وروى النسائي من حديث شعبة عن النعمان بن سالم، عن عمرو بن أوس، عن أبيه، عن جده أوس بن أبي أوس مرفوعًا: "إن يأجوج ومأجوج لهم نساء، يجامعون ما شاؤوا، وشجر يلقحون ما شاؤوا، ولا يموت منهم رجل إلا ترك من ذريته ألفًا فصاعدًا"
Nesâî, Şu'be hadisinden; Nu'mân b. Sâlim'den, Amr b. Evs'ten, babasından, dedesi Evs b. Ebî Evs'ten merfû olarak rivayet etmiştir: “Ye'cûc ve Me'cûc'ün kadınları vardır, diledikleri gibi cinsel ilişkide bulunurlar; diledikleri gibi aşıladıkları ağaçları vardır. Onlardan bir adam arkasında zürriyetinden bin veya daha fazla kişi bırakmadan ölmez.”
وقوله: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ): والصور كما جاء في الحديث: "قرن ينفخ" فيه والذي ينفخ فيه إسرافيل، ﵇، كما قد تقدم في الحديث بطوله، والأحاديث فيه كثيرة.
(وَنُفِخَ فِي الصُّورِ) “Ve Sûr'a üfürülmüştür” kavli: Sûr, hadiste geçtiği üzere: “İçine üflenen bir boynuzdur.” Ona üfüren ise -daha önce uzunca hadiste geçtiği üzere- İsrâfîl aleyhisselâm'dır. Bu husustaki hadisler pek çoktur.
وفي الحديث عن عطية، عن ابن عباس وأبي سعيد مرفوعًا: "كيف أنعم، وصاحب القَرْن قد التقم القَرْن، وحنى جبهته واستمع متى يؤمر". قالوا: كيف نقول؟ قال: "قولوا: حسبنا الله ونعم الوكيل، على الله توكلنا"
Atıyye'den, İbn Abbâs ve Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: “Sûr sahibi Sûr'u ağzına almış, alnını eğmiş ve ne zaman emrolunacağını dinlemekteyken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim?” Sahâbîler: ‘Biz ne diyelim?’ dediler. Şöyle buyurdu: “Şöyle deyin: ‘Hasbunallâhu ve ni'me'l-vekîl, alellâhi tevekkelnâ (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir; biz Allah'a tevekkül ettik)’.”
وقوله (فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا) أي: أحضرنا الجميع للحساب قُلْ {إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الواقعة: ٤٩، ٥٠]، {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} [الكهف: ٤٧]
(فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا) “Artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır” kavli; yani hesap için hepsini hazır bulundurduk [demektir]. {قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} “De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.'” [Vâkıa, 49-50], {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Ve onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.” [Kehf, 47].
{وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠) الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلا (١٠٢)}
{وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠) الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلا (١٠٢)} “Ve o gün cehennemi kâfirlere öyle bir göstereceğiz ki! Onlar ki, Beni anmaktan gözleri bir örtü içindeydi ve dinlemeye de güç yetiremiyorlardı. Kâfirler, Beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz Biz cehennemi kâfirlere bir konak olarak hazırladık.”
يقول تعالى مخبرًا عما يفعله بالكفار يوم القيامة: أنه يعرض عليهم جهنم، أي: يبرزها لهم ويظهرها، ليروا ما فيها من العذاب والنكال قبل دخولها، ليكون ذلك أبلغ في تعجيل الهم والحزن لهم.
Allah Teâlâ, kıyamet gününde kâfirlere ne yapacağını haber vererek cehennemi onlara göstereceğini, yani içine girmeden önce oradaki azabı ve cezayı görmeleri için onu kendilerine açıkça gösterip ortaya koyacağını bildirmektedir; ta ki bu, keder ve üzüntülerini peşinen artırmada daha tesirli olsun.
وفي صحيح مسلم، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "يؤتى بجهنم تقاد يوم القيامة بسبعين ألف زِمام، مع كل زمام سبعون ألف ملك [يجرونها]
Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde cehennem, her birinde yetmiş bin meleğin [çektiği] yetmiş bin iple çekilerek getirilir.”
ثم قال مخبرًا عنهم: (الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي) أي: تعاموا وتغافلوا وتصاموا عن قبول الهدى واتباع الحق، كما قال تعالى: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [الزخرف: ٣٦] وقال هاهنا: (وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا) أي: لا يعقلون عن الله أمره ونهيه.
Sonra onlar hakkında haber vererek: (الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي) “Onlar ki, Beni anmaktan gözleri bir örtü içindeydi” buyurdu; yani hidayeti kabul etmekten ve hakka uymaktan yana körleştiler, gafil davrandılar ve sağırlaştılar . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, Biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yakın bir arkadaşıdır” [Zuhruf: 36]. Burada da: (وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا) “ve dinlemeye de güç yetiremiyorlardı” buyurmuştur; yani Allah'ın emir ve yasağını idrak edip kavramıyorlardı.
ثم قال (أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ) أي: اعتقدوا أنهم يصح لهم ذلك، وينتفعون بذلك؟ {كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨٢]؛ ولهذا أخبر أنه قد أعدّ لهم جهنم يوم القيامة منزلا.
Sonra: (أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ) “Kâfirler, Beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar?” buyurdu; yani bunun kendileri için geçerli olacağını ve bundan fayda göreceklerini mi zannettiler? {كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Hayır! Onlar bunların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine hasım olacaklardır” [Meryem: 82]. Bundan dolayıdır ki kıyamet gününde onlar için cehennemi konak olarak hazırladığını haber vermiştir.
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرِينَ أَعْمَالا (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا (١٠٥) ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا (١٠٦)}.
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرِينَ أَعْمَالا (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا (١٠٥) ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا (١٠٦)} “De ki: Size amellerce en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmişken kendilerinin iyi iş yaptıklarını sanan kimselerdir. İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir. Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz). İşte böyle, inkâr etmeleri, ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası cehennemdir.”
