وقوله: (وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) أي: بكفره وتمرده وتكبره وتجبره وإنكاره المعاد (قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا) وذلك اغترار منه، لما رأى فيها من الزروع والثمار والأشجار والأنهار المطردة في جوانبها وأرجائها، ظن أنها لا تفنى ولا تفرغ ولا تهلك ولا تتلف وذلك لقلة عقله، وضعف يقينه بالله، وإعجابه بالحياة الدنيا وزينتها، وكفره بالآخرة؛ ولهذا قال: (وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً) أي: كائنة (وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا) أي: ولئن كان معاد ورجعة وَمَرَدٌّ إلى الله، ليكونَنّ لي هناك أحسن من هذا لأني مُحظى عند ربي، ولولا كرامتي عليه ما أعطاني هذا، كما قال في الآية الأخرى: {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى} [فصلت: ٥٠]، وقال {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَدًا} [مريم: ٧٧] أي: في الدار الآخرة، تألى على الله، عز
Allah Teâlâ'nın: (وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Ve o, kendine zulmederek bağına girdi” buyruğu; küfrü, azgınlığı, kibri, zorbalığı ve âhireti inkâr etmesi sebebiyle [kendine zulmederek girdi] demektir. (قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا) {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا} “«Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam» dedi” ifadesi ise onun bir aldanışıdır. Zira orada bulunan ekinleri, meyveleri, ağaçları ve dört bir yanında çağıldayarak akan nehirleri görünce, bunların asla yok olmayacağını, tükenmeyeceğini, helâk olmayacağını ve zayi olmayacağını zannetti. Bu da aklının kıtlığından, Allah'a olan yakîninin (kesin inancının) zayıflığından, dünya hayatına ve onun süsüne aldanıp hayran kalmasından ve âhireti inkâr etmesinden kaynaklanıyordu. Bu sebeple: (وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً) {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “«Kıyametin kopacağını da sanmıyorum...»” yani vuku bulacağını [sanmıyorum] demiştir. (وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا) {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} “«...Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir son bulurum»” sözü ise; şayet bir diriliş, dönüş ve Allah'a varış gerçekleşecek olursa, orada benim için bundan daha iyisi mutlaka olacaktır; çünkü ben Rabbimin katında imtiyazlı biriyim, O'nun katında bir değerim olmasaydı bana bunları vermezdi [demektir]. Nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmaktadır: {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى} “Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak O'nun katında benim için daha güzeli vardır” [Fussilet: 50]. Yine şöyle buyurmuştur: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَدًا} “Âyetlerimizi inkâr eden ve: «Bana mutlaka mal ve evlat verilecek» diyen kimseyi gördün mü?” [Meryem: 77]; yani âhiret yurdunda [verilecektir diyerek] Allah Azze...
وجل، وكان سبب نزولها في العاص بن وائل، كما سيأتي بيانه في موضعه إن شاء الله تعالى، وبه الثقة.
Bu ayetin nüzul sebebi el-Âs b. Vâil hakkında idi; nitekim inşâallahu Teâlâ kendi yerinde açıklanacaktır ve güven O'nadır.
{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالا وَوَلَدًا (٣٩) فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)}
{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالا وَوَلَدًا (٣٩) فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)} “Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: «Seni topraktan, sonra bir damla sudan (nutfe) yaratan, sonra da seni bir adam biçimine getiren [Allah]'ı inkâr mı ettin? Fakat O Allah, benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam. Bağına girdiğinde: ‘Mâşâallah, kuvvet yalnız Allah'ındır’ deseydin ya! Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan; belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağına da gökten bir afet (yıldırım/azap) gönderir de kupkuru kaygan bir toprak haline gelir. Yahut suyu yerin dibine çekilir de artık onu bir daha arayıp bulamazsın.»”
يقول تعالى مخبرًا عما أجابه صاحبه المؤمن، واعظًا له وزاجرًا عما هو فيه من الكفر بالله والاغترار: (أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلا)؟ وهذا إنكار وتعظيم لما وقع فيه من جحود ربه، الذي خلقه وابتدأ خلق الإنسان من طين وهو آدم، ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين، كما قال تعالى: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} [البقرة: ٢٨] أي: كيف تجحَدُون ربكم، ودلالته عليكم ظاهرة جلية، كل أحد يعلمها من نفسه، فإنه ما من أحد من المخلوقات إلا ويعلم أنه كان معدومًا ثم وجد، وليس وجوده من نفسه ولا مستندًا إلى شيء من المخلوقات؛ لأنه بمثابته فعلم إسناد إيجاده إلى خالقه، وهو الله، لا إله إلا هو، خالق كل شيء؛ ولذا قال: (لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي) أي: أنا لا أقول بمقالتك، بل أعترف لله بالربوبية والوحدانية (وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا) أي: بل هو الله المعبود وحده لا شريك له.
Allah Teâlâ, mümin arkadaşının ona verdiği cevabı, Allah'a küfür ve gurur içinde bulunduğu duruma dair ona öğüt verip onu sakındırmasını haber vererek şöyle buyurmaktadır: (أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلا) “«Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni bir adam biçimine getiren [Allah]'ı inkâr mı ettin?»” Bu, kendisini yaratan ve insanın yaratılışına çamurdan -ki o da Âdem'dir- başlayıp sonra onun neslini değersiz bir sudan meydana getiren Rabbini inkâr etmesine karşı bir kınama ve içine düştüğü durumun vahametini bildirmedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} “Sizler ölü iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek olan Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [el-Bakara: 28]. Yani O'nun sizin üzerinizdeki delili açık ve apaçık iken, herkes bunu bizzat kendi nefsinden bilirken Rabbinizi nasıl inkâr edersiniz? Çünkü yaratılmışlardan hiç kimse yoktur ki yok iken var olduğunu, varlığının da kendiliğinden olmadığını ve yaratılmışlardan herhangi bir şeye dayanmadığını bilmesin; zira onlar da kendisi gibidir. Böylece varlığının kendi Yaratıcısına dayandığı anlaşılmış olur ki O da kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, her şeyin Yaratıcısı olan Allah'tır. İşte bundan dolayı şöyle demiştir: (لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي) “«Fakat O Allah, benim Rabbimdir»” yani ben senin sözünü söylemem, bilakis Allah'ın Rabliğini ve birliğini ikrar ederim; (وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا) “«ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam»” yani bilakis O, ortağı olmayan tek ibadet edilen Allah'tır.
ثم قال: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالا وَوَلَدًا) هذا تحضيض وحث على ذلك، أي: هلا إذا أعجبتك حين دخلتها ونظرت إليها حمدت الله على ما أنعم به عليك، وأعطاك من المال والولد ما لم يعطه غيرك، وقلت: (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ)؛ ولهذا قال بعض السلف: من أعجبه شيء من حاله أو ماله أو ولده أو ماله، فليقل: (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) وهذا مأخوذ من هذه الآية الكريمة. وقد روي فيه حديث مرفوع أخرجه الحافظ أبو يعلى الموصلي في مسنده:
Sonra şöyle dedi: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالا وَوَلَدًا) “«Bağına girdiğinde: ‘Mâşâallah, kuvvet yalnız Allah'ındır’ deseydin ya! Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan...»” Bu, buna teşvik ve yönlendirmedir. Yani: Oraya girip ona baktığında hoşuna gittiği vakit, sana ihsan ettiği ve başkasına vermediği mal ve evladı sana verdiği için Allah'a hamdetseydin ve (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) “«Mâşâallah (Allah ne dilerse o olur), kuvvet yalnız Allah'ındır»” deseydin ya! İşte bu yüzden Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Kim kendi durumundan, malından, evladından veya malından bir şeyi beğenirse: (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) “«Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh»” desin. Bu da bu yüce ayetten alınmıştır. Bu hususta Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'inde tahric ettiği merfû bir hadis rivayet edilmiştir:
حدثنا جَرَّاح بن مَخْلَد، حدثنا عمر بن يونس، حدثنا عيسى بن عَوْن، حدثنا عبد الملك بن زُرَارَة، عن أنس، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما أنعم الله على عبد نعمة من أهل أو مال أو ولد، فيقول: (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) فيرى فيه آفة دون الموت". وكان يتأول هذه الآية: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ).
Bize Cerrâh b. Mahled anlattı, bize Ömer b. Yûnus anlattı, bize Îsâ b. Avn anlattı, bize Abdülmelik b. Zürâre, Enes radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً مِنْ أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ وَلَدٍ، فَيَقُولُ: (مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) فَيَرَى فِيهِ آفَةً دُونَ الْمَوْتِ» «Allah bir kula ailesi, malı veya evladı konusunda bir nimet lütfeder de o kul: ‘Mâşâallâh, lâ kuvvete illâ billâh (Allah'ın dilediği olur, kuvvet ancak Allah'ındır)’ derse, ölümden başka hiçbir afet görmez.» [Enes], şu ayeti buna tevil ediyordu: { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ } “«Bağına girdiğinde: ‘Mâşâallah, kuvvet yalnız Allah'ındır’ deseydin ya!»”
قال الحافظ أبو الفتح الأزدي: عيسى بن عون، عن عبد الملك بن زرارة، عن أنس: لا يصح حديثه.
Hâfız Ebu'l-Feth el-Ezdî şöyle demiştir: Îsâ b. Avn'ın Abdülmelik b. Zürâre'den, onun da Enes'ten rivayeti olan hadisi sahih değildir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة وحجاج، حدثني شعبة، عن عاصم بن عبيد الله، عن عبيد مولى أبي رُهْم، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "ألا أدلك على كنز من كنوز الجنة؟ لا قوة إلا بالله". تفرد به أحمد
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be ve Haccâc anlattı, bana Şu'be, Âsım b. Ubeydullah'tan, o Ebû Ruhm'un azatlısı Ubeyd'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki o şöyle buyurmuştur: “Sana cennet hazinelerinden bir hazineyi göstereyim mi? Lâ kuvvete illâ billâh (Kuvvet ancak Allah'ındır).” Bunu Ahmed tek başına rivayet etmiştir .
وقد ثبت في الصحيح عن أبي موسى أن رسول الله ﷺ قال له: "ألا أدلك على كنز من كنوز الجنة؟ لا حول ولا قوة إلا بالله"
Sahih'te Ebû Mûsâ'dan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: “Sana cennet hazinelerinden bir hazineyi göstereyim mi? Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Güç ve kuvvet ancak Allah'ındır).”
