مائة امرأة-تلد كل امرأة منهن غلامًا يقاتل في سبيل الله، فقيل له -وفي رواية: فقال له الملك-قل: إن شاء الله. فلم يقل فطاف بهن فلم تلد منهن إلا امرأة واحدة نصف إنسان"، قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، لو قال: "إن شاء الله" لم يحنث، وكان دركا لحاجته"، وفي رواية: "ولقاتلوا في سبيل الله فرسانًا أجمعون
yetmiş kadını -bir rivayette doksan kadını, bir rivayette yüz kadını- mutlaka dolaşacağım» dedi. Kendisine -bir rivayette: Melek ona- «İnşallah de» denildi. O ise söylemedi ve onları dolaştı; kadınlardan sadece bir tanesi yarım insan [şeklinde] bir çocuk doğurdu." Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, şayet «İnşallah» deseydi yeminini bozmuş olmazdı ve ihtiyacına da kavuşurdu." Bir rivayette: "Ve hepsi de Allah yolunda savaşan birer süvari olurlardı" buyrulmuştur .
وقد تقدم في أول السورة ذكر سبب نزول هذه الآية في قول النبي ﷺ، لما سئل عن قصة أصحاب الكهف: "غدًا أجيبكم". فتأخر الوحي خمسة عشر يومًا، وقد ذكرناه بطوله في أول السورة، فأغنى عن إعادته.
Surenin başında, Ashâb-ı Kehf kıssası sorulduğu zaman Peygamber ﷺ'in: "Yarın size cevap veririm" demesi ve bunun üzerine vahyin on beş gün gecikmesi ile ilgili bu ayetin nüzul sebebi geçmişti; surenin başında bunu uzun uzadıya zikretmiştik, dolayısıyla tekrarına hacet kalmamıştır.
وقوله: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) قيل: معناه إذا نسيت الاستثناء، فاستثن عند ذكرك له. قاله أبو العالية، والحسن البصري.
Allah Teâlâ'nın: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğunun manasının: İstisnayı (inşallah demeyi) unuttuğun vakit, hatırladığında istisna yap, demek olduğu söylenmiştir. Bunu Ebu'l-Âliye ve Hasan-ı Basrî söylemiştir.
وقال هشيم، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس في الرجل يحلف؟ قال: له أن يستثني ولو إلى سنة، وكان يقول: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) في ذلك. قيل للأعمش: سمعته عن مجاهد؟ قال حدثني به ليث بن أبي سليم، يرى ذهب كسائي هذا.
Hüşeym, A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbas'tan yemin eden kişi hakkında: «Bir yıla kadar da olsa istisna yapma hakkı vardır» dediğini nakletmiştir. O, bu hususta: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayetini söylüyordu. A'meş'e: «Bunu Mücâhid'den bizzat işittin mi?» denildi. O da : «Bunu bana Leys b. Ebî Süleym anlattı; bu elbisemin gittiğini görüyor» dedi .
ورواه الطبراني من حديث أبي معاوية، عن الأعمش، به .
Taberânî bunu Ebû Muâviye'nin hadisinden, A'meş yoluyla aynı şekilde rivayet etmiştir .
ومعنى قول ابن عباس: "أنه يستثني ولو بعد سنة" أي: إذا نسي أن يقول في حلفه أو كلامه "إن شاء الله" وذكر ولو بعد سنة، فالسُّنة له أن يقول ذلك، ليكون آتيا بسُنَّة الاستثناء، حتى لو كان بعد الحنث، قاله ابن جرير، ﵀، ونص على ذلك، لا أن يكون [ذلك] رافعًا لحنث اليمين ومسقطًا للكفارة. وهذا الذي قاله ابن جرير، ﵀، هو الصحيح، وهو الأليق بحمل كلام ابن عباس عليه، والله أعلم.
İbn Abbas'ın: «Bir yıl sonra bile olsa istisna yapar» sözünün manası şudur: Yemininde veya sözünde «İnşallah» demeyi unutur ve bir yıl sonra dahi olsa hatırlarsa, istisna sünnetini yerine getirmiş olmak için bunu söylemesi onun adına müstehaptır; bu durum yemini bozduktan sonra olsa bile böyledir. Bunu İbn Cerîr rahimehullâh söylemiş ve açıkça belirtmiştir; yoksa [bu sonradan söyleyiş] yeminin bozulmasını ortadan kaldıran ve kefareti düşüren bir şey değildir. İbn Cerîr rahimehullâh'ın söylediği bu görüş doğru olandır ve İbn Abbas'ın sözünü hamletmeye en layık olanıdır. En doğrusunu Allah bilir.
وقال عكرمة: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) أي: إذا غضبت. وهذا تفسير باللازم.
İkrime: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğunun; öfkelendiğin zaman, demek olduğunu söylemiştir. Bu, lâzımî (dolaylı gereklilik bildiren) bir tefsirdir.
وقد قال الطبراني: حدثنا أحمد بن يحيى الحُلْواني، حدثنا سعيد بن سليمان، عن عباد بن العوام، عن سفيان بن حسين، عن يعلى بن مسلم، عن جابر بن زيد، عن ابن عباس: (وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) أن تقول: إن شاء الله [وهذا تفسير باللازم] .
Taberânî şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Yahyâ el-Hulvânî anlattı, bize Saîd b. Süleyman, Abbâd b. el-Avvâm'dan, o Süfyân b. Hüseyn'den, o Ya'lâ b. Müslim'den, o Câbir b. Zeyd'den, o da İbn Abbas'tan: (وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme. Unuttuğun zaman Rabbini an” ayeti hakkında: «İnşallah demeyi [unuttuğun zaman]» şeklinde rivayet etmiştir . [Bu da lâzımî bir tefsirdir] .
وقال الطبراني: حدثنا محمد بن الحارث الجُبيلي حدثنا صفوان بن صالح، حدثنا الوليد بن
Taberânî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Hâris el-Cübeylî anlattı, bize Safvân b. Sâlih anlattı, bize el-Velîd b.
مسلم، عن عبد العزيز بن حُصَيْن، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله: (وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) أن تقول: إن شاء الله.
Müslim, Abdülazîz b. Husayn'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbas'tan: (وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme. Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu hakkında: «İnşallah demeyi [unuttuğun zaman]» dediğini anlattı.
