(وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا) أي: ليس لهم طريق يعدل بهم عنها ولا بد لهم منها.
(وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا) “fakat ondan savuşup kaçacak bir yer bulamazlar” yani: Kendilerini ondan çevirip kurtaracak hiçbir yol yoktur ve oraya girmeleri kaçınılmazdır.
قال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن دَرّاج عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الكافر يرى جهنم، فيظن أنها مواقعته من مسيرة أربعين سنة"
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu haber verdi: "Kâfir cehennemi görür de kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini kesin olarak anlar."
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا دراج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "ينصب الكافر مقدار خمسين ألف سنة، كما لم يعمل في الدنيا، وإن الكافر ليرى جهنم، ويظن أنها مواقعته من مسيرة أربعين سنة" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kâfir, dünyada [salih amel] işlemediği gibi elli bin yıl miktarında dikilip bekletilir. Doğrusu kâfir cehennemi görür ve kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini kesin olarak anlar."
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا (٥٤)}.
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا (٥٤)} “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan, her şeyden çok tartışmacıdır.”
يقول تعالى: ولقد بينا للناس في هذا القرآن، ووضحنا لهم الأمور، وفصلناها، كيلا يضلوا عن الحق، ويخرجوا عن طريق الهدى. ومع هذا البيان وهذا الفرقان، الإنسان كثير المجادلة والمخاصمة والمعارضة للحق بالباطل، إلا من هدى الله وبصره لطريق النجاة.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Andolsun biz insanlara bu Kur'an'da [hakikati] beyan ettik, haktan sapmasınlar ve hidayet yolundan çıkmasınlar diye meseleleri onlar için vuzuha kavuşturup detaylandırdık. Bu açıklamaya ve bu furkana (hakkı batıldan ayıran delile) rağmen insan; Allah'ın hidayet ettiği ve kurtuluş yolunu gösterdiği kimseler müstesna, bâtılla hakkı çürütmek için pek çok tartışan, çekişen ve karşı çıkan bir varlıktır.
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن الزهري، أخبرني علي بن الحسين، أن حسين بن علي أخبره، أن علي بن أبي طالب أخبره، أن رسول الله ﷺ طرقه وفاطمة بنت رسول الله ﷺ ليلة، فقال: "ألا تصليان؟ " فقلت: يا رسول الله، إنما أنفسنا بيد الله، فإذا شاء أن يبعثنا بَعَثنا. فانصرف حين قلت ذلك، ولم يَرْجع إلي شيئًا، ثم سمعته وهو مولّ يضرب فخذه [ويقول] (وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا) أخرجاه في الصحيحين.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb, ez-Zührî'den haber verdi, bana Ali b. el-Hüseyin, Hüseyin b. Ali'nin kendisine haber verdiğini, Ali b. Ebî Tâlib'in de kendisine bildirdiğini haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece kendisine ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Fâtıma'ya uğrayıp: «Namaz kılmıyor musunuz?» buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü, canlarımız ancak Allah'ın elindedir; bizi ne zaman uyandırmak dilerse o zaman uyandırır" dedim. Ben böyle deyince geri döndü ve bana hiçbir karşılık vermedi. Sonra o arkasını dönüp giderken elini uyluğuna vurup [şöyle dediğini] işittim: {وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا} “Fakat insan, her şeyden çok tartışmacıdır.” Bunu her iki [imam da] Sahîhayn'da tahric etmişlerdir.
{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا (٥٥) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)}.
{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا (٥٥) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey; ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelen felaketlerin) kendilerine de gelmesini yahut azabın göz göre göre karşılarına çıkmasını beklemeleridir. Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise bâtılla hakkı ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Âyetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.”
يخبر تعالى عن تمرد الكفرة في قديم الزمان وحديثه، وتكذيبهم بالحق البين الظاهر مع ما يشاهدون من الآيات [والآثار] والدلالات الواضحات، وأنه ما منعهم من اتباع ذلك إلا طلبهم أن يشاهدوا العذاب الذي وعدوا به عيانًا، كما قال أولئك لنبيهم: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [الشعراء: ١٨٧]، وآخرون قالوا: {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [العنكبوت: ٢٩]، وقالت قريش: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢]، {وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ * لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [الحجر: ٦، ٧] إلى غير ذلك [من الآيات الدالة على ذلك] .
Allah Teâlâ kâfirlerin eski ve yeni zamanlardaki azgınlıklarını , gördükleri bunca âyet, [izler] ve apaçık delillere rağmen açık ve aşikâr hakkı yalanladıklarını; kendilerini buna uymaktan alıkoyan şeyin, ancak kendilerine vaat edilen azabı bizzat gözleriyle görme talepleri olduğunu haber vermektedir. Nitekim öncekilerin peygamberlerine şöyle dedikleri gibi: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [eş-Şuarâ: 187] “Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür!” Diğerleri de şöyle demiştir: {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [el-Ankebût: 29] “Eğer doğrulardan isen, bize Allah'ın azabını getir!” Kureyş ise: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [el-Enfâl: 32] “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver!” demiştir. Yine {وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ * لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [el-Hicr: 6-7] “Dediler ki: ‘Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kişi! Sen mutlaka bir delisin! Eğer doğrulardan isen bize melekleri getirmeli değil miydin?’” demişlerdir; [buna delalet eden diğer âyetlerde olduğu gibi] .
ثم قال: (إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ) من غشيانهم بالعذاب وأخذهم عن آخرهم، (أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا) أي: يرونه عيانًا مواجهة [ومقابلة] ، ثم قال: (وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا) أي: قبل العذاب مبشرين من صدقهم وآمن بهم، ومنذرين مَنْ كذبهم وخالفهم.
Sonra şöyle buyurmuştur: (إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ) “ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelenlerin) kendilerine de gelmesini” yani azabın onları bürüyüp köklerini kurutmasını; (أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا) “yahut azabın göz göre göre karşılarına çıkmasını [beklemeleridir]” yani onu bizzat [ve karşılarında] görmeleridir. Sonra şöyle buyurmuştur: (وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا) “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise bâtılla hakkı ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Âyetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.” yani azaptan önce kendilerini tasdik edip iman edenleri müjdeleyiciler , kendilerini yalanlayıp muhalefet edenleri de uyarıcılar olarak [göndeririz].
ثم أخبر عن الكفار بأنهم يجادلون بالباطل (لِيُدْحِضُوا بِهِ) أي: ليضعفوا به (الْحَقَّ) الذي جاءتهم به الرسل، وليس ذلك بحاصل لهم. (وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا) أي: اتخذوا الحجج والبراهين وخوارق العادات التي بعث بها الرسل وما أنذروهم وخوفوهم به من العذاب (هُزُوًا) أي: سخروا منهم في ذلك، وهو أشد التكذيب.
Sonra kâfirlerin bâtılla mücadele ettiklerini haber vermektedir: (لِيُدْحِضُوا بِهِ) “ortadan kaldırmak için” yani onunla zayıflatmak için; elçilerin kendilerine getirdiği (الْحَقَّ) “hakkı” [çürütmek isterler], fakat bunu başaramazlar. (وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا) “Âyetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar” yani peygamberlerin getirmiş olduğu delilleri, hüccetleri ve mûcizeleri ve onların kendilerini uyardıkları ve korkuttukları azabı (هُزُوًا) “alay konusu” edindiler; yani bu hususta onlarla alay ettiler ki bu da yalanlamanın en şiddetlisidir.
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩)}.
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩)} “Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiklerini (işlediği günahları) unutan kimseden daha zâlim kim olabilir? Doğrusu biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler. Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer onları kazandıkları günahlar yüzünden hemen hesaba çekecek olsaydı, elbette kendilerine azabı çarçabuk verirdi. Hayır, onlar için belirlenmiş bir buluşma zamanı vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar. İşte zulmettikleri vakit helak ettiğimiz o şehirler! Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik.”
يقول تعالى: وأي عباد الله أظلم ممن ذكر بآيات الله فأعرض عنها، أي: تناساها وأعرض
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kulları arasında daha zâlim kim olabilir; kendisine Allah'ın âyetleri hatırlatıldığı hâlde onlardan yüz çeviren kimseden? Yani onları unutmuş gibi davranıp yüz çeviren,
عنها، ولم يصغ لها، ولا ألقى إليها بالا (وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ) أي: من الأعمال السيئة والأفعال القبيحة. (إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ) أي: قلوب هؤلاء (أَكِنَّةً) أي: أغطية وغشاوة، (أَنْ يَفْقَهُوهُ) أي: لئلا يفهموا هذا القرآن والبيان، (وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا) أي: صمم معنوي عن الرشاد، (وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا).
onlara kulak asmayan ve önem vermeyen kimseden. (وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ) “ve ellerinin önden gönderdiklerini (işlediği günahları) unutan” yani kötü amellerini ve çirkin fiillerini. (إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ) “Doğrusu biz, kalplerinin üzerine” yani bunların kalplerine (أَكِنَّةً) “örtüler” yani perdeler ve kılıflar koyduk; (أَنْ يَفْقَهُوهُ) “onu anlamasınlar diye” yani bu Kur'an'ı ve açıklamayı anlamasınlar diye; (وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا) “kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” yani doğru yola karşı manevi bir sağırlık; (وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا) “Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler.”
وقوله: (وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ) أي: ربك -يا محمد-غفور ذو رحمة واسعة، (لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ)، كَمَا قَالَ: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} [فاطر: ٤٥]، وقال: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} [الرعد: ٦]. والآيات في هذا كثيرة.
(وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ) “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir” buyruğu; yani -ey Muhammed- senin Rabbin çok bağışlayıcı ve geniş rahmet sahibidir; (لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ) “Eğer onları kazandıkları günahlar yüzünden hemen hesaba çekecek olsaydı, elbette kendilerine azabı çarçabuk verirdi” demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} [Fâtır: 45] “Eğer Allah, insanları kazandıkları (yaptıkları) yüzünden hesaba çekecek olsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} [er-Ra'd: 6] “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için bağışlama sahibidir; yine şüphesiz Rabbin, cezası pek şiddetli olandır.” Bu konudaki âyetler pek çoktur.
ثم أخبر أنه يحلم ويستر ويغفر، وربما هدى بعضهم من الغي إلى الرشاد، ومن استمر منهم فله يوم يشيب فيه الوليد، وتضع كل ذات حمل حملها؛ ولهذا قال: (بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا) أي: ليس لهم عنه محيد ولا محيص ولا معدل.
Sonra O'nun hilm gösterdiğini, örttüğünü, bağışladığını ve belki bazısını sapıklıktan doğru yola hidayet edeceğini; içlerinden [küfürde] ısrar edenler için ise çocukları ihtiyarlatan ve her gebe kadının yükünü düşürdüğü bir günün bulunacağını haber vermiştir. Bundan dolayı: (بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا) “Hayır, onlar için belirlenmiş bir buluşma zamanı vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar” buyurmuştur; yani onlar için ondan kaçacak, kurtulacak ve savuşacak hiçbir yer yoktur.
وقوله: (وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا) أي: الأمم السالفة والقرون الخالية أهلكناهم بسبب كفرهم وعنادهم (وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا) أي: جعلناه إلى مدة معلومة ووقت [معلوم] معين، لا يزيد ولا ينقص، أي: وكذلك أنتم أيها المشركون، احذروا أن يصيبكم ما أصابهم، فقد كذبتم أشرف رسول وأعظم نبي، ولستم بأعز علينا منهم، فخافوا عذابي ونذر.
(وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا) “İşte zulmettikleri vakit helak ettiğimiz o şehirler!” buyruğu; yani geçmiş ümmetleri ve eski nesilleri inkârları ve inatları sebebiyle helak ettik; (وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا) “Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik” yani onu bilinen bir süreye ve artıp eksilmeyecek [belirlenmiş] muayyen bir vakte bağladık demektir. Yani: Ey müşrikler! Sizin de başınıza onların başına gelenlerin gelmesinden sakının; zira siz en şerefli elçiyi ve en büyük peygamberi yalanladınız ve siz bizim katımızda onlardan daha değerli değilsiniz. Artık azabımdan ve uyarılarımdan korkun!
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠) فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)}
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠) فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)} “Bir vakit Mûsâ genç yardımcısına şöyle demişti: ‘İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut senelerce yürüyeceğim.’ İkisi iki denizin birleştiği yere vardıklarında balıklarını unuttular; balık da denizde bir yarığa/tünele doğru yolunu tutup gitti.”
