وقال آخرون: كان رسولا. وقيل بل كان ملكًا. نقله الماوردي في تفسيره.
Başkaları ise: ‘O bir rasûldü’ dediler. Hatta bir melek olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mâverdî tefsirinde nakletmiştir.
وذهب كثيرون إلى أنه لم يكن نبيًا. بل كان وليًا. فالله أعلم.
Pek çok âlim ise onun peygamber olmayıp bir veli olduğu görüşüne varmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
وذكر ابن قتيبة في المعارف أن اسم الخضر بَلْيَا بن مَلْكان بن فالغ بن غابر بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح، ﵇
İbn Kuteybe el-Meârif'te Hızır'ın adının Belyâ b. Melkân b. Fâliğ b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşez b. Sâm b. Nûh aleyhisselâm olduğunu zikretmiştir .
قالوا: وكان يكنى أبا العباس، ويلقب بالخضر، وكان من أبناء الملوك، ذكره النووي في تهذيب الأسماء، وحكى هو وغيره في كونه باقيًا إلى الآن ثم إلى يوم القيامة قولين، ومال هو وابن الصلاح إلى بقائه، وذكروا في ذلك حكايات وآثارًا عن السلف وغيرهم وجاء ذكره في بعض الأحاديث. ولا يصح شيء من ذلك، وأشهرها أحاديث التعزية وإسناده ضعيف.
Demişlerdir ki: Künyesi Ebu'l-Abbâs idi, lakabı Hızır'dı ve hükümdar çocuklarından biriydi. Bunu en-Nevevî Tehzîbü'l-Esmâ'da zikretmiş; kendisi ve başkaları onun günümüze ve kıyamet gününe kadar hayatta kalıp kalmadığı konusunda iki görüş nakletmişlerdir. Kendisi ve İbnü's-Salâh onun hayatta kaldığı görüşüne meyletmiş, bu hususta Selef'ten ve başkalarından birtakım hikâyeler ve rivayetler aktarmışlardır; bazı hadislerde de adı geçmiştir. Ancak bunlardan hiçbiri sahih değildir; bunların en meşhuru taziye hadisleridir ki onun da isnadı zayıftır.
ورجح آخرون من المحدثين وغيرهم خلاف ذلك، واحتجوا بقوله تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ} [الأنبياء: ٣٤] وبقول النبي ﷺ يوم بدر: "اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض"، وبأنه لم ينقل أنه جاء إلى رسول الله ﷺ [ولا حضر عنده، ولا قاتل معه. ولو كان حيا لكان من أتباع النبي ﷺ] وأصحابه؛ لأنه ﵇ كان مبعوثًا إلى جميع الثقلين: الجنّ والإنس، وقد قال: "لو كان موسى وعيسى حَيَّيْن ما وسعهما إلا اتباعي" وأخبر قبل موته بقليل: أنه لا يبقى ممن هو على وجه الأرض إلى مائة سنة من ليلته تلك عين تَطْرفُ، إلى غير ذلك من الدلائل.
Muhaddislerden ve diğer [âlimlerden] başkaları ise bunun aksini tercih etmişler ve Yüce Allah'ın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik” [Enbiyâ: 34]. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir günü buyurduğu: « اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض » «Allah'ım! Şayet bu topluluğu helak edersen yeryüzünde Sana ibadet olunmaz» hadisini ve onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiğinin [ne huzurunda bulunduğunun ne de onunla birlikte savaştığının nakledilmemiş olmasını. Eğer hayatta olsaydı mutlaka Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbilerinden] ve ashabından olacağını delil göstermişlerdir. Çünkü o aleyhisselâm her iki zümreye; cinlere ve insanlara peygamber olarak gönderilmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: « لو كان موسى وعيسى حَيَّيْن ما وسعهما إلا اتباعي » «Eğer Mûsâ ve Îsâ hayatta olsalardı, bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazlardı.» Vefatından kısa bir süre önce de o geceden itibaren yüz yıl sonra yeryüzünde yaşayanlardan tek bir kişinin bile hayatta kalmayacağını haber vermiştir. Bunlardan başka daha pek çok delil bulunmaktadır.
قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن آدم، حدثنا ابن المبارك، عن مَعْمَر، عن همام بن مُنَبِّه، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ [في الخَضر قال] : "إنما سمي خضرًا؛ لأنه جلس على فروة بيضاء، فإذا هي تحته [تهتز] خضراء" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem rivayet etti, bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o Hemmâm b. Münebbih'ten, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [Hızır hakkında] nakletti : "Ona Hızır denilmesinin sebebi şudur: Beyaz, kuru bir ot yığınının üzerine oturduğunda, altındaki o yer birdenbire [dalgalanarak] yemyeşil oluverirdi" .
ورواه أيضًا عن عبد الرزاق. وقد ثبت أيضًا في صحيح البخاري، عن همام، عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "إنما سمي الخضِر؛ لأنه جلس على فَرْوَة، فإذا هي تهتز [من خلفه] خضراء"
Bunu Abdürrezzâk'tan da rivayet etmiştir. Sahîh-i Buhârî'de de Hemmâm'dan, o Ebû Hüreyre'den nakille Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Ona Hızır denilmesinin sebebi; kuru bir ot üzerine oturduğunda, onun [arkasından] dalgalanarak yemyeşil kesilmesidir" .
والمراد بالفروة هاهنا الحشيش اليابس، وهو الهشيم من النبات، قاله عبد الرزاق. وقيل: المراد بذلك وجه الأرض.
Burada ferve (فَرْوَة) ile kastedilen kuru ottur; yani bitkilerin ufalanmış, kurumuş hâlidir; bunu Abdürrezzâk söylemiştir. Bununla yeryüzünün yüzeyi kastedildiği de söylenmiştir.
وقوله: (ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا) أي: هذا تفسير ما ضقت به ذرعًا، ولم تصبر حتى أخبرك به ابتداء، ولما أن فسره له وبينه ووضحه وأزال المشكل قال: ([مَا لَمْ] تَسْطِعْ) وقبل ذلك كان الإشكال قويًا ثقيلا فقال: {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} فقابل الأثقل بالأثقل، والأخف بالأخف، كما قال تعالى: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} وهو الصعود إلى أعلاه، {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} [الكهف: ٩٧]، وهو أشق من ذلك، فقابل كلا بما يناسبه لفظًا ومعنى والله أعلم.
(ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا) “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur” buyruğu; yani göğsünün daraldığı ve ben sana bizzat açıklamadan önce sabredemediğin şeylerin açıklaması budur, demektir. Ona bunu tefsir edip beyan edip açıkladığında ve müşkil olanı giderdiğinde: ([مَا لَمْ] تَسْطِعْ) “sabredemediğin” demiştir. Bundan önce ise kapalılık güçlü ve ağır olduğu için: {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “Sana sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim” demişti. Böylece ağır olan duruma ağır lafızla, hafif olan duruma da hafif lafızla karşılık vermiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık ne onu aşmaya güç yetirebildiler” -ki bu üzerine tırmanmaktır- {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler” [Kehf: 97] -bu ise diğerinden daha meşakkatlidir-. Böylece her birine hem lafız hem mana bakımından uygun olanla karşılık vermiştir. En doğrusunu Allah bilir.
فإن قيل: فما بال فتى موسى ذكر في أول القصة ثم لم يذكر بعد ذلك؟
Eğer: ‘Musa'nın genç yardımcısı kıssanın başında zikredildiği halde neden daha sonra hiç zikredilmemiştir?’ denilirse;
فالجواب: أن المقصود بالسياق إنما هو قصة موسى مع الخضر وذكر ما كان بينهما، وفتى موسى معه تبع، وقد صرح في الأحاديث المتقدمة في الصحاح وغيرها أنه يوشع بن نون، وهو الذي كان يلي بني إسرائيل بعد موسى، ﵉. وهذا يدل على ضعف ما أورده ابن جرير في تفسيره حيث قال: حدثنا ابن حميد، حدثنا سلمة ، حدثني ابن إسحاق، عن الحسن بن عمارة، عن أبيه، عن عكرمة قال: قيل لابن عباس: لم نسمع لفتى موسى بذكر من حديث وقد كان معه؟ فقال ابن عباس فيما يذكر من حديث الفتى قال: شرب الفتى من الماء [فخلد، فأخذه] العالم، فطابق به سفينة ثم أرسله في البحر، فإنها تموج به إلى يوم القيامة؛ وذلك أنه لم يكن له أن يشرب منه فشرب
Cevap şudur: Siyaktan kastedilen sadece Musa'nın Hızır ile olan kıssası ve aralarında geçenlerin zikredilmesidir; Musa'nın genç yardımcısı ise onun yanında bir tâbidir. Sahihlerde ve diğer eserlerde geçen hadislerde onun Yûşa b. Nûn olduğu açıkça belirtilmiştir; o da Musa aleyhimesselâm'dan sonra İsrailoğullarının işlerini üstlenen kimsedir. Bu durum, İbn Cerîr'in tefsirinde zikrettiği şu rivayetin zayıflığını gösterir: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize Seleme rivayet etti , bana İbn İshâk, el-Hasen b. Umâre'den, o babasından, o İkrime'den rivayet etti ki şöyle dedi: İbn Abbâs'a: ‘Musa'nın genç yardımcısından, kendisiyle beraber olduğu halde bir daha bahsedildiğini duymadık, sebebi nedir?’ diye soruldu. İbn Abbâs o gencin haberinden zikredilenler meyânında şöyle dedi: Genç o sudan içti [ve ölümsüzleşti; bunun üzerine] âlim zat onu aldı, bir gemiye kapatıp denize saldı; o gemi kıyamet gününe kadar onunla birlikte dalgalanıp duracaktır. Çünkü onun o sudan içme hakkı yokken içmişti .
إسناد ضعيف، والحسن متروك، وأبوه غير معروف.
[Bu,] zayıf bir isnaddır; el-Hasen metrûktur, babası ise tanınmamaktadır (meçhuldür).
{وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا (٨٣)}
{وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا (٨٣)} “Sana Zülkarneyn'i sorarlar. De ki: ‘Size onun haberinden bir hatıra okuyacağım.’”