وروى الطبراني، أيضًا عن ابن عباس في قوله: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) الاستثناء، فاستثن إذا ذكرت. وقال: هي خاصة برسول الله ﷺ، وليس لأحد منا أن يستثني إلا في صلة من يمينه ثم قال: تَفَرَّد به الوليد، عن عبد العزيز بن الحصين .
Taberânî, yine İbn Abbas'tan: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu hakkında: «İstisnayı unuttuğun vakit, hatırladığında istisna yap» dediğini rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bu, Resûlullah ﷺ'e mahsustur; bizden birinin ise ancak yeminine bitişik olarak istisna yapma hakkı vardır. Sonra [Taberânî]: «Bunu Abdülazîz b. el-Husayn'dan rivayette Velîd tek kalmıştır» demiştir .
ويحتمل في الآية وجه آخر، وهو أن يكون الله، ﷿، قد أرشد من نسي الشيء في كلامه إلى ذكر الله تعالى؛ لأن النسيان منشؤه من الشيطان، كما قال فتى موسى: {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} [الكهف: ٦٣] وذكر الله تعالى يطرد الشيطان، فإذا ذهب الشيطان ذهب النسيان، فذكر الله تعالى سبب للذكر ؛ ولهذا قال: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ).
Ayet hakkında diğer bir vecih daha muhtemeldir ki o da: Azîz ve Celîl olan Allah'ın, sözünde bir şeyi unutan kimseyi Allah Teâlâ'yı zikretmeye yönlendirmiş olmasıdır; zira unutmanın kaynağı şeytandır. Nitekim Mûsâ'nın genç arkadaşı: {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} [el-Kehf: 63] “Bunu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” demiştir. Allah Teâlâ'yı zikretmek ise şeytanı kovar; şeytan gittiğinde de unutkanlık gider. Dolayısıyla Allah Teâlâ'yı zikretmek hatırlamaya sebeptir; işte bu yüzden: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ) “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyurmuştur.
وقوله: (وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لأقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا) أي: إذا سئُلت عن شيء لا تعلمه، فاسأل الله فيه، وتوجه إليه في أن يوفقك للصواب والرشد [في ذلك] وقيل غير ذلك في تفسيره، والله أعلم.
(وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لأقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا) “Ve şöyle de: «Umarım ki Rabbim beni, bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır»” buyruğu; yani bilmediğin bir şey sana sorulduğu zaman, o hususta Allah'a niyazda bulun ve [o meselede] seni doğruya ve isabete muvaffak kılması için O'na yönel, demektir. Tefsirinde bundan başka şeyler de söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
{وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦)}
{وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦)} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da ilave ettiler. De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur. O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.»”
هذا خبَر من الله تعالى لرسوله ﷺ بمقدار ما لبث أصحاب الكهف في كهفهم، منذ أرقدهم الله إلى أن بعثهم وأعثر عليهم أهل ذلك الزمان، وأنه كان مقداره ثلاثمائة [سنة] وتسع سنين بالهلالية، وهي ثلاثمائة سنة بالشمسية، فإن تفاوت ما بين كل مائة [سنة] بالقمرية إلى الشمسية ثلاث سنين؛ فلهذا قال بعد الثلاثمائة: (وَازْدَادُوا تِسْعًا)
Bu, Allah Teâlâ'dan Resûlü ﷺ'e; Allah'ın onları uyuttuğu andan dirilttiği ve o devrin insanlarını onlardan haberdar ettiği zamana kadar Ashâb-ı Kehf'in mağaralarında ne kadar kaldıklarına dair bir haberdir. Bu sürenin hilâlî (kamerî) yıla göre üç yüz dokuz [yıl] , şemsî (güneş) yılına göre ise üç yüz yıl olduğu haber verilmektedir. Çünkü kamerî yılla güneş yılı arasında her yüz [yılda] üç yıllık bir fark vardır; işte bu yüzden üç yüzün ardından: (وَازْدَادُوا تِسْعًا) “ve dokuz [yıl] da ilave ettiler” buyurmuştur.
وقوله: (قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا) أي: إذا سئلت عن لبثهم وليس عندك [علم] في ذلك وتوقيف من الله، ﷿ فلا تتقدم فيه بشيء، بل قل في مثل هذا: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: لا يعلم ذلك إلا هو أو من أطلعه الله عليه من خَلْقه، وهذا الذي قلناه، عليه غير واحد من علماء التفسير كمجاهد، وغير واحد من السلف والخلف.
Allah Teâlâ'nın: (قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا) “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir»” buyruğu; yani onların kalış süreleri sana sorulduğunda, bu konuda senin yanında bir [bilgi] ve Azîz ve Celîl olan Allah'tan bir bildirim yoksa bu hususta ileri bir söz söyleme; bilakis böylesi bir durumda şöyle de: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir.” Yani bunu ancak O veya yaratıklarından Allah'ın muttali kıldığı kimse bilebilir. Söylediğimiz bu görüş, Mücâhid gibi birden çok tefsir âlimi ile selef ve haleften pek çok kimsenin üzerinde olduğu görüştür.
وقال قتادة في قوله: (وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا) هذا قول أهل الكتاب،
Katâde, { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha kattılar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bu, Ehl-i Kitab'ın sözüdür;
وقد رده الله تعالى بقوله: (قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا) قال: وفي قراءة عبد الله: "وقالوا: ولبثوا"، يعني أنه قاله الناس
Allah Teâlâ: (قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا) “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir»” buyruğuyla bunu reddetmiştir, demiştir. Dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde ise: "Ve dediler ki: Kaldılar" şeklindedir; yani bunu insanların söylediğini kastetmektedir .
وهكذا قال -كما قال قتادة-مُطرَف بن عبد الله.
Mutarrıf b. Abdillâh da -Katâde'nin dediği gibi- böyle söylemiştir.
وفي هذا الذي زعمه قتادة نظر، فإن الذي بأيدي أهل الكتاب أنهم لبثوا ثلاثمائة سنة من غير تسع، يعنون بالشمسية، ولو كان الله قد حكى قولهم لما قال: (وَازْدَادُوا تِسْعًا) وظاهر الآية إنما هو من إخبار الله، لا حكاية عنهم. وهذا اختيار ابن جرير، ﵀. ورواية قتادة قراءة ابن مسعود منقطعة، ثم هي شاذة بالنسبة إلى قراءة الجمهور فلا يحتج بها، والله أعلم.