سبب قول موسى [﵇] لفتاه -وهو يُشوع بن نُون-هذا الكلام: أنه ذكر له أن عبدًا من عباد الله بمجمع البحرين، عنده من العلم ما لم يحط به موسى، فأحب الذهاب إليه، وقال لفتاه ذلك: (لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ) أي لا أزال سائرًا حتى أبلغ هذا المكان الذي فيه مجمع البحرين، قال الفرزدق:
Mûsâ’nın [aleyhisselâm] genç yardımcısına -ki o, Yûşa‘ b. Nûn’dur- bu sözü söylemesinin sebebi şudur: Kendisine, iki denizin birleştiği yerde Allah’ın kullarından bir kulun bulunduğu ve Mûsâ’nın bilmediği bir ilme sahip olduğu haber verilmişti. Bunun üzerine [Mûsâ] onun yanına gitmeyi arzu etti ve genç yardımcısına: {لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim” dedi; yani iki denizin birleştiği yer olan bu mekana varıncaya kadar yürümeye devam edeceğim. Nitekim el-Ferazdak şöyle demiştir:
فَمَا بَرحُوا حَتَّى تَهَادَتْ نسَاؤهُم … بِبَطْحَاء ذي قار عيابَ اللطَائم
Kadınları Zûkâr düzlüğünde koku sandıklarını birbirine hediye edinceye kadar durmadılar
قال قتادة وغير واحد: وهما بحر فارس مما يلي المشرق، وبحر الروم مما يلي المغرب.
Katâde ve pek çok âlim şöyle demiştir: Bu iki deniz, doğu tarafındaki Fars denizi ile batı tarafındaki Rum denizidir.
وقال محمد بن كعب القُرظي: مجمع البحرين عند طنجة، يعني في أقصى بلاد المغرب، فالله أعلم.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ise şöyle demiştir: İki denizin birleştiği yer Tanca civarıdır, yani Mağrip diyarlarının en ucudur. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا) أي: ولو أني أسير حقبًا من الزمان.
(أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا) “yahut senelerce yürüyeceğim” buyruğu; yani uzun bir zaman boyunca yürüyecek olsam bile demektir.
قال ابن جرير، ﵀: ذكر بعض أهل العلم بكلام العرب أن الحُقُب في لغة قيس : سنة. ثم قد روي عن عبد الله بن عمرو أنه قال: الحُقُب ثمانون سنة. وقال مجاهد: سبعون خريفًا. وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا) قال: دهرًا. وقال قتادة، وابن زيد، مثل ذلك.
İbn Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Arap dili âlimlerinden bazıları, Hukub'un (حُقُب) Kays kabilesinin lügatinde bir yıl anlamına geldiğini zikretmişlerdir. Sonra Abdullah b. Amr'dan onun: "Hukub seksen yıldır" dediği rivayet edilmiştir. Mücâhid: "Yetmiş sonbahardır (yıldır)" demiştir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا) “yahut senelerce yürüyeceğim” buyruğu hakkında: "Uzun bir zaman" dediğini rivayet etmiştir. Katâde ve İbn Zeyd de bunun benzerini söylemişlerdir.
وقوله: (فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا)، وذلك أنه كان قد أمر بحمل حوت مملوح معه، وقيل له: متى فقدتَ الحوت فهو ثَمّة. فسارا حتى بلغا مجمع البحرين؛ وهناك عين يقال لها: "عين الحياة"، فناما هنالك، وأصاب الحوت من رشاش ذلك الماء فاضطرب ، وكان في مكتل مع يوشع [﵇] ، وطَفَر من المَكْتل إلى البحر، فاستيقظ يُوشع، ﵇، وسقط الحوت في البحر وجعل يسير فيه، والماء له مثل الطاق لا يلتئم بعده؛ ولهذا قال: (فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا) أي: مثل السَرَب في الأرض.
(فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا) “İkisi iki denizin birleştiği yere vardıklarında balıklarını unuttular” buyruğuna gelince; Mûsâ'ya yanına tuzlanmış bir balık alması emredilmiş ve kendisine: "Balığı kaybettiğin vakit o zât oradadır" denilmişti. İkisi yürüyüp iki denizin birleştiği yere vardılar; orada kendisine "Hayat Pınarı" denilen bir su kaynağı vardı. Orada uyudular ve o suyun serpintisinden balığa isabet edince balık canlanıp kımıldadı . Balık Yûşa‘ [aleyhisselâm]'ın yanındaki zenbilde bulunuyordu. Zenbilden denize sıçradı. Yûşa‘ -aleyhisselâm- uyandı; balık denize düşmüş ve içinde yüzüp gitmekteydi. Su da onun ardından bir kemer gibi durup kapanmıyordu. İşte bundan dolayı: (فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا) “balık da denizde bir yarığa/tünele doğru yolunu tutup gitti” buyurmuştur; yani yerdeki bir dehliz/tünel gibi.
قال ابن جريح : قال ابن عباس: صار أثره كأنه حَجَر.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Balığın [geçtiği] iz sanki bir taş gibi [donup] kaldı.
وقال العوفي، عن ابن عباس: جعل الحوت لا يمس شيئًا من البحر إلا يبس حتى يكون صخرة .
el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Balık denizde nereye temas ettiyse, orası kuruyup kaya gibi sertleşti .
وقال محمد -[هو] بن إسحاق-عن الزهري، عن عُبيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس، عن أبيّ بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ حين ذكر حديث ذلك: "ما انجاب ماء منذ كان الناس غيره ثبت مكان الحوت الذي فيه، فانجاب كالكُوّة حتى رجع إليه موسى فرأى مسلكه"، فقال: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ}.
Muhammed -[o] İbn İshâk'tır- Zührî'den, o Ubeydullah b. Abdillâh'tan, o İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisi zikrettiğinde şöyle buyurmuştur: "İnsanlar var olalı beri, balığın bulunduğu yerde suyun açılıp donup kaldığı ve bir menfez gibi yarıldığı andan başka hiçbir su açılıp öylece kalmamıştır; öyle ki Mûsâ ona geri dönünce onun geçtiği yolu gördü" ve: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} “İşte aradığımız buydu!” dedi.
وقال قتادة: سَرب من البر ، حتى أفضى إلى البحر، ثم سلك فيه فجعل لا يسلك فيه طريقًا إلا جعل ماء جامدًا.
Katâde şöyle demiştir: Karadan süzülüp denize ulaştı, sonra denizde yol aldı. Denizde hangi yoldan geçtiyse, su donuk bir hâl aldı .
{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣) قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)}
{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣) قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)} “Oradan geçip gittiklerinde Mûsâ genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden pek yorulduk’ dedi. Genç dedi ki: ‘Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.’ Mûsâ: ‘İşte aradığımız buydu!’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. Orada kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.”
وقوله: (فَلَمَّا جَاوَزَا) أي: المكان الذي نسيا الحوت فيه، ونُسب النسيان إليهما وإن كان يُوشَع
Allah Teâlâ'nın: (فَلَمَّا جَاوَزَا) “[Orayı] geçtikleri zaman” buyruğu, yani balığı unuttukları yeri [geçtiklerinde demektir]. Aslında unutan Yûşa‘ olduğu hâlde unutma eylemi her ikisine de nispet edilmiştir;
هو الذي نسيه، كقوله تعالى: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٢٢]، وإنما يخرج من المالح في أحد القولين.
unutma her ikisine nispet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [er-Rahmân: 22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyruğunda olduğu gibi, oysa iki görüşten birine göre bunlar sadece tuzlu sudan çıkar.
فلما ذهبا عن المكان الذي نسياه فيه مَرْحَلَةً (قَالَ) موسى (لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا [نَصَبًا] ) أي: الذي جاوزا فيه المكان (نَصَبًا) يعني: تعبًا. قال: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ) قال قتادة: وقرأ ابن مسعود: [وما أنسانيه أن أذكره إلا الشيطان] ، ولهذا قال: (وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ) أي: طريقه (فِي الْبَحْرِ عَجَبًا) (قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ) أي: هذا الذي نطلب (فَارْتَدَّا) أي: رجعا (عَلَى آثَارِهِمَا) أي: طريقهما (قَصَصًا) أي: يقصان أثر مشيهما، ويقفوان أثرهما.
Onu unuttukları yerden bir konak kadar uzaklaştıklarında, Mûsâ (قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا [نَصَبًا]) “genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden pek yorulduk’ dedi” yani o yeri geçtikleri yolculukta; (نَصَبًا) yani yorgunluk [çektik]. [Genç] (قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ) “dedi ki: ‘Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır.’” Katâde dedi ki: İbn Mes'ûd: [وما أنسانيه أن أذكره إلا الشيطان] şeklinde okumuştur . İşte bu sebeple şöyle demiştir: (وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ) yani yolunu (فِي الْبَحْرِ عَجَبًا) “şaşılacak bir şekilde denizde [tutup gitti].” (قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ) “[Mûsâ] dedi ki: ‘İşte aradığımız buydu!’” yani aramakta olduğumuz şey buydu. (فَارْتَدَّا) “bunun üzerine döndüler” yani geri geldiler, (عَلَى آثَارِهِمَا) yani geldikleri yol üzerinden, (قَصَصًا) “kendi izlerini takip ederek” yani yürüdükleri izi adım adım takip ederek.
(فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا) وهذا هو الخضر، ﵇، كما دلت عليه الأحاديث الصحيحة عن رسول الله ﷺ. بذلك قال البخاري:
(فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا) “Orada kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.” Bu kul, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih hadislerin gösterdiği üzere Hızır'dır -aleyhisselâm-. Bu hususta Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا الحميدي، حدثنا سفيان، حدثنا عمرو بن دينار، أخبرني سعيد بن جبير قال: قلت لابن عباس: إن نوفًا البِكَالِيّ يزعم أن موسى صاحب الخضر ليس هو موسى صاحب بني إسرائيل. قال ابن عباس: كذب عَدُوّ الله، حدثنا أبي بن كعب، ﵁، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "إن موسى قام خطيبًا في بني إسرائيل فَسُئل: أي الناس أعلم؟ قال: أنا. فعتب الله عليه إذ لم يَرُدّ العلم إليه، فأوحى الله إليه: إنّ لي عبدًا بمجمع البحرين هو أعلم منك. فقال موسى: يا رب، وكيف لي به؟ قال: تأخذ معك حوتًا، تجعله بمكتل، فحيثما فقدت الحوت فهو ثم. فأخذ حوتا، فجعله بمكتل ثم انطلق وانطلق معه بفتاه يُوشع بن نون عليهما السلام، حتى إذا أتيا الصخرة وضعا رؤوسهما فناما، واضطرب الحوت في المكتل، فخرج منه، فسقط في البحر واتخذ سبيله في البحر سربا، وأمسك الله عن الحوت جِريةَ الماء، فصار عليه مثل الطاق. فلما استيقظ نسي صاحبه أن يخبره بالحوت، فانطلقا بقية يومهما وليلتهما، حتى إذا كان من الغد قال موسى لفتاه: (آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا) ولم يجد موسى النَّصَب حتى جاوَزَا المكان الذي أمره الله به. قال له فتاه: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا) قال: "فكان للحوت سربًا ولموسى وفتاه عجبًا، فقال: (ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا). قال: "فرجعا يقصان أثرهما حتى انتهيا إلى الصخرة، فإذا رجل مُسجّى بثوب، فسلم عليه موسى، فقال الخَضِر: وَأنّى بأرضك السلام!. قال: أنا موسى. قال: موسى بني إسرائيل؟ قال: نعم، أتيتك لتعلمني مما عُلِّمت رشدا. {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}، يا موسى إني على علم من علم الله علمنيه، لا تعلمه أنت، وأنت على علم من علم الله عَلَّمَكَه الله لا
Bize el-Humeydî rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, bize Amr b. Dînâr rivayet etti, Saîd b. Cübeyr bana haber verip şöyle dedi: İbn Abbâs'a: "Nevf el-Bikâlî, Hızır'ın arkadaşı olan Mûsâ'nın İsrâiloğullarının peygamberi olan Mûsâ olmadığını iddia ediyor" dedim. İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah'ın düşmanı yalan söylemiş! Übey b. Ka'b radıyallâhu anh bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini rivayet etti: «Mûsâ, İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı; kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu. O da: 'Benim' dedi. İlmi Allah'a havale etmediği için Allah ona sitem etti ve ona şöyle vahyetti: 'İki denizin birleştiği yerde bir kulum var ki o senden daha bilgilidir.' Mûsâ: 'Ey Rabbim! Ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. [Allah da] şöyle buyurdu: 'Yanına bir balık alıp onu bir sepete koyarsın; balığı nerede kaybedersen o zat oradadır.' Bunun üzerine bir balık alıp sepete koydu, sonra yola çıktı; genç yardımcısı Yûşa b. Nûn -her ikisine de selâm olsun- da onunla beraber gitti. Nihayet kayaya vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık sepetin içinde çırpındı, oradan çıkıp denize düştü ve denizde bir kanal boyunca yolunu tuttu. Allah balığın üzerinden suyun akıntısını tuttu da [su] onun üzerinde bir kemer gibi oldu. [Mûsâ] uyandığında arkadaşı balık meselesini ona haber vermeyi unuttu. Günün geri kalanını ve gecelerini yol alarak geçirdiler. Ertesi gün olduğunda Mûsâ genç yardımcısına: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden pek yorulduk” dedi. Mûsâ, Allah'ın kendisine emrettiği yeri geçinceye kadar yorgunluk hissetmemişti. Genç yardımcısı ona şöyle dedi: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak şekilde yolunu tuttu.” [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: «Balık için bir kanal olmuş, Mûsâ ve genç yardımcısı için de hayret verici bir durum olmuştu.» [Mûsâ]: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Aradığımız işte buydu!” dedi. [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: «Bunun üzerine kendi ayak izlerini takip ederek geri döndüler ve nihayet kayaya vardılar. Bir de baktılar ki bir elbiseye bürünmüş bir adam [duruyor]. Mûsâ ona selâm verdi. Hızır: 'Senin yurdunda selâm ne gezer!' dedi. Mûsâ: 'Ben Mûsâ'yım' dedi. [Hızır]: 'İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?' dedi. Mûsâ: 'Evet, sana öğretilen dosdoğru ilimden bana da öğretmen için sana geldim' dedi. [Hızır]: {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” dedi [ve ekledi]: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz ben, Allah'ın ilminden bana öğrettiği bir ilim üzerindeyim ki sen onu bilemezsin; sen de Allah'ın sana öğrettiği bir ilim üzerindesin ki onu da ben...»