يقول تعالى لنبيه ﷺ: (وَيَسْأَلُونَكَ) يا محمد (عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ) أي: عن خبره. وقد قدمنا أنه بعث كفار مكة إلى أهل الكتاب يسألون منهم ما يمتحنون به النبي ﷺ، فقالوا: سلوه عن رجل طواف في الأرض، وعن فتية لا يدرى ما صنعوا، وعن الروح، فنزلت سورة الكهف.
Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: (وَيَسْأَلُونَكَ) “Sana sorarlar” ey Muhammed, (عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ) “Zülkarneyn'i”; yani onun haberini. Daha önce Mekke kâfirlerinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i imtihan edecekleri şeyleri sormak üzere Ehl-i Kitab'a adam gönderdiklerini; onların da: ‘Ona yeryüzünü çokça dolaşan adamı, akıbetlerinin ne olduğu bilinmeyen gençleri ve ruhu sorun’ dediklerini, bunun üzerine Kehf Suresi'nin indiğini zikretmiştik.
وقد أورد ابن جرير هاهنا، والأموي في مغازيه، حديثا أسنده وهو ضعيف، عن عقبة بن عامر، أن نفرًا من اليهود جاؤوا يسألون النبي ﷺ عن ذي القرنين، فأخبرهم بما جاؤوا له ابتداء، فكان فيما أخبرهم به: "أنه كان شابا من الروم، وأنه بنى الإسكندرية، وأنه علا به ملك في السماء، وذهب به إلى السد، ورأى أقوامًا وجوههم مثل وجوه الكلاب". وفيه طول ونكارة، ورفعه لا يصح، وأكثر ما فيه أنه من أخبار بني إسرائيل. والعجب أن أبا زُرْعَة الرازي، مع جلالة قدره، ساقه بتمامه في كتابه دلائل النبوة، وذلك غريب منه، وفيه من النكارة أنه من الروم، وإنما الذي كان من الروم الإسكندر الثاني ابن فيليبس المقدوني، الذي تؤرخ به الروم، فأما الأول فقد ذكره الأزرقي وغيره أنه طاف بالبيت مع إبراهيم الخليل، ﵇، أول ما بناه وآمن به واتبعه، وكان معه الخضر، ﵇، وأما الثاني فهو، إسكندر بن فيليبس المقدوني اليوناني، وكان وزيره أرسطاطاليس الفيلسوف المشهور، والله أعلم. وهو الذي تؤرخ به من مملكته ملة الروم. وقد كان قبل المسيح، ﵇، بنحو من ثلثمائة سنة، فأما الأول المذكور في القرآن فكان في زمن الخليل، كما ذكره الأزرقي وغيره، وأنه طاف مع الخليل بالبيت العتيق لما بناه إبراهيم، ﵇، وقرب إلى الله قربانًا، وقد ذكرنا طرفًا من أخباره في كتاب "البداية والنهاية" ، بما فيه كفاية ولله الحمد.
İbn Cerîr burada, el-Ümevî de Mağâzî'sinde, Ukbe b. Âmir'den isnat ettiği zayıf bir hadis nakletmiştir: Yahudilerden bir grup Zülkarneyn hakkında sormak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. O da daha onlar sormadan ne için geldiklerini haber verdi. Onlara haber verdikleri arasında şu da vardı: "O Rumlardan bir gençti , İskenderiye'yi o inşa etmişti, bir melek onu göğe yükseltip sedde götürdü ve orada yüzleri köpek yüzüne benzeyen kavimler gördü." Bu rivayette uzunluk ve münkerlik vardır; merfû olması sahih değildir ve içindekilerin çoğu İsrailiyat haberlerindendir. Şaşılacak olan şudur ki, Ebû Zür'a er-Râzî, kadrinin yüceliğine rağmen bunu Delâilü'n-Nübüvve adlı kitabında bütünüyle aktarmıştır; bu onun açısından gariptir. Rivayetteki münkerliklerden biri de onun Rumlardan olduğunun belirtilmesidir. Zira Rumlardan olan kişi, Rumların takvim başlangıcı kabul ettiği İkinci İskender b. Filipus el-Makdûnî'dir. Birincisine gelince; el-Ezrakî ve başkaları onun İbrahim el-Halîl aleyhisselâm Kâbe'yi ilk inşa ettiğinde onunla birlikte Beyt'i tavaf ettiğini, ona iman edip tâbi olduğunu ve yanında Hızır aleyhisselâm'ın bulunduğunu zikretmişlerdir. İkincisi ise meşhur filozof Aristoteles'in veziri olduğu Yunanlı İskender b. Filipus el-Makdûnî'dir; en doğrusunu Allah bilir. Rum milletinin krallığından tarih başlattığı şahıs odur. O, Mesih aleyhisselâm'dan yaklaşık üç yüz yıl önce yaşamıştır. Kur'an'da zikredilen birinci Zülkarneyn ise, el-Ezrakî ve başkalarının zikrettiği gibi Halîl zamanındaydı; İbrahim aleyhisselâm inşa ettiğinde Halîl ile birlikte Beyt-i Atîk'i tavaf etmiş ve Allah'a kurban sunmuştu. Onun haberlerinden bir kısmını el-Bidâye ve'n-Nihâye adlı kitabımızda yeteri kadar zikretmiştik, Allah'a hamdolsun.
وقال وهب بن منبه: كان ملكًا، وإنما سمي ذا القرنين لأن؛ صفحتي رأسه كانتا من نحاس، قال: وقال بعض أهل الكتاب: لأنه ملك الروم وفارس. وقال بعضهم: كان في رأسه شبه القرنين، وقال سفيان الثوري عن حبيب بن أبي ثابت، عن أبي الطفيل قال: سئل علي، ﵁، عن ذي القرنين، فقال: كان عبدًا ناصحَ الله فناصَحَه، دعا قومه إلى الله فضربوه على قرنه فمات، فأحياه الله، فدعا قومه إلى الله فضربوه على قرنه فمات، فسمي ذا القرنين.
Vehb b. Münebbih dedi ki: Bir kraldı; Zülkarneyn (iki boynuzlu/iki uçlu) diye isimlendirilmesinin sebebi başının iki yanının bakırdan olmasıydı. Dedi ki: Ehl-i Kitap'tan bazıları: ‘Çünkü o Rum ve Fars'a hükmetti’ dediler. Bazıları da: ‘Başında boynuza benzer iki şey vardı’ dediler. Süfyân es-Sevrî, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Ebü't-Tufeyl'den nakleder: Ali radıyallâhu anh'a Zülkarneyn hakkında sorulduğunda şöyle dedi: ‘O, Allah'a samimiyetle bağlanan, Allah'ın da onu muvaffak kıldığı bir kuldu. Kavmini Allah'a davet etti, onlar da başına/boynuzuna vurarak onu öldürdüler. Allah onu diriltti. Yine kavmini Allah'a davet etti, onlar yine başına/boynuzuna vurarak onu öldürdüler; bu yüzden Zülkarneyn diye isimlendirildi.’
وكذا رواه شعبة، عن القاسم بن أبي بَزَّة عن أبي الطفيل، سمع عليًا يقول ذلك.
Bunu Şu'be de Kāsım b. Ebî Bezze'den, o Ebü't-Tufeyl'den rivayet etmiş ve Ali'nin böyle söylediğini işitmiştir.
ويقال: إنه إنما سمي ذا القرنين؛ لأنه بلغ المشارق والمغارب، من حيث يطلع قرن الشمس ويغرب.
Şöyle de denilmiştir: Ona Zülkarneyn denilmesinin sebebi; güneşin doğduğu ve battığı yer olarak doğulara ve batılara ulaşmış olmasıdır.
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا (٨٤)}.
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا (٨٤)} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma yolu) verdik.”
وقوله (إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ) أي: أعطيناه ملكًا عظيمًا متمكنًا، فيه له من جميع ما يؤتى الملوك، من التمكين والجنود، وآلات الحرب والحصارات؛ ولهذا ملك المشارق والمغارب من الأرض، ودانت له البلاد، وخضعت له ملوك العباد، وخدمته الأمم، من العرب والعجم؛ ولهذا ذكر
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” buyruğu; yani ona, hükümdarlara verilenlerden iktidar, ordular, harp ve kuşatma aletleri gibi her şeyin sağlandığı büyük ve köklü bir hükümranlık verdik. Bu sebeple o, yeryüzünün doğularına ve batılarına hükmetti; beldeler ona boyun eğdi, kulların hükümdarları ona itaat etti, gerek Arap gerekse Acem milletleri ona hizmet etti. Bu yüzdendir ki
بعضهم أنه إنما سمي ذا القرنين؛ لأنه بلغ قرني الشمس مشرقها ومغربها.
bazıları ona Zülkarneyn denilmesinin gerekçesini, güneşin iki boynuzuna; doğusuna ve batısına ulaşmış olmasıyla açıklamışlardır.
وقوله: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا): قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعكرمة، والسدي، وقتادة، والضحاك، وغيرهم: يعني علمًا.
(وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) “ve ona her şeyden bir sebep verdik” buyruğu hakkında; İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, es-Süddî, Katâde, ed-Dahhâk ve başkaları: ‘Yani ilim verdik’ demişlerdir.
وقال قتادة أيضًا في قوله: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) قال: منازل الأرض وأعلامها.
Katâde (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) buyruğu hakkında yine şöyle demiştir: ‘Yeryüzünün konaklama yerleri ve işaretleri.’
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) قال: تعليم الألسنة، كان لا يغزو قومًا إلا كلمهم بلسانهم.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) buyruğu hakkında: ‘Dillerin öğretilmesi; hangi kavme sefer düzenlese onlarla mutlaka kendi dilleriyle konuşurdu’ demiştir.
وقال ابن لَهيعة: حدثني سالم بن غَيْلان، عن سعيد بن أبي هلال؛ أن معاوية بن أبي سفيان قال لكعب الأحبار: أنت تقول: إن ذا القرنين كان يربط خيله بالثريا؟ فقال له كعب: إن كنت قلت ذلك، فإن الله تعالى قال: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا).