قال البخاري: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن عَمْرو، عن مُصْعَب قال: سألت أبي -يعني سعد بن أبي وقاص-: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا) أهم الحَرُورية؟ قال: لا هم اليهود والنصارى، أما اليهود فكذبوا محمدًا ﷺ، وأما النصارى كفروا بالجنة، وقالوا: لا طعام فيها ولا شراب. والحرورية الذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه. وكان سعد ﵁، يسميهم الفاسقين.
Buhârî şöyle dedi: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be, Amr'dan, o da Mus'ab'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Babama -yani Sa'd b. Ebî Vakkâs'a- (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا) “De ki: Size işleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları haber verelim mi?” [ayetini sordum ve]: “Onlar Harûriyye midir?” dedim. O şöyle dedi: “Hayır, onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudilere gelince onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladılar. Hristiyanlara gelince onlar Cennet'i inkâr ettiler ve: 'Orada ne yiyecek vardır ne de içecek' dediler. Harûriyye ise kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozanlardır.” Sa'd radıyallâhu anh onları “fâsıklar” olarak isimlendirirdi.
وقال علي بن أبي طالب والضحاك، وغير واحد: هم الحرورية.
Ali b. Ebî Tâlib , Dahhâk ve pek çok kimse: “Onlar Harûriyye'dir” demişlerdir.
ومعنى هذا عن علي، ﵁: أن هذه الآية الكريمة تشمل الحرورية كما تشمل اليهود والنصارى وغيرهم، لا أنها نزلت في هؤلاء على الخصوص ولا هؤلاء بل هي أعم من هذا؛ فإن هذه الآية مكية قبل خطاب اليهود والنصارى وقبل وجود الخوارج بالكلية، وإنما هي عامة في كل من عبد الله على غير طريقة مرضية يحسب أنه مصيب فيها، وأن عمله مقبول، وهو مخطئ، وعمله مردود، كما قال تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ * تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً} [الغاشية: ٢ - ٤] وقوله تعالى: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} [الفرقان: ٢٣] وقال تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} [النور: ٣٩].
Ali radıyallâhu anh'tan gelen bu ifadenin anlamı şudur: Bu yüce ayet, Yahudi ve Hristiyanları ve diğerlerini kapsadığı gibi Harûriyye'yi de kapsar; yoksa özellikle şunlar hakkında veya bunlar hakkında inmiş demek değildir. Aksine bu ayet bundan daha geneldir. Çünkü bu ayet Mekkîdir; Yahudi ve Hristiyanlara hitap edilmeden önce ve bütünüyle Hâricîlerin ortaya çıkışından önce [inmiştir]. Bu ayet, kendisinin doğru yolda olduğunu ve amelinin kabul edildiğini sanıp da hakikatte yanılan ve ameli reddedilen, Allah'a razı olunmayan bir yolla ibadet eden herkes hakkında geneldir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ * تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً} [الغاشية: ٢ - ٤] “O gün birtakım yüzler zelildir, çalışmış, yorulmuştur, kızgın bir ateşe girer” [Gâşiye: 2-4] ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} [الفرقان: ٢٣] “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” [Furkān: 23] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} [النور: ٣٩] “Kâfir olanların amelleri ise çöldeki bir serap gibidir; susayan kimse onu su sanır, nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz” [Nûr: 39].
وقال في هذه الآية الكريمة: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ) أي: نخبركم (بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا)؟ ثم فسرهم فقال: (الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: عملوا أعمالا باطلة على غير شريعة مشروعة مرضية مقبولة، (وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا) أي" يعتقدون أنهم على شيء، وأنهم مقبولون محبوبون.
Bu yüce ayette şöyle buyurmuştur: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ) “De ki: Size haber verelim mi”, (بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا) “amellerce en çok ziyana uğrayanları?” Sonra onları açıklayarak şöyle buyurdu: (الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş kimselerdir”; yani meşru, razı olunmuş ve kabul edilmiş bir şeriata dayanmaksızın bâtıl ameller işlemişlerdir, (وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا) “ve onlar kendilerinin iyi iş yaptıklarını sanırlar”; yani doğru bir şey üzere olduklarını, makbul ve sevimli bulunduklarını zannederler.
وقوله: (أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ) أي: جحدوا آيات الله في الدنيا، وبراهينه التي أقام على وحدانيته، وصدق رسله، وكذبوا بالدار الآخرة، (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا) أي: لا نثقل موازينهم؛ لأنها خالية عن الخير .
(أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ) “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden kimselerdir” kavli; yani dünyada Allah'ın ayetlerini, O'nun birliğine ve peygamberlerinin doğruluğuna ikame ettiği delillerini inkâr etmiş ve ahiret yurdunu yalanlamışlardır. (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا) “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız” kavli; yani onların terazilerini ağır kılmayız, çünkü terazileri hayırdan boştur .
قال البخاري: حدثنا محمد بن عبد الله، حدثنا سعيد بن أبي مريم، أخبرنا المغيرة، حدثني أبو الزَّنَاد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إنه ليأتي الرجل العظيم السمين يوم القيامة، لا يزن عند الله جناح بعوضة" وقال: "اقرؤوا إن شئتم: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا).
Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Meryem rivayet etti, bize el-Mugîre haber verdi, bana Ebü'z-Zinâd, el-A'rec'den, Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Kıyamet gününde iri yarı, şişman adam getirilir de Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz.” Ve: “Dilerseniz: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا) ‘Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız’ ayetini okuyun” buyurdu.
وعن يحيى بن بُكَيْر، عن مغيرة بن عبد الرحمن، عن أبي الزناد، مثله .
Yahyâ b. Bükeyr'den, Mugîre b. Abdirrahmân'dan, Ebü'z-Zinâd'dan benzeri rivayet edilmiştir .
هكذا ذكره عن يحيى بن بكير معلقا . وقد رواه مسلم عن أبي بكر محمد بن إسحاق، عن يحيى بن بكير، به .
Bunu Yahyâ b. Bükeyr'den muallak olarak zikretmiştir. Müslim ise bunu Ebû Bekr Muhammed b. İshâk'tan, Yahyâ b. Bükeyr'den aynı senetle rivayet etmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الوليد، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن صالح مولى التَّوْأمة، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "يؤتى بالرجل الأكول الشروب العظيم، فيوزن بحبة فلا يزنها". قال: وقرأ: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ebü'l-Velîd rivayet etti, bize Abdurrahmân b. Ebî'z-Zinâd, et-Tev'eme'nin azatlısı Sâlih'ten, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Çok yiyen, çok içen, iri yarı adam getirilir de bir habbe (tane) ile tartılır ama onun ağırlığına bile ulaşamaz.” Dedi ki: Ve: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا) “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız” ayetini okudu.