أعلمه. فقال موسى: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} قال له الخضر: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}.
bilemem. Mûsâ: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi.” Hızır ona: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “‘Eğer bana uyacaksan, ben sana anlatıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma’ dedi.”
فانطلقا يمشيان على ساحل البحر، فمرت سفينة فكلمهم أن يحملوه ، فعرفوا الخضر، فحملوهم بغير نول، فلما ركبا في السفينة لم يفجأ إلا والخضر قد قلع لوحًا من ألواح السفينة بالقدوم، فقال له موسى: قد حملونا بغير نول، فعمدت إلى سفينتهم فخرقتها لتغرق أهلها؟ لقد جئت شيئًا إمرًا {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} قال: وقال رسول الله ﷺ: "كانت الأولى من موسى نسيانًا". قال: وجاء عصفور فنزل على حرف السفينة فنقر في البحر نَقْرة، [أو نقرتين] فقال له الخضر: ما علمي وعلمك في علم الله إلا مثل ما نقص هذا العصفور من هذا البحر.
Bunun üzerine deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular. Bir gemi geçti; kendilerini bindirmeleri için onlarla konuştular . Hızır'ı tanıdılar ve onları ücretsiz bindirdiler . Gemiye bindiklerinde bir de baktılar ki Hızır keserle geminin tahtalarından bir tahtayı sökmüş. Mûsâ ona: ‘Bizi ücretsiz bindirdiler, sen ise içindekileri boğmak için gemilerini kasten yarıp deldin ? Doğrusu pek vahim bir iş yaptın!’ dedi. {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “Hızır: ‘Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi. Mûsâ: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma’ dedi.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Mûsâ'nın bu birinci [itirazı] bir unutma eseriydi." [Râvi] dedi ki: Bir serçe kuşu gelip geminin kenarına kondu ve denizden bir (veya iki) yudum su aldı. Hızır ona dedi ki: ‘Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında şu serçenin şu denizden eksilttiği kadar bile değildir!’
ثم خرجا من السفينة، فبينما هما يمشيان على الساحل إذ أبصر الخضر غلامًا يلعب مع الغلمان، فأخذ الخضر رأسه [بيده] فاقتلعه بيده فقتله، فقال له موسى: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}؟! قال: "وهذه أشد من الأولى"، {قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } قال: مائل. فقال الخضر بيده: {فَأَقَامَهُ}، فقال موسى: قوم أتيناهم فلم يطعمونا ولم يضيفونا، {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} فقال رسول الله ﷺ: "وددنا أن موسى كان صبر حتى يقص الله علينا من خبرهما".
Sonra gemiden çıktılar. Sahilde yürürlerken Hızır diğer çocuklarla oynamakta olan bir oğlan çocuğu gördü; Hızır çocuğun başını [eliyle] tutup eliyle kopardı ve onu öldürdü. Mûsâ ona: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}؟! “‘Bir cana kıymamış masum bir canı mı öldürdün? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!’ dedi. Hızır: ‘Sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi.” [Resûlullah] buyurdu ki: "Bu ikincisi ilkinden daha şiddetliydi." {قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “Mûsâ: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülmüş sayılırsın’ dedi. Yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular.” [Râvi] dedi ki: Duvar eğrilmişti. Hızır eliyle [işaret edip düzeltti] {فَأَقَامَهُ} “onu doğrulttu.” Mûsâ: ‘Öyle bir kavme geldik ki bize yiyecek vermediler, bizi misafir etmediler; {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “isteseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi. Hızır: ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim’ dedi.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Çok arzu ederdik ki Mûsâ sabretseydi de Allah onların haberini bize anlatsaydı."
قال سعيد بن جبير: كان ابن عباس يقرأ: "وكان أمامهم ملك يأخذ كل سفينة صالحة غصبًا" وكان يقرأ: "وأما الغلام فكان كافرا وكان أبواه مؤمنين" .
Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs: "Önlerinde her sağlam gemiyi zorla gasbeden bir kral vardı" şeklinde okurdu. Yine: "Oğlana gelince, o bir kâfirdi; ana-babası ise mümin idiler" şeklinde okurdu .
ثم رواه البخاري عن قتيبة، عن سفيان بن عُيينة … فذكر نحوه، وفيه: "فخرج موسى ومعه فتاه يُوشع بن نون، ومعهما الحوت حتى انتهيا إلى الصخرة، فنزلا عندها -قال: فوضع موسى رأسه فنام-قال سفيان: وفي حديث غير عمرو قال: وفي أصل الصخرة عين يقال لها: الحياة، لا يصيب من مائها شيء إلا حيي: فأصاب الحوت من ماء تلك العين، قال، فتحرك وانسل من المكتل، فدخل البحر، فلما استيقظ قال موسى لفتاه: (آتِنَا غَدَاءَنَا) كذا قال: وساق الحديث. ووقع عصفور على حرف السفينة، فغمس منقاره في البحر، فقال الخضر لموسى: ما علمي
Sonra bunu Buhârî, Kuteybe'den, o da Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etti … ve benzerini zikretti. Bu rivayette şu ifadeler yer alır: «Mûsâ, beraberinde genç arkadaşı Yûşa‘ b. Nûn ve yanlarında balık olduğu halde yola çıktı; nihayet kayaya vardılar ve yanında konakladılar. Dedi ki: Mûsâ başını koyup uyudu. Süfyân dedi ki: Amr'dan başkasının hadisinde şöyle demiştir: Kayanın dibinde 'Hayat' denilen bir pınar vardır; onun suyundan bir şeye isabet ederse mutlaka dirilir. İşte o pınarın suyundan balığa isabet etti. Dedi ki: Balık kımıldadı, sepetten sıyrılıp denize girdi. Mûsâ uyanınca genç arkadaşına: {آتِنَا غَدَاءَنَا} “Kuşluk yemeğimizi bize getir” dedi.» Böyle dedi ve hadisi sevketti: «Gemi kenarına bir serçe kondu ve gagasını denize daldırdı. Bunun üzerine Hızır, Mûsâ'ya: Benim ilmim,
وعلمك وعلم الخلائق في علم الله إلا مقدارُ ما غمس هذا العصفور منقاره وذكر تمامه بنحوه" .
senin ilmin ve mahlûkatın ilmi, Allah'ın ilmi yanında ancak bu serçenin gagasını daldırdığı miktar kadardır.’ Ve hadisin tamamını benzer şekilde zikretti."
وقال البخاري أيضًا: حدثنا إبراهيم بن موسى، حدثنا هشام بن يوسف، أن ابن جُرَيج أخبرهم قال: أخبرني يعلى بن مسلم وعمرو بن دينار، عن سعيد بن جبير -يزيد أحدهما على صاحبه-وغيرهما قد سمعته يحدث عن سعيد بن جبير قال: إنا لعند ابن عباس في بيته، إذ قال: سلوني. فقلت: أي أبا عباس، جعلني الله فداك، بالكوفة رجل قاص، يقال له: نوف يزعم أنه ليس بموسى بني إسرائيل -أما عمرو فقال لي: قال: كذب عدو الله! وأما يعلى فقال لي: قال ابن عباس: حدثني أبي بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "موسى رسول الله، ذكَّر الناس يومًا، حتى إذا فاضت العيون، ورقت القلوب، ولى فأدركه رجل فقال: أي رسول الله، هل في الأرض أحد أعلم منك؟ قال: لا. فعتب الله عليه إذ لم يرد العلم إلى الله، قيل: بلى قال: أي رب، وأين؟ قال: بمجمع البحرين. قال: أي رب، اجعل لي علمًا أعلم ذلك به". قال لي عمرو: قال: حيث يفارقك الحوت، وقال لي يعلى: خذ حوتًا ميتًا حيث ينفخ فيه الروح. فأخذ حوتًا فجعله في مكتل، فقال لفتاه: لا أكلفك إلا أن تخبرني حيث يفارقك الحوت، قال ما كلفت كبيرًا. فذلك قوله: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ) يوشع بن نون، ليست عن سعيد بن جبير، قال: "فبينا هو في ظل صخرة في مكان ثريان إذ تَضَرَّب الحوت وموسى نائم فقال فتاه: لا أوقظه، حتى إذا استيقظ نسي أن يخبره، وتضرب الحوت حتى دخل البحر، فأمسك الله عنه جَرْيَة الماء حتى كأن أثره في حجر". [قال: فقال لي عمرو: هكذا كأن أثره في حجر]، وحلق بين إبهاميه والتي تليهما: (لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا) قال: "وقد قطع الله عنك النصب" ليست هذه عند سعيد -أخبره، فرجعا فوجدا خَضرًا. قال: قال عثمان بن أبي سليمان: على طِنْفِسَة خضراء على كبِد البحر. قال سعيد بن جبير: مُسَجى بثوب، قد جعل طرفه تحت رجليه، وطرفه تحت رأسه، فسلم عليه موسى، فكشف عن وجهه، وقال: هل بأرض من سلام؟ من أنت؟ قال أنا موسى. قال: موسى بني إسرائيل؟ قال: نعم. قال: فما شأنك؟ قال: جئتك لتعلمني مما علمت رشدًا. قال: يكفيك التوراة بيدك، وأن الوحي يأتيك!. يا موسى، إن لي علمًا لا ينبغي لك أن تعلمه، وإن لك علمًا لا ينبغي لي أن أعلمه. فأخذ طائر بمنقاره من البحر [فقال: والله ما علمي وعلمك في جنب علم الله إلا كما أخذ هذا الطائر بمنقاره من البحر]، حتى إذا ركبا في السفينة وجدا معابر صغارًا تحمل أهل هذا الساحل إلى هذا الساحل الآخر عرفوه، فقالوا: عبد الله الصالح؟. قال فقلنا لسعيد: خضر؟ قال: نعم. لا نحمله بأجر. فخرقها، وَوَتَدَ فيها وتدًا. قال موسى: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}.
Buhârî de şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. Mûsâ anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf anlattı; İbn Cüreyc'in kendilerine haber verdiğine göre o şöyle demiştir: Bana Ya‘lâ b. Müslim ile Amr b. Dînâr -biri diğerinden fazla nakletmek üzere- Saîd b. Cübeyr'den haber verdi. Saîd b. Cübeyr'den rivayet ederken işittiğim bir başkası da şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın evinde onun yanındaydık; o sırada [İbn Abbâs]: “Bana sorun” dedi. Bunun üzerine ben: “Ey Ebû Abbâs, Allah beni sana feda kılsın! Kûfe'de Nevf adında bir kıssacı var; o, [bu Mûsâ'nın] İsrâiloğullarının Mûsâ'sı olmadığını iddia ediyor” dedim. Amr bana [şöyle] dedi: [İbn Abbâs] dedi ki: “Allah'ın düşmanı yalan söylemiş!” Ya‘lâ ise bana [şöyle] dedi: İbn Abbâs dedi ki: Bana Übey b. Ka‘b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: «Mûsâ Allah'ın elçisidir. Bir gün insanlara [Allah'ın nimetlerini ve emirlerini] hatırlattı; öyle ki gözler yaşardı, kalpler yumuşadı. Sonra dönüp gitti. Bir adam ona yetişip: ‘Ey Allah'ın elçisi, yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?’ dedi. Mûsâ: ‘Hayır’ dedi. İlmi Allah'a havale etmediği için Allah onu muaheze etti ve ‘Bilakis [senden daha bilgilisi var]’ denildi. Mûsâ: ‘Ey Rabbim, o nerededir?’ dedi. [Allah]: ‘İki denizin birleştiği yerdedir’ buyurdu. Mûsâ: ‘Ey Rabbim, bana bunu bileceğim bir işaret kıl’ dedi.» Amr bana dedi ki: [Resûlullah] «‘Balığın senden ayrıldığı yerdedir’» buyurdu. Ya‘lâ da bana [Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu] söyledi: «‘Ölü bir balık al; ona ruh üflendiği yerdedir.’ Bunun üzerine bir balık alıp zenbile koydu. Hizmetindeki gence: ‘Balık senden ayrıldığı zaman bana haber vermenden başka sana bir külfet yüklemiyorum’ dedi. Genç: ‘Bana büyük bir külfet yüklemedin’ dedi.» İşte bu, {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} “Hani Mûsâ, genç yardımcısına şöyle demişti” kavlidir. [Râvi dedi ki: Bu gencin] Yûşa‘ b. Nûn [olduğu bilgisi] Saîd b. Cübeyr'den gelmemiştir. [Resûlullah devamla] buyurdu ki: «Mûsâ bir kayanın gölgesinde, nemli bir yerde iken balık çırpındı, Mûsâ ise uyuyordu. Genci: ‘Onu uyandırmayayım’ dedi. Mûsâ uyandığında ise ona haber vermeyi unuttu. Balık denize girinceye kadar çırpındı. Allah da balık için suyun akıntısını tuttu; öyle ki [balığın bıraktığı] iz sanki taşta kalmış gibiydi.» [Dedi ki: Amr bana: ‘İşte böyle sanki taşta izi kalmış gibiydi’ dedi] ve başparmakları ile yanlarındaki parmakları bitiştirip halka yaptı. [Sonra Mûsâ:] {لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “Doğrusu bu yolculuğumuzda gerçekten bir yorgunluk çektik” [dedi]. [Resûlullah] buyurdu ki: «Halbuki Allah senden yorgunluğu gidermişti.» -Bu kısım Saîd'in rivayetinde yoktur- [Genç balığı] ona haber verdi; bunun üzerine geri döndüler ve Hızır'ı buldular. Dedi ki: Osmân b. Ebî Süleymân dedi ki: Denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde [idi]. Saîd b. Cübeyr dedi ki: Bir elbiseye bürünmüştü; bir ucunu ayaklarının altına, diğer ucunu da başının altına koymuştu. Mûsâ ona selam verdi. [Hızır] yüzünü açıp: “Bu topraklarda selam ne gezer! Sen kimsin?” dedi. Mûsâ: “Ben Mûsâ'yım” dedi. [Hızır]: “İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?” dedi. “Evet” dedi. [Hızır]: “Durumun nedir?” dedi. [Mûsâ]: “Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen için geldim” dedi. [Hızır]: “Tevrat elinde bulunurken ve sana vahiy gelmekte iken bu sana yetmez mi?! Ey Mûsâ, bende senin bilmen gerekmeyen bir ilim vardır; sende de benim bilmem gerekmeyen bir ilim vardır” dedi. Derken bir kuş denizden gagasıyla [bir damla su] aldı. [Hızır: “Vallahi benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında ancak şu kuşun denizden gagasıyla aldığı kadardır” dedi.] Nihayet gemiye bindiklerinde, bu sahilin ahalisini öbür sahile taşıyan küçük tekneler gördüler. [Gemiciler] onu tanıdılar ve: “Salih kul mu?” dediler. [Râvi] dedi ki: Saîd'e “Hızır mı?” dedik. O: “Evet. [Gemiciler: ‘Onu] ücret almadan taşırız’ dediler” dedi. Derken [Hızır] gemiyi deldi ve oraya bir kazık çaktı. Mûsâ: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok fena bir iş yaptın!” dedi.