İbn Lehîa dedi ki: Bana Sâlim b. Gaylân, Saîd b. Ebî Hilâl'den anlattı ki; Muâviye b. Ebî Süfyân, Ka'b el-Ahbâr'a : ‘Sen Zülkarneyn'in atlarını Süreyyâ yıldızına bağladığını mı söylüyorsun?’ dedi. Ka'b ona: ‘Eğer bunu söylediysem, şüphesiz Yüce Allah: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) “ve ona her şeyden bir sebep verdik” buyurmuştur’ dedi.
وهذا الذي أنكره معاوية، ﵁، على كعب الأحبار هو الصواب ، والحق مع معاوية في الإنكار؛ فإن معاوية كان يقول عن كعب: "إن كنا لنبلو عليه الكذب" يعني: فيما ينقله، لا أنه كان يتعمد نقل ما ليس في صحيفته ، ولكن الشأن في صحيفته ، أنها من الإسرائيليات التي غالبها مبدل مصحف محرف مختلق ولا حاجة لنا مع خبر الله ورسول الله [ﷺ] إلى شيء منها بالكلية، فإنه دخل منها على الناس شر كثير وفساد عريض. وتأويل كعب قول الله: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) واستشهاده في ذلك على ما يجده في صحيفته من أنه كان يربط خيله بالثريا غير صحيح ولا مطابق؛ فإنه لا سبيل للبشر إلى شيء من ذلك، ولا إلى الترقي في أسباب السموات. وقد قال الله في حق بلقيس: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} [النمل: ٢٣] أي: مما يؤتى مثلها من الملوك، وهكذا ذو القرنين يسر الله له الأسباب، أي: الطرق والوسائل إلى فتح الأقاليم والرَّسَاتيق والبلاد والأراضي وكسر الأعداء، وكبت ملوك الأرض، وإذلال أهل الشرك. قد أوتي من كل شيء مما يحتاج إليه مثله سببًا، والله أعلم.
Muâviye radıyallâhu anh'ın Ka'b el-Ahbâr'a yönelik bu itirazı doğru olan görüştür ve itirazında haklı olan Muâviye'dir. Zira Muâviye Ka'b hakkında: ‘Biz onun aktardıklarında yalanı tecrübe ederdik ’ derdi; yani kendi elindeki sayfada bulunmayan bir şeyi kasten aktardığını değil, sayfalarındaki durumun çoğunlukla tahrif edilmiş, bozulmuş, değiştirilmiş ve uydurulmuş İsrailiyat türünden olduğunu kastederdi. Allah'ın ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in haberi varken bizim bunlardan hiçbirine asla ihtiyacımız yoktur; çünkü bunlar sebebiyle insanlara pek çok şer ve büyük bir fesat girmiştir. Ka'b'ın, Allah'ın: (وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا) buyruğunu tevil edip, sayfalarında bulduğu ‘atlarını Süreyyâ'ya bağlardı’ şeklindeki rivayeti buna delil getirmesi sahih ve uygun değildir; zira insanoğlunun böyle bir şeye ve göklerin sebeplerine yükselmeye hiçbir yolu yoktur. Nitekim Yüce Allah Belkıs hakkında: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “Ona her şeyden verilmiştir” [Neml: 23] buyurmuştur; yani onun gibi hükümdarlara verilen şeylerden demektir. Zülkarneyn için de durum böyledir; Allah ona iklimleri, köyleri, beldeleri ve arazileri fethetmek, düşmanları kırmak, yeryüzü hükümdarlarını sindirmek ve şirk ehlini zelil kılmak için sebepleri, yani yolları ve vesileleri kolaylaştırmıştır. Kendi emsalinin ihtiyaç duyacağı her şeyden ona bir sebep verilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وفي "المختارة" للحافظ الضياء المقدسي، من طريق قتيبة، عن أبي عوانة عن سماك بن حرب، عن حبيب بن حماز قال: كنت عند علي، ﵁، وسأله رجل عن ذي القرنين: كيف بلغ المشارق والمغارب؟ فقال سبحان الله سخر له السحاب، وقَدَّر له الأسباب، وبسط له اليد.
Hâfız ed-Diyâ el-Makdisî'nin el-Muhtâre adlı eserinde Kuteybe yoluyla, Ebû Avâne'den, o Simâk b. Harb'den, o da Habîb b. Himmâz'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh'ın yanındaydım. Bir adam ona Zülkarneyn hakkında: ‘Doğulara ve batılara nasıl ulaştı?’ diye sordu. Ali: ‘Sübhânallah! Bulutlar onun emrine verilmiş, sebepler onun için takdir edilmiş ve eli genişletilmiş [ona her türlü kudret ve imkân verilmişti]’ dedi.
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨)}.
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨)} “O da bir yolu takip etti. Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı bir gözede batar buldu. Orada bir kavme rastladı. Biz dedik ki: ‘Ey Zülkarneyn! İster onlara azap edersin, ister haklarında güzel bir muamele yolu tutarsın.’ Dedi ki: ‘Kim zulmederse onu cezalandıracağız; sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azapla cezalandırır. İman edip salih amel işleyene gelince, onun için güzel bir mükâfat vardır ve buyruğumuzdan ona kolay olanını söyleyeceğiz.’”
قال ابن عباس: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا) يعني: بالسبب المنزل] . وقال مجاهد: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا): منزلا وطريقًا ما بين المشرق والمغرب.
İbn Abbâs: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا) “O da bir yolu takip etti” yani; [sebep ile kastedilen menzildir] , dedi. Mücâhid: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا); doğu ile batı arasındaki bir menzil ve yol, dedi.
وفي رواية عن مجاهد: (سَبَبًا) قال: طريقا في الأرض.
Mücâhid'den gelen bir rivayette: (سَبَبًا) “bir sebep/yol” hakkında: ‘Yeryüzünde bir yol’ demiştir.
وقال قتادة: أي أتبع منازل الأرض ومعالمها .
Katâde dedi ki: Yani yeryüzünün menzillerini ve işaretlerini takip etti.
وقال الضحاك: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا) أي: المنازل .
ed-Dahhâk dedi ki: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا); yani menzilleri [takip etti] .
وقال سعيد بن جبير في قوله: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا) قال: علمًا. وهكذا قال عكرمة وعبيد بن يعلى، والسدي.
Saîd b. Cübeyr: (فَأَتْبَعَ سَبَبًا) buyruğu hakkında: ‘İlim’ demiştir. İkrime, Ubeyd b. Ya'lâ ve es-Süddî de böyle söylemiştir.
وقال مطر: معالم وآثار كانت قبل ذلك.
Matar dedi ki: ‘Daha önceden mevcut olan işaretler ve izler.’
وقوله: (حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ) أي: فسلك طريقًا حتى وصل إلى أقصى ما يسلك فيه من الأرض من ناحية المغرب، وهو مغرب الأرض. وأما الوصول إلى مغرب الشمس من السماء فمتعذر، وما يذكره أصحاب القصص والأخبار من أنه سار في الأرض مدّة والشمس تغرب من ورائه فشيء لا حقيقة له. وأكثر ذلك من خرافات أهل الكتاب، واختلاق زنادقتهم وكذبهم
(حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ) “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında” buyruğu; yani öyle bir yol tuttu ki sonunda yeryüzünün batı tarafından gidilebilecek en uç noktasına, yani yeryüzünün batısına ulaştı. Güneşin gökteki batış yerine ulaşmak ise imkânsızdır. Kıssacıların ve tarihçilerin, onun yeryüzünde bir süre yürüdüğünü ve güneşin onun arkasından battığını zikretmelerinin hiçbir aslı yoktur. Bunların çoğu Ehl-i Kitab'ın hurafelerinden, onların zındıklarının uydurmalarından ve yalanlarındandır .
وقوله: (وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) أي: رأى الشمس في منظره تغرب في البحر المحيط، وهذا شأن كل من انتهى إلى ساحله، يراها كأنها تغرب فيه، وهي لا تفارق الفلك الرابع الذي هي مثبتة فيه لا تفارقه .
(وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) “onu balçıklı bir gözede batar buldu” buyruğu; yani kendi görüş alanında güneşi okyanusta batıyor gördü. Sahile varan herkesin durumu böyledir; güneşi sanki denizin içine batıyormuş gibi görür, oysa o içinde sabit olduğu dördüncü felekten asla ayrılmaz .
والحمئة مشتقة على إحدى القراءتين من "الحمأة" وهو الطين، كما قال تعالى: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} [الحجر: ٢٨] أي: طين أملس . وقد تقدم بيانه.
Hami'e (حَمِئَة), iki kıraatten birine göre, Yüce Allah'ın: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Ben kuru bir çamurdan, değişken cıvık bir balçıktan bir insan yaratacağım” [Hicr: 28] buyruğunda geçtiği üzere çamur anlamına gelen el-Hamee (الحَمْأَة) kelimesinden türemiştir; yani pürüzsüz cıvık çamurdur . Bunun açıklaması daha önce geçmişti.
وقال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا ابن وهب حدثني نافع بن أبي نعيم، سمعت عبد الرحمن الأعرج يقول: كان ابن عباس يقول (فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) ثم فسرها: ذات حمأة. قال نافع: وسئل عنها كعب الأحبار فقال: أنتم أعلم بالقرآن مني، ولكني أجدها في الكتاب تغيب في طينة سوداء .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus rivayet etti, bize İbn Vehb bildirdi , bana Nâfi b. Ebî Nuaym rivayet etti, Abdurrahman el-A'rec'i şöyle derken işittim: İbn Abbâs (فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) derdi , sonra da onu: ‘Balçıklı/çamurlu’ diye tefsir ederdi. Nâfi dedi ki: Bu durum Ka'b el-Ahbâr'a sorulduğunda o şöyle dedi: ‘Siz Kur'an'ı benden daha iyi bilirsiniz; ancak ben onu Kitap'ta siyah bir balçık içine batıyor bulmaktayım’ .
وكذا روى غير واحد عن ابن عباس، وبه قال مجاهد وغير واحد.
İbn Abbâs'tan birden fazla kişi de böyle rivayet etmiştir; Mücâhid ve daha pek çok âlim de bu görüşü benimsemiştir.
وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا محمد بن دينار، عن سعد بن أوس، عن مِصْدَع، عن ابن
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Muhammed b. Dînâr rivayet etti, o Sa'd b. Evs'ten, o Mısda'dan, o İbn
عباس، عن أبيّ بن كعب؛ أن النبي ﷺ أقرأه (حَمِئَةٍ)
Abbâs'tan, o Ubeyy b. Ka'b'dan rivayet etti ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bu kelimeyi (حَمِئَةٍ) “balçıklı” olarak okutmuştur .
وقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: "وجدها تغرب في عين حامية" يعني: حارة. وكذا قال الحسن البصري.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: "Onu sıcak bir gözede batar buldu"; yani sıcak demektir. Hasan-ı Basrî de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: والصواب أنهما قراءتان مشهورتان فأيهما قرأ القارئ فهو مصيب .
İbn Cerîr dedi ki: Doğru olan, bunların meşhur iki kıraat olduğudur; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir .
قلت: ولا منافاة بين معنييهما، إذ قد تكون حارة لمجاورتها وَهْج الشمس عند غروبها، وملاقاتها الشعاع بلا حائل و (حَمِئَةٍ) في ماء وطين أسود، كما قال كعب الأحبار وغيره.
Derim ki: İki mana arasında bir çelişki yoktur; zira Ka'b el-Ahbâr ve başkalarının dediği gibi, batışı anında güneşin alevine yakınlığı ve ışınlarıyla engelsiz karşılaşması sebebiyle sıcak olabileceği gibi, (حَمِئَةٍ) siyah bir su ve çamur içinde de olabilir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا العوام، حدثني مولى لعبد الله بن عمرو، عن عبد الله قال: نظر رسول الله ﷺ إلى الشمس حين غابت، فقال: "في نار الله الحامية [في نار الله الحامية] ، لولا ما يزعها من أمر الله، لأحرقت ما على الأرض".
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize el-Avvâm bildirdi , bana Abdullah b. Amr'ın bir azatlısı Abdullah'tan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem batarken güneşe baktı ve şöyle buyurdu: "Allah'ın kızgın ateşindedir [Allah'ın kızgın ateşindedir] ; eğer Allah'ın emrinden onu alıkoyan şey olmasaydı, yeryüzünde ne varsa yakardı."
قلت: ورواه الإمام أحمد، عن يزيد بن هارون . وفي صحة رفع هذا الحديث نظر، ولعله من كلام عبد الله بن عمرو، من زاملتيه اللتين وجدهما يوم اليرموك، والله أعلم.
Derim ki: Bunu İmam Ahmed de Yezîd b. Hârûn'dan rivayet etmiştir . Bu hadisin merfû olarak sahihliğinde şüphe vardır; muhtemelen bu, Abdullah b. Amr'ın Yermük günü bulduğu iki heybeden aktardığı kendi sözlerindendir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا حجاج بن حمزة، حدثنا محمد -يعني ابن بشر-حدثنا عمرو بن ميمون، أنبأنا ابن حاضر، أن ابن عباس ذكر له أن معاوية بن أبي سفيان قرأ الآية التي في سورة الكهف "تغرب في عين حامية" قال ابن عباس لمعاوية ما نقرؤها إلا (حَمِئَةٍ) فسأل معاوية عبد الله بن عمرو كيف تقرؤها: فقال عبد الله: كما قرأتها. قال ابن عباس: فقلت لمعاوية: في بيتي نزل القرآن؟ فأرسل إلى كعب فقال له: أين تجد الشمس تغرب في التوراة؟ [فقال له كعب: سل أهل العربية، فإنهم أعلم بها، وأما أنا فإني أجد الشمس تغرب في التوراة] في ماء وطين. وأشار بيده إلى المغرب. قال ابن حاضر: لو أني عندكما أفدتك بكلام تزداد فيه بصيرة في حمئة. قال ابن عباس: وإذًا ما هو؟ قلت: فيما يؤثر من قول تُبَّع، فيما ذكر به ذا القرنين في تخلقه بالعلم واتباعه إياه:
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Haccâc b. Hamza rivayet etti, bize Muhammed -yani İbn Bişr- rivayet etti, bize Amr b. Meymûn rivayet etti, bize İbn Hâdır bildirdi ki İbn Abbâs ona şunu anlatmıştır: Muâviye b. Ebî Süfyân Kehf Suresi'ndeki ayeti "sıcak bir gözede batar" şeklinde okudu. İbn Abbâs Muâviye'ye: ‘Biz onu ancak (حَمِئَةٍ) “balçıklı bir gözede” diye okuruz ’ dedi. Muâviye Abdullah b. Amr'a: ‘Sen nasıl okuyorsun?’ diye sordu. Abdullah: ‘Senin okuduğun gibi’ dedi. İbn Abbâs dedi ki: Muâviye'ye dedim ki: ‘Kur'an benim evimde inmedi mi?’ Bunun üzerine Ka'b'a haber gönderdi ve ona: ‘Tevrat'ta güneşin nerede battığını buluyorsun?’ diye sordu. [Ka'b ona şöyle dedi: ‘Arapça ehline sor, çünkü onlar bunu daha iyi bilir. Bana gelince, ben Tevrat'ta güneşin] su ve çamur içinde battığını buluyorum’ dedi ve eliyle batı tarafını işaret etti. İbn Hâdır dedi ki: Şayet ben yanınızda olsaydım, hamie (balçıklı) konusunda kavrayışınızı artıracak bir söz aktararak size fayda sağlardım. İbn Abbâs: ‘Peki, o nedir?’ dedi. Dedim ki: Tübba'ın, Zülkarneyn'in ilimle donanması ve ona tâbi olması hakkında söylediği rivayet edilen şu sözüdür:
بَلَغَ المشَارقَ والمغَارِبَ يَبْتَغِي … أسْبَابَ أمْرٍ مِنْ حَكِيمٍ مُرْشِد
Doğulara ve batılara ulaştı arayarak… hikmet sahibi, doğru yolu gösteren [Allah]'tan bir işin sebeplerini.
فَرَأى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبها … فِي عَيْنِ ذِي خُلب وَثأط حَرْمَدِ
Güneşin batışını gördü batarken… balçıklı bir gözede ve siyah bir çamurda .
قال ابن عباس: ما الخُلَب؟ قلت: الطين بكلامهم. [يعنى بكلام حمير]. قال: ما الثاط؟
İbn Abbâs dedi ki: "Huleb (الخُلَب) nedir?" Dedim ki: "Onların dilinde çamurdur [yani Himyer dilinde]." [İbn Abbâs]: "Se'et (الثأط) nedir?" dedi.
قلت: الحمأة. قال: فما الحرْمَد؟ قلت: الأسود. قال: فدعا ابن عباس رجلا أو غلامًا فقال: اكتب ما يقول هذا الرجل.
Dedim ki: ‘Balçıktır.’ ‘Harmad (الحرْمَد) nedir?’ dedi. Dedim ki: ‘Siyahtır.’ Bunun üzerine İbn Abbâs bir adamı veya bir köleyi çağırdı ve: ‘Bu adamın söylediklerini yaz’ dedi.
وقال سعيد بن جبير: بينا ابن عباس يقرأ سورة الكهف فقرأ: (وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) فقال كعب: والذي نفس كعب بيده ما سمعت أحدًا يقرؤها كما أنزلت في التوراة غير ابن عباس، فإنا نجدها في التوراة: تغرب في مدرة سوداء.
Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs Kehf Suresi'ni okurken (وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) “Onu balçıklı bir gözede batar buldu” ayetini okudu. Bunun üzerine Ka'b şöyle dedi: ‘Ka'b'ın canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, İbn Abbâs dışında hiç kimseden bunu Tevrat'ta indirildiği gibi okuduğunu işitmedim; zira biz onu Tevrat'ta: ‘Siyah bir toprakta/çamurda batar’ şeklinde buluyoruz.’
وقال أبو يعلى الموصلي: حدثنا إسحاق بن أبي إسرائيل، حدثنا هشام بن يوسف قال: في تفسير ابن جريج (وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا) قال: مدينة لها اثنا عشر ألف باب، لولا أصوات أهلها لسمع الناس وُجُوب الشمس حين تجب.
Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize İshak b. Ebî İsrâîl rivayet etti, bize Hişâm b. Yûsuf rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc'in tefsirinde (وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا) “Onun yanında bir kavim buldu” ayeti hakkında şöyle demiştir: On iki bin kapısı olan bir şehir; şayet halkının sesleri olmasaydı, insanlar güneş batarken onun batış sesini işitirlerdi.
وقوله: (وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا) أي: أمة من الأمم، ذكروا أنها كانت أمة عظيمة من بني آدم.
Onun: (وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا) “Onun yanında bir kavim buldu” sözü, yani: Ümmetlerden bir ümmet [buldu]. Âdemoğullarından büyük bir ümmet olduğunu zikretmişlerdir.
وقوله: (قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا) معنى هذا: أن الله تعالى مكنه منهم وحكمه فيهم، وأظفره بهم وخيره: إن شاء قتل وسبى، وإن شاء منّ أو فدى . فعرف عدله وإيمانه فيما أبداه عدله وبيانه
Onun: (قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا) “Dedik ki: ‘Ey Zülkarneyn! İster onları cezalandırırsın, ister haklarında güzel bir yol tutarsın.’” sözünün anlamı şudur: Allah Teâlâ ona onlar üzerinde imkân ve iktidar verdi , onlar hakkında onu yetkili kıldı, onu onlara galip getirdi ve onu serbest bıraktı: Dilerse öldürür ve esir alır, dilerse lütufta bulunur veya fidye alır . Zülkarneyn'in adaleti ve beyanıyla ortaya koyduğu şeylerde onun adaleti ve imanı anlaşıldı
في قوله: (أَمَّا مَنْ ظَلَمَ) أي: من استمر على كفره وشركه بربه (فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ) قال قتادة: بالقتل: وقال السدي: كان يحمي لهم بقر النحاس ويضعهم فيها حتى يذوبوا. وقال وهب بن منبه: كان يسلط الظلمة، فتدخل أفوافهم وبيوتهم، وتغشاهم من جميع جهاتهم والله أعلم.
şu sözünde: (أَمَّا مَنْ ظَلَمَ) “Zulmedene gelince” yani: Rabbine küfür ve şirkinde ısrar eden kimseye gelince, (فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ) “biz onu cezalandıracağız”. Katâde: ‘Öldürmekle’ demiştir. Süddî: ‘Onlar için bakır öküzleri kızdırır, eriyinceye kadar onları içine koyardı ’ demiştir. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: ‘Karanlığı musallat ederdi; karanlık onların ağızlarına ve evlerine girer, her taraflarından onları sarardı.’ En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا) أي: شديدًا بليغًا وجيعًا أليمًا. وفيه إثبات المعاد والجزاء.