وقال الإمام أحمد: حدثنا بكر بن عيسى، حدثنا أبو عَوَانة، عن أبي بَلَج، عن عَمْرو بن ميمون قال: قال أبو هريرة: قال لي نبي الله ﷺ: "يا أبا هريرة، أدلك على كنز من كنوز الجنة تحت العرش؟ ". قال: قلت: نعم، فداك أبي وأمي. قال: "أن تقول لا قوة إلا بالله" قال أبو بَلْج: وأحسب أنه قال: "فإن الله يقول: أسلم عبدي واستسلم". قال: فقلت لعمرو -قال أبو بَلْج: قال عَمْرو: قلت لأبي هريرة: لا حول ولا قوة إلا بالله؟ فقال: لا إنها في سورة الكهف: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ)
İmam Ahmed dedi ki: Bize Bekr b. Îsâ anlattı, bize Ebû Avâne, Ebû Belec'den, o Amr b. Meymûn'dan anlattı, dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle dedi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: “Ey Ebû Hüreyre, sana Arş'ın altındaki cennet hazinelerinden bir hazineyi göstereyim mi ?” Dedi ki: Ben de: ‘Evet, anam babam sana feda olsun’ dedim. Buyurdu ki: “Lâ kuvvete illâ billâh (Kuvvet ancak Allah'ındır) demendir.” Ebû Belec dedi ki: Sanırım şöyle dediğini söyledi: “Zira Allah: ‘Kulum teslim oldu ve boyun eğdi’ buyurur.” Dedi ki: Ben Amr'a dedim ki -Ebû Belec dedi ki: Amr dedi ki: Ebû Hüreyre'ye dedim ki: “Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh mı?” O da: “Hayır, o Kehf Sûresi'ndedir: (وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ) “Bağına girdiğinde: ‘Mâşâallah, kuvvet yalnız Allah'ındır’ deseydin ya!” dedi.
وقوله: (فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ) أي: في الدار الآخرة (وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا) أي: على جنتك في الدنيا التي ظننت أنها لا تبيد ولا تفنى (حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ) قال ابن عباس، والضحاك، وقتادة، ومالك عن الزهري: أي عذابًا من السماء.
Allah Teâlâ'nın: (فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ) “«Belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir»” buyruğu; yani ahiret yurdunda; (وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا) “«ve senin bağına gönderir»” yani senin dünyadaki, asla yok olmayacağını ve tükenmeyeceğini sandığın bağına; (حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ) “«gökten bir afet (azap)»” gönderir. İbn Abbâs, Dahhâk, Katâde ve ez-Zührî'den rivayetle Mâlik: “Gökten bir azap” demişlerdir.
والظاهر أنه مطر عظيم مزعج، يقلع زرعها وأشجارها؛ ولهذا قال: (فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا) أي: بلقعًا ترابًا أملس، لا يثبت فيه قَدم.
Zâhir olan ise, onun ekinini ve ağaçlarını söküp atan şiddetli, dehşetli bir yağmur olmasıdır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا) “«de kupkuru kaygan bir toprak haline gelir»” yani üzerinde ayağın sabit duramadığı dümdüz, kaygan bir toprak.
وقال ابن عباس: كالجُرز الذي لا ينبت شيئًا.
İbn Abbâs dedi ki: Hiçbir şey bitirmeyen çorak toprak gibi.
وقوله: (أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا) أي: غائرًا في الأرض، وهو ضد النابع الذي يطلب وجه الأرض، فالغائر يطلب أسفلها كما قال تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ} [الملك: ٣٠] أي: جار وسائج. وقال هاهنا: (أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا) والغور: مصدر بمعنى غائر، وهو أبلغ منه، كما قال الشاعر
Allah Teâlâ'nın: (أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا) “«Yahut suyu yerin dibine çekilir»” buyruğu; yani yerin içine batmış olur ki bu, yeryüzünü arayan fışkıran suyun zıddıdır; zira batan su yerin en altını arar . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ} “De ki: «Söyleyin bakalım, eğer suyunuz yerin dibine çekilirse, size kim akar bir su getirebilir?»” [el-Mülk: 30]; yani akan ve fışkıran. Burada ise: (أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا) “«Yahut suyu yerin dibine çekilir de artık onu bir daha arayıp bulamazsın»” buyurmuştur. Gavr (غَوْر) kelimesi gâir (غائر/batan) anlamında bir masdardır ve ondan daha beliğdir; nitekim şair de şöyle demiştir :
تَظَلّ جيّادُهُ نَوْحًا عَلَيه … تُقَلّدُهُ أعنَّتَها صُفُوفا
Saf saf dizilmiş dizginlerini ona takarak / Cins atları onun için hep yas tutar.
بمعنى نائحات عليه.
Yani onun için yas tutanlar (nâihâtün aleyh) anlamındadır.
{وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤)}
{وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤)} “Derken onun bütün serveti/ürünü kuşatılıp [yok edildi]. O, çardakları üzerine çökmüş bulunan bağına yaptığı harcamalara içi yanarak ellerini ovuşturuyor ve: «Keşke ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!» diyordu. Ona Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendisi de yardım edebilecek güçte değildi. İşte burada velayet (yardım ve hükümranlık) hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.”
يقول تعالى: (وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ) بأمواله، أو بثماره على القول الآخر. والمقصود أنه وقع بهذا الكافر ما كان يحذر، مما خَوَّفه به المؤمن من إرسال الحسبان على جنته، التي اغتر بها وألهته عن الله، ﷿ (فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا) وقال قتادة: يُصفّق كفيه متأسفًا متلهفًا على الأموال التي أذهبها عليه (وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا * وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ) أي: عشيرة أو ولد، كما افتخر بهم واستعز (يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا * هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) اختلف القراء هاهنا، فمنهم من يقف على قوله: (وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا * هُنَالِكَ) أي: في ذلك الموطن الذي حل به عذاب الله، فلا منقذ منه. ويبتدئ [بقوله] (الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) ومنهم من يقف على: (وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا) ويبتدئ بقوله: (هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ).
Allah Teâlâ: (وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ) “Derken onun bütün serveti/ürünü kuşatılıp [yok edildi]” buyurmaktadır; yani malları yahut diğer görüşe göre meyveleri. Maksat şudur ki; müminin kendisini korkuttuğu, gururlandığı ve kendisini Azîz ve Celîl olan Allah'tan alıkoyan bağına bir afetin gönderilmesi hususunda bu kâfirin çekindiği şey başına gelmiştir. (فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا) “O, bağına yaptığı harcamalara [...] ellerini ovuşturuyordu”. Katâde dedi ki: Telef olan mallarına hayıflanarak ve üzülerek ellerini birbirine vuruyordu. (وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا * وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ) “Ve: «Keşke ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!» diyordu. Ona [...] bir topluluk da yoktu”; yani kendileriyle övünüp üstünlük tasladığı gibi aşireti yahut çocuğu; (يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا * هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) “Allah'tan başka yardım edecek [...]; kendisi de yardım edebilecek güçte değildi. İşte burada velayet hak olan Allah'a aittir.” Kurrâ burada ihtilaf etmiştir: Onlardan bazısı: (وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا * هُنَالِكَ) “kendisi de yardım edebilecek güçte değildi orada” sözünde durur; yani Allah'ın azabının indiği ve artık kurtarıcının bulunmadığı o makamda. Ve [şu sözle] başlar: (الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) “velayet hak olan Allah'a aittir”. Onlardan bazısı da: (وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا) “kendisi de yardım edebilecek güçte değildi” üzerinde durur ve: (هُنَالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ) “İşte burada velayet hak olan Allah'a aittir” sözüyle başlar.
ثم اختلفوا في قراءة (الْوَلايَةُ) فمنهم من فتح الواو، فيكون المعنى: هنالك الموالاة لله، أي: هنالك كل أحد من مؤمن أو كافر يرجع إلى الله وإلى موالاته والخضوع له إذا وقع العذاب، كقوله: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} [غافر: ٨٤] وكقوله إخبارًا عن فرعون: {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ * آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [يونس: ٩٠، ٩١]
Sonra (الْوَلايَةُ) kelimesinin okunuşunda ihtilaf ettiler: Onlardan kimisi vav (و) harfini üstün ile okumuştur; bu durumda mana: 'Orada dostluk/bağlılık Allah'adır' olur; yani orada mümin veya kâfir herkes azap indiği zaman Allah'a, O'na itaate ve O'na boyun eğmeye döner. Nitekim şöyle buyrulmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} “Azabımızı gördükleri zaman: «Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik» dediler” [el-Mü'min: 84]. Firavun'dan haber vererek buyurduğu şu ayet gibi: {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ * آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “Nihayet boğulma anı gelip çatınca: «İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım» dedi. Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!” [Yûnus: 90-91].
ومنهم من كسر الواو من (الْوَلايَةُ) أي: هنالك الحكم لله الحق.
Onlardan kimisi de (الْوَلايَةُ) kelimesinin vav (و) harfini esre ile [vilâyet şeklinde] okumuştur; yani orada hükümranlık hak olan Allah'a aittir.
ثم منهم من رفع (الْحَقِّ) على أنه نعت للولاية، كقوله تعالى: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} [الفرقان: ٢٦]
Sonra onlardan kimisi (الْحَقِّ) kelimesini velayetin sıfatı olarak merfû [el-Hakku] okumuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır ve kâfirler için pek çetin bir gündür” [el-Furkân: 26].
ومنهم من خفض القاف، على أنه نعت لله ﷿، كقوله: {ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} [الأنعام: ٦٢]؛ ولهذا قال تعالى: (هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا) أي: جزاء (وَخَيْرٌ عُقْبًا) أي: الأعمال التي تكون لله، ﷿، ثوابها خير، وعاقبتها حميدة رشيدة، كلها خير.
Onlardan kimisi de gaf (ق) harfini esre ile Azîz ve Celîl olan Allah'ın sıfatı olarak [el-Hakki] şeklinde okumuştur; nitekim şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} “Sonra gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir” [el-En'âm: 62]. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: (هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا) “O, mükâfatça daha hayırlıdır” yani karşılık bakımından; (وَخَيْرٌ عُقْبًا) “ve sonuç bakımından da daha hayırlıdır” buyurmuştur. Yani Azîz ve Celîl olan Allah için yapılan amellerin sevabı daha hayırlıdır, akıbeti de övülmüş ve dosdoğrudur, hepsi hayırdır.