قال مجاهد: منكرًا. قال: {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} كانت الأولى نسيانًا، والوسطى شرطًا، والثالثة عمدًا {قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا}. {فَانْطَلَقَا}. حتى لقيا غلامًا فقتله. قال يعلى: قال سعيد، وجد غلمانًا يلعبون، فأخذ غلامًا كافرًا ظريفًا فأضجعه، ثم ذبحه بالسكين، فقال: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} لم تعمل بالحنث . وابن عباس قرأها {زَكِيَّةً} -" زَاكِيَة " مُسْلمَة، كقولك : غلامًا زكيا فانطلقا، فوجدا جدارًا يريد أن ينقض فأقامه، قال [سعيد] بيده هكذا، ورفع يده فاستقام -قال يعلى: حسبت أن سعيدًا قال: فمسحه بيده فاستقام -قال: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} قال سعيد: أجرًا نأكله {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} وكان أمامهم، قرأها ابن عباس: "أمامهم ملك" يزعمون عن غير سعيد أنه هُدَدُ بن بُدَدَ، والغلام المقتول اسمه -يزعمون-جَيسُور (مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا) فأردت إذا هي مرت به أن يدعها بعيبها، فإذا جاوزه أصلحوها فانتفعوا بها. ومنهم من يقول: سدوها بقارورة. ومنهم من يقول: بالقار. {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} وكان كافرًا، {فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا}. أن يحملهما حُبّه على أن يتابعاه على دينه {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً} كقوله: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً}، {وَأَقْرَبَ رُحْمًا}: هما به أرحم منهما بالأول الذي قتل خضر. وزعم غير سعيد بن جبير أنهما أبدلا جارية. وأما داود بن أبي عاصم فقال عن غير واحد: إنها جارية .
Mücâhid dedi ki: Çirkin ve korkunç bir şey. [Hızır] {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “‘Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi.” İlki bir unutma, ortancası bir şart, üçüncüsü ise kasti idi. {قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “Mûsâ: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma’ dedi.” {فَانْطَلَقَا} “Yine yola koyuldular.” Nihayet bir çocuğa rastladılar ve Hızır onu öldürdü. Ya'lâ dedi ki: Saîd şöyle anlattı: Oynayan çocuklar buldu. Kâfir ve sevimli bir çocuğu yakalayıp yatırdı, sonra bıçakla onu kesti. Mûsâ: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “‘Bir cana kıymamış masum/temiz bir canı mı öldürdün?’ dedi” yani günah işlememiş . İbn Abbâs onu {زَكِيَّةً} -yani "zâkiye", müslüman, senin : "tertemiz bir köle" demen gibi- şeklinde okumuştur. Yine yola koyuldular; yıkılmak üzere olan bir duvar buldular ve Hızır onu doğrulttu. [Saîd] eliyle böyle yaptı ve elini kaldırınca duvar doğruldu -Ya'lâ: Saîd'in: 'Eliyle meshetti de doğruldu' dediğini zannettim, demiştir-. Mûsâ: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “‘İsteseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi.” Saîd dedi ki: Yiyeceğimiz bir ücret. {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} “Arkalarında bir kral vardı” yani önlerinde bir kral vardı; İbn Abbâs bunu: "Önlerinde bir kral" şeklinde okumuştur. Saîd'in dışındakilerden onun Hüded b. Büded olduğu, öldürülen çocuğun adının ise -iddia ettiklerine göre- Ceysûr olduğu rivayet edilir. (مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا) “her sağlam gemiyi zorla gasbeden bir kral vardı.” Bu sebeple o gemi kralın yanından geçtiğinde kusuru sebebiyle onu terk etmesini istedim; onu geçtiklerinde tamir edip ondan faydalanacaklardı. Onlardan kimi: ‘Kusurlu yeri bir şişeyle tıkadılar’, kimi de: ‘Katranla tıkadılar’ demiştir. {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} “Ana-babası ise mümin idiler” o ise kâfirdi; {فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} “onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk.” Yani ona olan sevgilerinin onları kendi dinine uymaya sürüklemesinden korktuk. {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً} “İstedik ki Rableri onlara onun yerine daha temizini versin” nitekim {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “‘Masum/temiz bir canı mı öldürdün?’” buyruğunda olduğu gibi. {وَأَقْرَبَ رُحْمًا} “ve merhametçe daha yakınını [versin]”: O ikisi bu çocuğa, Hızır'ın öldürdüğü ilk çocuktan daha merhametlidirler. Saîd b. Cübeyr dışındakiler, onların yerine kendilerine bir kız çocuğu verildiğini iddia etmişlerdir. Dâvûd b. Ebî Âsım ise pek çok kimseden bunun bir kız çocuğu olduğunu nakletmiştir .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن أبي إسحاق، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: خطب موسى، ﵇، بني إسرائيل فقال: ما أحد أعلم بالله وبأمره مني. فَأمرَ أن يلقى هذا الرجل. فذكر نحو ما تقدم بزيادة ونقصان ، والله أعلم.
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle haber verdi: Mûsâ -aleyhisselâm- İsrâiloğullarına bir hutbe irat edip: ‘Allah'ı ve O'nun emrini benden daha iyi bilen kimse yoktur’ dedi. Bunun üzerine o adama kavuşması emredildi. Hadisi yukarıda geçen rivayetin benzeri şekilde ziyade ve noksanlıklarla zikretti . En doğrusunu Allah bilir.
وقال محمد بن إسحاق، عن الحسن بن عمارة، عن الحكم بن عتيبة، عن سعيد بن جبير قال: جلست عند ابن عباس وعنده نفر من أهل الكتاب فقال بعضهم: يا أبا العباس، إن نوفًا ابن امرأة كعب، يزعم عن كعب أن موسى النبي الذي طلب العالم إنما هو موسى بن ميشا؟ قال سعيد: فقال ابن عباس: أنوفٌ يقول هذا؟ قال سعيد: فقلت له: نعم، أنا سمعت نوفًا يقول ذلك. قال: أنت سمعته يا سعيد؟ قال: قلت: نعم. قال: كذب نوف. ثم قال ابن عباس: حدثني أبي بن كعب، عن رسول الله ﷺ: "أن موسى بني إسرائيل سأل ربه فقال: أي رب، إن كان في عبادك أحد هو أعلم مني، فدلني عليه. فقال له: نعم، في عبادي من هو أعلم منك. ثم نعت له مكانه وأذن له في لقيه. فخرج موسى ومعه فتاه، ومعه حوت مليح، قد قيل له: إذا حيي هذا الحوت في مكان، فصاحبك هنالك، وقد أدركت حاجتك. فخرج موسى ومعه فتاه، ومعه ذلك الحوت يحملانه، فسار حتى جهده السير، وانتهى إلى الصخرة وإلى ذلك الماء، وذلك الماء ماء الحياة، من
Muhammed b. İshâk, el-Hasen b. Umâre'den, o Hakem b. Uteybe'den, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etti: Saîd dedi ki: İbn Abbâs'ın yanında oturuyordum, yanında Ehl-i Kitap'tan bir topluluk da vardı. İçlerinden biri: "Ey Ebu'l-Abbâs! Ka'b'ın hanımının oğlu Nevf, Ka'b'a dayandırarak o âlimi arayan peygamber Mûsâ'nın, aslında Mîşâ oğlu Mûsâ olduğunu iddia ediyor?" dedi. Saîd dedi ki: Bunun üzerine İbn Abbâs: "Bunu Nevf mu söylüyor?" dedi. Saîd dedi ki: Ben de ona: "Evet, ben Nevf'un böyle söylediğini bizzat duydum" dedim. İbn Abbâs: "Bunu bizzat sen mi duydun ey Saîd?" dedi. Ben: "Evet" dedim. İbn Abbâs: "Nevf yalan söylemiş" dedi. Sonra İbn Abbâs şöyle dedi: Bana Übey b. Ka'b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etti: «İsrâiloğullarının peygamberi Mûsâ Rabbine niyaz edip: 'Ey Rabbim! Kulların arasında benden daha bilgili biri varsa bana onu göster' dedi. [Allah Teâlâ] ona: 'Evet, kullarım arasında senden daha bilgili olan biri vardır' buyurdu. Sonra ona yerini tarif etti ve onunla buluşmasına izin verdi. Mûsâ yanına genç arkadaşını ve tuzlanmış bir balığı alarak yola çıktı. Kendisine: 'Bu balık bir yerde dirilirse aradığın arkadaşın oradadır ve muradına ermişsindir' denilmişti. Mûsâ yanındaki genç arkadaşı ve ikisinin taşıdığı o balıkla birlikte yola çıktı; nihayet yolculuk onu yoruncaya kadar yürüdü ve o kayaya ve o suya vardı. O su, hayat suyudur; ondan
شرب منه خلد، ولا يقاربه شيء ميت إلا حيي. فلما نزلا ومس الحوت الماء حيي {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} فانطلقا فلما جاوز مُنْقَلَبَه قال: موسى لفتاه: (آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا) قال الفتى -وذكر-: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا).
kim içerse ebedî yaşar ve ona ölü olan hiçbir şey temas etmez ki dirilmesin. Oraya konakladıklarında balığa su isabet edince balık dirildi {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarığa/tünele doğru yolunu tutup gitti.” Yollarına devam ettiler; Mûsâ geri dönüş noktasını geçince gencine: (آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا) “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden pek yorulduk” dedi. Genç -hatırlayarak-: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا) “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti” dedi.