Onun: (ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا) “Sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azapla cezalandırır” sözü, yani: Şiddetli, dayanılmaz, acı verici ve elem dolu bir azapla [cezalandırır]. Bunda âhiretin ve karşılığın ispatı vardır.
وقوله: (وَأَمَّا مَنْ آمَنَ) أي: تابعنا على ما ندعوه إليه من عبادة الله وحده لا شريك له (فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى) أي: في الدار الآخرة عند الله، ﷿، (وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا) قال مجاهد: معروفًا.
Onun: (وَأَمَّا مَنْ آمَنَ) “İman edene gelince” yani: Kendisini davet ettiğimiz bir ve ortaksız olan Allah'a ibadet konusunda bize uyan kimseye gelince, (فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى) “onun için en güzel karşılık vardır” yani: Âhiret yurdunda Allah Azze ve Celle katında [güzel mükâfat vardır], (وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا) “ve ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz”. Mücâhid: ‘İyilikle [muamele edeceğiz]’ demiştir.
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١)}.
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١)} “Sonra bir yolu takip etti. Sonunda güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir topluluk üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden bir örtü yapmamıştık. İşte böylece, onun yanındaki her şeyi bilgimizle kuşatmıştık.”
يقول: ثم سلك طريقًا فسار من مغرب الشمس إلى مطلعها، وكان كلما مرّ بأمة قهرهم وغلبهم ودعاهم إلى الله ﷿، فإن أطاعوه وإلا أذلهم وأرغم آنافهم، واستباح أموالهم، وأمتعتهم واستخدم من كل أمة ما يستعين به مع جيوشه على أهل الإقليم المتاخم لهم. وذكر في أخبار بني إسرائيل أنه عاش ألفا وستمائة سنة يجوب الأرض طولها والعرض حتى بلغ المشارق والمغارب. ولما انتهى إلى مطلع الشمس من الأرض كما قال الله تعالى: (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ)
[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sonra bir yol tuttu ve güneşin battığı yerden doğduğu yere doğru yürüdü. Her ne zaman bir topluluğa uğrasa onları boyunduruk altına alır, üstün gelir ve onları Allah Azze ve Celle'ye davet ederdi. Şayet itaat ederlerse [ne âlâ], aksi takdirde onları zelil kılar, burunlarını sürter, mallarını ve eşyalarını [ganimet olarak] helal sayar ve her topluluktan, ordularıyla birlikte kendilerine komşu olan bölge halkına karşı yardım alacağı kimseleri hizmetine alırdı. İsrâiloğulları rivayetlerinde onun bin altı yüz yıl yaşadığı, doğulara ve batılara ulaşıncaya dek yeryüzünü boydan boya dolaştığı ve enine katettiği zikredilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi yeryüzünde güneşin doğduğu yere vardığında: (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ) “onu öyle bir topluluk üzerine doğar buldu ki”
أي: أمة (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) أي: ليس لهم بناء يكنهم، ولا أشجار تظلهم وتسترهم من حر الشمس.
yani bir ümmet [üzerine doğar buldu], (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) “onlara güneşin önünden bir örtü yapmamıştık” yani: Onları barındıracak bir bina, onları gölgeleyecek ve güneşin sıcağından örtecek ağaçlar yoktu.
قال سعيد بن جبير: كانوا حُمرًا قصارًا، مساكنهم الغيران، أكثر معيشتهم من السمك.
Saîd b. Cübeyr dedi ki: Onlar kızıl tenli, kısa boyluydular; meskenleri mağaralardı, geçimlerinin çoğu balıktandı.
وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا سهل بن أبي الصلت، سمعت الحسن وسئل عن قوله تعالى: (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) قال: إن أرضهم لا تحمل البناء فإذا طلعت الشمس تغوروا في المياه، فإذا غربت خرجوا يتراعون كما ترعى البهائم. قال الحسن: هذا حديث سمرة .
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Sehl b. Ebi's-Salt rivayet etti, Hasan'dan işittim; ona Allah Teâlâ'nın: (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) “Onlara güneşin önünden bir örtü yapmamıştık” sözü sorulduğunda şöyle dedi: ‘Onların toprakları bina tutmazdı; güneş doğduğunda sulara dalıp gizlenirlerdi , güneş batınca da hayvanların otladığı gibi çıkıp yayılırlardı.’ Hasan : ‘Bu, Semure'nin hadisidir ’ dedi.
وقال قتادة: ذكر لنا أنهم بأرض لا تنبت لهم شيئًا، فهم إذا طلعت الشمس دخلوا في أسراب، حتى إذا زالت الشمس خرجوا إلى حروثهم ومعايشهم.
Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre onlar, kendilerine hiçbir şey bitirmeyen bir arazidedirler; güneş doğduğunda yer altı tünellerine girerler, güneş zevale erince de ekinlerine ve geçim vasıtalarına çıkarlar.
وعن سلمة بن كُهَيْل أنه قال: ليس لهم أكنان، إذا طلعت الشمس طلعت عليهم، فلأحدهم أذنان يفترش إحداهما ويلبس الأخرى.
Seleme b. Kuheyl'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ‘Onların sığınakları yoktur; güneş doğduğunda üzerlerine doğar. Onlardan birinin iki kulağı vardır; birini serer , diğerini örtünür.’
وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) قال: هم الزنج .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) “Onu öyle bir topluluk üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden bir örtü yapmamıştık” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: ‘Onlar Zencilerdir .’
وقال ابن جريج في قوله: (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) قال: لم يبنوا فيها بناء قط، ولم يبن عليهم فيها بناء قط، كانوا إذا طلعت الشمس دخلوا أسرابًا لهم حتى تزول الشمس، أو دخلوا البحر، وذلك أن أرضهم ليس فيها جبل، جاءهم جيش مرة فقال لهم أهلها: لا تطلعن عليكم الشمس وأنتم بها. قالوا: لا نبرح حتى تطلع الشمس، ما هذه العظام؟ قالوا: هذه جيفُ جيش طلعت عليهم الشمس هاهنا فماتوا. قال: فذهبوا هاربين في الأرض.
İbn Cüreyc, (وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا) “Onu öyle bir topluluk üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden bir örtü yapmamıştık” sözü hakkında dedi ki: Orada hiçbir bina yapmamışlardı ve orada üzerlerine hiçbir bina yapılmamıştı. Güneş doğduğunda zevale erinceye kadar kendilerine ait yer altı oyuklarına girerlerdi yahut denize girerlerdi; zira onların topraklarında hiçbir dağ yoktu . Bir defasında onlara bir ordu geldi; yöre halkı onlara: ‘Güneş siz buradayken üzerinize doğmasın’ dedi. Onlar: ‘Güneş doğuncaya kadar ayrılmayız; bu kemikler nedir?’ dediler. [Halk]: ‘Bunlar, burada üzerlerine güneş doğup ölen bir ordunun cesetleridir’ dediler. Bunun üzerine yeryüzünde kaçarak çekip gittiler.
وقوله: (كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا) قال مجاهد، والسدي: علمًا، أي: نحن مطلعون على جميع أحواله وأحوال جيشه، لا يخفى علينا منها شيء، وإن تفرقت أممهم وتقطعت بهم الأرض، فإنه تعالى: {لا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ} [آل عمران: ٥]
Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا } “İşte böyle; şüphesiz Biz onun yanında olan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” buyruğu hakkında Mücâhid ve es-Süddî: "İlim bakımından [kuşattık]" dediler. Yani: Biz onun ve ordusunun bütün hallerine vâkıfız, onların hiçbir durumu Bize gizli kalmaz; kavimleri darmadağın olsa ve yeryüzünde birbirinden kopsalar dahi [bu böyledir]. Nitekim O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ } “Şüphesiz ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” [Âl-i İmrân: 5]
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا (٩٣) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦)}
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا (٩٣) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦)} “Sonra bir yolu takip etti. Nihayet iki seddin arasına ulaştığında, onların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. Dediler ki: ‘Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman için sana bir vergi verelim mi?’ Dedi ki: ‘Rabbimin bana verdiği imkân daha hayırlıdır; siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.’ ‘Bana demir kütleleri getirin!’ İki dağın arasını denkleyip eşitlediğinde: ‘Körükleyin!’ dedi. Onu bir ateş koru haline getirince de: ‘Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim’ dedi.”
يقول تعالى مخبرًا عن ذي القرنين: (ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا) أي: ثم سلك طريقًا من مشارق الأرض. (حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ) وهما جبلان متناوحان بينهما ثُغْرة يخرج منها يأجوج ومأجوج على بلاد الترك، فيعيثون فيهم فسادًا، ويهلكون الحرث والنسل، ويأجوج ومأجوج من سلالة آدم، ﵇، كما ثبت في الصحيحين: "إن الله تعالى يقول: يا آدم. فيقول: لبيك وسعديك. فيقول: ابعث بَعْثَ النار. فيقول: وما بَعْثُ النار؟ فيقول: من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعون إلى النار، وواحد إلى الجنة؟ فحينئذ يشيب الصغير، وتضع كل ذات حمل حملها، فيقال: إن فيكم أمّتين، ما كانتا في شيء إلا كثرتاه: يأجوج ومأجوج" .
Allah Teâlâ Zülkarneyn'den haber vererek buyuruyor ki: (ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا) “Sonra bir yolu takip etti” yani: Sonra yeryüzünün doğularından bir yola girdi. (حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ) “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”; bunlar birbirine bakan iki dağdır ki aralarında bir gedik vardı; Ye'cûc ve Me'cûc oradan Türklerin diyarına çıkar, aralarında fesat çıkarır, ekini ve nesli helak ederlerdi. Ye'cûc ve Me'cûc Âdem aleyhisselâm'ın soyundandır; nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: “Allah Teâlâ: ‘Ey Âdem!’ buyurur. O da: ‘Buyur, emrindeyim ve her daim itaatindeyim’ der. [Allah]: ‘Cehennem heyetini çıkar’ buyurur. Âdem: ‘Cehennem heyeti nedir?’ der. [Allah]: ‘Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu cehenneme, biri cennete’ buyurur. İşte o anda küçük çocuk ihtiyarlar ve her gebe kadın yükünü bırakır. Şöyle denilir: ‘İçinizde iki ümmet vardır ki, girdikleri her şeyi çoğaltırlar: Ye'cûc ve Me'cûc’ .”