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)}
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)} “Onlara dünya hayatının misalini de ver: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkisi boy atıp birbirine karıştı. Sonunda ise rüzgârların savurduğu bir çöp kırıntısı haline geldi. Allah her şeye güç yetirendir.”
يقول تعالى: (وَاضْرِبْ) يا محمد للناس (مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) في زوالها وفنائها وانقضائها (كَمَاءٍ أَنزلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأرْضِ) أي: ما فيها من الحَبّ، فشب وحسن، وعلاه الزهر والنور والنضرة ثم بعد هذا كله (فَأَصْبَحَ هَشِيمًا) يابسا (تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ) أي: تفرقه وتطرحه ذات اليمين وذات الشمال (وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا) أي: هو قادر على هذه الحال، وهذه الحال وكثيرًا ما يضرب الله مثل الحياة الدنيا بهذا المثل كما في سورة يونس: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ} الآية [يونس: ٢٤]، وقال في سورة الزمر: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ} [الزمر: ٢١]، وقال في سورة الحديد: {اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ} [الحديد: ٢٠].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَاضْرِبْ) “Ver” ey Muhammed insanlara (مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “dünya hayatının misalini” zevali, yok oluşu ve tükenişi hususunda; (كَمَاءٍ أَنزلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأرْضِ) “gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkisi [...] birbirine karıştı” yani oradaki tohumlar boy atıp güzelleşti, üzerinde çiçek, parıltı ve tazelik belirdi. Sonra bütün bunlardan sonra (فَأَصْبَحَ هَشِيمًا) “bir çöp kırıntısı haline geldi” yani kurudu; (تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ) “rüzgârların savurduğu” yani onu sağa sola dağıtıp savurduğu ; (وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا) “Allah her şeye güç yetirendir” yani O, bu duruma da bu duruma da güç yetirendir . Allah dünya hayatını çokça bu misalle örneklendirir; nitekim Yûnus Sûresi'nde: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ} “Dünya hayatının misali, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri birbirine karışır. Nihayet yer bütün ziynetini takınıp süslendiği...” ayeti [Yûnus: 24]; Zümer Sûresi'nde: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ} “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı. Sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler çıkarıyor, sonra o kurur da sen onu sararmış görürsün. Sonra da onu kuru bir çöp haline getirir. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir ibret vardır” [ez-Zümer: 21]; Hadîd Sûresi'nde: {اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mallar ile evlatlarda bir çoğalma yarışıdır. Bu, ekicilerin hoşuna giden bir yağmurun bitirdiği bitki gibidir; sonra kurur da sen onu sararmış görürsün, sonra da çerçöp olur. Ahirette ise şiddetli bir azap, Allah'tan bir bağışlanma ve rıza vardır. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” [el-Hadîd: 20] buyurmuştur.
وفي الحديث الصحيح: "الدنيا حلوة خضرة"
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Dünya tatlı ve yeşildir.”
{الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا (٤٦)}.
{الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا (٤٦)} “Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevap bakımından daha hayırlı, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır. (46)”
وقوله: (الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) كقوله: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} [آل عمران: ١٤]، وقال تعالى: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} [التغابن: ١٥] أي: الإقبال عليه والتفرغ لعبادته، خير لكم من اشتغالكم بهم والجمع لهم، والشفقة المفرطة عليهم؛ ولهذا قال: (وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا) قال ابن عباس، وسعيد بن جبير، وغير واحد من السلف: "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " الصلوات الخمس.
Allah Teâlâ'nın: (الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “Mal ve oğullar, dünya hayatının süsüdür” buyruğu; şu ayet gibidir: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} “Kadınlara, oğullara, kantar kantar yığılmış altın ve gümüşe, salma güzel atlara, davarlara ve ekinlere karşı duyulan aşırı istek insanlara süslü gösterildi. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Oysa varılacak güzel yer Allah katındadır” [Âl-i İmrân: 14]. Yine Allah Teâlâ: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Doğrusu mallarınız ve çocuklarınız bir imtihandır. Büyük ecir ise Allah'ın katındadır” [et-Teğâbün: 15] buyurmuştur. Yani O'na yönelmek ve O'nun ibadetine vakit ayırmak, onlarla meşgul olmanızdan, onlar için mal biriktirmenizden ve onlara aşırı şefkat göstermenizden sizin için daha hayırlıdır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا) “Kalıcı olan salih ameller ise, Rabbinin katında hem mükâfatça daha hayırlı, hem de ümit bağlamak bakımından daha hayırlıdır”. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Selef'ten birçok kimse: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât (kalıcı salih ameller), beş vakit namazdır” demişlerdir.
وقال عطاء بن أبي رباح، وسعيد بن جُبَير، عن ابن عباس: "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " سبحان الله والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر.
Atâ b. Ebî Rebâh ve Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan rivayetle: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât; Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir” demişlerdir.
وهكذا سُئل أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، عن: "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " ما هي؟ فقال: هي لا إله إلا الله، وسبحان الله، والحمد لله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله.
Nitekim Müminlerin Emîri Osman b. Affân radıyallâhu anh'a: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât nedir?” diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: Onlar ; Lâ ilâhe illallâh, Sübhânallâh, elhamdülillâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır.
رواه الإمام أحمد:
Bunu İmam Ahmed rivayet etmiştir:
حدثنا أبو عبد الرحمن المقرئ، حدثنا حَيْوَة، أنبأنا أبو عقيل، أنه سمع الحارث مولى عثمان، ﵁، يقول: جلس عثمان يومًا وجلسنا معه، فجاءه المؤذن، فدعا بماء في إناء، أظنه أنه سيكون فيه مُد، فتوضأ ثم قال: رأيت رسول الله ﷺ يتوضأ وضوئي هذا، ثم قال: "من توضأ وضوئي هذا، ثم قام فصلى صلاة الظهر، غُفر له ما كان بينها وبين الصبح، ثم صلى العصر غفر له ما بينها وبين الظهر، ثم صلى المغرب غُفر له ما بينها وبين العصر، ثم صلى العشاء غُفر له ما
Bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, bize Hayve anlattı, bize Ebû Akîl bildirdi; o, Osman radıyallâhu anh'ın azatlısı el-Hâris'i şöyle derken işitmiştir: Bir gün Osman oturdu, biz de onunla birlikte oturduk. Derken ona müezzin geldi. Bunun üzerine içinde bir müdd [su] bulunacağını tahmin ettiğim bir kapta su istedi ve abdest aldı. Sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şu abdestim gibi abdest alırken gördüm. Sonra şöyle buyurdu: «Her kim şu abdestim gibi abdest alır, sonra kalkıp öğle namazını kılarsa, onunla sabah arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra ikindiyi kılarsa onunla öğle arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra akşamı kılarsa onunla ikindi arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra yatsıyı kılarsa onunla...»
بينها وبين المغرب، ثم لعله يبيت يتمرغ ليلته، ثم إن قام فتوضأ وصلى صلاة الصبح، غُفر له ما بينها وبين صلاة العشاء وهي الحسنات يذهبن السيئات" قالوا: هذه الحسنات فما الباقيات الصالحات يا عثمان؟ قال: هي لا إله إلا الله، وسبحان الله، والحمد لله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله تفرد به .
akşam arasındaki günahları bağışlanır. Sonra belki gecesini yatağında dönüp durarak geçirir . Sonra eğer kalkıp abdest alır ve sabah namazını kılarsa, onunla yatsı namazı arasındaki günahları bağışlanır. İşte bunlar kötülükleri gideren iyiliklerdir.” Dediler ki: Bunlar iyiliklerdir, peki el-Bâkıyâtü's-Sâlihât nedir ey Osman? Dedi ki: Onlar; Lâ ilâhe illallâh, Sübhânallâh, elhamdülillâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır . Bunu tek başına rivayet etmiştir .
وروى مالك، عن عمارة بن عبد الله بن صياد عن سعيد بن المسيب قال: "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله.
Mâlik, Umâre b. Abdillâh b. Sayyâd'dan , o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât; Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır.”
وقال محمد بن عَجْلان، عن عمارة قال: سألني سعيد بن المسيب عن "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " فقلت: الصلاة والصيام. قال لم تصب. فقلت: الزكاة والحج. فقال: لم تصب، ولكنهن الكلمات الخمس: لا إله إلا الله، والله أكبر، وسبحان الله، والحمد لله، ولا حول ولا قوة إلا بالله.
Muhammed b. Aclân, Umâre'den rivayet etti, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb bana “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât” hakkında sordu. Ben: “Namaz ve oruçtur” dedim. Dedi ki : “İsabet edemedin.” Ben: “Zekât ve hactır” dedim. Dedi ki: “İsabet edemedin. Bilakis onlar şu beş kelimedir: Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, elhamdülillâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh.”
وقال ابن جريج: أخبرني عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن نافع بن سَرْجس، أنه أخبره أنه سأل ابن عمر عن: (الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) قال: لا إله إلا الله، والله أكبر، [وسبحان الله، ولا حول ولا قوة إلا بالله. قال ابن جريج: وقال عطاء بن أبي رباح مثل ذلك.
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Osmân b. Huseym, Nâfi' b. Sercis'ten haber verdi; o kendisine İbn Ömer'e (الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât” hakkında sorduğunu haber vermiş, o da: “Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, [Sübhânallâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır]” demiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh da bunun benzerini söyledi.
وقال مجاهد: (الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر] .
Mücâhid de şöyle dedi: [(الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât”; Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir] .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمر، عن الحسن وقتادة في قوله: "الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ " قال: لا إله إلا الله، والله أكبر، والحمد لله، وسبحان الله، هُنّ الباقيات الصالحات.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan ve Katâde'den onların: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât” buyruğu hakkında şöyle dediklerini haber verdi: “Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, elhamdülillâh ve Sübhânallâh; işte el-Bâkıyâtü's-Sâlihât bunlardır.”
قال ابن جرير: وجدت في كتابي عن الحسن بن الصباح البزار، عن أبي نصر التمار، عن عبد العزيز بن مسلم، عن محمد بن عجلان، عن سعيد المَقْبُرِي، عن أبيه، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر، منَ الباقيات الصالحات" .
İbn Cerîr dedi ki: Kitabımda Hasan b. es-Sabbâh el-Bezzâr'dan, o Ebû Nasr et-Temmâr'dan, o Abdülazîz b. Müslim'den, o Muhammed b. Aclân'dan, o Saîd el-Makburî'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den naklen buldum; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'tandır.”