قال ابن عباس: فظهر موسى على الصخرة حتى إذا انتهيا إليها، فإذا رجل متلفف في كساء له، فسلم موسى، فردّ عليه العالم ثم قال له: ما جاء بك إن كان لك في قومك لَشُغل؟. قال له موسى: جئتك لتعلمني مما علمت رشدًا {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} وكان رجلا يعلم علم الغيب قد عُلِّم ذلك -فقال موسى: بلى. قال: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا}؟ أي: إنما تعرف ظاهر ما ترى من العدل، ولم تحط من علم الغيب بما أعلم. {قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} وإن رأيتُ ما يخالفني، قال: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ} [وإن أنكرته] {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}: فانطلقا يمشيان على ساحل البحر يتعرّضان الناس، يتلمسان من يحملهما، حتى مرت بهما سفينة جديدة وثيقة، لم يمرّ بهما من السفن أحسن ولا أكمل ولا أوثق منها. فسألا أهلها أن يحملوهما، فحملوهما، فلما اطمأنا فيها وَلجّجَت بهما مع أهلها، أخرج منقارًا له ومطرقة، ثم عمد إلى ناحية منها فضرب فيها بالمنقار حتى خرقها. ثم أخذ لوحًا فطبقه عليها، ثم جلس عليها يرقعها، فقال: له موسى -ورأى أمرًا أفظع به-: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} أي: بما تركت من عهدك، {وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا}. ثم خرجا من السفينة فانطلقا، حتى أتيا أهل قرية، فإذا غلمان يلعبون خلفها، فيهم غلام ليس في الغلمان غلام أظرف منه ولا أثرى ولا أوضأ منه، فأخذه بيده، وأخذ حجرًا فضرب به رأسه حتى دمغه فقتله، قال: فرأى موسى أمرًا فظيعًا لا صبر عليه، صبي صغير قتله لا ذنب له قال: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} أي: صغيرة {بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} أي: قد أعْذرتَ في شأني. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ}، فهدمه ثم قعد يبنيه، فضجر موسى مما يراه يصنع من التكليف، وما ليس عليه صبر، قال: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} أي: قد استطعمناهم فلم يطعمونا، وضفناهم فلم يُضَيّفونا، ثم قعدت تعمل من غير صنيعة، ولو شئت لأعطيت عليه أجرًا في عمله؟. قال: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا * أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} -وفي قراءة أبيّ بن كعب: "كل سفينة صالحة" -وإنما عبتها لأرده عنها، فسلمت حين رأى
İbn Abbâs dedi ki: Mûsâ kayanın üzerine çıktı; nihayet ikisi oraya vardıklarında örtüsüne bürünmüş bir adam gördüler. Mûsâ selam verdi, âlim [Hızır] selamını aldı ve ardından ona: “Kavmin arasında yapacak işin varken seni buraya ne getirdi?” dedi. Mûsâ ona: “Sana öğretilenden bana bir doğru yol bilgisi öğretmen için geldim” dedi. {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “[Hızır] dedi ki: Şüphesiz sen benimle beraberliğe sabredemezsin.” O, gayb ilmini bilen bir kimseydi; bu ilim kendisine öğretilmişti. Mûsâ: “Hayır, sabrederim” dedi. [Hızır]: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” dedi. Yani: Sen ancak adalete dair gördüğün zahiri bilirsin, benim bildiğim gayb ilmini ise kavrayamazsın. [Mûsâ]: {قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “Mûsâ: ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işinde sana karşı gelmeyeceğim’ dedi.” Benim [görüşüme] aykırı bir şey görsem bile. [Hızır] dedi ki: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ} [وإن أنكرته] {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “Eğer bana uyacaksan, ben sana ona dair bir açıklama yapmadıkça [hoşuna gitmese bile] bana hiçbir şey hakkında soru sorma!” Bunun üzerine deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular, insanlarla karşılaşmaya ve kendilerini taşıyacak birini aramaya başladılar. Nihayet yanlarına yeni ve sağlam bir gemi yanaştı; daha önce yanlarından geçen gemiler içinde bundan daha güzel, daha kusursuz ve daha sağlam bir gemi geçmemişti. Gemi ehlinden kendilerini bindirmelerini istediler, onlar da ikisini gemiye aldılar. Gemiye yerleşip gemi içindekilerle birlikte denizin derinliklerine açılınca, [Hızır] yanındaki keskiyi ve çekici çıkardı; sonra geminin bir tarafına yönelip keskiyle vurarak gemiyi deldi. Ardından bir tahta alıp deliğin üzerine kapattı ve üzerine oturup deliği yamamaya koyuldu. Mûsâ dehşet verici bir durum görünce ona: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “‘İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok tehlikeli bir iş yaptın!’ dedi. [Hızır]: ‘Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. Mûsâ: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama’” yani verdiğim sözü terk ettiğim için {وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “‘ve şu işimde bana zorluk çıkarma!’ dedi.” Sonra gemiden indiler ve yollarına devam ettiler. Nihayet bir köy halkına ulaştıklarında, köyün arkasında oyun oynayan çocuklar gördüler. Aralarında öyle bir çocuk vardı ki çocuklar içinde ondan daha sevimli, daha gösterişli ve daha aydınlık yüzlüsü yoktu. [Hızır] çocuğu eliyle tuttu, bir taş alıp başına vurdu, kafatasını parçalayarak onu öldürdü. [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ sabredilemeyecek korkunç bir durum gördü; hiçbir günahı olmayan küçük bir çocuğu öldürmüştü. Mûsâ: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “‘Bir cana kıymamış masum bir canı mı öldürdün?’” yani küçük bir çocuğu {بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “‘Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!’ dedi. [Hızır]: ‘Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. [Mûsâ]: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; muhakkak ki benim tarafımdan mazur görülme sınırına ulaştın’ dedi.” Yani: Benim hakkımda ileri sürecek mazeretin tamam olmuştur. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} “Bunun üzerine yine yürüdüler. Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular.” [Hızır] duvarı yıktı, sonra oturup onu yeniden inşa etmeye koyuldu. Mûsâ onun bu derece zahmetli bir iş yaptığını görünce ve buna sabredemeyince sıkılarak şöyle dedi: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “‘İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi.” Yani: Biz onlardan yiyecek istedik, bize yedirmediler; misafir olmak istedik, bizi ağırlamadılar. Sonra sen hiçbir karşılık görmeksizin çalışmaya koyuldun; isteseydin bu iş karşılığında sana bir ücret verilirdi? [Hızır] dedi ki: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا * أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} “‘İşte bu, benimle senin ayrılma vaktimizdir. Şimdi sana sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim: Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksul kimselerindi. Onu kusurlu kılmak istedim; zira ötelerinde her gemiyi zorla gasp eden bir kral vardı.’” —Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: “her sağlam gemiyi” şeklindedir— “Ben o gemiyi sadece kralı ondan uzaklaştırmak için kusurlu yaptım; böylece kral gemide
العيب الذي صنعت بها. {وَأَمَّا الْغُلامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا * فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا * وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} أي: ما فعلته عن نفسي، {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} وكان ابن عباس يقول: ما كان الكنز إلا علمًا .
onda yaptığım kusuru görünce kurtuldu. {وَأَمَّا الْغُلامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا * فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا * وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “‘Çocuğa gelince; onun ana-babası mümin kimselerdi. Onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk. İstedik ki Rableri onlara onun yerine daha temiz ve merhametçe daha yakın bir çocuk versin. Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki o iki çocuk erginlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunları kendi isteğimle yapmış değilim’” yani kendi nefsimden yapmadım, {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “‘İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.’” İbn Abbâs şöyle derdi: Bu define ilimden başka bir şey değildi .
وقال العوفي، عن ابن عباس قال: لما ظهر موسى وقومه على مصر، أنزل قومه ، فلما استقرت بهم الدار، أنزل الله: أن ذكرهم بأيام الله فخطب قومه، فذكر ما آتاهم الله من الخير والنعمة، وذكرهم إذ نجاهم الله من آل فرعون، وذكرهم هلاك عدوهم، وما استخلفهم الله في الأرض، وقال: كلم الله نبيكم تكليمًا، واصطفاني لنفسه، وأنزل عليّ محبة منه، وآتاكم الله من كل ما سألتموه؛ فنبيكم أفضل أهل الأرض، وأنتم تقرؤون التوراة، فلم يترك نعمة أنعمها عليهم إلا وعرفهم إياها. فقال له رجل من بني إسرائيل: هم كذلك يا نبي الله، قد عرفنا الذي تقول، فهل على الأرض أحد أعلم منك يا نبي الله؟ قال: لا. فبعث الله جبرائيل إلى موسى، ﵉ ، فقال: إن الله [﷿] يقول: وما يدريك أين أضع علمي؟ بلى . إن على شط البحر رجلا هو أعلم منك -قال ابن عباس: هو الخضر-فسأل موسى ربه أن يريه إياه، فأوحى إليه: أن ائت البحر، فإنك تجد على شط البحر حوتًا، فخذه فادفعه إلى فتاك، ثم الزم شط البحر، فإذا نسيت الحوت وهلك منك، فثم تجد العبد الصالح الذي تطلب. فلما طال سفر موسى نبي الله ونصب فيه، سأل فتاه عن الحوت، فقال له فتاه وهو غلامه: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ) لك، قال الفتى: لقد رأيت الحوت حين اتخذ سبيله في البحر سربًا فأعجب ذلك موسى، فرجع حتى أتى الصخرة، فوجد الحوت، فجعل الحوت يضرب في البحر ويتبعه موسى، وجعل موسى يقدم عصاه يفرج بها عنه الماء يتبع الحوت، وجعل الحوت لا يمس شيئًا من البحر إلا يبس، حتى يكون صخرة ، فجعل نبي الله يعجب من ذلك، حتى انتهى به الحوت إلى جزيرة من جزائر البحر، فلقي الخضر بها فسلم عليه، فقال الخضر: وعليك السلام، وأنى يكون السلام بهذه الأرض؟ ومن أنت؟ قال: أنا موسى. فقال الخضر: أصاحب بني إسرائيل؟ [قال: نعم] فرحب به وقال: ما جاء بك؟ قال جئتك {عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} يقول: لا تطيق ذلك. قال موسى {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} قال: فانطلق به، وقال له: لا تسألني عن شيء أصنعه حتى أبين لك شأنه، فذلك قوله: {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Mûsâ ve kavmi Mısır'a hâkim olunca kavmini yerleştirdi . Yurtlarına yerleşip sükûnet bulunca Allah: ‘Onlara Allah'ın günlerini hatırlat’ emrini indirdi. Mûsâ kavmine hitap edip Allah'ın kendilerine verdiği hayır ve nimeti hatırlattı; Allah'ın onları Firavun hanedanından nasıl kurtardığını, düşmanlarının helakini ve Allah'ın onları yeryüzünde nasıl halifeler kıldığını hatırlattı ve şöyle dedi: ‘Allah peygamberinizle bizzat konuştu, beni kendisi için seçti, üzerime katından bir sevgi bıraktı ve siz her ne istediyseniz Allah size verdi. Peygamberiniz yeryüzü halkının en hayırlısıdır ve sizler Tevrat'ı okuyorsunuz.’ Onlara bağışladığı hiçbir nimeti bırakmayıp hepsini hatırlattı. İsrâiloğullarından bir adam ona: ‘Evet öyledir ey Allah'ın peygamberi, söylediğin şeyleri bildik. Peki ey Allah'ın peygamberi, yeryüzünde senden daha bilgili biri var mıdır?’ dedi. Mûsâ: ‘Hayır’ dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Cebrâîl'i Mûsâ'ya -aleyhimesselâm- gönderdi ve o: ‘Allah [azze ve celle] şöyle buyuruyor: İlmimi nereye koyacağımı sen nereden bileceksin? Bilakis deniz kenarında senden daha bilgili bir adam vardır’ dedi. -İbn Abbâs: O Hızır'dır, dedi-. Mûsâ Rabbinden onu kendisine göstermesini istedi. Allah ona: ‘Denize git; zira deniz sahilinde bir balık bulacaksın, onu alıp genç yardımcına ver, sonra deniz sahilini takip et. Balığı unutup o senden kaybolduğu vakit aradığın salih kulu orada bulacaksın’ diye vahyetti. Allah'ın peygamberi Mûsâ'nın yolculuğu uzayıp onda yorgunluk çekince, yardımcısına balığı sordu. Hizmetçisi olan genci ona: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ) “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu sana hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır” dedi. Genç: ‘Balığın denizde bir tünel gibi yolunu tutup gittiğini gördüm’ deyince bu durum Mûsâ'nın çok hoşuna gitti. Geri dönüp kayaya geldiler ve balığı buldular. Balık denizde yol alıyor, Mûsâ da onu takip ediyordu. Mûsâ asasını öne uzatarak suyun önünü açıyor ve balığın peşinden gidiyordu . Balık denizde neye temas ettiyse orası kuruyup kaya gibi sertleşiyordu . Allah'ın peygamberi buna hayret ediyordu. Nihayet balık onu deniz adalarından bir adaya ulaştırdı. Orada Hızır ile karşılaştı ve ona selâm verdi. Hızır: ‘Ve aleykümselâm, bu topraklarda selâm ne gezer? Sen kimsin?’ dedi. ‘Ben Mûsâ'yım’ dedi. Hızır: ‘İsrâiloğullarının peygamberi mi?’ dedi. [Mûsâ: ‘Evet’ dedi] . Hızır onu güzelce karşıladı ve: ‘Seni buraya ne getirdi?’ dedi. Mûsâ: {عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla sana geldim.’ Hızır: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin’ dedi”; yani buna güç yetiremezsin. Mûsâ: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi.” Hızır onu yanına aldı ve: ‘Sana içyüzünü açıklayıncaya kadar yapacağım hiçbir şey hakkında bana soru sorma’ dedi. İşte bu O'nun: {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “‘Ben sana anlatıncaya kadar’” buyruğudur.
وقال الزهري، عن عبيد الله بن عبد الله بن عُتبة بن مسعود عن ابن عباس: أنه تمارى هو
ez-Zührî, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes‘ûd'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Kendisi...