وقد حكى النووي ، ﵀، في شرح "مسلم" عن بعض الناس: أن يأجوج ومأجوج خلقوا من مني خرج من آدم فاختلط بالتراب، فخلقوا من ذلك فعلى هذا يكونون مخلوقين من آدم، وليسوا من حواء. وهذا قول غريب جدًا، [ثم] لا دليل عليه لا من عقل ولا [من] نقل، ولا يجوز الاعتماد هاهنا على ما يحكيه بعض أهل الكتاب، لما عندهم من الأحاديث المفتعلة، والله أعلم.
Nevevî rahimehullâh "Şerhu Müslim"de bazı kimselerden şunu nakletmiştir: Ye'cûc ve Me'cûc, Âdem'den çıkan ve toprağa karışan bir meniden yaratılmışlardır, bundan yaratılmışlardır ; buna göre onlar Âdem'den yaratılmış olup Havvâ'dan değillerdir. Bu son derece garip bir görüştür, [ayrıca] buna ne akıldan ne de nakilden [bir] delil vardır. Ehl-i Kitap'tan bazılarının anlattığı şeylere burada güvenmek caiz değildir; zira onların yanında uydurma rivayetler vardır. En doğrusunu Allah bilir.
وفي مسند الإمام أحمد، عن سَمُرَة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "وَلَدُ نوح ثلاثة: سام أبو العرب، وحام أبو السودان، ويافث أبو الترك" . قال بعض العلماء: هؤلاء من نسل يافث أبي الترك، قال: [إنما سموا هؤلاء تركًا؛ لأنهم تركوا من وراء السد من هذه الجهة، وإلا فهم أقرباء أولئك، ولكن كان في أولئك بغي وفساد وجراءة . وقد ذكر ابن جرير هاهنا عن وهب بن منبه أثرًا طويلا عجيبًا في سير ذي القرنين، وبنائه السد، وكيفية ما جرى له، وفيه طول وغرابة ونكارة في أشكالهم وصفاتهم، [وطولهم] وقصر بعضهم، وآذانهم . وروى ابن أبي حاتم أحاديث غريبة في ذلك لا تصح أسانيدها، والله أعلم.
İmam Ahmed'in Müsned'inde Semure'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Nûh'un çocukları üçtür: Sâm Arapların atası, Hâm Siyahların atası, Yâfes de Türklerin atasıdır” . Bazı âlimler şöyle demiştir: ‘Bunlar Türklerin atası olan Yâfes'in neslindendir.’ Dedi ki: [Onlara ancak bu taraftan seddin arkasında bırakıldıkları (türükû) için Türk denilmiştir ; aksi takdirde onlar ötekilerin akrabalarıdır, fakat ötekilerde azgınlık, fesat ve cüret vardı ]. İbn Cerîr burada Vehb b. Münebbih'ten Zülkarneyn'in seferleri, seddi inşası ve başına gelenlerin mahiyeti hakkında uzun ve acayip bir rivayet nakletmiştir; onda uzunluk, gariplik ve onların şekillerinde, vasıflarında, [boylarının uzunluğunda] , bazılarının kısalığında ve kulaklarında münkerlikler vardır. İbn Ebî Hâtim bu konuda senedleri sahih olmayan garip hadisler rivayet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا) [أي]: لاستعجام كلامهم وبعدهم
Ve O'nun: { وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا } “Onların berisinde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu” buyruğu; [yani] dillerinin yabancılığı/anlaşılmazlığı ve onların uzaklığı
عن الناس.
uzak olmaları sebebiyle [böyleydiler].
(قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا) قال ابن جريج عن عطاء، عن ابن عباس: أجرًا عظيمًا، يعني أنهم أرادوا أن يجمعوا له من بينهم مالا يعطونه إياه، حتى يجعل بينهم وبينهم سدًا. فقال ذو القرنين بعفة وديانة وصلاح وقصد للخير: (مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ) أي: إن الذي أعطاني الله من الملك والتمكين خير لي من الذي تجمعونه، كما قال سليمان ﵇: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ} [النمل: ٣٦] وهكذا قال ذو القرنين: الذي أنا فيه خير من الذي تبذلونه، ولكن ساعدوني (بِقُوَّةٍ) أي: بعملكم وآلات البناء، (أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا * آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ) والزبر: جمع زُبْرَة، وهي القطعة منه، قاله ابن عباس، ومجاهد، وقتادة. وهي كاللبنة ، يقال: كل لبنة [زنة] قنطار بالدمشقي، أو تزيد عليه.
(قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا) “Dediler ki: ‘Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Sana bir vergi verelim mi?’” İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: ‘Büyük bir ücret [anlamındadır]’; yani kendileriyle onlar arasına bir set yapması karşılığında aralarında toplayıp ona verecekleri bir mal teklif etmek istediler. Zülkarneyn iffet, dindarlık, ıslah ve hayrı gözetme duygusuyla şöyle dedi: (مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ) “Rabbimin bana verdiği imkân daha hayırlıdır” yani: Allah'ın bana verdiği mülk ve iktidar , sizin topladığınız şeyden benim için daha hayırlıdır; nitekim Süleyman aleyhisselâm da şöyle demiştir: {أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ} “Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Asıl hediyenizle sevinen sizlersiniz!” [Neml: 36]. İşte Zülkarneyn de böyle söyledi: Benim içinde bulunduğum imkân sizin sunduğunuzdan daha hayırlıdır, ancak bana yardım edin: (بِقُوَّةٍ) “beden gücüyle” yani: Emeğinizle ve inşaat aletleriyle, (أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا * آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ) “sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım. Bana demir kütleleri getirin!”. Züber (الزبر): Zübre'nin (زُبْرَة) çoğuludur, o da demir parçası demektir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. O kerpiç gibidir ; denilir ki: Her bir kerpiç Dımaşk ölçüsüyle bir kantar [ağırlığında] veya daha fazladır.
(حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ) أي: وضع بعضه على بعض من الأساس حتى إذا حاذى به رءوس الجبلين طولا وعرضًا. واختلفوا في مساحة عرضه وطوله على أقوال. (قَالَ انْفُخُوا) أي: أجج عليه النار حتى صار كله نارًا، (قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا) قال ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، والضحاك، وقتادة، والسُّدي: هو النحاس. وزاد بعضهم: المذاب. ويستشهد بقوله تعالى: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} [سبأ: ١٢] ولهذا يشبه بالبرد المحبر.
(حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ) “İki dağın arasını denkleyip eşitlediğinde” yani: Temelden itibaren üst üste koydu; nihayet uzunluk ve genişlik bakımından iki dağın tepeleriyle onu aynı hizaya getirdi. Onun genişlik ve uzunluk ölçüsünde farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. (قَالَ انْفُخُوا) “‘Körükleyin!’ dedi” yani: Üzerine ateşi tutuşturdu , öyle ki tamamı ateş koru kesildi. (قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا) “‘Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim’ dedi”. İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Dahhâk, Katâde ve es-Süddî: ‘O bakırdır’ demişlerdir. Bazıları: ‘Eritilmiş [bakırdır]’ diye eklemiştir. Buna Allah Teâlâ'nın şu sözü delil getirilir: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Ve onun için erimiş bakır pınarını akıttık” [Sebe: 12]. Bu sebeple o, çizgili desenli kumaşa benzetilir .
قال ابن جرير: حدثنا بشر، حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة قال: ذكر لنا أن رجلا قال: يا رسول الله، قد رأيت سد يأجوج ومأجوج، قال: "انعته لي" قال: كالبرد المحبر، طريقة سوداء. وطريقة حمراء. قال: "قد رأيته". هذا حديث مرسل.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr rivayet etti, bize Yezîd rivayet etti, bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Bize anlatıldığına göre bir adam: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Ye'cûc ve Me'cûc seddini gördüm’ dedi. [Allah Resûlü]: “Bana onu tarif et” buyurdu. [Adam]: ‘Çizgili desenli kumaş gibidir, bir çizgisi siyah, bir çizgisi kırmızıdır’ dedi. [Allah Resûlü]: “Gerçekten onu görmüşsün” buyurdu. Bu mürsel bir hadistir .
وقد بعث الخليفة الواثق في دولته بعض أمرائه، ووجه معه جيشًا سرية، لينظروا إلى السد ويعاينوه وينعتوه له إذا رجعوا. فتوصلوا من بلاد إلى بلاد، ومن مُلْك إلى مُلْك، حتى وصلوا إليه، ورأوا بناءه من الحديد ومن النحاس، وذكروا أنهم رأوا فيه بابًا عظيمًا، وعليه أقفال عظيمة، ورأوا بقية اللبن والعمل في برج هناك. وأن عنده حرسًا من الملوك المتاخمة له، وأنه منيف عال، شاهق، لا يستطاع ولا ما حوله من الجبال. ثم رجعوا إلى بلادهم، وكانت غيبتهم أكثر من سنتين،
Halife el-Vâsık kendi hilafeti döneminde emirlerinden birini göndermiş ve döndüklerinde sedde bakıp onu bizzat görerek kendisine tarif etsinler diye onunla birlikte bir askerî müfreze yollamıştır. Bir ülkeden diğerine, bir krallıktan diğer krallığa geçerek nihayet sedde ulaştılar; onun demirden ve bakırdan yapılmış olduğunu gördüler. Orada büyük bir kapı ile üzerinde büyük kilitler gördüklerini, orada bulunan bir kulede arta kalan kerpiç ve yapım malzemelerini müşahede ettiklerini aktardılar. Ayrıca seddin yanında ona komşu hükümdarlıklardan bekçilerin bulunduğunu; seddin son derece sarp, yüksek ve dik olup ne seddin ne de etrafındaki dağların aşılamayacağını anlattılar. Sonra memleketlerine geri döndüler; onların bu ayrılıkları iki yıldan fazla sürmüştü,
وشاهدوا أهوالا وعجائب.
ve korkunç haller ile acayip şeyler müşahede etmişlerdi.