وكذا رواه ابن جرير، عن أبي كريب، عن أبي الصلت، عن أبي الزناد، عن صالح مولى
İbn Cerîr de bunu aynı şekilde Ebû Kureyb'den, Ebü's-Salt'tan, Ebü'z-Zinâd'dan, azatlısı Sâlih'ten...
التوأمة، عن أبي هريرة، ﵁، مرفوعًا فذكره بلفظ البخاري سواء.
...Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan merfû olarak aynı şekilde rivayet etmiş ve Buhârî'nin lafzıyla birebir zikretmiştir.
وقال أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار: حدثنا العباس بن محمد، حدثنا عون بن عُمَارة حدثنا هشام بن حسان، عن واصل، عن عبد الله بن بريدة، عن أبيه قال: كنا عند رسول الله ﷺ، فأقبل رجل من قريش يخطر في حلة له. فلما قام على النبي ﷺ قال: "يا بريدة، هذا ممن لا يقيم الله له يوم القيامة وزنًا" .
Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik el-Bezzâr dedi ki: Bize el-Abbâs b. Muhammed rivayet etti, bize Avn b. Umâre rivayet etti, bize Hişâm b. Hassân, Vâsıl'dan, Abdullah b. Büreyde'den, babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık. Kureyş'ten bir adam elbisesi içinde çalımlı çalımlı yürüyerek geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısına dikilince şöyle buyurdu: “Ey Büreyde! Bu, Allah'ın kıyamet günü kendisi için hiçbir tartı tutmayacağı (değer vermeyeceği) kimselerdendir.”
ثم قال: تفرّد به واصل مولى أبي عنبسة وعون بن عُمَارة وليس بالحافظ، ولم يتابع عليه. وقد قال ابن جرير أيضًا: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن شمر عن أبي يحيى، عن كعب قال: يؤتى يوم القيامة برجل عظيم طويل، فلا يزن عند الله جناح بعوضة، اقرؤوا: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا)} .
Sonra şöyle dedi: Bu rivayette Ebû Anbese'nin azatlısı Vâsıl ile Avn b. Umâre teferrüd etmiştir; o hafız değildir ve bu rivayette mütâbaat olunmamıştır. İbn Cerîr de şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Abdurrahmân rivayet etti, bize Süfyân, A'meş'ten, Şimr'den , Ebû Yahyâ'dan, Kâ'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Kıyamet gününde iri yarı, uzun boylu bir adam getirilir de Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz. Okuyun: (فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا)} ‘Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız’.”
وقوله: (ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا) أي: إنما جازيناهم بهذا الجزاء جهنم، بسبب كفرهم واتخاذهم آيات الله ورسله هزوًا، استهزءوا بهم، وكذبوهم أشد التكذيب.
(ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا) “İşte böyle, inkâr etmeleri sebebiyle onların cezası cehennemdir” kavli; yani onlara bu cehennem cezasını sadece inkâr etmeleri, Allah'ın ayetlerini ve peygamberlerini alaya almaları, onlarla alay edip onları şiddetle yalanlamaları sebebiyle verdik.
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا (١٠٧) خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا (١٠٨)}
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا (١٠٧) خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا (١٠٨)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için konak olarak Firdevs cennetleri vardır. Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler.”
يخبر تعالى عن عباده السعداء، وهم الذين آمنوا بالله ورسوله، وصدقوهم فيما جاؤوا به بأن لهم جنات الفردوس.
Allah Teâlâ, bahtiyar kullarından -ki onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman eden ve getirdiklerinde onları tasdik edenlerdir- haber vererek Firdevs cennetlerinin onlar için olduğunu bildirmektedir.
قال مجاهد: الفردوس هو: البستان بالرومية.
Mücâhid dedi ki: Firdevs, Rumca bahçe demektir.
وقال كعب، والسدي، والضحاك: هو البستان الذي فيه شجر الأعناب.
Kâ'b, Süddî ve Dahhâk: “O, içinde üzüm asmaları bulunan bahçedir” dediler.
وقال أبو أمامة الفردوس: سرة الجنة.
Ebû Ümâme : “Firdevs, cennetin göbeğidir ” dedi.
وقال قتادة: الفردوس: ربوة الجنة وأوسطها وأفضلها.
Katâde: “Firdevs, cennetin tepesi, en ortası ve en faziletlisidir” dedi.
وقد روي هذا مرفوعًا من حديث سعيد بن بشير، عن قتادة، عن الحسن، عن سَمُرَة، عن النبي ﷺ: "الفردوس ربوة الجنة، أوسطها وأحسنها"
Bu [rivayet], Saîd b. Beşîr -> Katâde -> el-Hasen -> Semure rivayet zinciriyle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den merfû olarak da rivayet edilmiştir: «الفردوس ربوة الجنة، أوسطها وأحسنها» «Firdevs, cennetin tepesi, en ortası ve en güzelidir.»
وهكذا رواه إسماعيل بن مسلم، عن الحسن، عن سمرة مرفوعًا. وروي عن قتادة، عن أنس بن مالك مرفوعًا بنحوه. وقد نقله ابن جرير، ﵀
İsmâîl b. Müslim de Hasen'den, Semure'den merfû olarak böyle rivayet etmiştir. Katâde'den, Enes b. Mâlik'ten merfû olarak da benzer şekilde rivayet edilmiştir. Bunu İbn Cerîr rahimehullâh nakletmiştir .
وفي الصحيحين: "إذا سألتم الله الجنة فاسألوه الفردوس، فإنه أعلى الجنة وأوسط الجنة، ومنه تُفَجَّرُ أنهار الجنة"
Sahîhayn'da şöyle geçer: “Allah'tan cennet istediğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyin; çünkü o, cennetin en yücesi ve cennetin en ortasıdır . Cennetin nehirleri oradan fışkırır.”