Katâde'nin bu ileri sürdüğü görüşte tutarsızlık vardır; zira Ehl-i Kitab'ın elinde bulunan [bilgiye göre] onlar dokuz yıl olmaksızın üç yüz yıl kalmışlardır; yani güneş yılını kastederler. Şayet Allah onların sözünü nakletmiş olsaydı: (وَازْدَادُوا تِسْعًا) “ve dokuz [yıl] da ilave ettiler” buyurmazdı. Ayetin zahiri ise ancak Allah'ın haberi olup onlardan bir nakil değildir. İbn Cerîr rahimehullâh'ın tercihi de budur. Katâde'nin İbn Mes'ûd kıraati olarak rivayet ettiği rivayet ise münkatıdır; ayrıca cumhurun kıraatine nispetle şâz bir kıraattir, binaenaleyh onunla delil getirilemez. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) أي: إنه لبصير بهم سميع لهم.
(أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” buyruğu; yani şüphesiz O, onları hakkıyla gören ve onları hakkıyla işitendir.
قال ابن جرير: وذلك في معنى المبالغة في المدح، كأنه قيل: ما أبصره وأسمعه، وتأويل الكلام: ما أبصر الله لكل موجود، وأسمعه لكل مسموع، لا يخفى عليه من ذلك شيء.
İbn Cerîr dedi ki: Bu, övgüde mübalağa anlamındadır; sanki: «O ne güzel görür ve ne güzel işitir!» denilmiş gibidir. Sözün tevili ise şöyledir: Allah var olan her şeyi ne kadar mükemmel görür ve işitilen her şeyi ne kadar mükemmel işitir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
ثم روي عن قتادة في قوله: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) فلا أحد أبصر من الله ولا أسمع.
Sonra Katâde'den Allah Teâlâ'nın: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” buyruğu hakkında: «Hiç kimse Allah'tan daha iyi gören ve daha iyi işiten olamaz» dediği rivayet edilmiştir.
وقال ابن زيد: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) يرى أعمالهم، ويسمع ذلك منهم سميعًا بصيرًا.
İbn Zeyd şöyle dedi: (أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ) “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” [yani] hakkıyla işiten ve hakkıyla gören olarak onların amellerini görür ve bunu onlardan işitir.
وقوله: (مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا) أي: إنه تعالى هو الذي له الخلق والأمر، الذي لا معقب لحكمه، وليس له وزير ولا نصير ولا شريك ولا مشير، تعالى وتقدس.
(مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا) “Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur ve O, hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez” buyruğu; yani şüphesiz Teâlâ, yaratma ve emretme yetkisi kendisine ait olan, hükmünü bozacak hiçbir kimse bulunmayan, hiçbir veziri, yardımcısı, ortağı ve danışmanı olmayandır; O yücedir ve münezzehtir.
{وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧)}
{وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧)} “Rabbinin kitabından sana vahyolunanı oku. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla sığınılacak bir melce de bulamazsın.”
يقول تعالى آمرًا رسوله [﵊] بتلاوة كتابه العزيز وإبلاغه إلى الناس: (لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ) أي: لا مغير لها ولا محرف ولا مؤوّل.
Allah Teâlâ, Resûlüne [aleyhisselâm] yüce kitabını tilavet etmesini ve insanlara tebliğ etmesini emrederek şöyle buyurmaktadır: (لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ) “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur”; yani onları ne değiştirebilecek ne tahrif edebilecek ne de [keyfî olarak] tevil edebilecek kimse vardır.
وقوله: (وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا) [عن مجاهد: (مُلْتَحَدًا) قال: ملجأ. وعن قتادة: وليًا ولا مولى] قال ابن جرير: يقول إن أنت يا محمد لم تتل ما أوحي إليك من كتب ربك، فإنه لا ملجأ لك من الله". كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [المائدة: ٦٧]، وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} [القصص: ٨٥] أي: سائلك عما فرض عليك من إبلاغ الرسالة.
(وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا) “ve O'ndan başka asla sığınılacak bir melce de bulamazsın” buyruğu hakkında [Mücâhid'den: (مُلْتَحَدًا) “Sığınak” dediği; Katâde'den ise: “Ne bir dost ne de bir mevla” dediği rivayet edilmiştir] . İbn Cerîr dedi ki: «Ey Muhammed! Eğer sen Rabbinin kitabından sana vahyolunanı okumazsan, Allah'a karşı senin için hiçbir sığınak yoktur» demektir. Nitekim Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [el-Mâide: 67] “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” buyurmuştur. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} [el-Kasas: 85] “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan, seni döneceğin yere mutlaka döndürecektir”; yani risaleti tebliğ etme hususunda sana farz kıldığı şeyden seni sorgulayacaktır.
{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨)}
{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨)} “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi taşkınlık olmuş kimseye boyun eğme.”
وقوله: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) أي: اجلس مع الذين يذكرون الله ويهللونه، ويحمدونه ويسبحونه ويكبرونه، ويسألونه بكرة وعشيًا من عباد الله، سواء كانوا فقراء أو أغنياء أو أقوياء أو ضعفاء. يقال: إنها نزلت في أشراف قريش، حين طلبوا من النبي ﷺ أن يجلس معهم وحده ولا يجالسهم بضعفاء أصحابه كبلال وعمار وصهيب [وخباب] وابن مسعود، وليفرد أولئك بمجلس على حدة. فنهاه الله عن ذلك، فقال: {وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} الآية [الأنعام: ٥٢] ، وأمره أن يصبر نفسه في الجلوس مع هؤلاء، فقال: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ)
(وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret” buyruğu; yani Allah'ın kullarından sabah ve akşam Allah'ı zikreden, O'nu tehlil eden, O'na hamdeden, O'nu tesbih eden, O'nu tekbir eden ve O'ndan dileyen kimselerle beraber otur ; ister fakir ister zengin, ister güçlü ister zayıf olsunlar. Denildi ki: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yalnızca kendileriyle oturmasını , Bilâl, Ammâr, Suheyb, [Habbâb] ve İbn Mes'ûd gibi zayıf sahâbîleriyle beraber kendileriyle oturmamasını ve onlara ayrı bir meclis tahsis etmesini istedikleri vakit Kureyş'in ileri gelenleri hakkında inmiştir. Allah Teâlâ onu bundan nehyederek: {وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [el-En'âm: 52] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma!” ayetini indirdi ve kendisini bunlarla beraber oturmaya sabretmesini emrederek: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret” buyurdu.