قال: وحدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرنا عمرو بن الحارث أن درّاجًا أبا السمح حَدّثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد أن رسول الله ﷺ قال: "استكثروا من الباقيات الصالحات". قيل: وما هي يا رسول الله؟ قال: "الملة". قيل: وما هي يا رسول الله؟ قال: "التكبير، والتهليل، والتسبيح، والحمد لله، ولا حول ولا قوة إلا بالله".
Dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris haber verdi ki Derrâc Ebu's-Semh ona Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'ı çokça yapın.” Denildi ki: “Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?” Buyurdu ki: “Millet (dindir).” Denildi ki: “O nedir ey Allah'ın Resûlü?” Buyurdu ki: “Tekbir, tehlil, tesbih, elhamdülillâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır.”
وهكذا رواه أحمد، من حديث دراج، به .
Ahmed de Derrâc'ın hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .
وبه قال ابن وهب: أخبرني أبو صَخْر أن عبد الله بن عبد الرحمن، مولى سالم بن عبد الله
Yine aynı [isnad] ile İbn Vehb dedi ki: Bana Ebû Sahr, Sâlim b. Abdillâh'ın âzatlısı Abdullah b. Abdirrahmân'ın
حَدّثه قال: أرسلني سالم إلى محمد بن كعب القرظي، فقال: قل له: القني عند زاوية القبر فإن لي إليك حاجة. قال: فالتقيا، فسلم أحدهما على الآخر، ثم قال سالم: ما تعد الباقيات الصالحات؟ فقال: لا إله إلا الله، وسبحان الله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله، فقال له سالم: متى جعلت فيها "لا حول ولا قوة إلا بالله؟ " فقال: ما زلت أجعلها. قال: فراجعه مرتين أو ثلاثًا، فلم ينزع، قال فأثبت قال سالم: أجل فأثبت فإن أبا أيوب الأنصاري حدثني أنه سمع رسول الله ﷺ وهو يقول: "عرج بي إلى السماء فأريت إبراهيم ﵇، فقال: يا جبريل من هذا معك؟ فقال: محمد فرحب بي وسَهَّل، ثم قال: مر أمتك فلتكثر من غراس الجنة، فإن تربتها طيّبة وأرضها واسعة. فقلت: وما غراس الجنة؟ قال: لا حول ولا قوة إلا بالله"
ona şöyle anlattı: Sâlim beni Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye gönderdi ve: “Ona de ki: Kabrin köşesinde benimle buluşsun, zira sana bir işim düştü” dedi. Dedi ki: Buluştular ve birbirlerine selam verdiler. Sonra Sâlim: “el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'ı ne sayarsın?” dedi. O da: “Lâ ilâhe illallâh, Sübhânallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh” dedi. Sâlim ona: “Ne zamandan beri arasına ‘Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh’ı kattın?” dedi. O da: “Ben onu hep katmaktayım” dedi. Sâlim ona iki veya üç defa tekrar sordu , o ise vazgeçmedi. Dedi ki: “Bunu ispat et .” Sâlim dedi ki: “Evet, ispat et ; çünkü Ebû Eyyûb el-Ensârî bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini anlattı: «Semaya miraca çıkarıldığımda bana İbrâhim aleyhisselâm gösterildi; ‘Ey Cibrîl, seninle beraber olan bu kimdir?’ dedi. O da: ‘Muhammed'dir’ dedi. O bana hoş geldin deyip kolaylıklar diledi, sonra şöyle dedi: Ümmetine emret de cennetin fidanlarını çoğaltsınlar; zira onun toprağı temiz, arazisi geniştir. Ben: Cennet fidanları nedir? dedim. ‘Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh’tır dedi.»”
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن يزيد، عن العوام، حدثني رجل من الأنصار، من آل النعمان بن بشير، عن النعمان بن بشير قال: خرج علينا رسول الله ﷺ، ونحن في المسجد بعد صلاة العشاء، فرفع بصره إلى السماء ثم خفض، حتى ظننا أنه قد حدث في السماء شيء، ثم قال: "أما إنه سيكون بعدي أمراء، يكذبون ويظلمون، فمن صدقهم بكذبهم ومالأهم على ظلمهم، فليس مني ولا أنا منه، ومن لم يصدقهم بكذبهم ولم يمالئهم فهو مني وأنا منه. ألا وإن "سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر هُنّ الباقيات الصالحات"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, el-Avvâm'dan anlattı, bana Ensâr'dan Nu'mân b. Beşîr ailesinden bir adam, Nu'mân b. Beşîr'den anlattı, dedi ki: Yatsı namazından sonra biz mescitte iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıktı, gözünü semaya kaldırdı, sonra indirdi; öyle ki semada bir şey meydana geldiğini sandık. Sonra şöyle buyurdu: “Haberiniz olsun ki, benden sonra yalan söyleyen ve zulmeden emirler olacaktır. Kim onların yalanlarını doğrular ve zulümlerine yardım ederse benden değildir, ben de ondan değilim. Kim de onların yalanlarını doğrulamaz ve onlara yardım etmezse o bendendir, ben de ondanım. Dikkat edin! Şüphesiz ‘Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber’ el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'ın ta kendileridir.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبان، حدثنا يحيى بن كثير، عن زيد، عن أبي سلام [عن] مولى لرسول الله ﷺ [أن رسول الله ﷺ] قال: "بخ بخ لخمس ما أثقلهن في الميزان: لا إله إلا الله، والله أكبر، وسبحان الله، والحمد لله، والولد الصالح يتوفى فيحتسبه والده". وقال: "بخ بخ لخمس من لقي الله مستيقنًا بهن، دخل الجنة: يؤمن بالله، واليوم الآخر، وبالجنة والنار، وبالبعث بعد الموت، وبالحساب
İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ebân anlattı, bize Yahyâ b. Kesîr, Zeyd'den, o Ebû Sellâm'dan, [o] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısından [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in] şöyle buyurduğunu anlattı: “Ne güzel, ne hoştur beş şey ki, mizanda ne kadar da ağırdırlar: Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, elhamdülillâh ve kişinin vefat edip de ecrini Allah'tan beklediği salih çocuğu.” Ve şöyle buyurdu: “Ne güzel, ne hoştur beş şey ki, kim bunlara kesin olarak inanmış halde Allah'a kavuşursa cennete girer: Allah'a, ahiret gününe, cennete ve cehenneme, ölümden sonra dirilmeye ve hesaba inanır.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا رَوْح، حدثنا الأوزاعي، عن حسان بن عطية قال: كان شداد بن أوس ﵁، [في سفر] فنزل منزلا فقال لغلامه: "ائتنا بالشَّفرة نعبث بها". فأنكرت عليه، فقال: ما تكلمت بكلمة منذ أسلمت إلا وأنا أخطمها وأزمها غير كلمتي هذه. فلا تحفظوها علي واحفظوا ما أقول لكم: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إذا كنز الناس الذهب والفضة فاكنزوا هؤلاء الكلمات: اللهم إني أسألك الثبات في الأمر، والعزيمة على الرشد، وأسألك شكر نعمتك، وأسألك حسن عبادتك، وأسألك قلبًا سليمًا، وأسألك لسانًا صادقًا، وأسألك من خير
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh anlattı, bize el-Evzâî, Hassân b. Atıyye'den anlattı, dedi ki: Şeddâd b. Evs radıyallâhu anh [bir yolculukta] idi. Bir konak yerine indi ve kölesine: “Bize bıçağı getir de onunla oyalanalım.” dedi. Bunun üzerine ben onu kınayıp yadırgadım. O da şöyle dedi: “Müslüman olduğumdan beri, şu sözüm hariç, dizginini takıp bağlamadığım (tartıp biçmediğim) hiçbir kelime sarf etmedim. Bu sözümü aleyhime kaydetmeyip [unutun] ve size söyleyeceğim şu sözleri belleyin: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İnsanlar altın ve gümüşü biriktirip yığdıklarında, siz de şu kelimeleri hazine edinip biriktirin: Allahım! Şüphesiz ben Senden dinde sebatı ve doğru yolda azmi dilerim. Senden nimetine şükretmeyi ve Sana güzelce ibadet etmeyi dilerim. Senden selim bir kalp ve doğru söyleyen bir dil dilerim. Bildiğin hayır şeylerden Senden»
ما تعلم وأعوذ بك من شر ما تعلم، وأستغفرك لما تعلم، إنك أنت علام الغيوب"
isterim; bildiğin şerlerden de Sana sığınırım. Bildiğin günahlarım için Senden mağfiret dilerim. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.”
ثم رواه أيضا والنسائي من وجه آخر عن شداد، بنحوه
Sonra onu aynı şekilde en-Nesâî de bir başka yoldan Şeddâd'dan benzeriyle rivayet etmiştir .
وقال الطبراني: حدثنا عبد الله بن ناجية، حدثنا محمد بن سعد العوفي، حدثني أبي، حدثنا عمر بن الحسين، عن يونس بن نفيع الجدلي، عن سعد بن جنادة، ﵁، قال: كنت في أول من أتى النبي ﷺ من أهل الطائف، فخرجت من أهلى من السراة غدوة، فأتيت منى عند العصر، فتصاعدت في الجبل ثم هبطت، فأتيت النبي ﷺ فأسلمت، وعلمني: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) و (إِذَا زُلْزِلَتِ) وعلمني هؤلاء الكلمات: سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر، وقال: "هن الباقيات الصالحات". وبهذا الإسناد: "من قام من الليل فتوضأ ومضمض فاه، ثم قال: سبحان الله مائة مرة، والحمد لله مائة مرة، والله أكبر مائة مرة، ولا إله إلا الله مائة مرة، غفرت ذنوبه إلا الدماء فإنها لا تبطل"
et-Taberânî dedi ki: Bize Abdullah b. Nâciye anlattı, bize Muhammed b. Sa'd el-Avfî anlattı, bana babam anlattı, bize Ömer b. el-Huseyn, Yûnus b. Nüfey' el-Cedelî'den, o Sa'd b. Cünâde radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Ben Tâif halkından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk gelenlerdendim. Sabah erkenden Serât'taki ailemin yanından çıktım, ikindi vakti Mina'ya vardım. Dağa tırmandım, sonra indim ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip müslüman oldum. Bana: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) “De ki: O Allah tektir” ve (إِذَا زُلْزِلَتِ) “Yeryüzü sarsıldığı zaman” sûrelerini öğretti ve bana şu kelimeleri öğretti: Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber. Ve şöyle buyurdu: “Bunlar el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'tır.” Aynı isnadla: “Kim geceleyin kalkar, abdest alır ve ağzına su verirse, sonra yüz defa Sübhânallâh, yüz defa elhamdülillâh, yüz defa Allâhu ekber ve yüz defa Lâ ilâhe illallâh derse, kul haklarına taalluk eden kan davaları hariç günahları bağışlanır; zira onlar iptal olmaz” buyurmuştur .
