Binûn

İbn Kesîr'in Mukaddimesi — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقصارى هذا الحديث أن يكون من كلام أمير المؤمنين علي، ﵁، وقد وَهِم بعضهم في رفعه، وهو كلام حسن صحيح على أنه قد روي له شاهد عن عبد الله بن مسعود عن النبي ﷺ.

Bu hadisin varacağı en son nokta, Müminlerin Emîri Ali'nin radıyallâhu anh sözü olmasıdır; bazısı onu merfû kılmakta (Peygamber'e nispet etmekte) vehme düşmüştür. Bununla birlikte o, güzel ve sahih bir sözdür; ayrıca Abdullah b. Mes'ûd'dan Nebî'ye ﷺ varan bir şahidi de rivayet edilmiştir.

قال الإمام العلم أبو عبيد القاسم بن سلام في كتابه فضائل القرآن: حدثنا أبو اليقظان، حدثنا عمار بن محمد الثوري أو غيره عن أبي إسحاق الهجري، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود، عن النبي ﷺ قال: " إن هذا القرآن مأدبة الله تعالى فتعلموا من مأدبته ما استطعتم، إن هذا القرآن حبل الله ﷿، وهو النور المبين، والشفاء النافع، عِصْمَة لمن تمسك به، ونجاة لمن تبعه، لا يعوج فيقوم، لا يزيغ فيستعتب، ولا تنقضي عجائبه، ولا يَخْلَق عن كثرة الرد، فاتلوه، فإن الله يأجركم على تلاوته بكل حرف عشر حسنات، أما إني لا أقول لكم الم حرف، ولكن ألف عشر، ولام عشر، وميم عشر". وهذا غريب من هذا الوجه، وقد رواه محمد بن فضيل عن أبي إسحاق

Büyük ilim önderi Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, Fedâilü'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yakzân rivayet etti, [o şöyle dedi:] Bize Ammâr b. Muhammed es-Sevrî veya bir başkası Ebû İshâk el-Hicrî'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: « إن هذا القرآن مأدبة الله تعالى فتعلموا من مأدبته ما استطعتم، إن هذا القرآن حبل الله ﷿، وهو النور المبين، والشفاء النافع، عِصْمَة لمن تمسك به، ونجاة لمن تبعه، لا يعوج فيقوم، لا يزيغ فيستعتب، ولا تنقضي عجائبه، ولا يَخْلَق عن كثرة الرد، فاتلوه، فإن الله يأجركم على تلاوته بكل حرف عشر حسنات، أما إني لا أقول لكم الم حرف، ولكن ألف عشر، ولام عشر، وميم عشر » «Şüphesiz bu Kur'an, Allah Teâlâ'nın ziyafet sofrasıdır; gücünüz yettiğince O'nun ziyafet sofrasından öğrenin [ve istifade edin]. Şüphesiz bu Kur'an, Azîz ve Celîl olan Allah'ın ipidir; o, apaçık nur ve fayda veren şifadır. Ona sarılan için bir korunma, ona uyan için bir kurtuluştur. O eğrilmez ki doğrultulsun, haktan sapmaz ki kınanıp rızası aransın; hayranlık verici incelikleri tükenmez ve çokça tekrar edilmekle eskimez. Onu okuyun; çünkü Allah, onu okumanız sebebiyle her harfine karşılık size on sevap verir. Dikkat edin! Ben size Elif-lâm-mîm bir harftir demiyorum; lâkin elif on, lâm on, mîm on [sevap]dır.» Bu [hadis], bu vecihten gariptir. Bunu Muhammed b. Fudayl da Ebû İshâk

الهجري، واسمه إبراهيم بن مسلم، وهو أحد التابعين، ولكن تكلموا فيه كثيرا.

el-Hicrî'den rivayet etmiştir; adı İbrâhim b. Müslim olup tâbiînden biridir, ancak hakkında çokça tenkitte bulunulmuştur.

وقال أبو حاتم الرازي: لين ليس بالقوي. وقال أبو الفتح الأزدي: رفَّاع كثير الوهم. قلت: فيحتمل، والله أعلم، أن يكون وهم في رفع هذا الحديث، وإنما هو من كلام ابن مسعود، ولكن له شاهد من وجه آخر، والله أعلم.

Ebû Hâtim er-Râzî: “Gevşektir (leyyin), kavi değildir” demiştir. Ebü'l-Feth el-Ezdî ise: “Mevkuf rivayetleri merfû yapan (reffa') ve vehmi çok olan biridir” demiştir. Ben derim ki: Allah en doğrusunu bilir ya, bu hadisi merfû kılmakta (Peygamber'e nispet etmekte) vehme düşmüş olması muhtemeldir; zira bu söz İbn Mes'ûd'un sözüdür, ancak başka bir tarikten onun bir şahidi de vardır; en doğrusunu Allah bilir.