وقال مسلم في صحيحه: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا محمد بن عبد الله الأسدي، عن إسرائيل، عن المقدام بن شُرَيْح، عن أبيه، عن سعد -هو ابن أبي وقاص-قال: كنا مع النبي ﷺ ستة نفر، فقال المشركون للنبي ﷺ: اطرد هؤلاء لا يجترئون علينا!. قال: وكنت أنا وابن مسعود، ورجل من هذيل، وبلال ورجلان نسيت اسميهما فوقع في نفس رسول الله ﷺ ما شاء الله أن يقع، فحدّث نفسه، فأنزل الله ﷿: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) انفرد بإخراجه مسلم دون البخاري
Müslim Sahîh'inde dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Muhammed b. Abdillâh el-Esedî, İsrâîl'den, o Mikdâm b. Şüreyh'ten, o babasından, o da Sa'd'dan -ki o İbn Ebî Vakkâs'tır- rivayet etti; dedi ki: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber altı kişiydik. Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Şunları kov da bize karşı cüret göstermesinler!» dediler. Sa'd dedi ki: Ben, İbn Mes'ûd, Hüzeyl'den bir adam, Bilâl ve isimlerini unuttuğum iki kişi idik . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlüne Allah'ın dilediği bir düşünce düştü ve içinden geçirdi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma!” [ayetini] indirdi. Bu hadisi Buhârî rivayet etmeyip yalnızca Müslim tahric etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي التَّيَّاح قال: سمعت أبا الجعد يحدّث عن أبي أمامة قال: خرج رسول الله ﷺ على قاص يقص، فأمسك، فقال رسول الله ﷺ: "قُص، فلأن أقعد غدوة إلى أن تشرق الشمس، أحب إليَّ من أن أعتق أربع رقاب"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be, Ebu't-Teyyâh'tan rivayet etti; dedi ki: Ebu'l-Ca'd'ı Ebû Ümâme'den rivayet ederken işittim; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vaaz/öğüt veren bir vaizin yanına çıktı. [Adam vaaz etmeyi] bıraktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Vaaza devam et; sabah vaktinden güneş doğuncaya kadar oturmam, bana dört köle azat etmekten daha sevimlidir" buyurdu .
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا هاشم حدثنا شعبة، عن عبد الملك بن مَيْسَرة قال: سمعت كُرْدُوس بن قيس -وكان قاص العامة بالكوفة-يقول: أخبرني رجل من أصحاب بدر: أنه سمع النبي ﷺ يقول: "لأن أقعد في مثل هذا المجلس أحب إلي من أن أعتق أربع رقاب". قال شعبة: فقلت: أي مجلس؟ قال: كان قاصا
İmam Ahmed yine dedi ki: Bize Hâşim rivayet etti , bize Şu'be, Abdülmelik b. Meysere'den rivayet etti; dedi ki: Kûfe'de halka vaaz eden Kürdûs b. Kays'ı şöyle derken işittim: Bana Bedir ehlinden bir sahâbî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini haber verdi: "Böyle bir mecliste oturmam, bana dört köle azat etmekten daha sevimlidir." Şu'be dedi ki: Ben «Hangi meclis?» dedim. «O vaaz ediyordu» dedi .
وقال أبو داود الطيالسي في مسنده: حدثنا محمد، حدثنا يزيد بن أبان، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "لأن أجالس قومًا يذكرون الله من صلاة الغداة إلى طلوع الشمس، أحَبّ إليّ مما طلعت عليه الشمس، ولأن أذكر الله من صلاة العصر إلى غروب الشمس أحبّ إلي من أن أعتق
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde şöyle dedi: Bize Muhammed rivayet etti, bize Yezîd b. Ebân, Enes'ten rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sabah namazından güneş doğuncaya kadar Allah'ı zikreden bir toplulukla bir arada oturmam, bana üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimlidir. İkindi namazından güneş batıncaya kadar Allah'ı zikretmem ise bana [şunları] azat etmekten daha sevimlidir:»
ثمانية من ولد إسماعيل دية كل واحد منهم اثنا عشر ألفًا". فحسبنا دياتهم ونحن في مجلس أنس، فبلغت ستة وتسعين ألفًا، وهاهنا من يقول: "أربعة من ولد إسماعيل" والله ما قال إلا ثمانية، دية كل واحد منهم اثنا عشر ألفًا
her birinin diyeti on iki bin olan İsmâiloğullarından sekiz [köle] azat etmemden daha sevimlidir." Biz Enes'in meclisinde iken diyetlerini hesapladık ve doksan altı bine ulaştı. Burada: "İsmâiloğullarından dört [köle]" diyenler vardır. Vallahi o, her birinin diyeti on iki bin olan sekiz [köle]den başkasını söylememiştir .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا أحمد بن إسحاق الأهوازي، حدثنا أبو أحمد الزبيري، حدثنا عمرو بن ثابت، عن علي بن الأقمر، عن الأغر أبي مسلم -وهو الكوفي-أن رسول الله ﷺ مرّ برجل يقرأ سورة الكهف، فلما رأى النبي ﷺ سكت، فقال رسول الله ﷺ "هذا المجلس الذي أمرت أن أصبر نفسي معهم".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet etti, bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, bize Amr b. Sâbit, Ali b. el-Akmar'dan, o el-Eğarr Ebû Müslim'den -ki o Kûfelidir- rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kehf Suresi'ni okuyan bir adamın yanından geçti. Adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce sustu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte bu, kendileriyle beraber sabretmem emrolunan meclistir" buyurdu.