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) قال: هي ذكر الله، قول: لا إله إلا الله، والله أكبر، وسبحان الله، والحمد لله، وتبارك الله، ولا حول ولا قوة إلا بالله، وأستغفر الله، وصلى الله على رسول الله، والصيام، والصلاة، والحج، والصدقة، والعتق، والجهاد، والصلة، وجميع أعمال الحسنات. وهن الباقيات الصالحات، التي تبقى لأهلها في الجنة، ما دامت السموات والأرض.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ) “Kalıcı olan salih ameller” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, Allah'ın zikridir: Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, elhamdülillâh, Tebârekallâh, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh ve Estağfirullâh demek, Resûlullah'a salavat getirmek, oruç, namaz, hac, sadaka, köle azat etmek, cihad, sıla-i rahim ve bütün salih amellerdir. Onlar, gökler ve yer durdukça cennette sahipleri için baki kalacak olan salih amellerdir.”
وقال العوفي، عن ابن عباس: هُنّ الكلام الطيب.
el-Avfî de İbn Abbâs'tan: “Onlar güzel sözlerdir” dediğini rivayet etmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هي الأعمال الصالحة كلها. واختاره ابن جرير، ﵀.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de şöyle demiştir: "Onlar, salih amellerin tamamıdır." İbn Cerîr -rahimehullâh- da bu görüşü tercih etmiştir.
{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩)}.
{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩)} “Dağları yürüteceğimiz ve senin de yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin günü [hatırla]. Biz onları mahşerde toplamış, içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47) Hepsi sıra sıra Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır: ‘Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz. Oysa siz, size tayin ettiğimiz bir buluşma zamanı kılmayacağımızı iddia etmiştiniz.’ [denir]. (48) Kitap ortaya konulmuştur; artık suçluları onda yazılı olanlardan korkuya kapılmış olarak görürsün. ‘Vay başımıza gelenlere! Bu nasıl bir kitaptır ki, küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez. (49)”
يخبر تعالى عن أهوال يوم القيامة، وما يكون فيه من الأمور العظام، كما قال: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا * وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا} [الطور: ٩، ١٠] أي: تذهب من أماكنها وتزول، كما قال
Allah Teâlâ kıyamet gününün dehşet verici hallerini ve o günde meydana gelecek büyük hadiseleri haber vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا * وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا} [et-Tûr: 9-10] “O gün gök sarsıldıkça sarsılır, dağlar da yürüdükçe yürür.” Yani yerlerinden çıkıp gider ve yok olurlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
تعالى: {وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} [النمل: ٨٨]، وقال تعالى: {وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ} [القارعة: ٥] وقال: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} [طه: ١٠٥ - ١٠٧] يقول تعالى: إنه تذهب الجبال، وتتساوى المهاد، وتبقى الأرض {قَاعًا صَفْصَفًا} أي: سطحًا مستويًا لا عوج فيه {وَلا أَمْتًا} أي: لا وادي ولا جَبَل؛ ولهذا قال تعالى: (وَتَرَى الأرْضَ بَارِزَةً) [أي: بادية ظاهرة، ليس فيها مَعْلَم لأحد ولا مكان يواري أحدًا، بل الخلق كلهم ضاحون لربهم لا تخفى عليه منهم خافية.
{وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} [en-Neml: 88] “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ} [el-Kâria: 5] “Dağlar atılmış renkli yün gibi olur.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} [Tâhâ: 105-107] “Sana dağları sorarlar; de ki: ‘Rabbim onları un ufak edip savuracak, yerlerini dümdüz bomboş bir alan halinde bırakacak; orada ne bir çukur ne de bir tümsek göreceksin.’” Allah Teâlâ dağların yok olacağını, yeryüzünün dümdüz olacağını ve yerin {قَاعًا صَفْصَفًا} “dümdüz bomboş bir alan halinde” yani üzerinde hiçbir eğriliğin bulunmadığı düz bir yüzey olarak kalacağını {وَلا أَمْتًا} “ne de bir tümsek” yani ne bir vadi ne de bir dağ kalacağını bildirmektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَتَرَى الأرْضَ بَارِزَةً) “Yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin [günü hatırla]” [yani apaçık, üzerinde hiç kimseye ait bir işaretin ve hiç kimseyi gizleyecek bir yerin bulunmadığı, bilakis bütün yaratılmışların Rablerinin huzurunda açıkta olduğu, onlardan hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığı bir halde olacağını] buyurmuştur.
قال مجاهد، وقتادة: (وَتَرَى الأرْضَ بَارِزَةً)] لا خَمَرَ فيها ولا غَيَابة. قال قتادة: لا بناءَ ولا شَجَر.
Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: (وَتَرَى الأرْضَ بَارِزَةً)] “Yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin [günü hatırla]” üzerinde ne bir örtü/engel ne de bir çukur/gizlenecek yer vardır. Katâde: "Ne bir bina ne de bir ağaç vardır" demiştir.
وقوله: (وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا) أي: وجمعناهم، الأولين منهم والآخرين، فلم نترك منهم أحدًا، لا صغيرًا ولا كبيرًا، كما قال: {قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الواقعة: ٤٩، ٥٠]، وقال: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} [هود: ١٠٣]،
(وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا) “Biz onları mahşerde toplamış, içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” buyruğu ise; öncekilerini de sonrakilerini de topladık, küçük büyük hiçbirini geride bırakmadık demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [el-Vâkıa: 49-50] “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.” Ve şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} [Hûd: 103] “İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, görülecek/şahit olunacak bir gündür.”
وقوله: (وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا) يحتمل أن يكون المراد: أن جميع الخلائق يقومون بين يدي الله صفًا واحدًا، كما قال تعالى: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [النبأ: ٣٨] ويحتمل أنهم يقومون صفوفًا صفوفا، كما قال: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} [الفجر: ٢٢]
(وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا) “Hepsi sıra sıra Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır” buyruğunda kastedilenin, bütün yaratılmışların Allah'ın huzurunda tek bir saf halinde durmaları olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [en-Nebe: 38] “O gün Rûh ve melekler saf saf dururlar; Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyenden başkası konuşamaz” buyurmuştur. Onların saf saf durmaları da muhtemeldir ; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} [el-Fecr: 22] “Ve Rabbin[in emri] gelip melekler de saf saf dizildiği zaman.”
وقوله: (لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) هذا تقريع للمنكرين للمعاد، وتوبيخ لهم على رءوس الأشهاد؛ ولهذا قال مخاطبا لهم: (بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا) أي: ما كان ظنكم أن هذا واقع بكم، ولا أن هذا كائن.
(لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) “Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz” buyruğu, öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenleri bir azarlama ve şahitlerin huzurunda onları kınamadır. Bu yüzden onlara hitap ederek şöyle buyurmuştur: (بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا) “Oysa siz, size tayin ettiğimiz bir buluşma zamanı kılmayacağımızı iddia etmiştiniz.” Yani bunun başınıza geleceğini ve gerçekleşeceğini hiç zannetmiyordunuz.
وقوله: (وَوُضِعَ الْكِتَابُ) أي: كتاب الأعمال، الذي فيه الجليل والحقير، والفتيل والقطمير، والصغير والكبير (فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ) أي: من أعمالهم السيئة وأفعالهم القبيحة، (وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا) أي: يا حسرتنا وويلنا على ما فرطنا في أعمارنا (مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا) أي: لا يترك ذنبًا صغيرًا ولا كبيرًا ولا عملا وإن صغر (إِلا أَحْصَاهَا) أي: ضبطها، وحفظها.
(وَوُضِعَ الْكِتَابُ) “Kitap ortaya konulmuştur” yani içinde büyüğü küçüğü, hurma çekirdeğindeki iplikçiği ve zarı, küçüğü ve büyüğü bulunan amel defteri [konulmuştur]. (فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ) “Artık suçluları onda yazılı olanlardan korkuya kapılmış olarak görürsün” yani kötü amellerinden ve çirkin fiillerinden ötürü [korkuya kapılmışlardır]. (وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا) “‘Vay başımıza gelenlere!’ derler” yani ömürlerimizde yaptığımız kusurlardan dolayı vay yazıklarımıza, vay başımıza gelenlere ! (مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا) “‘Bu nasıl bir kitaptır ki, küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ [derler]” yani ne küçük ne büyük bir günahı, ne de ne kadar küçük olursa olsun hiçbir ameli bırakmamış, (إِلا أَحْصَاهَا) “hepsini sayıp dökmüş” yani eksiksiz kaydetmiş ve korumuştur.
وروى الطبراني، بإسناده المتقدم في الآية قبلها، إلى سعد ابن جنادة قال: لما فرغ رسول الله ﷺ من غزوة حُنَيْن، نزلنا قفرًا من الأرض، ليس فيه شيء، فقال النبي ﷺ: "اجمعوا، من وجد عُودًا فليأت به، ومن وجد حطبًا أو شيئًا فليأت به. قال: فما كان إلا ساعة حتى جعلناه رُكامًا، فقال النبي ﷺ: "أترون هذا؟ فكذلك تُجْمَع والذنوب على الرجل منكم كما جَمَعْتُم هذا. فليتق الله رجل ولا
Taberânî, bir önceki ayette geçen isnadıyla Sa‘d b. Cünâde'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn Gazvesi'nden ayrıldığında, içinde hiçbir şey bulunmayan ıssız bir araziye indik. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Yakacak] toplayın; kim bir çöp/çalı bulursa onu getirsin, kim de odun veya herhangi bir şey bulursa onu getirsin» buyurdu. [Sa‘d] dedi ki: Çok geçmeden (bir saat bile olmadan) onu bir yığın haline getirdik. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bunu görüyor musunuz? İşte sizin bunu topladığınız gibi, sizden bir kimsenin aleyhine de günahlar böyle toplanır. Artık bir kimse Allah'tan sakınsın da...»
يذنب صغيرة ولا كبيرة، فإنها مُحْصَاة عليه "
küçük ne de büyük bir günah işlemesin; çünkü onlar aleyhine tek tek sayılmaktadır."