والحر بن قيس بن حصن الفزاري في صاحب موسى، فقال ابن عباس: هو خضر. فمر بهما أبي بن كعب فدعاه ابن عباس فقال: إني تماريت أنا وصاحبي هذا في صاحب موسى الذي سأل السبيل إلى لُقيه، فهل سمعت رسول الله ﷺ يذكر شأنه؟ قال: إني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "بينا موسى في ملأ من بني إسرائيل إذ جاءه رجل فقال: تعلم مكان رجل أعلم منك؟ قال: لا؛ فأوحى الله إلى موسى بلى عبدنا خضر. فسأل موسى السبيل إلى لُقيّه فجعل الله له الحوت آية وقيل له: إذا فَقَدت الحوت [فهو ثمة] فارجع، فإنك ستلقاه. فكان موسى يتبع أثر الحوت في البحر. فقال فتى موسى لموسى: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ) قَالَ مُوسَى (ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا) فوجدا عبدنا خضرًا فكان من شأنهما ما قص في الله كتابه"
el-Hurr b. Kays b. Hısn el-Fezârî ile Mûsâ'nın arkadaşı hakkında münakaşa etti. İbn Abbâs: ‘O Hızır'dır’ dedi. O sırada yanlarından Übey b. Ka'b geçti. İbn Abbâs onu çağırıp: ‘Ben ve bu arkadaşım Mûsâ'nın kendisiyle buluşma yolunu sorduğu arkadaşı hakkında münakaşa ettik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun durumunu zikrettiğini işittin mi?’ dedi. Übey: ‘Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim’ dedi: ‘Mûsâ İsrâiloğullarından bir topluluk içindeyken bir adam gelip: ‘Senden daha bilgili bir adamın yerini biliyor musun?’ dedi. Mûsâ: ‘Hayır’ dedi. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: ‘Bilakis, kulumuz Hızır vardır’ diye vahyetti. Mûsâ onunla buluşma yolunu sordu; Allah balığı onun için bir işaret kıldı ve kendisine: ‘Balığı kaybettiğin vakit [o oradadır] , geri dön; zira onunla karşılaşacaksın’ denildi. Mûsâ denizde balığın izini takip ediyordu. Mûsâ'nın genci Mûsâ'ya: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ) “‘Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum’ dedi.” Mûsâ: (ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا) “‘İşte aradığımız buydu!’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler.” Orada kulumuz Hızır'ı buldular ve aralarında Allah'ın Kitabı'nda anlattığı durumlar vuku buldu.’
{قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩) قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠)}.
{قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩) قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠)} “Mûsâ ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla sana tâbi olabilir miyim?’ dedi. (66) [O zat]: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin’ dedi. (67) ‘İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?’ (68) Mûsâ: ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi. (69) [O zat]: ‘Eğer bana uyacaksan, ben sana anlatıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma’ dedi. (70)”
يخبر تعالى عن قيل موسى، ﵇ لذلك [الرجل] العالم، وهو الخضر، الذي خصه الله بعلم لم يطلع عليه موسى، كما أنه أعطى موسى من العلم ما لم يعطه الخضر، (قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ) سؤال بتلطف ، لا على وجه الإلزام والإجبار. وهكذا ينبغي أن يكون سؤال المتعلم من العالم. وقوله: (أَتَّبِعُكَ) أي: أصحبك وأرافقك، (عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا) أي: مما علمك الله شيئًا، أسترشد به في أمري، من علم نافع وعمل صالح.
Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah'ın Mûsâ'ya bildirmediği bir ilimle hususî kıldığı o âlim [adama] -ki o Hızır'dır; nitekim O, Hızır'a da vermediği bir ilmi Mûsâ'ya vermiştir- söylediği sözü haber vermektedir: (قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ) “Mûsâ ona: ‘Sana tâbi olabilir miyim?’ dedi” ifadesi, zorlayıcı ve mecbur kılıcı bir tarzda değil, nezaket dolu bir sorudur . Âlimden bir şey öğrenmek isteyen kimsenin sorusu da işte böyle olmalıdır. (أَتَّبِعُكَ) yani: Sana arkadaşlık ve yoldaşlık edeyim; (عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا) “Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla” yani Allah'ın sana öğrettiği faydalı ilim ve salih amelden, işimde doğru yolu bulmamı sağlayacak bir şeyler öğretmen şartıyla.
فعندها (قَالَ) الخضر لموسى: (إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا) أي: أنت لا تقدر أن تصاحبني لما ترى [منِّي] من الأفعال التي تخالف شريعتك؛ لأني على علم من علم الله، ما علمكه الله، وأنت على علم من علم الله، ما علمنيه الله، فكل منا مكلف بأمور . من الله دون صاحبه، وأنت لا تقدر على صحبتي.
Bunun üzerine Hızır Mûsâ'ya: (قَالَ) (إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا) “‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin’ dedi”; yani [benden] göreceğin ve senin şeriatına aykırı düşen fiiller sebebiyle bana arkadaşlık etmeye güç yetiremezsin. Çünkü ben Allah'ın ilminden, Allah'ın sana öğretmediği bir ilim üzereyim; sen de Allah'ın ilminden, Allah'ın bana öğretmediği bir ilim üzeresin. Dolayısıyla her birimiz arkadaşına değil, doğrudan Allah'a karşı birtakım hususlarla mükellefiz . Bu yüzden sen bana arkadaşlık etmeye güç yetiremezsin.
(وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا) فأنا أعرف أنك ستنكر علي ما أنت معذور فيه، ولكنْ ما اطلعت على حكمته ومصلحته الباطنة التي اطلعت أنا عليها دونك.
(وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا) “‘İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?’” Zira ben biliyorum ki sen, mazur olduğun hususlarda bana itiraz edeceksin; fakat sen, benim senden farklı olarak muttali olduğum o hikmete ve gizli maslahata muttali değilsin.
قَالَ له موسى: (سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا) أي: على ما أرى من أمورك، (وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا) أي: ولا أخالفك في شيء. فعند ذلك شارطه الخضر (قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ) أي: ابتداءً (حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا) أي: حتى أبدأك أنا به قبل أن تسألني.
Mûsâ ona : (سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا) “‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın’”; yani senin işlerinden göreceğim şeylere sabredeceğim; (وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا) “‘ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi”; yani hiçbir şeyde sana muhalefet etmeyeceğim. İşte o zaman Hızır ona şu şartı koştu: (قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ) “‘Eğer bana uyacaksan bana hiçbir şey hakkında soru sorma’ dedi”; yani kendiliğinden sorma; (حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا) “‘ben sana anlatıncaya kadar’”; yani sen bana sormadan önce o konuyu bizzat ben sana açıncaya kadar.
قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا يعقوب، عن هارون بن عنترة، عن أبيه، عن ابن
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize Ya‘kūb, Hârûn b. Antere’den, o babasından, o da İbn
عباس قال: سأل موسى ربه، ﷿، فقال : رب، أي عبادك أحب إليك؟ قال: الذي يذكرني ولا ينساني. قال فأي عبادك أقضى؟ قال: الذي يقضي بالحق ولا يتبع الهوى. قال أي رب، أي عبادك أعلم؟ قال الذي يبتغي علم الناس إلى علمه، عسى أن يصيب كلمة تهديه إلى هدى أو ترده عن ردى. قال: أي رب هل في أرضك أحد أعلم مني؟ قال: نعم. قال: فمن هو؟ قال الخضر. قال: فأين أطلبه؟ قال على الساحل عند الصخرة، التي ينفلت عندها الحوت. قال: فخرج موسى يطلبه، حتى كان ما ذكر الله، وانتهى موسى إليه عند الصخرة، فسلم كل واحد منهما على صاحبه. فقال له موسى: إني أريد أن تصحبني قال إنك لن تطيق صحبتي. قال: بلى. قال: فإن صحبتني (فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا) قال: فسار به في البحر حتى انتهى إلى مجمع البحور ، وليس في الأرض مكان أكثر ماء منه. قال: وبعث الله الخطاف، فجعل يستقي منه بمنقاره، فقال لموسى: كم ترى هذا الخطاف رزأ من هذا الماء؟ قال: ما أقل ما رزأ! قال: يا موسى فإن علمي وعلمك في علم الله كقَدْر ما استقى هذا الخطاف من هذا الماء. وكان موسى قد حدث نفسه أنه ليس أحد أعلم منه، أو تكلم به، فمن ثم أمر أن يأتي الخضر. وذكر تمام الحديث في خرق السفينة، وقتل الغلام، وإصلاح الجدار، وتفسيره له ذلك.
Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle dedi: Mûsâ Rabbine azze ve celle sorup: ‘Rabbim, kullarının sana en sevimli olanı hangisidir?’ dedi. Allah: ‘Beni zikreden ve beni unutmayandır’ buyurdu. Mûsâ: ‘Peki kullarının hüküm vermede en isabetli olanı hangisidir?’ dedi. Allah: ‘Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır’ buyurdu. Mûsâ: ‘Ey Rabbim, kullarının en bilgilisi kimdir?’ dedi. Allah: ‘Kendi ilmine insanların ilmini de katmak isteyen, böylece belki kendisini hidayete iletecek yahut felaketten alıkoyacak bir söz yakalarım diye gayret edendir’ buyurdu. Mûsâ: ‘Ey Rabbim, yeryüzünde benden daha bilgili biri var mı?’ dedi. Allah: ‘Evet’ buyurdu. Mûsâ: ‘O kimdir?’ dedi. Allah: ‘Hızır'dır’ buyurdu. Mûsâ: ‘Onu nerede arayayım?’ dedi. Allah: ‘Sahilde, balığın elden çıkıp kaçtığı kayanın yanında’ buyurdu. Mûsâ onu aramak üzere yola çıktı ve neticede Allah'ın zikrettiği şeyler gerçekleşti. Mûsâ kayanın yanında ona ulaştı ve her biri diğerine selam verdi . Mûsâ ona: ‘Sana arkadaşlık etmek istiyorum’ dedi. O: ‘Sen benim arkadaşlığıma güç yetiremezsin’ dedi. Mûsâ: ‘Bilakis [güç yetiririm]’ dedi. O: ‘Eğer bana arkadaşlık edeceksen; (فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا) “ben sana anlatıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma” dedi.’ Hızır onu denizde alıp götürdü, nihayet denizlerin birleştiği yere vardılar ki yeryüzünde oradan daha bol sulu bir yer yoktur. Derken Allah bir kırlangıç kuşu gönderdi, kuş gagasıyla o sudan su almaya başladı. Hızır Mûsâ'ya: ‘Şu kırlangıcın bu sudan ne kadar eksilttiğini görüyorsun?’ dedi. Mûsâ: ‘Ne kadar da az eksiltti!’ dedi. Hızır: ‘Ey Mûsâ! Benim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında, şu kırlangıcın bu sudan aldığı miktar kadardır’ dedi. Oysa Mûsâ içinden kendisinden daha bilgili kimse olmadığını geçirmiş veya bunu dile getirmişti; işte bu sebeple Hızır'a gitmesi emredilmişti. Hadisin devamında geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi, duvarın düzeltilmesi ve Hızır'ın bunları Mûsâ'ya tefsir etmesi zikredildi.
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣)}
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣)} “Bunun üzerine gittiler. Nihayet gemiye bindiklerinde [o zat] gemiyi deldi. Mûsâ: ‘İçindekileri boğmak için mi deldin? Doğrusu pek vahim bir iş yaptın!’ dedi. (71) [O zat]: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. (72) Mûsâ: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana güçlük çıkarma’ dedi. (73)”
يقول تعالى مخبرًا عن موسى وصاحبه، وهو الخضر، أنهما انطلقا لما توافقا واصطحبا، واشترط عليه ألا يسأله عن شيء أنكره حتى يكون هو الذي يبتدئه من تلقاء نفسه بشرحه وبيانه، فركبا في السفينة. وقد تقدم في الحديث كيف ركبا في السفينة، وأنهم عرفوا الخضر، فحملوهما بغير نول -يعني بغير أجرة-تكرمة للخضر. فلما استقلت بهم السفينة في البحر، ولججت أي: دخلت اللجة، قام الخضر فخرقها، واستخرج لوحًا من ألواحها ثم رقعها. فلم يملك موسى، ﵇، نفسه أن قال منكرًا عليه: (أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا). وهذه اللام لام العاقبة لا لام التعليل، كما قال الشاعر
Yüce Allah, Mûsâ ve arkadaşı olan Hızır'ın anlaşıp yoldaş olduktan ve Hızır'ın Mûsâ'ya, kınadığı hiçbir şey hakkında kendisi bizzat açıklamaya başlayıncaya kadar soru sormaması şartını koştuktan sonra yola çıktıklarını, ardından gemiye bindiklerini haber vermektedir. Hadiste onların gemiye nasıl bindikleri, gemidekilerin Hızır'ı tanıyıp Hızır'a ikram olsun diye onlardan navlun -yani ücret- almadan bindirdikleri daha önce geçmişti. Gemi onları denizde taşımaya başlayıp açıklara açılınca Hızır kalkıp gemiyi deldi, tahtalarından bir tahtayı çıkarıp sonra deliği tıkadı. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm nefsine hâkim olamayarak itiraz edip: (أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا) “İçindekileri boğmak için mi deldin?” dedi. Buradaki lâm (لِـ) edatı illet lâmı değil, akıbet lâmıdır; nitekim şair de şöyle demiştir :
لدُوا للْمَوت وابْنُوا للخَرَاب
“Ölüm için doğurun, harabe için inşa edin!”
(لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا) قال مجاهد: منكرًا. وقال قتادة عجبًا. فعندها قال له الخضر مذكرا بما تقدم من الشرط: (أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا) يعني وهذا الصنيع فعلته قصدًا،
{ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا } “Andolsun ki sen çok çirkin (dehşet verici) bir iş yaptın!” Mücâhid: “Münker (kötü/çirkin) bir iş” demiştir. Katâde ise: “Şaşılacak bir iş” demiştir. Bunun üzerine Hızır, daha önce geçen şartı hatırlatarak ona şöyle dedi: { أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } “Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?” Yani: Ben bu işi bilerek ve kasten yaptım,
وهو من الأمور التي اشترطت معك ألا تنكر عليّ فيها، لأنك لم تحط بها خبرًا، ولها داخل هو مصلحة ولم تعلمه أنت.
ve bu , sana bana itiraz etmeyeceksin diye şart koştuğum hususlardandır; çünkü sen bunun içyüzünü kavrayamadın ve bunun senin bilmediğin maslahat içeren bir yönü vardır.
(قَالَ) أي موسى: (لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا) أي: لا تضيق عليّ وتُشدد علىّ؛ ولهذا تقدم في الحديث عن رسول الله ﷺ أنه قال: "كانت الأولى من موسى نسيانًا".
(قَالَ) yani Mûsâ: (لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا) “‘Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana güçlük çıkarma’ dedi”; yani beni sıkboğaz etme ve bana güçlük çıkarma . İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geçen hadiste şöyle buyrulmuştur: ‘Mûsâ'nın ilk itirazı bir unutma idi.’
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)}
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)} “Bunun üzerine yine gittiler. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] onu öldürdü. Mûsâ: ‘Bir cana kıymamış masum bir nefsi mi öldürdün? Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın!’ dedi. (74)”
يقول تعالى: (فَانْطَلَقَا) أي: بعد ذلك، (حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا فَقَتَلَهُ) وقد تقدم أنه كان يلعب مع الغلمان في قرية من القرى، وأنه عمد إليه من بينهم، وكان أحسنهم وأجملهم وأوضأهم فقتله، فروي أنه احتز رأسه، وقيل: رضخه بحجر. وفي رواية: اقتطفه بيده. والله أعلم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (فَانْطَلَقَا) “Bunun üzerine yine gittiler” yani bundan sonra; (حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا فَقَتَلَهُ) “Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] onu öldürdü.” Daha önce geçtiği üzere o çocuk köylerden bir köyde çocuklarla oynamaktaydı; Hızır onların arasından ona yöneldi -ki çocuk aralarında en sevimlileri, en güzelleri ve en nurlu olanıydı - ve onu öldürdü. Rivayete göre başını kesti; taşla başını ezdiği de söylenmiştir. Bir rivayette ise: Eliyle koparıp aldı, denilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
فلما شاهد موسى، ﵇، هذا أنكره أشد من الأول، وبادر فقال: (أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً) أي صغيرة لم تعمل الحنث ، ولا حملت إثمًا بعد، فقتلته؟! (بِغَيْرِ نَفْسٍ) أي: بغير مستند لقتله (لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا) أي: ظاهر النكارة.
Mûsâ aleyhisselâm bunu görünce ilkinden daha şiddetli bir şekilde itiraz etti ve aceleyle: (أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً) “‘Bir cana kıymamış masum bir nefsi mi öldürdün?’”; yani günah işlememiş ve henüz hiçbir günah yüklenmemiş küçük bir çocuğu mu öldürdün?! (بِغَيْرِ نَفْسٍ) “‘Bir can karşılığı olmaksızın’”; yani öldürülmesini gerektirecek bir sebep yokken; (لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا) “‘Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın!’ dedi”; yani inkârı ve çirkinliği açık olan bir iş.
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦)}
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦)} “[O zat]: ‘Sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. (75) Mûsâ: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın’ dedi. (76)”
(قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا) فأكد أيضًا في التذكار بالشرط الأول؛ فلهذا قال له موسى: (إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا) أي: إن اعترضت عليك بشيء بعد هذه المرة (فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا) أي: قد أعذرت إليّ مرة بعد مرة.
(قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا) “‘Sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi.” İlk şartı hatırlatmada bu defa vurguyu pekiştirdi. Bu sebeple Mûsâ ona: (إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا) “‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam’”; yani bu defadan sonra sana bir şeyde itiraz edersem; (فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا) “‘artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın’ dedi”; yani defalarca beni mazur gördün [ve benden yana mazeret hakkı kalmadı].
قال ابن جرير: حدثنا عبد الله بن أبي زياد، حدثنا حجاج بن محمد، عن حمزة الزيات، عن أبي إسحاق، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، عن أبي بن كعب قال: كان النبي ﷺ إذا ذكر أحدًا فدعا له، بدأ بنفسه، فقال ذات يوم: "رحمة الله علينا وعلى موسى، لو لبث مع صاحبه لأبصر العجب ولكنه قال: (إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا) " [مثقلة] .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ziyâd anlattı, bize Haccâc b. Muhammed, Hamza ez-Zeyyât'tan, o Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem birini anıp ona dua edeceği zaman önce kendisinden başlardı. Bir gün şöyle buyurdu: “Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun! Eğer arkadaşıyla birlikte kalsaydı şaşılacak şeyler görecekti. Fakat o: (إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا) ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın’ dedi.” [Şeddeli olarak /min ledünnî/] .
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا (٧٧) قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨)}.
{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا (٧٧) قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨)} “Bunun üzerine yine gittiler. Nihayet bir kasaba halkına varıp halkından yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [o zat] hemen onu doğrultuverdi. Mûsâ: ‘İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi. (77) [O zat]: ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim’ dedi. (78)”
يقول تعالى مخبرا عنهما: إنهما انطلقا بعد المرتين الأوليين (حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ) روى
Allah Teâlâ o ikisinden haber vererek; ilk iki seferden sonra yola koyulduklarını bildirmektedir: { حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ } “Nihayet bir kasaba halkına varıp”. Rivayet etti...
ابن جرير عن ابن سيرين أنها الأيلة وفي الحديث: "حتى إذا أتيا أهل قرية لئاما" أي: بخلاء (فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ) إسناد الإرادة هاهنا إلى الجدار على سبيل الاستعارة، فإن الإرادة في المحدثات بمعنى الميل. والانقضاض هو: السقوط.
İbn Cerîr İbn Sîrîn'den buranın Eyle kasabası olduğunu rivayet etmiştir. Hadiste de: “Nihayet alçak bir kasaba halkına vardılar” yani cimri bir halka vardılar, denilmiştir. (فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ) “Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular.” Burada iradenin duvara nispet edilmesi istiare yoluyladır; zira sonradan yaratılan varlıklarda irade, meyil manasınadır. İnkıdâd (الْانْقِضَاض) ise yıkılmak ve düşmektir.
وقوله: (فَأَقَامَهُ) أي: فردّه إلى حالة الاستقامة وقد تقدم في الحديث أنه ردّه بيديه، ودعمه حتى رد ميله . وهذا خارق فعند ذلك قال موسى له (لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا) أي: لأجل أنهم لم يضيفونا كان ينبغي ألا تعمل لهم مجانًا
(فَأَقَامَهُ) “[O zat] hemen onu doğrultuverdi” buyruğu; yani onu düzgün ve dik durur hâle getirdi. Hadiste geçtiği üzere Hızır onu elleriyle düzeltmiş ve eğikliğini giderinceye kadar desteklemiştir . Bu harikulade bir durumdur. İşte o vakit Mûsâ ona: (لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا) “‘İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi”; yani mademki bizi misafir etmediler, onlara karşılıksız iş yapmaman gerekirdi .
(قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ) [أي: لأنك شرطت عند قتل الغلام أنك إن سألتني عن شيء بعدها فلا تصاحبني، فهو فراق بيني وبينك] ، (سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ) أي: بتفسير (مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا).
(قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ) “[O zat]: ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır’ dedi” [yani çocuğu öldürdüğümde bundan sonra sana bir şey sorarsam benimle arkadaşlık etme diye şart koşmuştun; dolayısıyla bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır] . (سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ) “Şimdi sana açıklamasını haber vereceğim” yani tefsirini; (مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا) “sabredemediğin şeylerin”.
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا (٧٩)}.
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا (٧٩)} “‘Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Ben onu kusurlu kılmak istedim; zira onların arkasında her [sağlam] gemiyi zorla gasp eden bir kral vardı.’ (79)”
هذا تفسير ما أشكل أمره على موسى، ﵇، وما كان أنكر ظاهره وقد أظهر الله الخضر، ﵇، على باطنة فقال إن: السفينة إنما خرقتها لأعيبها؛ [لأنهم كانوا يمرون بها على ملك من الظلمة (يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ) صالحة، أي: جيدة (غَصْبًا) فأردت أن أعيبها] لأرده عنها لعيبها ، فينتفع بها أصحابها المساكين الذين لم يكن لهم شيء ينتفعون به غيرها. وقد قيل: إنهم أيتام.
Bu, Mûsâ aleyhisselâm'a kapalı gelen ve dış görünüşünü kınadığı meselenin tefsiridir. Allah Hızır aleyhisselâm'ı meselenin içyüzüne muttali kılmıştı. Hızır şöyle dedi: Gemiye gelince, ben onu sadece kusurlu hâle getirmek için deldim; [çünkü onlar gemiyle zalim bir kralın yanından geçiyorlardı. O kral (يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ) sağlam, yani iyi her gemiyi (غَصْبًا) zorla gasp ediyordu. Ben de onu kusurlu kılmak istedim] ki kral kusurundan dolayı o gemiden vazgeçsin ve ondan başka geçinecek hiçbir şeyi olmayan o yoksul sahipleri gemiden faydalanabilsin. Onların yetim oldukları da söylenmiştir.
و [قد] روى ابن جريج عن وهب بن سليمان، عن شعيب الجبائي؛ أن اسم ذلك الملك هُدَدَ بن بُدَدَ، وقد تقدم أيضًا في رواية البخاري، وهو مذكور في التوراة في ذرية "العيص بن إسحاق" وهو من الملوك المنصوص عليهم في التوراة، والله أعلم
İbn Cüreyc , Vehb b. Süleyman'dan, o da Şuayb el-Cübbâî'den rivayet etmiştir [ki] : O kralın adı Huded b. Buded idi. Bu durum Buhârî'nin rivayetinde de geçmişti. Bu şahıs Tevrat'ta ‘Îs b. İshâk’ın soyundan olarak zikredilmiştir ve o, Tevrat'ta adı açıkça belirtilen krallardandır. En doğrusunu Allah bilir .
{وَأَمَّا الْغُلامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١)}
{وَأَمَّا الْغُلامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١)} “‘Çocuğa gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Çocuğun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. (80) Böylece Rablerinin onlara, onun yerine daha temiz ve daha merhametli birini vermesini istedik.’ (81)”
قد تقدم أن هذا الغلام كان اسمه جَيْسُور. وفي الحديث عن ابن عباس، عن أبي بن كعب، عن النبي ﷺ قال: "الغلام الذي قتله الخضر طبع يوم طبع كافرًا". رواه ابن جرير من حديث ابن إسحاق، عن سعيد، عن ابن عباس، به؛ ولهذا قال: (فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا)
Daha önce bu çocuğun adının Ceysûr olduğu geçmişti. Hadiste İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayetle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «الغلام الذي قتله الخضر طبع يوم طبع كافرًا» «Hızır'ın öldürdüğü çocuk, yaratıldığı gün kâfir olarak yaratılmıştır (mayası kâfir olarak yoğrulmuştur).» Bunu İbn Cerîr; İbn İshâk tarikiyle Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan bu isnadla rivayet etmiştir. İşte bu sebeple: {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} “‘Onun anne babası mümin kimselerdi. Çocuğun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk’” buyurmuştur.
أي: يحملهما حبه على متابعته على الكفر.
Yani ona olan sevgilerinin, anne babasını da küfürde çocuğa uymaya sürüklemesinden korktuk.
قال قتادة: قد فرح به أبواه حين ولد، وحزنا عليه حين قتل، ولو بقي كان فيه هلاكهما، فليرض امرؤ بقضاء الله، فإن قضاء الله للمؤمن فيما يكره خير له من قضائه فيما يحب.
Katâde dedi ki: ‘Çocuk doğduğunda anne babası sevinmişti; öldürüldüğünde ise ona üzüldüler. Şayet yaşasaydı onların helaki onda olacaktı. Öyleyse kişi Allah'ın kazasına razı olsun ; zira Allah'ın mümin hakkında hoşlanmadığı şeylerdeki kazası, onun için sevdiği şeylerdeki kazasından daha hayırlıdır.’
وصح في الحديث: "لا يقضي الله للمؤمن قضاء إلا كان خيرًا له". وقال تعالى: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} [البقرة: ٢١٦].
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah mümin hakkında ne takdir ederse , mutlaka onun için hayır olur.” Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} [Bakara: 216] “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur.”