هكذا رواه أبو أحمد، عن عمرو بن ثابت، عن علي بن الأقمر، عن الأغر مرسلا. وحدثناه يحيى بن المعلى، عن منصور، حدثنا محمد بن الصلت، حدثنا عمرو بن ثابت، عن علي بن الأقمر، عن الأغر أبي مسلم عن أبي هريرة وأبي سعيد قالا جاء رسول الله ﷺ، ورجل يقرأ سورة الحِجْر أو سورة الكهف، فسكت، فقال رسول الله ﷺ: "هذا المجلس الذي أمرت أن أصبر نفسي معهم" .
Ebû Ahmed, Amr b. Sâbit'ten, o Ali b. el-Akmar'dan, o el-Eğarr'dan mürsel olarak böyle rivayet etmiştir. Bize onu Yahyâ b. el-Muallâ, Mansûr'dan rivayet etti, bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti, bize Amr b. Sâbit, Ali b. el-Akmar'dan, o el-Eğarr Ebû Müslim'den , o da Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den rivayet etti; ikisi dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi; bu sırada bir adam Hicr Suresi'ni veya Kehf Suresi'ni okuyordu. [Adam] sustu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte bu, kendileriyle beraber sabretmem emrolunan meclistir" buyurdu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن بكر حدثنا ميمون المَرئي، حدثنا ميمون بن سِيَاه، عن أنس بن مالك، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "ما من قوم اجتمعوا يذكرون الله، لا يريدون بذلك إلا وجهه، إلا ناداهم مناد من السماء: أن قوموا مغفورًا لكم، قد بُدِّلت سيئاتُكُم حسنات" تفرد به أحمد، ﵀.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr rivayet etti , bize Meymûn el-Mer'î rivayet etti, bize Meymûn b. Siyâh, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Sırf O'nun rızasını dileyerek Allah'ı zikretmek üzere toplanan hiçbir topluluk yoktur ki, gökten bir münâdî onlara: «Bağışlanmış olarak kalkınız, kötülükleriniz iyiliklere dönüştürüldü» diye seslenmiş olmasın" . Bunu tek başına Ahmed rahimehullâh rivayet etmiştir.
وقال الطبراني: حدثنا إسماعيل بن الحسن، حدثنا أحمد بن صالح، حدثنا ابن وهب، عن أسامة بن زيد عن أبي حازم، عن عبد الرحمن بن سهل بن حُنيف قال: نزلت على رسول الله ﷺ، وهو في بعض أبياته: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) فخرج يلتمسهم، فوجد قومًا يذكرون الله، منهم ثائر الرأس، وجافي الجلد وذو الثوب الواحد، فلما رآهم جلس معهم وقال: "الحمد لله الذي جعل في أمتي من أمرني الله أن أصبر نفسي معهم"
Taberânî dedi ki: Bize İsmâil b. el-Hasen rivayet etti, bize Ahmed b. Sâlih rivayet etti, bize İbn Vehb, Üsâme b. Zeyd'den , o Ebû Hâzim'den, o da Abdurrahman b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evlerinden birindeyken ona: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret” [ayeti] indi. Bunun üzerine onları aramak için çıktı ve Allah'ı zikreden bir topluluk buldu. İçlerinde saçı başı dağınık, teni kurumuş/sertleşmiş ve tek elbiseli kimseler vardı. Onları görünce yanlarına oturdu ve: "Ümmetimin içinde, kendileriyle beraber sabretmemi Allah'ın bana emrettiği kimseleri var eden Allah'a hamdolsun" buyurdu .
عبد الرحمن هذا، ذكره أبو بكر بن أبي داود في الصحابة وأما أبوه فمن سادات الصحابة،
Bu Abdurrahman'ı Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd sahabe arasında zikretmiştir. Babasına gelince o, sahabenin önde gelenlerindendir,
﵃.
radıyallâhu anhümâ.
وقوله: (وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) قال ابن عباس: ولا تجاوزهم إلى غيرهم: يعني: تطلب بدلهم أصحاب الشرف والثروة.
(وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme” buyruğu hakkında İbn Abbâs: Onları bırakıp başkalarına geçme; yani onların yerine şeref ve servet sahiplerini arama, demiştir.
(وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا) أي: شغل عن الدين وعبادة ربه بالدنيا ([وَاتَّبَعَ هَوَاهُ] وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا) أي: أعماله وأفعاله سفه وتفريط وضياع، ولا تكن مطيعًا له ولا محبًا لطريقته، ولا تغبطه بما هو فيه، كما قال تعالى: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [طه: ١٣١]
(وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا) “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız... kimseye boyun eğme!”; yani dünya ile meşgul olup dinden ve Rabbine ibadetten uzaklaşan kimseye; ([وَاتَّبَعَ هَوَاهُ] وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا) “[hevasına uymuş] ve işi taşkınlık olmuş”; yani işleri ve amelleri akılsızlık, ifrat-tefrit ve ziyan olan kimseye itaat etme, onun yolunu sevme ve içinde bulunduğu duruma da imrenme! Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [Tâhâ: 131] “Kendilerini sınamak için onlardan bir kısmına verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha süreklidir.”
{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩)}
{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩)} “De ki: «Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.» Şüphesiz biz zâlimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne fena bir dinlenme yeridir!”
يقول تعالى لرسوله محمد ﷺ: وقل يا محمد للناس: هذا الذي جئتكم به من ربكم هو الحق الذي لا مرية فيه ولا شك (فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ) هذا من باب التهديد والوعيد الشديد؛ ولهذا قال: (إِنَّا أَعْتَدْنَا) أي: أرصدنا (لِلظَّالِمِينَ) وهم الكافرون بالله ورسوله وكتابه (نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) أي: سورها.
Allah Teâlâ Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, insanlara şöyle de: Rabbimizden size getirdiğim bu şey, içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan haktır. (فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ) “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin”; bu, tehdit ve şiddetli bir uyarı kabilindendir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (إِنَّا أَعْتَدْنَا) yani hazırladık (لِلظَّالِمِينَ) ki onlar Allah'ı, Resûlünü ve Kitabını inkâr eden kâfirlerdir (نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) “duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş”; yani surları.
قال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لَهيعة، حدثنا دَرَّاج، عن أبي الهيثم عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "لسُرَادِق النار أربعة جُدُر، كثافة كل جدار مثل مسافة أربعين سنة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasen b. Mûsâ rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, bize Derrâc, Ebu'l-Heysem'den , o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Ateşin surunun dört duvarı vardır; her bir duvarın kalınlığı kırk yıllık mesafe gibidir."