ثم قال الله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
{فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧)}
{فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧)} “Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.”
يقول تعالى مخبرًا عن يأجوج ومأجوج أنهم ما قدروا على أن يصعدوا فوق هذا السد ولا قدروا على نقبه من أسفله. ولما كان الظهور عليه أسهل من نقبه قابل كلا بما يناسبه فقال: (فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا) وهذا دليل على أنهم لم يقدروا على نقبه، ولا على شيء منه.
Allah Teâlâ Ye'cûc ve Me'cûc'den haber vererek onların bu seddin üzerine çıkmaya güç yetiremediklerini , altından da onu delmeye güç yetiremediklerini buyurmaktadır. Üzerine çıkmak delmekten daha kolay olduğu için her birini kendisine uygun olanla karşılayarak: (فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا) “Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler” buyurdu. Bu da onların onu delmeye ve ondan hiçbir parçayı koparmaya güç yetiremediklerine delildir.
فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد:
İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadise gelince:
حدثنا روح، حدثنا سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، حدثنا أبو رافع، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ قال: "إن يأجوج ومأجوج ليحفرون السد كل يوم، حتى إذا كادوا يرون شعاع الشمس قال الذي عليهم: ارجعوا فستحفرونه غدًا فيعودون إليه كأشد ما كان، حتى إذا بلغت مدتهم وأراد الله أن يبعثهم على الناس [حفروا حتى إذا كادوا يرون شعاع الشمس] قال الذي عليهم: ارجعوا فستحفرونه غدًا إن شاء الله. ويستثني، فيعودون إليه وهو كهيئته حين تركوه، فيحفرونه ويخرجون على الناس، فينشفون المياه، ويتحصن الناس منهم في حصونهم، فيرمون بسهامهم إلى السماء، [فترجع وعليها هيئة الدم، فيقولون: قهرنا أهل الأرض وعلونا أهل السماء] . فيبعث الله عليهم نغفا في أقفائهم، فيقتلهم بها". قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، إن دواب الأرض لتسمن، وتشكر شكرًا من لحومهم ودمائهم" .
Bize Ravh rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Arûbe rivayet etti, Katâde'den, bize Ebû Râfi rivayet etti, Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurdu: “Ye'cûc ve Me'cûc seddi her gün kazarlar; tam güneş ışığını görecek hale geldiklerinde başlarındaki kimse: ‘Dönün, yarın kazarsınız’ der; onlar da oraya dönerler ve sed eski en sağlam haline döner. Nihayet süreleri dolup da Allah onları insanların üzerine göndermek istediğinde [kazarlar, tam güneş ışığını görecek hale geldiklerinde] başlarındaki kimse: ‘Dönün, inşallah yarın kazarsınız’ der ve istisnada bulunur (inşallah der). Döndüklerinde seddi bıraktıkları gibi bulurlar; onu kazarlar ve insanların üzerine çıkarlar , suları kuruturlar. İnsanlar onlardan kalelerine sığınırlar. Onlar da oklarını göğe fırlatırlar, [oklar üzerlerinde kan görüntüsüyle geri döner; bunun üzerine: ‘Yeryüzü halkını yendik, gök halkına da üstün geldik’ derler] . Allah da enselerine kurtçuklar musallat eder ve onlarla onları öldürür.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, yeryüzünün hayvanları semirir ve onların etlerinden ve kanlarından dolayı bol süt verir hale gelir .”
ورواه أحمد أيضًا عن حسن -هو ابن موسى الأشيب-عن سفيان، عن قتادة، به. وكذا رواه ابن ماجه، عن أزهر بن مروان، عن عبد الأعلى، عن سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة قال: حدث رافع. وأخرجه الترمذي، من حديث أبي عوانة، عن قتادة. ثم قال: غريب لا نعرفه إلا من هذا الوجه.
Ahmed de bunu Hasan'dan -ki o, İbn Mûsâ el-Eşeyb'dir-, Süfyân'dan, Katâde'den bu [isnad] ile rivayet etmiştir. İbn Mâce de bunu Ezher b. Mervân'dan, Abdüla'lâ'dan, Saîd b. Ebî Arûbe'den, Katâde'den: "Râfi rivayet etti..." diyerek aynı şekilde rivayet etmiştir. Tirmizî de bunu Ebû Avâne'nin hadisinden, Katâde'den tahrîc etmiş ve ardından şöyle demiştir: "Garibtir, bunu sadece bu vecihten bilmekteyiz."
وهذا إسناده قوي، ولكن في رفعه نكارة؛ لأن ظاهر الآية يقتضي أنهم لم يتمكنوا من ارتقائه ولا من نقبه، لإحكام بنائه وصلابته وشدته. ولكن هذا قد روي عن كعب الأحبار: أنهم قبل خروجهم يأتونه فيلحسونه حتى لا يبقى منه إلا القليل، فيقولون: غدًا نفتحه. فيأتون من الغد وقد عاد كما كان، فيلحسونه حتى لا يبقى منه إلا القليل، فيقولون كذلك، ويصبحون وهو كما كان، فيلحسونه ويقولون: غدًا نفتحه. ويلهمون أن يقولوا: "إن شاء الله"، فيصبحون وهو كما فارقوه، فيفتحونه. وهذا مُتَّجه، ولعل أبا هريرة تلقاه من كعب. فإنه كثيرًا ما كان يجالسه ويحدثه، فحدث به أبو هريرة، فتوهم بعض الرواة عنه أنه مرفوع، فرفعه، والله أعلم.
Bunun senedi güçlüdür, ancak merfû oluşunda bir münkerlik vardır; zira ayetin zahiri, inşasının sağlamlığı, katılı ve sertliği sebebiyle ne ona tırmanmaya ne de onu delmeye güç yetiremediklerini gerektirmektedir. Ne var ki bu, Ka'bü'l-Ahbâr'dan şöyle rivayet edilmiştir: Onlar çıkışlarından önce oraya gelirler ve sedden pek azı kalıncaya kadar onu yalarlar , sonra: ‘Yarın açarız’ derler. Ertesi gün geldiklerinde o eski haline dönmüş olur; yine pek azı kalıncaya kadar onu yalarlar , yine öyle söylerler ve sabahladıklarında o eski hali gibi olur. Onu yalarlar ve: ‘Yarın açarız’ derler; onlara ‘inşallah’ demek ilham olunur; sabahladıklarında onu bıraktıkları gibi bulurlar ve onu açarlar. Bu [rivayet Ka'b'a nispet edilmeye] daha uygundur; muhtemelen Ebû Hüreyre bunu Ka'b'dan almıştır. Çünkü o, Ka'b ile çokça oturur ve onunla konuşurdu; Ebû Hüreyre bunu anlatınca ondan nakleden bazı râviler bunun merfû olduğunu vehmetmiş ve merfû olarak nakletmiştir . En doğrusunu Allah bilir.
ويؤكد ما قلناه -من أنهم لم يتمكنوا من نقبه ولا نقب شيء منه، ومن نكارة هذا المرفوع-قول الإمام أحمد:
Onu delmeye ve ondan bir parçayı koparmaya güç yetiremediklerine dair söylediğimiz hususu ve bu merfû rivayetin münkerliğini, İmam Ahmed'in şu rivayeti teyit etmektedir:
حدثنا سفيان، عن الزهري، عن عروة، عن [زينب بنت أبي سلمة، عن حبيبة بنت أم حبيبة بنت أبي سفيان، عن أمها أم حبيبة، عن] زينب بنت جحش زوج النبي ﷺ -قال سفيان: أربع نسوة-قالت: استيقظ النبي ﷺ من نومه. وهو محمر وجهه، وهو يقول: "لا إله إلا الله! ويل للعرب من شر قد اقترب! فتح اليوم من ردم يأجوج ومأجوج مثل هذا". وحَلَّق. قلت: يا رسول الله، أنهلك وفينا الصالحون؟ قال: "نعم إذا كثر الخبث".
Bize Süfyân rivayet etti, Zührî'den, Urve'den, [Zeyneb bint Ebî Seleme'den, Habîbe bint Ümmi Habîbe bint Ebî Süfyân'dan, annesi Ümmü Habîbe'den,] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Zeyneb bint Cahş'tan -Süfyân: Dört kadın [rivayet etmiştir] dedi- anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uykusundan yüzü kızarmış halde uyandı ve şöyle diyordu: “Allah'tan başka ilah yoktur! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline ! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc seddinden şu kadarı açıldı” ve halka yaptı. Dedim ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü, içimizde salihler varken helak olur muyuz?’ Şöyle buyurdu: “Evet, kötülük ve fısk çoğaldığı zaman.”
هذا حديث صحيح، اتفق البخاري ومسلم على إخراجه، من حديث الزهري ، ولكن سقط في رواية البخاري ذكر حبيبة، وأثبتها مسلم. وفيه أشياء عزيزة نادرة قليلة الوقوع في صناعة الإسناد، منها رواية الزهري عن عروة، وهما تابعيان ومنها اجتماع أربع نسوة في سنده، كلهن يروي بعضهن عن بعض. ثم كل منهن صحابية ، ثم ثنتان ربيبتان وثنتان زوجتان، ﵅.
Bu, Buhârî ve Müslim'in Zührî hadisinden tahricinde ittifak ettikleri sahih bir hadistir; ancak Buhârî'nin rivayetinde Habîbe'nin zikri düşmüş, Müslim ise onu sabit kılmıştır. Bunda isnad ilminde nadir görülen ve az rastlanan bazı özellikler vardır; bunlardan biri Zührî'nin Urve'den rivayetidir ki ikisi de tâbiîdir. Bir diğeri de senedinde dördü de birbirinden rivayet eden dört kadının toplanmasıdır. Üstelik onların her biri sahâbîdir ; ikisi üvey kız, ikisi de Peygamber hanımıdır, Allah onlardan razı olsun.
وقد روي نحو هذا عن أبي هريرة أيضًا، فقال البزار: حدثنا محمد بن مرزوق، حدثنا مُؤمَّل بن إسماعيل، حدثنا وهيب ، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "فُتِح اليوم من ردم يأجوج ومأجوج مثل هذا" وعقد التسعين. وأخرجه البخاري ومسلم من حديث وهيب ، به .