وقال أبو عبيد أيضا: حدثنا حجاج عن إسرائيل عن أبي إسحاق عن عبد الرحمن بن يزيد عن عبد الله بن مسعود قال: لا يسأل عبد عن نفسه إلا القرآن، فإن كان يحب القرآن فإنه يحب الله ورسوله .

Ebû Ubeyd yine şöyle demiştir: Bize Haccâc, İsrâil'den, o Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: “Hiçbir kul kendi nefsi hakkında Kur'an'dan başkasını sormasın (kendini Kur'an ile tartsın); zira eğer o Kur'an'ı seviyorsa, şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü seviyordur” .

الحديث الرابع: قال البخاري: حدثنا عمرو بن محمد، حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا أبي، عن صالح بن كيسان، عن ابن شهاب، قال: أخبرني أنس بن مالك أن الله تابع الوحي على رسوله ﷺ قبل وفاته حتى توفاه أكثر ما كان الوحي، ثم توفى رسول الله ﷺ بعد. وهكذا رواه مسلم عن عمرو بن محمد هذا -وهو الناقد-وحسن الحلواني وعبد بن حميد والنسائي عن إسحاق ابن منصور الكوسج، أربعتهم عن يعقوب بن إبراهيم بن سعد الزهري به .

Dördüncü Hadis: Buhârî dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, bize Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, bize babam Sâlih b. Keysân'dan, o İbn Şihâb'dan anlattı; o şöyle dedi: Bana Enes b. Mâlik bildirdi ki, Allah Resûlü'ne ﷺ vefatından önce, vahyin en yoğun olduğu bir zamanda vahyi peş peşe indirdi, nihayet vefat ettirdi; sonra Resûlullah ﷺ vefat etti. Müslim de bunu bu Amr b. Muhammed'den -ki o en-Nâkıd'dır-, Hasen el-Hulvânî'den ve Abd b. Humeyd'den; Nesâî ise İshâk b. Mansûr el-Kevsec'den rivayet etmiştir; dördü de Ya'kûb b. İbrâhim b. Sa'd ez-Zührî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir .

ومعناه: أن الله تعالى تابع نزول الوحي على رسول الله ﷺ شيئًا بعد شيء كل وقت بما يحتاج إليه، ولم تقع فترة بعد الفترة الأولى التي كانت بعد نزول الملك أول مرة بقوله: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ} [العلق: ١] فإنه استلبث الوحي بعدها حينا يقال: قريبا من سنتين أو أكثر، ثم حمي الوحي وتتابع، وكان أول شيء نزل بعد تلك الفترة {يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ} [المدثر: ١، ٢].

Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ, Resûlü'ne ﷺ vahyin inişini her vakit ihtiyaç duyulan şeylerle azar azar devam ettirmiştir. Meleğin ilk defa: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ} “Yaratan Rabbinin adıyla oku” [Alak: 1] sözüyle inmesinden sonra meydana gelen ilk fetret (vahyin kesilmesi) döneminden sonra başka bir fetret gerçekleşmemiştir. Zira vahiy ondan sonra bir müddet duraklamıştı; bunun iki yıla yakın ya da daha fazla olduğu söylenir. Sonra vahiy canlandı ve peş peşe geldi. Bu fetret döneminden sonra inen ilk şey ise: {يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ} “Ey bürünüp sarınan! Kalk ve uyar” [Müddessir: 1, 2] ayetleriydi.

الحديث الخامس: حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان عن الأسود بن قيس قال: سمعت جندبا يقول: اشتكى النبي ﷺ فلم يقم ليلة أو ليلتين، فأتته امرأة فقالت: يا محمد، ما أرى شيطانك إلا تركك، فأنزل الله تعالى: {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى} [الضحى: ١ - ٣] .

Beşinci Hadis: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, Esved b. Kays'tan anlattı; o şöyle dedi: Cündeb'i şöyle derken işittim: Nebî ﷺ rahatsızlandı ve bir veya iki gece [namaza] kalkamadı. Bunun üzerine bir kadın ona gelip: “Ey Muhammed! Şeytanının seni terk ettiğinden başka bir şey görmüyorum” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى} “Kuşluk vaktine ve sükûna erdiğinde geceye yemin olsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” [Duhâ: 1-3] ayetlerini indirdi .