وأخرجه الترمذي في "صفة النار" وابن جرير في تفسيره، من حديث دراج أبي السَّمح به
Tirmizî "Sıfatu'n-Nâr" bölümünde ve İbn Cerîr Tefsir'inde bu hadisi Derrâc Ebü's-Semh tarikiyle rivayet etmişlerdir .
[وقال ابن جريج: قال ابن عباس: (أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) قال: حائط من نار]
[İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: (أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) “duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış” buyruğu hakkında: «Ateşten bir duvardır» dedi] .
قال ابن جرير: حدثني الحسين بن نصر والعباس بن محمد قالا حدثنا أبو عاصم، عن عبد الله بن أمية، حدثني محمد بن حيي بن يعلى، عن صفوان بن يعلى، عن يعلى بن أمية قال: قال رسول الله ﷺ: "البحر هو جهنم" قال: فقيل له: [كيف ذلك؟] فتلا هذه الآية -أو: قرأ هذه الآية-: (نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) ثم قال: "والله لا أدخلها أبدًا أو: ما دمت حيًا -ولا تصيبني منها قطرة" .
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Hüseyn b. Nasr ve el-Abbâs b. Muhammed rivayet ettiler; dediler ki: Bize Ebû Âsım, Abdullah b. Ümeyye'den rivayet etti, bana Muhammed b. Huyey b. Ya'lâ, Safvân b. Ya'lâ'dan, o da Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Deniz cehennemdir" buyurdu. Dedi ki: Kendisine: [Bu nasıl olur?] denildi. Bunun üzerine şu ayeti tilavet etti -veya şu ayeti okudu-: (نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا) “duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş”. Sonra şöyle buyurdu: "Vallahi ona ebediyen -veya hayatta olduğum sürece- girmem ve ondan bana bir damla dahi isabet etmez" .
وقوله: (وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا) قال ابن عباس: "المهل": ماء غليظ مثل دردي الزيت.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا } “Eğer yardım isterlerse kendilerine, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su verilir. O ne fena bir içecek ve [orası] ne kötü bir dinlenme yeridir!” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: "el-Mühl (الْمُهْل); zeytinyağının tortusu gibi koyu/kıvamlı bir sudur."
وقال مجاهد: هو كالدم والقيح. وقال عكرمة: هو الشيء الذي انتهى حَرّه: وقال آخرون: هو كل شيء أذيب.
Mücâhid: O, kan ve irin gibidir, demiştir. İkrime: O, sıcaklığı son dereceye ulaşmış şeydir, demiştir. Başkaları da: O, eritilmiş her şeydir, demişlerdir.
وقال قتادة: أذاب ابنُ مسعود شيئًا من الذهب في أخدود، فلما انماع وأزبد قال: هذا أشبه شيء بالمهل.
Katâde dedi ki: İbn Mes'ûd bir çukurda bir miktar altın eritti; altın eriyip köpürünce: «Bu, el-mühle en çok benzeyen şeydir» dedi.
وقال الضحاك: ماء جهنم أسود، وهي سوداء وأهلها سود.
Dahhâk dedi ki: Cehennemin suyu siyahtır; kendisi de siyahtır, ehli de siyahtır.
وهذه الأقوال ليس شيء منها ينفي الآخر، فإن المهل يجمع هذه الأوصاف الرذيلة كلها، فهو أسود منتن غليظ حار؛ ولهذا قال: (يَشْوِي الْوُجُوهَ) أي: من حره، إذا أراد الكافر أن يشربه وقَرّبه من وجهه، شواه حتى يسقط جلد وجهه فيه، كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أحمد بإسناده المتقدم في سُرادِق النار عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "ماء كالمهل". قال كعكر الزيت فإذا قربه إليه سقطت فروة وجهه فيه" وهكذا رواه الترمذي في "صفة النار" من جامعه، من حديث رِشْدِين بن سعد عن عمرو بن الحارث، عن دراج، به ثم قال: لا نعرفه إلا من حديث "رشدين"، وقد تكلم فيه من قبل حفظه،، هكذا قال، وقد رواه الإمام أحمد كما تقدم عن حسن الأشيب، عن ابن لَهِيعة، عن دَرّاج، والله أعلم .
Bu sözlerin hiçbiri diğerini nefyetmez; zira el-mühl bu kötü niteliklerin tamamını kendisinde toplamaktadır. O siyahtır, kokmuştur, koyudur ve sıcaktır. Bundan dolayı: (يَشْوِي الْوُجُوهَ) “yüzleri kavuran” buyurmuştur; yani sıcaklığından dolayı kâfir onu içmek isteyip yüzüne yaklaştırdığında, yüzünün derisi içine düşünceye kadar onu kavurur. Nitekim İmam Ahmed'in cehennemin surları hakkında geçen isnadıyla Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayet ettiği hadiste de böyledir: "Erimiş maden gibi bir su." Dedi ki: "Zeytinyağı tortusu gibidir; onu kendisine yaklaştırdığında yüzünün derisi içine düşer" . Tirmizî de Câmi'inde "Sıfatu'n-Nâr" bölümünde Rişdîn b. Sa'd hadisinden, Amr b. el-Hâris'ten, Derrâc'dan aynı isnadla böyle rivayet etmiş ve sonra şöyle demiştir: Bunu yalnızca Rişdîn hadisinden biliyoruz, onun hıfzı hakkında ise tenkitte bulunulmuştur. O böyle demiştir; ancak yukarıda geçtiği üzere İmam Ahmed bunu Hasen el-Eşyeb'den, İbn Lehîa'dan, Derrâc'dan rivayet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir .
وقال عبد الله بن المبارك، وبَقِيَّة بن الوليد، عن صفوان بن عمرو، عن عبد الله بن بُسْر، عن أبي أمامة، ﵁، عن النبي ﷺ في قوله: {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُ} [إبراهيم: ١٦، ١٧] قال: "يقرب إليه فيَتَكرّهه، فإذا قرب منه شَوَى وجهَه ووقعت فروةُ رأسه، فإذا شربه قطع أمعاءه، يقول الله تعالى: (وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ).