Bunun benzeri Ebû Hüreyre'den de rivayet edilmiştir; Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. Merzûk rivayet etti, bize Müemmel b. İsmâîl rivayet etti, bize Vüheyb rivayet etti , İbn Tâvûs'tan, babasından, Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: “Bugün Ye'cûc ve Me'cûc seddinden şu kadarı açıldı” buyurdu ve doksan sayısını bağladı (işaret etti). Buhârî ve Müslim bunu Vüheyb hadisinden aynı isnadla tahric etmişlerdir.
{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩)}.
{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩)} “[Zülkarneyn] dedi ki: ‘Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman ise onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.’ (98) Biz o gün onları bırakırız, birbirleri içinde dalgalanırlar. Sûr'a da üflenmiştir; böylece onların hepsini bir araya toplamışızdır. (99)”
وقوله: (قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي) أي: لما بناه ذو القرنين (قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي) أي: بالناس حيث جعل بينهم وبين يأجوج ومأجوج حائلا يمنعهم من العيث في الأرض والفساد. (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي) أي: إذا اقترب الوعد الحق (جَعَلَهُ دَكَّاءَ) أي: ساواه بالأرض. تقول العرب: ناقة دكاء: إذا كان ظهرها مستويًا لا سنام لها. وقال تعالى: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} [الأعراف: ١٤٣] أي: مساويًا للأرض .
Onun: (قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي) “Dedi ki: ‘Bu, Rabbimden bir rahmettir’” sözü, yani: Zülkarneyn onu inşa edince: (قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي) “Dedi ki: ‘Bu, Rabbimden bir rahmettir’”; yani onlarla Ye'cûc ve Me'cûc arasına yeryüzünde fesat ve bozgunculuk çıkarmalarını engelleyen bir set koymakla insanlara bir rahmettir. (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي) “Rabbimin vaadi gelince” yani: Hak vaat yaklaştığında, (جَعَلَهُ دَكَّاءَ) “onu yerle bir eder” yani: Onu yerle bir seviyeye getirir. Araplar sırtı düz olup hörgücü olmayan deveye ‘nâkatün dekkâ’ (دكاء) derler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” [A'râf: 143] yani: Yerle bir seviyeye getirdi .
وقال عكرمة في قوله: (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ) قال: طريقًا كما كان.
İkrime, (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ) “Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder” sözü hakkında: ‘Eski hali gibi bir yol haline getirir’ demiştir.
(وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا) أي: كائنًا لا محالة.
(وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا) “Rabbimin vaadi haktır” yani: Kesinlikle gerçekleşecektir.
وقوله: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ [يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ]) أي: الناس يومئذ أي: يوم يدك هذا السد ويخرج هؤلاء فيموجون في الناس ويفسدون على الناس أموالهم ويتلفون أشياءهم، وهكذا قال السدي في قوله: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) قال: ذاك حين يخرجون على الناس. وهذا كله قبل يوم القيامة وبعد الدجال، كما سيأتي بيانه [إن شاء الله تعالى] عند قوله: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} [الأنبياء: ٩٦، ٩٧] وهكذا قال هاهنا: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا) قال ابن زيد في قوله: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) قال: هذا أول يوم القيامة، (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ) على أثر ذلك (فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا).
Onun: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ [يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ]) “[O gün] Biz onları [birbirleri içinde dalgalanır bir halde] bıraktık” sözü; yani insanlar o gün, yani bu seddin yerle bir edildiği ve bunların çıkıp insanlara karıştığı, insanların mallarını ifsat ettiği ve eşyalarını telef ettiği gün [böyle olurlar]. Süddî de: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) “O gün Biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık” sözü hakkında şöyle demiştir: ‘Bu, onların insanların üzerine çıktığı zamandır.’ Bütün bunlar kıyamet gününden önce ve Deccâl'den sonradır; nitekim şu ayetin tefsirinde açıklaması [inşallah Teâlâ] gelecektir: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman, hak vaat yaklaşmıştır” [Enbiyâ: 96-97]. Burada da böyle buyurmuştur: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا) “O gün Biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bırakmışızdır; Sûr'a da üfürülmüş, böylece onları bütünüyle toplamışızdır”. İbn Zeyd, (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) “O gün Biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık” sözü hakkında şöyle demiştir: ‘Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır’, (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ) “ve Sûr'a üfürüldü” bunun hemen ardından, (فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا) “böylece onları bütünüyle topladık”.
وقال آخرون: بل المراد بقوله: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) أي: يوم القيامة يختلط الإنس والجن.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) “O gün Biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık” sözüyle kastedilen; kıyamet günü insanların ve cinlerin birbirine karışmasıdır.
وروى ابن جرير، عن محمد بن حميد، عن يعقوب القمي عن هارون بن عنترة، عن شيخ من بني فزارة في قوله: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) قال: إذا ماج الإنس والجن قال إبليس: أنا أعلم لكم علم هذا الأمر. فيظعن إلى المشرق فيجد الملائكة قد بطنوا الأرض، ثم يظعن إلى المغرب فيجد الملائكة بطنوا الأرض فيقول: "ما من محيص". ثم يظعن يمينًا وشمالا إلى أقصى الأرض فيجد الملائكة بطنوا الأرض فيقول: "ما من محيص" فبينما هو كذلك، إذ عرض له طريق كالشراك، فأخذ عليه هو وذريته، فبينما هم عليه إذ هجموا على النار، فأخرج الله خازنًا من خزان النار، فقال: يا إبليس، ألم تكن لك المنزلة عند ربك؟! ألم تكن في الجنان؟! فيقول: ليس هذا يوم عتاب، لو أن الله فرض عليّ فريضة لعبدته فيها عبادة لم يعبده مثلها أحد من
İbn Cerîr; Muhammed b. Humeyd'den, [o] Ya‘kūb el-Kummî'den, [o] Hârûn b. Antere'den, [o da] Benî Fezâre'den bir şeyhten şöyle rivayet etmiştir: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) “[O gün] Biz onları [birbirleri içinde dalgalanır bir halde] bıraktık” ayeti hakkında şöyle dedi: İnsanlar ve cinler birbirine karıştığında İblis: "Ben bu işin aslını sizin için öğrenirim" der. Doğuya doğru gider; meleklerin yeryüzünü kuşattıklarını görür. Sonra batıya doğru gider; meleklerin yeryüzünü kuşattıklarını görür ve: "Kaçacak hiçbir yer yok!" der. Sonra sağa ve sola, yeryüzünün en uç noktalarına kadar gider; meleklerin yeryüzünü kuşattıklarını görür ve: "Kaçacak hiçbir yer yok!" der. O bu haldeyken birden karşısına [ayakkabı] bağı gibi [dar] bir yol çıkar. Kendisi ve zürriyeti bu yola koyulurlar. Onlar bu yoldayken aniden ateşin üzerine çıkagelirler. Bunun üzerine Allah, cehennem bekçilerinden bir bekçi çıkarır ve o: "Ey İblis! Rabbinin katında bir makamın yok muydu?! Cennetlerde değil miydin?!" der. İblis ise: "Bugün azarlama günü değildir! Eğer Allah bana bir farz yüklemiş olsaydı, O'na mahlûkatından hiçbir kimsenin O'na ibadet etmediği şekilde ibadet ederdim" der.
خلقه. فيقول: فإن الله قد فرض عليك فريضة. فيقول: ما هي؟ فيقول: يأمرك أن تدخل النار. فيتلكأ عليه، فيقول به وبذريته بجناحيه فيقذفهم في النار. فتزفر النار زفرة لا يبقى ملك مقرب ولا نبي مُرسل إلا جثا لركبتيه
yapmadığı bir ibadetle ibadet ederdim’ der. Bekçi: ‘Allah sana bir farz yükledi’ der. İblis: ‘O nedir?’ der. Bekçi: ‘Sana ateşe girmeni emrediyor’ der. İblis tereddüt edip ağırdan alır; bunun üzerine bekçi iki kanadıyla onu ve zürriyetini yakalar ve onları ateşe fırlatır. Ateş öyle bir kükrer ki , ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber kalır, hepsi dizleri üstüne çöker .
وهكذا رواه ابن أبي حاتم من حديث يعقوب القمي به. رواه من وجه آخر عن يعقوب، عن هارون عن عنترة، عن أبيه، عن ابن عباس: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) قال: الجن الإنس، يموج بعضهم في بعض.
İbn Ebî Hâtim de bunu Ya'kūb el-Kummî hadisinden aynı şekilde rivayet etmiştir. Başka bir vecihten Ya'kūb'dan, Hârûn'dan, Antere'den, babasından, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: (وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ) “O gün Biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık” ayeti hakkında: ‘Cinler ve insanlar birbirleri içinde dalgalanırlar’ demiştir.
وقال الطبراني: حدثنا عبد الله بن محمد بن العباس الأصفهاني ، حدثنا أبو مسعود أحمد بن الفرات، حدثنا أبو داود الطيالسي، حدثنا المغيرة بن مسلم، عن أبي إسحاق، عن وهب بن جابر، عن عبد الله بن عمرو، عن النبي ﷺ قال: "إن يأجوج ومأجوج من ولد آدم، ولو أرسلوا لأفسدوا على الناس معايشهم، ولن يموت منهم رجل إلا ترك من ذريته ألفًا فصاعدًا، وإن من ورائهم ثلاث أمم: تاويل، وتايس ومنسك". هذا حديث غريب بل منكر ضعيف.
Taberânî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. el-Abbâs el-İsfahânî rivayet etti, bize Ebû Mes'ûd Ahmed b. el-Fürât rivayet etti, bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî rivayet etti, bize Mugîre b. Müslim, Ebû İshak'tan, Vehb b. Câbir'den, Abdullah b. Amr'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: “Ye'cûc ve Me'cûc Âdem'in soyundandır; şayet serbest bırakılsalar insanların geçimlerini altüst ederlerdi. Onlardan bir adam arkasında zürriyetinden bin veya daha fazla kişi bırakmadan ölmez. Onların arkasında üç ümmet daha vardır: Tâvîl, Târis ve Mensek.” Bu garip, hatta münker ve zayıf bir hadistir.