وقوله [تعالى] فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا) أي: ولدًا أزكى من هذا، وهما أرحم به منه، قاله ابن جريج.
[Yüce Allah'ın] (فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا) “Böylece Rablerinin onlara, onun yerine daha temiz ve daha merhametli birini vermesini istedik” buyruğu; yani bundan daha temiz ve anne babasının da kendisine daha çok merhamet edeceği bir çocuk vermesini istedik demektir; bunu İbn Cüreyc söylemiştir.
وقال قتادة: أبر بوالديه.
Katâde ise: ‘Anne babasına daha çok iyilik eden bir çocuk’ demiştir.
وقد تقدم أنهما بدلا جارية. وقيل لما قتله الخضر كانت أمه حاملا بغلام مسلم. قاله ابن جريح
Onlara onun yerine bir kız çocuğu verildiği daha önce geçmişti. Hızır çocuğu öldürdüğünde annesinin Müslüman bir erkek çocuğa hamile olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Cüreyc söylemiştir .
{وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٨٢)}.
{وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٨٢)} “‘Duvara gelince; o, şehirde bulunan iki yetim erkek çocuğa aitti. Altında onlara ait bir define vardı; babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendi kararımla yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.’ (82)”
في هذه الآية دليل على إطلاق القرية على المدينة؛ لأنه قال أولا {حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ} [الكهف: ٧٧] وقال هاهنا: (فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ) كما قال تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ} [محمد: ١٣]، {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} [الزخرف: ٣١] يعني: مكة والطائف.
Bu ayette, şehre karye (kasaba/köy) adının verilebileceğine dair delil vardır; çünkü önce: {حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ} [Kehf: 77] “Nihayet bir kasaba halkına vardılar” demiş, burada ise: (فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ) “Şehirde bulunan iki yetim erkek çocuğa aitti” buyurmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ} [Muhammed: 13] “Seni çıkaran kasabandan daha güçlü nice kasabalar vardı” ve {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} [Zuhruf: 31] “‘Bu Kur'an iki kasabanın birinden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?’ dediler”; yani Mekke ve Tâif'i kastetmişlerdir.
ومعنى الآية: أن هذا الجدار إنما أصلحه لأنه كان لغلامين يتيمين في المدينة وكان تحته كنز لهما.
Ayetin manası şudur: Hızır bu duvarı sırf şehirde yaşayan iki yetim çocuğa ait olduğu ve altında da onlara ait bir define bulunduğu için düzeltmiştir .
قال عكرمة، وقتادة، وغير واحد: كان تحته مال مدفون لهما. وهذا ظاهر السياق من الآية، وهو اختيار ابن جرير، ﵀.
İkrime, Katâde ve pek çok âlim: ‘Duvarın altında onlara ait gömülü bir mal vardı’ demişlerdir. Ayetin lafız akışından anlaşılan zahir anlam da budur ve İbn Cerîr rahimehullâh'ın tercihi de bu yöndedir.
وقال العوفي عن ابن عباس: كان تحته كنز علم. وكذا قال سعيد بن جبير، وقال مجاهد: صحف فيها علم، وقد ورد في حديث مرفوع ما يقوي ذلك، قال الحافظ أبو بكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار في مسنده المشهور: حدثنا إبراهيم بن سعيد الجوهري، حدثنا بشر بن المنذر، حدثنا الحارث بن عبد الله الْيَحْصَبيّ عن عياش بن عباس القتباني عن ابن حُجَيرة، عن
el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs]: “Duvarın altında ilimden bir hazine vardı” demiştir. Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir. Mücâhid ise: “İçinde ilim bulunan sayfalar vardı” demiştir. Bunu kuvvetlendiren merfû bir hadis de rivayet edilmiştir. Hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik el-Bezzâr meşhur Müsned'inde şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî rivayet etti, bize Bişr b. el-Münzir rivayet etti, bize el-Hâris b. Abdillâh el-Yahsubî, Ayyâş b. Abbâs el-Kıtbânî'den, o da İbn Huceyre'den, o da...
أبي ذر ﵁، [رفعه] قال: "إن الكنز الذي ذكر الله في كتابه: لوح من ذهب مصمت مكتوب فيه: عجبت لمن أيقن بالقدر لم نصب ؟ وعجبت لمن ذكر النار لم ضَحِك ؟ وعجبت لمن ذكر الموت لم غفل؟ لا إله إلا الله، محمد رسول الله" .
Ebû Zer radıyallâhu anh'tan [merfû olarak] rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği o define, üzerinde şunlar yazılı olan som altından bir levhaydı: ‘Kadere kesinlikle inandığı hâlde ne diye yorulup çırpınana şaşarım! Cehennem'i hatırladığı hâlde ne diye gülene şaşarım! Ölümü hatırladığı hâlde ne diye gaflete düşene şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh.’”
بشر بن المنذر هذا يقال له: قاضي المصيصة. قال الحافظ أبو جعفر العقيلي: في حديثه وهم .
Bu Bişr b. el-Münzir'e: ‘Mopsuestia (el-Massîsa) Kadısı’ denir. Hâfız Ebû Ca'fer el-Ukaylî: ‘Onun rivayetinde vehim vardır’ demiştir .
وقد روي في هذا آثار عن السلف، فقال ابن جرير في تفسيره: حدثني يعقوب، حدثنا الحسن بن حبيب بن ندبة حدثنا سلمة ، عن نعيم العنبري -وكان من جلساء الحسن-قال: سمعت الحسن -يعني البصري-يقول في قوله: (وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) قال: لوح من ذهب مكتوب فيه: بسم الله الرحمن الرحيم، عجبت لمن يؤمن بالقدر كيف يحزن؟ وعجبت لمن يوقن بالموت كيف يفرح؟ وعجبت لمن يعرف الدنيا وتقلبها بأهلها كيف يطمئن إليها؟ لا إله إلا الله، محمد رسول الله.
Selef-i sâlihînden bu hususta rivayetler aktarılmıştır. İbn Cerîr tefsirinde der ki: Bana Ya'kûb anlattı, bize el-Hasan b. Habîb b. Nedbe anlattı, bize Seleme , Nuaym el-Anberî'den -ki Hasan'ın meclis arkadaşlarındandı- nakletti; o şöyle dedi: Hasan'ın -yani el-Basrî'nin- Yüce Allah'ın: (وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) “Altında onlara ait bir define vardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: ‘Üzerinde: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Kadere inanan kimsenin nasıl olup da üzüldüğüne şaşarım! Ölüme kesin inanan kimsenin nasıl olup da sevindiğine şaşarım! Dünyayı ve ehliyle birlikte nasıl değişip durduğunu bilen kimsenin ona nasıl güvenip bel bağladığına şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh» yazılı altın bir levhaydı.’
وحدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عبد الله بن عياش عن عُمَر مولى غُفْرَة قال: إن الكنز الذي قال الله في السورة التي يذكر فيها الكهف: (وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) قال: كان لوحًا من ذهب مُصْمَت مكتوبا فيه: بسم الله الرحمن الرحيم، عجبٌ لمن عرف النار ثم ضحك! عجبٌ لمن أيقن بالقدر ثم نصب! عجب لمن أيقن بالموت ثم أمن! أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله.
Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Abdullah b. Ayyâş , Gufera'nın azatlısı Ömer'den naklettiğine göre o şöyle dedi: Allah'ın içinde Kehf'in zikredildiği surede: (وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) “Altında onlara ait bir define vardı” buyurduğu define, üzerinde şunlar yazılı olan som altından bir levhaydı: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Cehennem'i bildiği hâlde gülen kimseye şaşılır! Kadere kesin inandığı hâlde yorulup çırpınana şaşılır ! Ölüme kesin inandığı hâlde kendini güvende sayana şaşılır! Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şehadet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir.»
وحدثني أحمد بن حازم الغفاري، حدثنا هَنَّادَة بنت مالك الشيبانية قالت: سمعت صاحبي حماد بن الوليد الثقفي يقول: سمعت جعفر بن محمد يقول في قول الله تعالى وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) قال: سطران ونصف لم يتم الثالث: عجبت للموقن بالرزق كيف يتعب وعجبت للموقن بالحساب كيف يغفل؟ وعجبت للموقن بالموت كيف يفرح؟ وقد قال تعالى: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} [الأنبياء: ٤٧] قالت: وذكر أنهما حفظا بصلاح أبيهما، ولم يذكر منهما صلاح، وكان بينهما وبين الأب الذي حفظا به سبعة آباء، وكان نساجًا.
Bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, bize Hennâde bint Mâlik eş-Şeybâniyye anlattı; o şöyle dedi: Arkadaşım Hammâd b. el-Velîd es-Sekafî'nin şöyle dediğini işittim: Ca'fer b. Muhammed'in Yüce Allah'ın : (وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا) “Altında onlara ait bir define vardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: ‘Üçüncüsü tamamlanmamış iki buçuk satırdı: Rızka kesin inanan kimsenin nasıl yorulup çırpındığına şaşarım! Hesaba kesin inanan kimsenin nasıl gaflete düştüğüne şaşarım! Ölüme kesin inanan kimsenin nasıl sevindiğine şaşarım! Oysa Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} [Enbiyâ: 47] «Bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile onu getirir koyarız; hesap görücü olarak biz yeteriz.»’ Hennâde dedi ki: O iki yetimin, babalarının salihliği sebebiyle korunduğu zikredildi; kendilerinden ise bir salihlik zikredilmedi. Korunmalarına vesile olan baba ile aralarında yedi ata vardı ve o zat bir dokumacıydı.
وهذا الذي ذكره هؤلاء الأئمة، وورد به الحديث المتقدم وإن صح، لا ينافي قول عكرمة: أنه كان مالا لأنهم ذكروا أنه كان لوحًا من ذهب، وفيه مال جزيل، أكثر ما زادوا أنه كان مودعًا فيه علم ، وهو حكم ومواعظ، والله أعلم.
Bu imamlardan nakledilen ve geçen hadiste varit olan rivayetler -sahih olduğu takdirde- İkrime'nin bunun bir mal olduğu yönündeki sözüyle çelişmez. Zira onlar onun altın bir levha olduğunu zikretmişlerdir ki bunda zaten büyük bir mal mevcuttur. En fazla ekledikleri şey, o levhaya hikmet ve öğütlerden oluşan bir ilmin emanet edilmiş olmasıdır . En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا) فيه دليل على أن الرجل الصالح يحفظ في ذريته، وتشمل بركة
Yüce Allah'ın: { وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا } “Babaları da salih bir kimseydi” buyruğunda, salih kimsenin zürriyetinde de korunacağına ve bereketin...
عبادته لهم في الدنيا والآخرة، بشفاعته فيهم ورفع درجتهم إلى أعلى درجة في الجنة لتقر عينه بهم، كما جاء في القرآن ووردت السنة به . قال سعيد بن جبير عن ابن عباس: حفظا بصلاح أبيهما، ولم يذكر لهما صلاح، وتقدم أنه كان الأب السابع. [فالله أعلم]
dünyada ve ahirette onlara da şamil olacağına delil vardır. Nitekim Kur'an'da geçtiği ve sünnette varit olduğu üzere , onların lehine şefaat etmesi ve gözünün aydın olması için cennetteki derecelerinin en yüksek dereceye yükseltilmesi suretiyle bu gerçekleşir. Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan nakleder: ‘O ikisi babalarının salihliği sebebiyle korundular; kendilerinden bir salihlik zikredilmedi.’ Daha önce onun yedinci baba olduğu geçmişti. [En doğrusunu Allah bilir] .
وقوله: (فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا): هاهنا أسند الإرادة إلى الله تعالى؛ لأن بلوغهما الحلم لا يقدر عليه إلا الله؛ وقال في الغلام: {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ} وقال في السفينة: {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا}، فالله أعلم.
(فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا) “Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve definelerini çıkarsınlar” buyruğunda irade Yüce Allah'a isnat edilmiştir; çünkü onların ergenliğe ulaşmasına Allah'tan başkası güç yetiremez. Çocuk hakkında ise: {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ} “Böylece istedik ki Rableri onlara onun yerine daha hayırlısını versin” demiş; gemi hakkında ise: {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا} “Ben onu kusurlu kılmak istedim” demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) أي: هذا الذي فعلته في هذه الأحوال الثلاثة، إنما هو من رحمة الله بمن ذكرنا من أصحاب السفينة، ووالدي الغلام، وولدي الرجل الصالح، (وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) لكني أمرت به ووقفت عليه، وفيه دلالة لمن قال بنبوة الخضر، ﵇، مع ما تقدم من قوله: {فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}.
(رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) “‘Rabbinden bir rahmet olarak. Ben bunu kendi kararımla yapmadım’” buyruğu; yani bu üç durumda yaptığım şeyler, zikrettiğimiz gemi sahiplerine, çocuğun anne babasına ve o salih adamın iki oğluna Allah'tan bir rahmettir. (وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) “‘Ben bunu kendi kararımla yapmadım’”; bilakis bana emredildi ve ben de ona riayet ettim. Daha önce geçen : {فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “Derken katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve tarafımızdan bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kulu buldular” ayetiyle birlikte bu ifadede, Hızır aleyhisselâm'ın peygamber olduğunu söyleyenler için bir delil bulunmaktadır.