وقد رواه البخاري في غير موضع أيضا، ومسلم والترمذي والنسائي من طرق أخر عن سفيان -وهو الثوري-وشعبة بن الحجاج كلاهما عن الأسود بن قيس العبدي، عن جندب بن عبد الله البجلي، به. وسيأتي الكلام على هذا الحديث في تفسير سورة الضحى إن شاء الله تعالى.

Buhârî bunu başka yerlerde de rivayet etmiştir; Müslim, Tirmizî ve Nesâî de başka tarıklardan Süfyân -ki o es-Sevrî'dir- ve Şu'be b. el-Haccâc'dan, her ikisi el-Esved b. Kays el-Abdî'den, o Cündeb b. Abdullah el-Becelî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. Bu hadis hakkındaki açıklama, inşâallahu teâlâ Duhâ Suresi tefsirinde gelecektir.

والمناسبة في ذكر هذا الحديث والذي قبله في فضائل القرآن: أن الله تعالى له برسوله عناية

Bu hadisin ve bundan öncekinin Kur'an'ın faziletleri [bölümün]de zikredilmesindeki münasebet şudur: Allah Teâlâ'nın, Resûlüne karşı [büyük] bir ihtimamı

عظيمة ومحبة شديدة، حيث جعل الوحي متتابعا عليه ولم يقطعه عنه؛ ولهذا إنما أنزل عليه القرآن مفرقا ليكون ذلك في أبلغ العناية والإكرام.

ve şiddetli bir muhabbeti vardır; zira vahyi ona ardı ardına devam ettirmiş ve ondan kesmemiştir. Bu sebeple ona Kur'an'ı azar azar indirmiştir ki bu, ihtimam ve ikramın en beliğ derecesinde olsun.

قال البخاري، ﵀: نزل القرآن بلسان قريش والعرب، قرآنا عربيا، بلسان عربي مبين، حدثنا أبو اليمان، حدثنا شعيب عن الزهري: أخبرني أنس بن مالك قال: فأمر عثمان بن عفان زيد بن ثابت وسعيد بن العاص وعبد الله بن الزبير وعبد الرحمن بن الحارث بن هشام أن ينسخوها في المصاحف، وقال لهم: إذا اختلفتم أنتم وزيد في عربية من عربية القرآن، فاكتبوها بلسان قريش، فإن القرآن نزل بلسانهم، ففعلوا .

Buhârî rahimehullâh şöyle dedi: Kur'an Kureyş ve Arapların lisanıyla, Arapça bir Kur'an olarak, apaçık bir Arap lisanıyla indi. Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb ez-Zührî'den anlattı: Bana Enes b. Mâlik bildirdi ki: Osman b. Affân, Zeyd b. Sâbit'e, Saîd b. el-Âs'a, Abdullah b. ez-Zübeyr'e ve Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm'a Kur'an'ı mushaflara istinsah etmelerini (çoğaltmalarını) emretti ve onlara şöyle dedi: “Siz ve Zeyd, Kur'an'ın Arapçasından herhangi bir şeyde ihtilaf ederseniz, onu Kureyş lisanıyla yazın; zira Kur'an onların lisanıyla inmiştir.” Onlar da böyle yaptılar .

هذا الحديث قطعة من حديث سيأتي قريبا والكلام عليه ومقصود البخاري منه ظاهر، وهو أن القرآن نزل بلغة قريش، وقريش خلاصة العرب؛ ولهذا قال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا عبد الله بن محمد بن خلاد، حدثنا يزيد، حدثنا شيبان، عن عبد الملك بن عمير، عن جابر بن سمرة، قال: سمعت عمر بن الخطاب يقول: لا يملى في مصاحفنا هذه إلا غلمان قريش أو غلمان ثقيف. وهذا إسناد صحيح . وقال أيضا: حدثنا إسماعيل بن أسد، حدثنا هوذة، حدثنا عوف، عن عبد الله بن فضالة، قال: لما أراد عمر أن يكتب الإمام أقعد له نفرا من أصحابه وقال: إذا اختلفتم في اللغة فاكتبوها بلغة مضر، فإن القرآن نزل بلغة رجل من مضر ﷺ وقد قال الله تعالى: {قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [الزمر: ٢٨]، وقال تعالى: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} [الشعراء: ١٩٢ - ١٩٥]، وقال تعالى: {وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} [النحل: ١٠٣]، وقال تعالى: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} الآية [فصلت: ٤٤]، إلى غير ذلك من الآيات الدالة على ذلك.