وقوله: (نزلا) أي ضيافة، فإن النزل هو الضيافة.
(نزلا) “konak olarak” kavli; yani ziyafet olarak, zira nüzul ziyafet demektir.
وقوله: (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: مقيمين ساكنين فيها، لا يظعنون عنها أبدًا، (لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا) أي: لا يختارون غيرها، ولا يحبون سواها، كما قال الشاعر
(خَالِدِينَ فِيهَا) “Orada ebedî kalıcıdırlar” kavli; yani orada mukim olup ikamet ederler , oradan asla göç etmezler. (لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا) “oradan başka bir yere ayrılmak istemezler” kavli; yani onun yerine başkasını seçmezler ve ondan başkasını sevmezler. Şairin dediği gibi:
فَحَّلْت سُوَيدا القَلْب لا أنَا بَاغيًا … سواها ولا عَنْ حُبّها أتَحوّلُ
“Kalbin ta derinliğine indin; ben ne başkasını isterim, … ne de onun sevgisinden vazgeçerim.”
وفي قوله: (لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا) تنبيه على رغبتهم فيها، وحبهم لها، مع أنه قد يتوهم فيمن هو مقيم في المكان دائمًا أنه يسأمه أو يمله، فأخبر أنهم مع هذا الدوام والخلود السرمدي، لا يختارون عن مقامهم ذلك متحولا ولا انتقالا ولا ظعنًا ولا رحلة ولا بدلا
(لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا) kavlinde, bir yerde sürekli kalan kimsenin oradan bıkacağı veya usanacağı zannedilebilecekken , onların oraya olan rağbetlerine ve sevgilerine dikkat çekilmiştir. Böylece haber vermiştir ki onlar bu devamlılık ve sonsuz ebedîlik içinde dahi o makamlarından ne bir ayrılma, ne bir intikal, ne bir göç , ne bir yolculuk ne de bir değişiklik arzu ederler.
{قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا (١٠٩)}.
{قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا (١٠٩)} “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile.”
يقول تعالى: قل يا محمد: لو كان ماء البحر مدادًا للقلم الذي تكتب به كلمات ربى وحكمه وآياته الدالة عليه، (لَنَفِدَ الْبَحْرُ) أي: [لفرغ البحر] قبل أن يفرغ من كتابة ذلك (وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ) أي: بمثل البحر آخر، ثم آخر، وهلم جرا، بحور تمده ويكتب بها، لما نفدت كلمات الله، كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [لقمان: ٢٧].
Allah Teâlâ buyuruyor ki: De ki ey Muhammed: Şayet denizin suyu, Rabbimin kelimelerinin, hikmetlerinin ve O'na delalet eden ayetlerinin kendisiyle yazıldığı kalem için mürekkep olsaydı, bunların yazılması bitmeden önce (لَنَفِدَ الْبَحْرُ) [deniz mutlaka biterdi] . (وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ) “bir o kadarını daha getirsek bile”; yani ona bir deniz daha, sonra bir deniz daha katıp böylece ona yardım eden ve kendisiyle yazılan denizler getirsek bile Allah'ın kelimeleri tükenmezdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [لقمان: ٢٧] “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmezdi. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [Lokmân: 27].
قال الربيع بن أنس: إن مثل علم العباد كلهم في علم الله كقطرة من ماء البحور كلها، وقد أنزل الله ذلك: (قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا).
er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: Bütün kulların ilminin Allah'ın ilmi yanındaki durumu, bütün denizlerin suyundan bir damla gibidir. Nitekim Allah Teâlâ bu hususta şunu indirmiştir: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile.”
يقول: لو كان البحر مدادا [لكلمات الله] ، والشجر كله أقلام ، لانكسرت الأقلام وفني ماء البحر، وبقيت كلمات الله قائمة لا يفنيها شيء؛ لأن أحدًا لا يستطيع أن يقدر قدره ولا يثني عليه كما ينبغي، حتى يكون هو الذي يثني على نفسه، إن ربنا كما يقول وفوق ما نقول ، إن مثل نعيم الدنيا أولها وآخرها في نعيم الآخرة ، كحبة من خردل في خلال الأرض [كلها] .
Şöyle der: Eğer deniz [Allah'ın kelimeleri için] mürekkep, ağaçların tamamı da kalemler olsaydı, kalemler kırılır, denizin suyu tükenir, Allah'ın kelimeleri ise baki kalırdı, onları hiçbir şey tüketemezdi. Zira hiç kimse O'nun kadrini hakkıyla takdir edemez ve O'nu layık olduğu şekilde övemez; ta ki O bizzat Kendisini öven olsun. Şüphesiz Rabbimiz, buyurduğu gibidir ve bizim söylediklerimizin de üstündedir . İlkiyle sonuncusuyla dünya nimetinin ahiret nimeti yanındaki misali , [bütün] yeryüzünün içindeki bir hardal tanesi gibidir.
{قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠)}.
{قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠)} “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın.”
روى الطبراني من طريق هشام بن عمار، عن إسماعيل بن عياش، عن عمرو بن قيس الكوفي، أنه سمع معاوية بن أبي سفيان أنه قال: هذه آخر آية أنزلت .
Taberânî, Hişâm b. Ammâr tarikiyle, İsmâîl b. Ayyâş'tan, Amr b. Kays el-Kûfî'den; onun Muâviye b. Ebî Süfyân'dan: “Bu, indirilen en son ayettir” dediğini işittiğini rivayet etmiştir .
يقول لرسوله محمد ﷺ : (قُلْ) لهؤلاء المشركين المكذبين برسالتك إليهم: (إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ) فمن زعم أني كاذب، فليأت بمثل ما جئت به، فإني لا أعلم الغيب فيما أخبرتكم به من الماضي، عما سألتم من قصة أصحاب الكهف، وخبر ذي القرنين، مما هو مطابق في نفس الأمر، لولا ما أطلعني الله عليه، وأنا أخبركم (أَنَّمَا إِلَهُكُمْ) الذي أدعوكم إلى عبادته، (إِلَهٌ وَاحِدٌ) لا شريك له، (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ) أي: ثوابه وجزاءه الصالح، (فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا)، وهو ما كان موافقًا لشرع الله (وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا) وهو الذي يراد به وجه الله وحده لا شريك له، وهذان ركنا العمل المتقبل. لا بد أن يكون خالصًا لله، صوابُا على شريعة رسول الله [ﷺ] . وقد روى ابن أبي حاتم من حديث معمر، عن عبد الكريم الجَزَري، عن طاوس قال: قال رجل: يا رسول الله، إني أقف المواقف أريد وجه الله، وأحب أن يرى موطني. فلم يرد عليه رسول الله ﷺ شيئًا. حتى نزلت هذه الآية: (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا).
Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Kendilerine gönderilen elçiliğini yalanlayan bu müşriklere (قُلْ) “De ki:” (إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ) “Ben de ancak sizin gibi bir beşerim.” Kim benim yalancı olduğumu iddia ederse , getirdiğimin bir benzerini getirsin. Zira Allah'ın bana bildirmesi olmasaydı, geçmişe dair size haber verdiğim Ashâb-ı Kehf kıssası ve Zülkarneyn haberi gibi işin aslına tam mutabık olan hususlarda ben gaybı bilmezdim. Ve ben size bildiriyorum ki, kendisini kulluğa davet ettiğim (أَنَّمَا إِلَهُكُمْ) “ilahınız” (إِلَهٌ وَاحِدٌ) “tek bir ilahtır”, O'nun hiçbir ortağı yoktur. (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ) “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa”; yani O'nun sevabını ve güzel mükâfatını, (فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا) “salih amel işlesin”; bu da Allah'ın şeriatına uygun olan ameldir, (وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا) “ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın”; bu da kendisiyle sadece hiçbir ortağı olmayan tek Allah'ın rızası kastedilen ameldir. Bu ikisi, makbul amelin iki rüknüdür: Amelin mutlaka Allah için ihlaslı ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şeriatına uygun olması gerekir. İbn Ebî Hâtim, Ma'mer hadisinden; Abdülkerîm el-Cezerî'den, Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Bir adam: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Ben Allah rızasını dileyerek birtakım amellerde bulunuyorum ama [yaptığım] yerimin görülmesini de seviyorum’ dedi. Bunun üzerine şu ayet ininceye kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona hiçbir şey söylemedi: (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا) “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın.”
وهكذا أرسل هذا مجاهد، وغير واحد.
Bunu Mücâhid ve pek çok kimse bu şekilde mürsel olarak rivayet etmiştir.
وقال الأعمش: حدثنا حمزة أبو عمارة مولى بني هاشم، عن شَهْر بن حَوْشَب قال: جاء رجل إلى عبادة بن الصامت فقال: أنبئني عما أسألك عنه: أرأيت رجلا يصلي، يبتغي وجه الله، ويحب أن يُحْمَد، ويصوم ويبتغي وجه الله، ويحب أن يحمد، ويتصدق ويبتغي وجه الله، ويحب أن يحمد، ويحج ويبتغي وجه الله، ويحب أن يحمد، فقال عبادة: ليس له شيء، إن الله تعالى يقول: "أنا خير شريك، فمن كان له معي شريك فهو له كله، لا حاجة لي فيه".
A'meş dedi ki: Bize Hâşimoğulları'nın azatlısı Hamza Ebû Umâre, Şehr b. Havşeb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam Ubâde b. es-Sâmit'e gelerek: "Sana soracağım hususu bana haber ver: Allah'ın rızasını umarak namaz kılan ama övülmekten de hoşlanan, Allah'ın rızasını umarak oruç tutan ama övülmekten de hoşlanan, Allah'ın rızasını umarak sadaka veren ama övülmekten de hoşlanan, Allah'ın rızasını umarak hacceden ama övülmekten de hoşlanan bir kimse hakkında ne dersin?" dedi. Ubâde şöyle cevap verdi: "Onun için hiçbir şey (sevap) yoktur. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Ben ortakların en hayırlısıyım. Kimin Benimle birlikte [yaptığı amelde] bir ortağı olursa o [amel] bütünüyle o ortağa aittir; Benim onda hiçbir ihtiyacım (hissim) yoktur.»"
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن عبد الله بن الزبير، ثنا كثير بن زيد، عن ربيح بن عبد الرحمن بن أبي سعيد الخدري، عن أبيه، عن جده قال: كنا نتناوب رسول الله ﷺ، فنبيت عنده، تكون له الحاجة، أو يطرقه أمر من الليل، فيبعثنا. فكثر المحتسبون وأهل النُّوب، فكنا نتحدث، فخرج علينا رسول الله ﷺ فقال: "ما هذه النجوى؟ [ألم أنهكم عن النجوى] . قال: فقلنا: تبنا إلى الله، أي نبيّ الله، إنما كنا في ذكر المسيح، وفرقنا منه، فقال: "ألا أخبركم بما هو أخوف عليكم من المسيح عندي؟ " قال: قلنا: بلى. قال: "الشرك الخفي، أن يقوم الرجل يصلي لمكان الرجل".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. ez-Zübeyr rivayet etti, bize Kesîr b. Zeyd, Rebîh b. Abdirrahmân b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, babasından, dedesinden rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında nöbetleşe kalırdık, onun yanında gecelerdik. Bir ihtiyacı olur veya geceleyin başına bir iş gelirse bizi gönderirdi. Sevap gözetenler ve nöbet ehli çoğaldı. Biz aramızda konuşuyorduk; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp: “Bu fısıldaşma da nedir? [Sizi fısıldaşmaktan men etmemiş miydim?] ” buyurdu. Dedik ki: ‘Allah'a tövbe ettik ey Allah'ın Peygamberi! Biz sadece Mesih'ten bahsediyorduk ve ondan korktuk.’ Bunun üzerine: “Benim yanımda sizin adınıza Mesih'ten daha çok korktuğum şeyi size haber vereyim mi?” buyurdu. ‘Evet’ dedik. Şöyle buyurdu: “Gizli şirk; kişinin, [başkası] görsün diye kalkıp namaz kılmasıdır.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر، حدثنا عبد الحميد -يعني ابن بَهْرَام-قال: قال شَهْر بن حَوْشَب: قال ابن غنم: لما دخلنا مسجد الجابية أنا وأبو الدرداء، لقينا عبادة بن الصامت، فأخذ يميني بشماله، وشمال أبي الدرداء بيمينه، فخرج يمشي بيننا ونحن نتناجى، والله أعلم بما نتناجى به، فقال عبادة بن الصامت: إن طال بكما عمر أحدكما أو كليكما، لتوشكان أن تريا الرجل من ثبج المسلمين -يعني من وسط-قرأ القرآن على لسان محمد ﷺ فأعاده وأبدأه، وأحل حلاله وحرم حرامه، ونزل عند منازله، لا يَحُورُ فيكم إلا كما يَحُور رأس الحمار الميت. قال: فبينما نحن كذلك، إذ طلع شداد بن أوس، ﵁، وعوف بن مالك، فجلسا إلينا، فقال شداد: إن أخوف ما أخاف عليكم أيها الناس لما سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من الشهوة الخفية والشرك". فقال عبادة بن الصامت، وأبو الدرداء: اللهم غفرًا. أو لم يكن رسول الله ﷺ قد حدثنا أن الشيطان قد يئس أن يعبد في جزيرة العرب. وأما الشهوة الخفية فقد عرفناها، هي شهوات الدنيا من نسائها وشهواتها، فما هذا الشرك الذي تخوفنا به يا شداد؟ فقال شداد: أرأيتكم لو رأيتم رجلا يصلي لرجل، أو يصوم لرجل، [أو تصدق له، أترون أنه قد أشرك؟ قالوا: نعم، والله إنه من صلى لرجل أو صام له] أو تصدق له، لقد أشرك. فقال شداد: فإني سمعت رسول الله ﷺ [يقول] : من صلى يرائي فقد أشرك، ومن صام يرائي فقد أشرك، ومن تصدق يرائي فقد أشرك؟ " فقال عوف بن مالك عند ذلك: أفلا يعمد الله إلى ما ابتغي به وجهه من ذلك العمل كله، فيقبل ما خلص له ويدع ما أشرك به؟ فقال شداد عن ذلك: فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يقول: أنا خير قسيم لمن أشرك بي، من أشرك بي شيئًا فإن [حَشْده] عمله قليله وكثيره لشريكه الذي أشرك به، وأنا عنه غني" .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebü'n-Nadr rivayet etti, bize Abdülhamîd -yani İbn Behrâm- rivayet etti, dedi ki: Şehr b. Havşeb şöyle dedi: İbn Ganm dedi ki: Ben ve Ebü'd-Derdâ Câbiye Mescidi'ne girdiğimizde Ubâde b. es-Sâmit ile karşılaştık. O, sol eliyle benim sağ elimi, sağ eliyle de Ebü'd-Derdâ'nın sol elini tuttu ve aramızda yürüyerek çıktı. Biz fısıldaşıyorduk, ne fısıldaştığımızı Allah en iyi bilir. Ubâde b. es-Sâmit şöyle dedi: ‘Eğer birinizin veya her ikinizin ömrü uzun olursa, neredeyse Müslümanların ortasından (yani vasatından) bir adam göreceksiniz ki, Kur'an'ı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere okumuş, onu tekrar tekrar baştan sona hatmetmiş, helalini helal, haramını haram kılmış, duraklarında durmuştur; fakat aranızda ölü bir eşek başının hiçbir değer ifade etmediği gibi bir değer ifade etmeyecektir.’ Dedi ki: Biz bu haldeyken birden Şeddâd b. Evs radıyallâhu anh ve Avf b. Mâlik çıkageldi ve yanımıza oturdular. Şeddâd: ‘Ey insanlar! Sizin adınıza en çok korktuğum şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim: «Gizli şehvet ve şirktir»’ dedi. Ubâde b. es-Sâmit ve Ebü'd-Derdâ: ‘Allah bağışlasın! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanın Arap Yarımadası'nda kendisine ibadet edilmesinden ümidini kestiğini bize anlatmamış mıydı? Gizli şehvete gelince ; onu biliyoruz, o dünyanın kadınlarından ve arzularından ibarettir. Peki ey Şeddâd, bizi kendisiyle korkuttuğun bu şirk nedir?’ dediler. Şeddâd: ‘Ne dersiniz, bir adamın başka bir adam için namaz kıldığını veya başka bir adam için oruç tuttuğunu [yahut onun için sadaka verdiğini görseniz, onun şirk koştuğunu düşünür müsünüz? Dediler ki: Evet, vallahi kim bir adam için namaz kılar, onun için oruç tutar] veya onun için sadaka verirse muhakkak şirk koşmuştur’ dedi. Şeddâd: ‘İşte ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [şöyle buyurduğunu] işittim: «Kim gösteriş için namaz kılarsa şirk koşmuştur; kim gösteriş için oruç tutarsa şirk koşmuştur; kim gösteriş için sadaka verirse şirk koşmuştur».’ Bunun üzerine Avf b. Mâlik: ‘Allah, o amelin tamamı içinden sadece Kendi rızası gözetilen kısmına yönelip sırf Kendisi için olanı kabul edip, Kendisine ortak koşulan kısmı terk etmez mi?’ dedi. Şeddâd buna karşılık şöyle dedi: ‘Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah şöyle buyurur: Ben Kendisine ortak koşulanların en hayırlı pay sahibiyim. Kim Bana bir şeyi ortak koşarsa, onun [topladığı] amelinin azı da çoğu da Kendisine ortak koştuğu ortağınadır; Benim ise ona hiçbir ihtiyacım yoktur»’ .