وقوله: (وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا) أي: من خير أو شر كما قال تعالى: {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا} [آل عمران: ٣٠]، وقال تعالى: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [القيامة: ١٣] وقال تعالى: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [الطارق: ٩] أي: تظهر المخبآت والضمائر.
(وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا) “Yaptıklarını hazır bulmuşlardır” buyruğu, hayır veya şer olarak ne yaptılarsa [hazır bulurlar] demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا} [Âl-i İmrân: 30] “O gün her nefis, yaptığı her hayrı hazır bulur; yaptığı kötülükle kendi arasında ise uzak bir mesafe bulunmasını ister.” Ve Allah Teâlâ: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [el-Kıyâme: 13] “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” buyurmuş; ve Allah Teâlâ: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [et-Târık: 9] “Gizlilerin ortaya döküleceği gün” yani gizlenenler ve niyetler açığa çıkar buyurmuştur.
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو الوليد، حدثنا شعبة، عن ثابت، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "لكل غادر لواء يومَ القيامة [يعرف به" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd anlattı, bize Şu'be, Sâbit'ten, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde her hain için [onunla tanınacağı] bir sancak vardır" .
أخرجاه في الصحيحين، وفي لفظ: "يُرْفَع لكل غادر لواء يومَ القيامة] عند استه بقدر غَدْرته، يقال: هذه غَدْرَة فلان بن فلان"
Bunu Sahîhayn'da tahric etmişlerdir. Bir lafızda ise şöyledir: [Kıyamet gününde her hain için] hainliği ölçüsünde kıçının yanında bir sancak dikilir ve: 'Bu, falan oğlu falanın hainliğidir' denilir" .
وقوله: (وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا) أي: فيحكم بين عباده في أعمالهم جميعًا، ولا يظلم أحدا من خلقه، بل يغفر ويصفح ويرحم ويعذب من يشاء، بقدرته وحكمته وعدله، ويملأ النار من الكفار وأصحاب المعاصي، [ثم ينجي أصحاب المعاصي] ويُخلَّد فيها الكافرون وهو الحاكم الذي لا يجور ولا يظلم، قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠] وقال: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} [الأنبياء: ٤٧] والآيات في هذا كثيرة.
(وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا) “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” buyruğu ise; kulları arasında bütün amellerinde hükmeder ve yarattıklarından hiçbir kimseye zulmetmez, bilakis kudreti, hikmeti ve adaletiyle dilediğini bağışlar , affeder, merhamet eder ve dilediğine azap eder. Kâfirlerle ve günahkârlarla cehennemi doldurur, [sonra günahkârları kurtarır] ve kâfirler orada ebedî kalırlar . O, asla haksızlık ve zulüm yapmayan Hâkim'dir. Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [en-Nisâ: 40] “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat arttırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} [el-Enbiyâ: 47] “Biz kıyamet günü için adalet terazileri kurarız; artık hiçbir kimseye en küçük bir haksızlık yapılmaz . Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak Biz yeteriz.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أخبرنا همام بن يحيى، عن القاسم بن عبد الواحد المكي، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، أنه سمع جابر بن عبد الله يقول: بلغني حديث عن رجل سمعه من رسول الله ﷺ، فاشتريت بعيرًا ثم شددت عليه رَحْلى، فسرت عليه شهرًا، حتى قدمت عليه الشام، فإذا عبد الله بن أنيس فقلت للبواب: قل له: جابر على الباب. فقال: ابن عبد الله؟ فقلت: نعم. فخرج يطأ ثوبه، فاعتنقني واعتنقته، فقلت: حديث بلغني عنك أنك سمعته من رسول الله ﷺ في القصاص، فخشيت أن تموت أو أموت قبل أن أسَمَعه فقال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يحشُر الله، ﷿ الناس يوم القيامة -أو قال: العبادَ-عُرَاةَ غُرْلا بُهْمًا" قلت: وما بهمًا؟ قال: "ليس معهم شيء ثم يناديهم بصوت يسمعه من بعد، كما يسمعه من قَربَ: أنا الملك، أنا الديان، لا ينبغي لأحد من أهل النار أن يدخل النار، وله عند أحد من أهل الجنة حق، حتى أقصه منه، ولا ينبغي لأحد من أهل الجنة أن يدخل الجنة، وله عند رجل من أهل النار حق، حتى أقصه منه حتى اللطمة". قال: قلنا: كيف، وإنما نأتي الله، ﷿، عُراة غُرْلا بُهْمًا؟ قال:
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, bize Hemmâm b. Yahyâ, el-Kâsım b. Abdilvâhid el-Mekkî'den, o da Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den rivayet etti ki kendisi Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işitmiş olan bir adamdan bana bir hadis ulaştı. Bunun üzerine bir deve satın alıp semerini bağladım ve bir ay boyunca onun üzerinde yol alarak nihayet Şam'a, onun yanına vardım. Bir de baktım ki o zât Abdullah b. Üneys'tir. Kapıcıya: "Ona, 'Câbir kapıda' de" dedim. [Kapıcı]: "İbn Abdillâh [mı]?" dedi. Ben de: "Evet" dedim. Bunun üzerine [Abdullah b. Üneys] elbisesini toplayıp yere sürüyerek dışarı çıktı; kucaklaştık. Ben: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kısas hakkında bizzat işittiğin bir hadis bana ulaştı; ben onu bizzat dinlemeden önce senin ölmen veya benim ölmemden korktum" dedim. Bunun üzerine o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «يحشُر الله، ﷿ الناس يوم القيامة -أو قال: العبادَ-عُرَاةَ غُرْلا بُهْمًا» «Azîz ve Celîl olan Allah, kıyamet gününde insanları -veya 'kulları' dedi- çıplak, sünnetsiz ve bühmen olarak haşreder.» Ben: "Bühmen nedir?" diye sordum. Şöyle buyurdu: «ليس معهم شيء ثم يناديهم بصوت يسمعه من بعد، كما يسمعه من قَربَ: أنا الملك، أنا الديان، لا ينبغي لأحد من أهل النار أن يدخل النار، وله عند أحد من أهل الجنة حق، حتى أقصه منه، ولا ينبغي لأحد من أهل الجنة أن يدخل الجنة، وله عند رجل من أهل النار حق، حتى أقصه منه حتى اللطمة» «Yanlarında hiçbir şey bulunmayan [demektir]. Sonra onlara yakındakinin işittiği gibi uzaktakinin de işiteceği bir sesle şöyle nida eder: 'Ben Hükümdarım, Ben Deyyân'ım (hesabı tastamam görenim)! Cehennem ehlinden hiçbir kimsenin, cennet ehlinden birinde bir hakkı varken, Ben ondan onun kısasını alıncaya kadar cehenneme girmesi uygun olmaz. Cennet ehlinden hiçbir kimsenin de cehennem ehlinden bir kimsede -bir tokat dahi olsa- bir hakkı varken, Ben ondan onun kısasını alıncaya kadar cennete girmesi uygun olmaz.'» [Câbir] dedi ki: Biz: "Bizler Azîz ve Celîl olan Allah'ın huzuruna çıplak, sünnetsiz ve yanımızda hiçbir şey olmadan geleceğimize göre bu nasıl olur?" dedik. O da şöyle buyurdu:
بالحسنات والسيئات" .
"İyilikler ve kötülüklerle [kısas yapılır]" buyurdu .
وعن شعبة، عن العوام بن مُزَاحم، عن أبي عثمان، عن عثمان بن عفان، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن الجَمَّاء لتقتص من القرناء يوم القيامة" رواه عبد الله بن الإمام أحمد وله شواهد من وجوه أخر، وقد ذكرناها عند قوله: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا} [الأنبياء: ٤٧] وعند قوله تعالى: {إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} [الأنعام: ٣٨]
Şu'be'den, o el-Avvâm b. Müzâhim'den, o Ebû Osmân'dan, o Osmân b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde boynuzsuz koyun, boynuzlu koyundan hakkını mutlaka kısas yoluyla alır" . Bunu İmam Ahmed'in oğlu Abdullah rivayet etmiştir. Bunun başka yollardan şahitleri de vardır; onları: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا} [el-Enbiyâ: 47] “Biz kıyamet günü için adalet terazileri kurarız; artık hiçbir kimseye en küçük bir haksızlık yapılmaz” buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: {إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} [el-En'âm: 38] “...ancak sizin gibi ümmetlerdir. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanırlar” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا (٥٠)}
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا (٥٠)} “Hani Biz meleklere: ‘Âdem'e secde edin’ demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz, Beni bırakıp da onu ve onun zürriyetini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu! (50)”
يقول تعالى منبهًا بني آدم على عداوة إبليس لهم ولأبيهم من قبلهم، ومقرعًا لمن اتبعه منهم وخالف خالقه ومولاه، الذي أنشأه وابتداه، وبألطاف رزقه غداه، ثم بعد هذا كله والى إبليس وعادى الله، فقال تعالى: (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ) أي: لجميع الملائكة، كما تقدم تقريره في أول سورة "البقرة" .
Allah Teâlâ, Âdemoğullarını İblis'in kendilerine ve daha önce de atalarına olan düşmanlığı konusunda uyararak; içlerinden ona uyup, kendisini var edip yaratan ve rızkının lütuflarıyla besleyen Yaratıcısına ve Mevlâsına muhalefet edenleri, sonra da bütün bunlardan sonra İblis'i dost edinip Allah'a düşmanlık edenleri azarlayarak şöyle buyurmaktadır: (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ) “Hani Biz meleklere [demiştik]” yani Bakara sûresinin başında daha önce açıklandığı üzere bütün meleklere .
(اسْجُدُوا لآدَمَ) أي: سجود تشريف وتكريم وتعظيم، كما قال تعالى: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} [الحجر: ٢٨، ٢٩]
(اسْجُدُوا لآدَمَ) “‘Âdem'e secde edin’” yani şereflendirme, ikram ve tazim secdesi yapın; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} [el-Hicr: 28-29] “Hani Rabbin meleklere demişti ki: ‘Ben kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen onun için secdeye kapanın.’”
وقوله (فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ) أي: خانه أصله؛ فإنه خلق من مارج من نار، وأصل خلق الملائكة من نور، كما ثبت في صحيح مسلم عن عائشة، عن رسول الله ﷺ، أنه قال: "خُلِقت الملائكة من نور، وخُلق إبليس من مارج من نار، خُلق آدم مما وصف لكم" . فعند الحاجة نضح كل وعاء بما فيه، وخانه الطبع عند الحاجة، وذلك أنه كان قد تَوَسَّم بأفعال الملائكة وتشبه بهم، وتعبد وتنسك، فلهذا دخل في خطابهم، وعصى بالمخالفة.
(فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ) “İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi” buyruğu ise; aslı ona ihanet etti demektir. Zira o, dumansız ateş alevinden yaratılmıştır; meleklerin asıl yaratılışı ise nurdandır. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Âişe'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Melekler nurdan yaratıldı, İblis dumansız ateş alevinden yaratıldı, Âdem ise size nitelenen şeyden yaratıldı " . İhtiyaç anında her kap içindekini sızdırdı ve ihtiyaç anında tabiatı ona ihanet etti. Şöyle ki o, meleklerin fiillerine bürünmüş, onlara benzemiş, ibadet ve taatte bulunmuştu; işte bu sebeple onlara yapılan hitabın içine girmiş, muhalefet ederek isyan etmiştir.
ونبه تعالى هاهنا على أنه (مِنَ الْجِنِّ) أي: إنه خُلِق من نار، كما قال: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [الأعراف: ١٢، وص: ٧٦]
Allah Teâlâ burada onun (مِنَ الْجِنِّ) “cinlerden” olduğunu, yani ateşten yaratıldığını bildirmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [el-A'râf: 12 ve Sâd: 76] “‘Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın’ [dedi].”
قال الحسن البصري: ما كان إبليس من الملائكة طرفة عين قَط، وإنه لأصل الجن، كما أن آدم، ﵇، أصل البشر. رواه ابن جرير بإسناد صحيح [عنه].
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: «İblis, göz açıp kapayıncaya kadar bile meleklerden olmamıştır. Şüphesiz Âdem aleyhisselâm nasıl insanların aslı ise, o da kesinlikle cinlerin aslıdır.» Bunu İbn Cerîr [ondan] sahih bir isnadla rivayet etmiştir.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: كان إبليس من حي من أحياء الملائكة، يقال لهم: الجن، خلقوا من نار السموم من بين الملائكة -قال: وكان اسمه الحارث، وكان خازنًا من خزان الجنة، وخُلقت الملائكة من نور غير هذا الحي-قال: وخلقت الجن الذين ذُكروا في القرآن من مارج من نار. وهو لسان النار الذي يكون في طرفها إذا التهبت.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: "İblis melek kabilelerinden kendilerine Cin denilen bir kabileden idi. Onlar melekler arasından sam yeli ateşinden yaratılmışlardı. -Dedi ki: Onun adı Hâris idi ve cennet bekçilerinden bir bekçi idi. Bu kabilenin dışındaki melekler ise nurdan yaratılmışlardı.- Dedi ki: Kur'ân'da zikredilen cinler ise dumansız saf ateşten yaratılmıştır. Bu da ateş alevlendiğinde ucunda oluşan ateş dilidir."
وقال الضحاك أيضًا، عن ابن عباس: كان إبليس من أشرف الملائكة وأكرمهم قبيلة، وكان خازنًا على الجنان، وكان له سلطان [السماء] الدنيا وسلطان الأرض، وكان مما سولت له نفسه، من قضاء الله أنه رأى أن له بذلك شرفًا على أهل السماء، فوقع من ذلك في قلبه كبر لا يعلمه إلا الله. فاستخرج الله ذلك الكبر منه حين أمره بالسجود لآدم "فاستكبر، وكان من الكافرين. قال ابن عباس: وقوله: (كَانَ مِنَ الْجِنِّ) أي: من خزان [الجنان، كما يقال للرجل: مكي، ومدني، وبصري، وكوفي. وقال ابن جريج، عن ابن عباس، نحو ذلك.
ed-Dahhâk yine İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: "İblis meleklerin en şereflilerinden ve kabile bakımından en kerim olanlarındandı. Cennetlerin bekçisi idi, dünya [semasının] ve yeryüzünün hâkimiyeti ona verilmişti. Allah'ın takdiriyle nefsinin ona fısıldadığı şeylerden biri de, bununla gök ehline karşı bir üstünlüğü olduğunu düşünmesiydi; bundan dolayı kalbine ancak Allah'ın bildiği bir kibir düştü. Allah, Âdem'e secde etmesini emrettiğinde o kibri ondan ortaya çıkardı; 'büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.' İbn Abbâs dedi ki: (كَانَ مِنَ الْجِنِّ) 'O cinlerdendi' buyruğu; [cennetlerin] bekçilerindendi demektir. Nitekim bir adama Mekkî, Medenî, Basrî ve Kûfî denilmesi gibidir." İbn Cüreyc de İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletmiştir.
وقال سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: هو من خزان] الجنة، وكان يدبر أمر السماء الدنيا، رواه ابن جرير من حديث الأعمش، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد، به.
Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: [O, cennet] bekçilerindendi ve dünya semasının işlerini yönetiyordu. Bunu İbn Cerîr, el-A'meş'in Habîb b. Ebî Sâbit'ten, onun Saîd'den rivayetiyle tahric etmiştir.
وقال سعيد بن المسيب: كان رئيس ملائكة سماء الدنيا.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: "O, dünya seması meleklerinin reisiydi."
وقال ابن إسحاق، عن خَلاد بن عطاء، عن طاوس، عن ابن عباس قال: كان إبليس -قبل أن يركب المعصية-من الملائكة، اسمه عزازيل، وكان من سكان الأرض. وكان من أشد الملائكة اجتهادًا وأكثرهم علمًا. فذلك دعاه إلى الكبر، وكان من حي يسمون جنا.
İbn İshâk, Hallâd b. Atâ'dan, o Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: "İblis -isyana kalkışmadan önce- meleklerdendi, adı Azâzîl idi ve yer sakinlerindendi. Meleklerin en çok gayret edeni ve ilim bakımından en çok olanıydı. İşte bu durum onu kibre sevk etti; kendilerine cin denilen bir kabileden idi."
وقال ابن جُرَيْج، عن صالح مولى التَّوْأمة وشريك بن أبي نَمِر، أحدهما أو كلاهما عن ابن عباس قال: إن من الملائكة قبيلة من الجن، وكان إبليس منها، وكان يسوس ما بين السماء والأرض. فعصى، فسخط الله عليه، فمسخه شيطانًا رجيمًا -لعنه الله-ممسوخًا، قال: وإذا كانت خطيئة الرجل في كِبْر فلا تَرْجُه، وإذا كانت في معصية فارجه.
İbn Cüreyc, et-Tev'eme'nin azatlısı Sâlih ile Şerîk b. Ebî Nemir'den, biri veya her ikisinden, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletmiştir: "Meleklerden cinlerden olan bir kabile vardı, İblis de onlardandı ve gök ile yer arasını idare ediyordu. İsyan etti, Allah da ona gazap etti ve onu taşlanmış lanetli bir şeytana -Allah ona lanet etsin- dönüştürdü." [İbn Abbâs] dedi ki: "Kişinin hatası kibirden kaynaklanıyorsa ondan ümit kes; şayet sırf bir günahtan (nefsin zaafından) kaynaklanıyorsa ondan ümit kesme."
وعن سعيد بن جُبَيْر أنه قال: كان من الجنانين، الذين يعملون في الجنة.
Saîd b. Cübeyr'den ise onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: "O, cennette çalışan cennet bekçilerindendi/hizmetçilerindendi."
وقد رُوي في هذا آثار كثيرة عن السلف، وغالبها من الإسرائيليات التي تنقل لينظر فيها، والله أعلم بحال كثير منها. ومنها ما قد يقطع بكذبه لمخالفته للحق الذي بأيدينا، وفي القرآن غُنْيَةٌ عن كل ما عداه من الأخبار المتقدمة؛ لأنها لا تكاد تخلو من تبديل وزيادة ونقصان، وقد وضع فيها أشياء كثيرة، وليس لهم من الحفاظ المتقنين الذين يَنْفُون عنها تحريف الغالين وانتحال المبطلين، كما لهذه [الأمة من] الأئمة العلماء، والسادة الأتقياء والأبرار النجباء من الجهابذة النقاد، والحفاظ
Bu hususta Selef'ten pek çok rivayet nakledilmiştir. Bunların çoğu, üzerinde düşünülüp incelensin diye aktarılan İsrâiliyyât türündendir; çoğunun mahiyetini en iyi Allah bilir. Bunlar arasında, elimizdeki hakikate aykırı olması sebebiyle kesinlikle yalan olduğuna hükmedilenler de vardır. Kur'an'da ise, geçmiş haberlerden onun dışındaki her şeye ihtiyaç bırakmayacak bir kifayet/zenginlik vardır; çünkü o haberler değiştirilme, fazlalık ve eksiklikten neredeyse hiç uzak kalmamış ve içlerine pek çok şey uydurulup sokuşturulmuştur. Üstelik aşırı gidenlerin tahrifini ve bâtıl ehlinin uydurmasını ondan defedecek yetkin hafızları da yoktur; nitekim bu [ümmetin sahip olduğu] âlim imamlar, takva sahibi önderler, dâhi tenkitçilerden seçkin ve hayırlı kimseler ve sağlam hafızlar gibi [koruyucuları bulunmamaktadır]...
الجياد، الذين دونوا الحديث وحرروه، وبينوا صحيحه من حسنه، من ضعيفه، من منكره وموضوعه، ومتروكه ومكذوبه، وعرفوا الوضاعين والكذابين والمجهولين، وغير ذلك من أصناف الرجال، كل ذلك صيانة للجناب النبوي والمقام المحمدي، خاتم الرسل، وسيد البشر [عليه أفضل التحيات والصلوات والتسليمات] ، أن ينسب إليه كذب، أو يحدث عنه بما ليس [منه] ، فرضي الله عنهم وأرضاهم، وجعل جنات الفردوس مأواهم، وقد فعل.
vardır ki onlar hadisi tedvin ve tahrir etmişler; sahihini haseninden, zayıfından, münkerinden, mevzûsundan, metrûkünden ve uydurmasından ayırt etmişler; hadis uyduranları, yalancıları, meçhulleri ve ravilerin diğer sınıflarını tanıtmışlardır. Bütün bunlar, peygamberlerin sonuncusu ve insanların efendisi olan [üzerine en faziletli tahiyyat, salât ve selâmlar olsun] Peygamberlik makamını ve Muhammedî mertebeyi, kendisine bir yalan isnat edilmesinden yahut [kendisinden] olmayan bir şeyin ondan rivayet edilmesinden korumak içindir. Allah onlardan razı olsun, onları hoşnut kılsın ve Firdevs cennetlerini onların barınağı eylesin; nitekim öyle de yapmıştır.