Abdullah b. el-Mübârek ve Bakıyye b. el-Velîd, Safvân b. Amr'dan, o Abdullah b. Büsr'den, o Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُ} [İbrâhîm: 16-17] “ve kendisine irinli bir su içirilir. Onu yutmaya çalışır...” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "O su kendisine yaklaştırılır, o da ondan iğrenir. Ona iyice yaklaştırılınca yüzünü kavurur ve başının derisi düşer. Onu içtiğinde bağırsaklarını parça parça eder." Allah Teâlâ: (وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ) “Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir!” buyurmaktadır.
وقال سعيد بن جبير: إذا جاع أهل النار استغاثوا بشجرة الزقوم، فأكلوا منها فاختلست جلود وجوههم، فلو أن مارًّا مرً بهم يعرفهم، لعرف جلود وجوههم فيها. ثم يصب عليهم العطش فيستغيثون. فيغاثون بماء كالمهل، وهو الذي قد انتهى حره، فإذا أدنوه من أفواههم اشتوى من حره لحوم وجوههم التي قد سقطت عنها الجلود.
Saîd b. Cübeyr dedi ki: Cehennem ehli acıktıklarında zakkum ağacından yardım dilerler; ondan yerler ve yüzlerinin derileri sıyrılıp soyulur. Öyle ki kendilerini tanıyan bir kimse yanlarından geçse, yüzlerinin derilerini orada tanır. Sonra üzerlerine susuzluk musallat edilir ve yardım isterler. Kendilerine sıcaklığı son dereceye ulaşmış erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir. Onu ağızlarına yaklaştırdıklarında, derileri düşmüş olan yüzlerinin etleri onun sıcaklığından kavrulur.
ولهذا قال تعالى بعد وصفه هذا الشراب بهذه الصفات [الذميمة] القبيحة: (بِئْسَ الشَّرَابُ) أي: بئس هذا الشراب كما قال في الآية الأخرى: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ} [محمد: ١٥] وقال تعالى: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ} [الغاشية: ٥] أي: حارة، كما قال: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٤]
İşte bu sebeple Yüce Allah, bu içeceği bu [yerilmiş] ve çirkin niteliklerle vasfettikten sonra: (بِئْسَ الشَّرَابُ) “O ne kötü bir içecektir!” buyurmuştur. Yani; bu içecek ne kötüdür! Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ} [Muhammed: 15] “ve kendilerine kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parçalar.” Yüce Allah [diğer bir ayette de] şöyle buyurmuştur: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ} [el-Gâşiye: 5] “Onlara son derece kaynar bir kaynaktan içirilir.” Yani: Pek sıcaktır; nitekim [bir diğer ayette]: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [er-Rahmân: 44] “ve son derece sıcak kaynar su arasında [dolaşırlar].” buyurmuştur.
(وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا) [أي: وساءت النار] منزلا ومَقِيلا ومجتمعًا وموضعًا للارتفاق كما قال في الآية الأخرى: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} [الفرقان: ٦٦]
(وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا) “ve orası ne fena bir dinlenme yeridir!”; [yani cehennem] konak, istirahatgâh, toplanma yeri ve dayanak yeri olarak [ne fenadır!] Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} [el-Furkân: 66] “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır!”
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلا (٣٠) أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١)}
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلا (٣٠) أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, elbette biz güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz. İşte onlar için altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler; ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek orada koltuklar üzerine kurulurlar. O ne güzel bir mükâfat ve orası ne güzel bir dinlenme yeridir!”
لما ذكر تعالى حال الأشقياء، ثنى بذكر السعداء، الذين آمنوا بالله وصدقوا المرسلين فيما جاؤوا به، وعملوا بما أمروهم به من الأعمال الصالحة، فلهم (جَنَّاتُ عَدْنٍ) والعدن: الإقامة.
Allah Teâlâ bedbahtların durumunu zikredince, ardından Allah'a iman eden, peygamberleri getirdikleri şeylerde tasdik eden ve onların kendilerine emrettikleri salih amelleri işleyen bahtiyarları zikretti; işte onlar için (جَنَّاتُ عَدْنٍ) “Adn cennetleri” vardır. Adn ise ikamet etmektir.
(تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ) أي: من تحت غرفهم ومنازلهم، قال [لهم] فرعون: {وَهَذِهِ الأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي} [الزخرف: ٥١].
(تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ) “altlarından ırmaklar akan”; yani köşklerinin ve konaklarının altından. Firavun [onlara] şöyle demişti: {وَهَذِهِ الأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي} [ez-Zuhruf: 51] “ve şu altımdan akan ırmaklar...”
(يُحَلَّوْنَ) أي: من الحلية (فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ) وقال في المكان الآخر: {وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} [الحج: ٢٣] وفصله هاهنا فقال: (وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) فالسندس: لباس رقاع رقاق كالقمصان وما جرى مجراها، وأما الإستبرق فغليظ الديباج وفيه بريق.
(يُحَلَّوْنَ) yani süslenirler (فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ) “orada altın bileziklerle”. Başka bir yerde ise: {وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} [el-Hac: 23] “ve incilerle [süslenirler], oradaki elbiseleri de ipektir” buyurmuş ve burada bunu detaylandırarak şöyle buyurmuştur: (وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) “ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek”. Sündüs; gömlek ve benzeri şeyler gibi ince kumaşlardan yapılan elbisedir . İstebrak ise parlaklığı olan kalın ipektir (dibâc).
وقوله: (مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأرَائِكِ) الاتكاء قيل: الاضطجاع وقيل التربع في الجلوس. وهو أشبه بالمراد هاهنا ومنه الحديث [في] الصحيح: "أما أنا فلا آكل متكئًا " فيه القولان.
(مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأرَائِكِ) “orada koltuklar üzerine kurulurlar” buyruğu; ittikâ (yaslanma/kurulma) hakkında: Yan üstü uzanmaktır denildi, bağdaş kurarak oturmaktır da denildi ki buradaki murada en uygun olanı budur. Sahîh'teki hadiste geçen: "Bana gelince, ben yaslanarak yemek yemem" ifadesinde de her iki görüş mevcuttur.
والأرائك: جمع أريكة، وهي السرير تحت الحَجَلة، والحجلة كما يعرفه الناس في زماننا هذا بالباشخاناه، والله أعلم.