طريق [أخرى] لبعضه: قال الإمام أحمد: حدثنا زيد بن الحُبَاب، حدثني عبد الواحد بن زياد، أخبرنا عبادة بن نُسيّ، عن شداد بن أوس، ﵁، أنه بكى، فقيل له: ما يبكيك؟ قال: شيء سمعته من رسول الله ﷺ يقوله [فذكرته] فأبكاني، سمعت رسول الله يقول: "أتخوف على أمتي الشرك والشهوة الخفية". قلت: يا رسول الله، أتشرك أمتك [من بعدك؟] قال: "نعم،
Bir kısmının [diğer] bir rivayet yolu: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb rivayet etti, bana Abdülvâhid b. Ziyâd rivayet etti, bize Ubâde b. Nusey haber verdi; o da Şeddâd b. Evs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o ağladı. Kendisine: "Seni ağlatan nedir?" denildi. O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediğini işittiğim bir şeydir, [onu hatırladım da] beni ağlattı. Resûlullah'ı şöyle buyururken işittim: «Ümmetim hakkında şirkten ve gizli şehvetten korkuyorum.» Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Ümmetin [senden sonra] şirke mi düşecek?" O: «Evet,
أما إنهم لا يعبدون شمسًا ولا قمرًا، ولا حجرًا ولا وثنًا، ولكن يراؤون بأعمالهم، والشهوة الخفية أن يصبح أحدهم صائمًا فتعرض له شهوة من شهواته فيترك صومه .
onlar ne güneşe ne aya ne bir taşa ne de bir puta tapacaklar; lakin amelleriyle gösteriş yapacaklar. Gizli şehvet ise; birinizin oruçlu olarak sabahlayıp sonra karşısına arzularından bir arzu çıkmasıyla orucunu terk etmesidir» .
ورواه ابن ماجه من حديث الحسن بن ذَكْوَان، عن عبادة بن نُسيّ، به . وعبادة فيه ضعف وفي سماعه من شداد نظر.
Bunu İbn Mâce de el-Hasen b. Zekvân'ın hadisinden, Ubâde b. Nusey tarikiyle aynı şekilde rivayet etmiştir . Ubâde'de zayıflık vardır ve Şeddâd'dan işitmiş olması da tartışmalıdır.
حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا الحسين بن عليّ بن جعفر الأحمر، حدثنا عليّ بن ثابت، حدثنا قيس بن أبي حصين، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله يوم القيامة: أنا خير شريك، من أشرك بي أحدًا فهو له كله".
Başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Alî b. Ca'fer el-Ahmer rivayet etti, bize Alî b. Sâbit rivayet etti, bize Kays b. Ebî Hasîn, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü Allah şöyle buyurur: Ben ortakların en hayırlısıyım. Kim Bana birini ortak koşarsa, o amelin tamamı o ortağadır».
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، سمعت العلاء يحدث عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، يرويه عن ربه، ﷿، أنه قال: "أنا خير الشركاء، فمن عمل عملا أشرك فيه غيري، فأنا منه برئ، وهو للذي أشرك". تفرّد به من هذا الوجه .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, el-Alâ'nın babasından, onun Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğini işittim; o da bunu Rabbi azze ve celle'den rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Ben ortakların en hayırlısıyım. Kim içine Benden başkasını ortak ettiği bir amel işlerse, Ben ondan uzağım ve o amel ortak koştuğu kimsenindir». Bu rivayet bu vecihten teferrüd etmiştir (tek kalmıştır) .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يونس، حدثنا لَيْث، عن يزيد -يعني ابن الهاد-عن عمرو، عن محمود بن لبيد؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن أخوف ما أخاف عليكم الشرك الأصغر". قالوا: وما الشرك الأصغر يا رسول الله؟ قال: "الرياء، يقول الله يوم القيامة إذا جزي الناس بأعمالهم: اذهبوا إلى الذين كنتم تراؤون في الدنيا، فانظروا هل تجدون عندهم جزاء"
Başka bir hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yûnus rivayet etti, bize Leys, Yezîd'den -yani İbnü'l-Hâd'dan-, o Amr'dan, o Mahmûd b. Lebîd'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizin adınıza en çok korktuğum şey küçük şirktir». ‘Küçük şirk nedir ey Allah'ın Resûlü?’ dediler. Şöyle buyurdu: «Riyadır. Kıyamet günü insanlara amellerinin karşılığı verildiğinde Allah şöyle buyurur: Dünyada kendilerine gösteriş yaptığınız kimselere gidin de bakın bakalım, onların yanında bir mükâfat bulabilecek misiniz?»
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن بكر أخبرنا عبد الحميد -يعني ابن جعفر-أخبرني أبي، عن زياد بن ميناء، عن أبي سعيد بن أبي فضالة الأنصاري -وكان من الصحابة-أنه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إذا جمع الله الأولين والآخرين ليوم القيامة ليوم لا ريب فيه، نادى مناد: من كان أشرك في عمل عمله لله أحدًا، فليطلب ثوابه من عند غير الله، فإن الله أغنى الشركاء عن الشرك".
Başka bir hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr rivayet etti, bize Abdülhamîd -yani İbn Ca'fer- haber verdi, bana babam, Ziyâd b. Mînâ'dan, o da sahâbîlerden olan Ebû Saîd b. Ebî Fedâle el-Ensârî'den haber verdi ki; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah, öncekileri ve sonrakileri hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet günü için bir araya getirdiğinde bir münâdî şöyle seslenir: Kim Allah için işlediği bir amele bir başkasını ortak koşmuşsa, onun sevabını Allah'tan başkasının katında arasın. Zira Allah, ortak koşulmaktan en müstağni olan (asla ihtiyacı olmayan)dır».
وأخرجه الترمذي وابن ماجه، [من حديث محمد بن] بكر وهو البُرساني، به
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce [Muhammed b.] Bekr -ki o el-Bursânî'dir- hadisinden aynı şekilde tahrîc etmişlerdir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أحمد بن عبد الملك، حدثنا بكار، حدثني أبي -يعني عبد العزيز بن أبي بكرة -عن أبي بكرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من سمَّع سمَّع الله به، ومن راءى راءى الله به" .
Başka bir hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ahmed b. Abdilmelik rivayet etti, bize Bekkâr rivayet etti, bana babam -yani Abdülazîz b. Ebî Bekre - Ebû Bekre radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim [amelini] duyurursa Allah da onu teşhir eder. Kim gösteriş yaparsa Allah da onun gösterişini açığa vurur» .