وقوله: (فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ) أي: فخرج عن طاعة الله؛ فإن الفسق هو الخروج، يقال فَسَقت الرُّطَبة: إذا خرجت من أكمامها وفسقت الفأرة من جُحْرها: إذا خرجت منه للعيث والفساد.
(فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ) “Rabbinin emrinden dışarı çıktı” buyruğu ise; Allah'a itaatten çıktı demektir. Zira fısk (فِسْق), çıkmak anlamına gelir. Nitekim kabuğundan çıktığında hurma için fesakati'r-rutabe (فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ) , fesat ve zarar vermek için yuvasından çıktığında fare için de fesakati'l-fa're (فَسَقَتِ الْفَأْرَةُ) denir.
ثم قال تعالى مقرعًا وموبخًا لمن اتبعه وأطاعه: (أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي) أي: بدلا عني؛ ولهذا قال: (بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا)
Sonra Allah Teâlâ, ona uyup itaat edenleri azarlayarak ve kınayarak şöyle buyurmuştur: (أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي) “Şimdi siz, Beni bırakıp da onu ve onun zürriyetini mi dost ediniyorsunuz?” yani Benim yerime [onları mı dost tutuyorsunuz]; işte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا) “Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu!”
وهذا المقام كقوله بعد ذكر القيامة وأهوالها ومصير كل من الفريقين السعداء والأشقياء في سورة يس: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ * أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} [يس: ٥٩ - ٦٢].
Bu makam, Yâsîn sûresinde kıyameti, dehşetlerini ve saîd ile şakî her iki fırkanın varacağı yeri zikrettikten sonraki şu buyruğu gibidir: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ * أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} [Yâsîn: 59-62] “‘Ey suçlular! Bugün bir tarafa ayrılın! Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın, çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır; Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur diye emretmemiş miydim? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı. Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?’”
{مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١)}
{مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١)} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinecek de değilim. (51)”
يقول تعالى: هؤلاء الذين اتخذتموهم أولياء من دوني عبيد أمثالكم، لا يملكون شيئًا، ولا أشهدتهم خلقي للسموات والأرض، ولا كانوا إذ ذاك موجودين، يقول تعالى: أنا المستقل بخلق الأشياء كلها، ومدبرها ومقدرها وَحْدي، ليس معي في ذلك شريك ولا وزير، ولا مشير ولا نظير، كما قال: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ * وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} الآية [سبأ: ٢٢، ٢٣]؛ ولهذا قال: (وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا) قال مالك: أعوانًا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Benim dışımda dost edindiğiniz bu varlıklar, sizin gibi kullardır; hiçbir şeye sahip değillerdir. Ben onları gökleri ve yeri yaratışıma şahit tutmadım, onlar o vakit var bile değillerdi. Allah Teâlâ: Bütün varlıkları tek başına yaratan, onları yöneten ve takdir eden sadece Benim; bu hususta Benim hiçbir ortağım, vezirim, danışmanım ve benzerim yoktur buyurmaktadır; nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ * وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} [Sebe: 22-23] “De ki: ‘Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onların ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeyleri vardır. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı olmadığı gibi, O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur. O'nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez...’” Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا) “Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinecek de değilim.” Mâlik: "Yardımcılar [demektir]" demiştir.
{وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣)}
{وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣)} “O gün [Allah] şöyle buyurur: ‘İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!’ Onları çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler. Biz onların arasına bir helak uçurumu koymuşuzdur. (52) Suçlular ateşi görmüşler ve oraya düşeceklerini kesin olarak anlamışlardır; fakat ondan savuşup kaçacak bir yer bulamazlar. (53)”
يقول تعالى مخبرًا عما يُخاطب به المشركين يوم القيامة على رؤوس الأشهاد تقريعًا لهم وتوبيخًا:
Allah Teâlâ, kıyamet gününde müşrikleri azarlamak ve kınamak maksadıyla bütün şahitlerin huzurunda onlara nasıl hitap edeceğini haber vererek şöyle buyurmaktadır:
(نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ) أي: في دار الدنيا، ادعوهم اليوم، ينقذونكم مما أنتم فيه، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} [الأنعام: ٩٤].
(نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ) “İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!” yani dünya yurdunda [iddia ettiğiniz ortakları]; içinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtarsınlar diye bugün onları çağırın; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} [el-En'âm: 94] “Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize teker teker geldiniz. Size verdiklerimizi de sırtlarınızın arkasında bıraktınız. İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz. Andolsun ki aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.”
وقوله: (فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ) [كما قال: {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ] وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} [القصص: ٦٤]، وقال {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦]، وقال تعالى: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨١، ٨٢]
(فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ) “Onları çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler” buyruğu ise [nitekim şöyle buyurmuştur: {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ] وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} [el-Kasas: 64] “‘Ortaklarınızı çağırın!’ denilir. Onlar da çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler. Azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!”] Ve şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [el-Ahkâf: 5-6] “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir? Oysa onlar, bunların dualarından habersizdirler. İnsanlar bir araya toplandıkları zaman, [o taptıkları] onlara düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler.” Ve Allah Teâlâ: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [Meryem: 81-82] “Kendilerine bir izzet [ve güç kaynağı] olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine karşı hasım olacaklardır” buyurmuştur.
وقوله: (وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا) قال ابن عباس، وقتادة وغير واحد: مَهْلكًا .
(وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا) “Biz onların arasına bir helak uçurumu koymuşuzdur” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Katâde ve pek çok müfessir: "Bir helak yeri " demişlerdir.
وقال قتادة: ذكر لنا عمر البكالي حدث عن عبد الله بن عمرو قال: هو واد عميق، فُرق به يوم القيامة بين أهل الهدى وأهل الضلالة.
Katâde şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre Ömer el-Bikâlî , Abdullah b. Amr'dan şöyle rivayet etmiştir: "O, kıyamet gününde kendisiyle hidayet ehli ile dalalet ehlinin arasının ayrıldığı derin bir vadidir."
وقال قتادة: (مَوْبِقًا) واديًا في جهنم.
Katâde: "(مَوْبِقًا) Mevbık; cehennemde bir vadidir" demiştir.
وقال ابن جرير: حدثني محمد بن سِنان القزاز، حدثنا عبد الصمد، حدثنا يزيد بن درهم سمعت أنس بن مالك يقول في قول الله تعالى: (وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا) قال: واد في جهنم، من قيح ودم.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, bize Abdussamed anlattı, bize Yezîd b. Dirhem anlattı; Enes b. Mâlik'i Allah Teâlâ'nın: (وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا) “Biz onların arasına bir helak uçurumu koymuşuzdur” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Cehennemde irin ve kandan [oluşan] bir vadidir."
وقال الحسن البصري: (مَوْبِقًا): عداوة.
Hasan-ı Basrî de: "(مَوْبِقًا) Mevbık; düşmanlıktır" demiştir.
والظاهر من السياق هاهنا: أنه المهلك، ويجوز أن يكون واديًا في جهنم أو غيره، إلا أن الله تعالى أخبر أنه لا سبيل لهؤلاء المشركين، ولا وصول لهم إلى آلهتهم التي كانوا يزعمون في الدنيا، وأنه يفرق بينهم وبينها في الآخرة، فلا خلاص لأحد من الفريقين إلى الآخر، بل بينهما مهلك وهول عظيم وأمر كبير.
Burada bağlamdan anlaşılan zahir mana: Onun helak yeri olduğudur. Cehennemde bir vadi veya başka bir şey olması da caizdir. Ancak Allah Teâlâ, bu müşrikler için dünyada iddia ettikleri ilahlarına hiçbir yol ve ulaşma imkânı olmadığını; ahirette kendileriyle onlar arasını ayıracağını, iki gruptan birinin diğerine asla kavuşamayacağını , bilakis aralarında bir helak yeri, büyük bir dehşet ve muazzam bir durum bulunacağını haber vermiştir.
وأما إن جعل الضمير في قوله: (بَيْنَهُمْ) عائدًا إلى المؤمنين والكافرين، كما قال عبد الله بن عمرو: إنه يفرق بين أهل الهدى والضلالة به، فهو كقوله تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} [الروم: ١٤]، وقال {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [الروم: ٤٣]، وقال تعالى: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [يس: ٥٩]، وقال تعالى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ * فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ * هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [يونس: ٢٨ - ٣٠].
Âyette geçen: (بَيْنَهُمْ) “Aralarında” ifadesindeki zamir, Abdullah b. Amr'ın: “Onunla hidayet ehli ile dalâlet ehlinin arası ayrılır” dediği gibi, müminler ile kâfirlere raci kılınırsa; bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibi olur: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} “Kıyamet koptuğu gün, işte o gün [insanlar] birbirinden ayrılırlar.”, {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün [insanlar bölük bölük] ayrılırlar.”, {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} “[Allah şöyle buyurur:] 'Ey günahkârlar! Bugün bir tarafa ayrılın!'” ve {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ * فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ * هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “O gün onların hepsini bir araya toplayacağız; sonra da ortak koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerinizde durun!' diyeceğiz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortak koştukları ise şöyle der: 'Siz bize tapmıyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu bizim sizin ibadetinizden hiç haberimiz yoktu.' İşte orada her nefis geçmişte yaptıklarını dener [ve sonucunu görür]. Gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider.”
وقوله: (وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا) أي: إنهم لما عاينوا جهنم حين جيء بها تقاد بسبعين ألف زمام، مع كل زمام سبعون ألف ملك، فإذا رأى المجرمون النار، تحققوا لا محالة أنهم مواقعوها، ليكون ذلك من باب تعجيل الهم والحزن لهم، فإن توقع العذاب والخوف منه قبل وقوعه، عذاب ناجز.
(وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا) “Suçlular ateşi görmüşler ve oraya düşeceklerini kesin olarak anlamışlardır; fakat ondan savuşup kaçacak bir yer bulamazlar” buyruğu; onlar her biriyle yetmiş bin meleğin bulunduğu yetmiş bin iple çekilerek getirildiğinde cehennemi gözleriyle gördüklerinde, suçlular ateşi görünce, oraya kesinlikle düşeceklerini anlayıp yakînen bilecekler demektir. Bu da kendilerine keder ve hüznün peşinen tattırılması kabilindendir; çünkü azabın beklentisi ve gerçekleşmesinden önceki korkusu, peşin bir azaptır.