Erâik, erîke kelimesinin çoğuludur; o da cibinlik (hacele) altındaki tahttır/sedirdir. Hacele ise, bizim zamanımızdaki insanların paşahane (başhâne/cibinlikli taht) olarak bildiği şeydir. En doğrusunu Allah bilir.
قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَرُ، عن قتادة: (عَلَى الأرَائِكِ) قال: هي الحجال. قال معمر: وقال غيره: السّرُر في الحجال
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: (عَلَى الأرَائِكِ) “koltuklar üzerine” buyruğu hakkında: «Onlar cibinliklerdir/çadırlardır» dediğini haber verdi. Ma'mer dedi ki: Başkası ise «Cibinliklerin altındaki sedirlerdir» dedi .
وقوله: (نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا) [أي: نعمت الجنة ثوابًا على أعمالهم (وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا) أي: حسنت منزلا ومقيلا ومقامًا، كما قال في النار: {بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} [الكهف: ٢٩]، وهكذا قابل بينهما في سورة الفرقان في قوله: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} [الفرقان: ٦٦] ثم ذكر صفات المؤمنين فقال: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا * خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} [الفرقان: ٧٥، ٧٦].
Allah Teâlâ'nın: (نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا) “Ne güzel bir mükâfat ve ne güzel bir konaktır!” buyruğu; [yani: amellerine karşılık cennet ne güzel bir mükâfattır! (وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا) “ve ne güzel bir konaktır!” yani: konak, dinlenme yeri ve ikametgâh olarak ne kadar güzeldir! Nitekim cehennem hakkında da: {بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} “O ne kötü bir içecek ve ne kötü bir konaktır!” buyurmuştur. Furkan Suresi'nde de: {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaklama yeridir!” buyruğuyla ikisi arasını böylece karşılaştırmış, ardından müminlerin niteliklerini zikrederek şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا * خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “İşte onlara, sabretmelerine karşılık [cennetin yüksek] köşkleri verilecek ve orada sağlık ve selamla karşılanacaklardır. Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaklama yeridir!”].
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)}
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)} “Onlara şu iki adamı misal ver: Biz onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve ikisinin arasına da ekinler koymuştuk. İki bağ da yemişlerini vermiş, hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık. Onun başka geliri/serveti de vardı. Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona: «Ben malca senden daha zenginim ve insan sayısı bakımından da senden daha üstünüm» dedi.”
يقول الله تعالى بعد ذكر المشركين المستكبرين عن مجالسة الضعفاء والمساكين من المسلمين، وافتخروا عليهم بأموالهم وأحسابهم، فضرب لهم مثلا برجلين، جعل الله (لأحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ) أي: بستانين من أعناب، محفوفتين بالنخل المحدقة في جنباتهما، وفي خلالهما الزروع، وكل من الأشجار والزروع مثمر مُقبلٌ في غاية الجود؛ ولهذا قال: (كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا) أي: خرجت ثمرها (وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا) أي: ولم تنقص منه شيئًا (وَفَجَّرْنَا خِلالَهُمَا نَهَرًا) أي: والأنهار تتخرق فيهما هاهنا وهاهنا.
Allah Teâlâ, Müslümanların zayıfları ve yoksullarıyla bir arada oturmayı kibirlerine yediremeyen ve onlara karşı malları ve soylarıyla övünen müşrikleri zikrettikten sonra , onlara iki adamı misal vermektedir. Allah (لأحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ) “onlardan birine iki [üzüm] bağı vermiş”; yani üzümlerden oluşan iki bostan vermiş; etraflarını kuşatan hurmalıklarla çevrilmiş ve aralarında da ekinler yer almıştır. Ağaçların ve ekinlerin her biri son derece kaliteli ve bol ürün vermektedir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا) “İki bağ da yemişlerini vermiş”; yani meyvesini çıkarmış; (وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا) “hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı”; yani ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti; (وَفَجَّرْنَا خِلالَهُمَا نَهَرًا) “İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık”; yani ırmaklar onların arasında şurada burada akıp gitmektedir.
(وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ) قيل: المراد به: المال. رُوي عن ابن عباس، ومجاهد، وقتادة. وقيل: الثمار وهو أظهر هاهنا، ويؤيده القراءة الأخرى: "وكان له ثُمْر" بضم الثاء وتسكين الميم، فيكون جمع ثَمَرَة، كَخَشَبَة وخُشب، وقرأ آخرون: (ثَمَرٌ) بفتح الثاء والميم.
(وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ) “Onun başka geliri/meyvesi de vardı” buyruğu; bundan muradın mal/servet olduğu söylenmiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Meyveler olduğu da söylenmiştir ki burada en zâhir olanı budur. Se (ث) harfinin ötresi ve mim (م) harfinin sükûnu ile olan diğer bir kıraat olan "وكان له ثُمْر" okuyuşu da bunu destekler; zira bu durumda tıpkı haşebe (خَشَبَة) ve huşub (خُشُب) kelimelerinde olduğu gibi semere (ثَمَرَة) kelimesinin çoğulu olur. Başkaları ise se ve mim harflerinin fethasıyla (ثَمَرٌ) şeklinde okumuşlardır.
فقال -أي صاحب هاتين [الجنتين] - (لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ) أي: يجادله ويخاصمه، يفتخر عليه ويترأس: (أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالا وَأَعَزُّ نَفَرًا) أي: أكثر خدمًا وحشمًا وولدًا.
Bunun üzerine -yani bu iki [bağın] sahibi- (لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ) “arkadaşıyla konuşurken” yani onunla tartışıp çekişerek, ona karşı övünüp üstünlük taslayarak: (أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالا وَأَعَزُّ نَفَرًا) “«Ben malca senden daha zenginim ve insan sayısı bakımından da senden daha üstünüm»” [dedi]; yani hizmetçi, maiyet ve evlatça daha çok [olduğumu kastederek].
قال قتادة: تلك -والله-أمنية الفاجر: كثرة المال وعزة النفر.
Katâde dedi ki: Vallahi fâcirin arzusu işte budur: Malın çokluğu ve maiyetin üstünlüğü.
{وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)}
{وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)} “Ve o, kendine zulmederek bağına girdi: «Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam» dedi. «Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.»”