وقال الإمام أحمد: حدثنا معاوية، حدثنا شيبان، عن فراس، عن عطية، عن أبي سعيد
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muâviye rivayet etti, bize Şeybân, Firâs'tan, o Atıyye'den, o da Ebû Saîd
الخدري، عن رسول الله ﷺ قال: "من يرائي يرائي الله به، ومن يسمع يسمع الله به" .
el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki; şöyle buyurdu: «Kim gösteriş yaparsa Allah da onun gösterişini açığa vurur; kim [amelini] duyurursa Allah da onu teşhir eder» .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن شعبة، حدثني عمرو بن مرة، قال: سمعت رجلا في بيت أبي عبيدة؛ أنه سمع عبد الله بن عمرو يحدث ابن عمر ، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "من سَمَّع الناس بعمله سَمَّع الله به، سامع خلقه وصغره وحقره" [قال] : فذرفت عينا عبد الله .
Başka bir hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den rivayet etti, bana Amr b. Mürre rivayet edip dedi ki: Ebû Ubeyde'nin evinde bir adamın şöyle dediğini işittim; o, Abdullah b. Amr'ın İbn Ömer'e , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini rivayet ettiğini duymuştur : «Kim amelini insanlara duyurursa, Allah da onu bütün mahlûkatına teşhir eder, onu küçültür ve hor kılar». [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Abdullah'ın iki gözünden yaşlar boşandı.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا عمرو بن يحيى الأيلي، حدثنا الحارث بن غسان، حدثنا أبو عمران الجوني، عن أنس، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "تعرض أعمال بني آدم بين يدي الله، ﷿، يوم القيامة في صحف مختومة ، فيقول الله: ألقوا هذا، واقبلوا هذا، فتقول الملائكة: يا رب، والله ما رأينا منه إلا خيرًا. فيقول: إن عمله كان لغير وجهي، ولا أقبل اليوم من العمل إلا ما أريد به وجهي".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Amr b. Yahyâ el-Eylî rivayet etti, bize el-Hâris b. Gassân rivayet etti, bize Ebû İmrân el-Cevnî, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde Âdemoğlunun amelleri mühürlü sahifeler içinde Allah azze ve celle'nin huzuruna arz edilir . Bunun üzerine Allah: ‘Bunu atın, şunu kabul edin’ buyurur. Melekler: ‘Ey Rabbimiz! Vallahi biz onda hayırdan başka bir şey görmedik’ derler. Allah da: ‘Onun ameli Benim rızam için değildi; bugün Ben amellerden yalnızca Kendi rızam gözetilerek yapılanı kabul ederim’ buyurur».
ثم قال الحارث بن غسان: روى عنه جماعة وهو بصري ليس به بأس
Sonra [el-Bezzâr] şöyle dedi: el-Hâris b. Gassân'dan bir topluluk rivayet etmiştir; o Basralıdır ve kendisinde bir sakınca yoktur .
وقال ابن وهب: حدثني يزيد بن عياض، عن عبد الرحمن الأعرج، عن عبد الله بن قيس الخزاعي، أن رسول الله ﷺ قال: "من قام رياء وسمعة، لم يزل في مقت الله حتى يجلس".
İbn Vehb dedi ki: Bana Yezîd b. İyâz, Abdurrahman el-A'rec'den, o Abdullah b. Kays el-Huzâî'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim gösteriş ve şöhret için [namaza/kıyama] durursa, oturuncaya kadar Allah'ın gazabı içinde kalmaya devam eder» .
وقال أبو يعلى: حدثنا محمد بن أبي بكر، حدثنا محمد بن دينار، عن إبراهيم الهجري عن أبي الأحوص، عن عوف بن مالك، عن ابن مسعود، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من أحسن الصلاة حيث يراه الناس وأساءها حيث يخلو، فتلك استهانة استهان بها ربه، ﷿".
Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Bekr rivayet etti, bize Muhammed b. Dînâr, İbrâhîm el-Hecerî'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Avf b. Mâlik'ten, o İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim insanların kendisini gördüğü yerde namazı güzel kılar, yalnız kaldığında ise kötü kılarsa, işte bu, Rabbi azze ve celle'yi hafife almaktır» .
وقال ابن جرير: حدثنا أبو عامر إسماعيل بن عمرو السَّكوني، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا ابن عياش ، حدثنا عمرو بن قيس الكندي؛ أنه سمع معاوية بن أبي سفيان تلا هذه الآية (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا) وقال: إنها آخر آية نزلت من القرآن.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Âmir İsmâîl b. Amr es-Sekûnî rivayet etti, bize Hişâm b. Ammâr rivayet etti, bize İbn Ayyâş rivayet etti, bize Amr b. Kays el-Kindî rivayet etti ki; o, Muâviye b. Ebî Süfyân'ın şu ayeti okuduğunu işitmiştir: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” ve şöyle demiştir: ‘Bu, Kur'an'dan inen en son ayettir’ .
وهذا
Bu [ise]
أثر مشكل، فإن هذه الآية [هي] آخر سورة الكهف. والكهف كلها مكية، ولعل معاوية أراد أنه لم ينزل بعدها ما ينسخها ولا يغير حكمها بل هي مثبتة محكمة، فاشتبه ذلك على بعض الرواة، فروى بالمعنى على ما فهمه، والله أعلم.
müşkil (anlaşılması zor) bir rivayettir. Zira bu ayet Kehf sûresinin sonudur [zaten] . Kehf sûresi ise bütünüyle Mekkîdir. Muhtemelen Muâviye, bu ayetten sonra onun hükmünü kaldıran (nasheden) veya hükmünü değiştiren hiçbir ayet inmediğini, aksine onun sabit ve muhkem kaldığını kastetmiş; bu durum bazı ravilerin kafasını karıştırmış ve kendi anladıkları manaya göre rivayet etmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق، حدثنا النضر بن شميل، حدثنا أبو قُرَّرة، عن سعيد بن المسيب، عن عمر بن الخطاب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من قرأ في ليلة: (فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا)، كان له من نور، من عدن أبين إلى [مكة] حشوه الملائكة غريب جدا.
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. Alî b. el-Hasan b. Şakîk rivayet etti, bize en-Nadr b. Şümeyl rivayet etti, bize Ebû Kurre, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim bir gecede: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” [ayetini] okursa, onun için Aden-Ebyen'den [Mekke'ye] kadar içi meleklerle dolu bir nur olur» . [Bu hadis] son derece gariptir.
آخر [تفسير] سورة الكهف ولله الحمد
Kehf Suresi [tefsirinin] sonu. Hamd Allah'a mahsustur.