Bu hadis, yakında gelecek olan ve üzerinde açıklama yapılacak bir hadisin parçasıdır. Buhârî'nin bundan kastı açıktır; o da Kur'an'ın Kureyş lügatiyle inmiş olmasıdır, Kureyş ise Arapların özüdür. Nitekim Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. Hallâd anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Şeybân, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Câbir b. Semure'den anlattı; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb'ı şöyle derken işittim: “Bizim şu mushaflarımıza ancak Kureyş gençleri veya Sakîf gençleri yazdırsın (imlâ etsin).” Bu sahih bir senettir . Yine şöyle demiştir: Bize İsmâil b. Esed anlattı, bize Hevze anlattı, bize Avf, Abdullah b. Fadâle'den anlattı; o şöyle dedi: Ömer İmam Mushaf'ı yazdırmak istediğinde, ashabından bir topluluğu bunun için oturttu ve: “Lügat hususunda ihtilaf ederseniz onu Mudar lügatiyle yazın; çünkü Kur'an Mudar'dan bir adamın ﷺ lügatiyle inmiştir” dedi . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Sakınsınlar diye, pürüzsüz Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]” [Zümer: 28], yine şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} “Şüphesiz o [Kur'an], Âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu güvenilir Ruh [Cebrail], uyarıcılardan olasın diye apaçık Arapça bir dille senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ: 192-195], yine şöyle buyurmuştur: {وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Bu ise apaçık Arapça bir dildir” [Nahl: 103], yine şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı bir dille [hitap] ve bir Arap [muhatap] öyle mi?'” [Fussilet: 44] ayeti ve buna delalet eden diğer ayetler böyledir.

ثم ذكر البخاري، ﵀، حديث يعلى بن أمية أنه كان يقول: ليتني أرى رسول الله ﷺ حين ينزل عليه الوحي. فذكر الحديث الذي سأل عمن أحرم بعمرة وهو متمطخ بطيب وعليه جبة، وقال: فنظر رسول الله ﷺ ساعة ثم فجأه الوحي، فأشار عمر إلى يعلى أي: تعال، فجاء يعلى، فأدخل رأسه فإذا هو محمر الوجه يغط كذلك ساعة، ثم سرى عنه، فقال: "أين الذي سألني عن العمرة آنفا؟ " فذكر أمره بنزع الجبة وغسل الطيب.

Sonra Buhârî rahimehullâh, Ya'lâ b. Ümeyye'nin şöyle dediği hadisi zikretti: “Keşke Resûlullah'ı ﷺ kendisine vahiy indiği anda görebilseydim.” Ardından, kokuya bulanmış ve üzerinde cübbe olduğu halde umre için ihrama giren kimse hakkında soru soran kişinin hadisini zikretti ve dedi ki: Resûlullah ﷺ bir müddet baktı, sonra ansızın ona vahiy geldi. Ömer, Ya'lâ'ya 'gel' diye işaret etti. Ya'lâ geldi, başını [örtünün içine] soktu; bir de baktı ki yüzü kızarmış ve bir müddet horultu çıkarır gibi nefes alıyor. Sonra bu hal üzerinden kalktı ve: “Az önce bana umreyi soran nerede?” buyurdu. Ardından cübbeyi çıkarmasını ve kokuyu yıkamasını emrettiğini zikretti.

وهذا الحديث رواه جماعة من طرق عديدة والكلام عليه في كتاب الحج، ولا تظهر مناسبة ما بينه وبين هذه الترجمة، ولا يكاد، ولو ذكر في الترجمة التي قبلها لكان أظهر وأبين، والله أعلم.

Bu hadisi bir topluluk pek çok tarikten rivayet etmiştir. Bunun hakkındaki açıklama Hac Kitabı'nda [gelecektir]. Bu hadis ile bu bab başlığı arasındaki münasebet açık değildir, neredeyse hiç yoktur. Şayet bir önceki bab başlığında zikredilmiş olsaydı daha açık ve belirgin olurdu. En doğrusunu Allah bilir.

جمع القرآن

Kur'an'ın Cem Edilmesi (Toplanması)

قال المؤلف، ﵀ فائدة جليلة حسنة: ثبت في الصحيحين عن أنس قال: جمع القرآن على عهد النبي ﷺ أربعة، كلهم من الأنصار؛ أبي بن كعب، ومعاذ بن جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد. فقيل له: من أبو زيد؟ قال: أحد عمومتي. وفي لفظ للبخاري عن أنس قال: مات النبي ﷺ ولم يجمع القرآن غير أربعة؛ أبو الدرداء، ومعاذ بن جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد، ونحن ورثناه.

Müellif rahimehullâh dedi ki: Yüce ve güzel bir fayda: Sahîhayn'da Enes'ten rivayetle sabit olmuştur ki o şöyle demiştir: Nebî ﷺ döneminde Kur'an'ı dört kişi cem etti (ezberleyip topladı), hepsi de Ensâr'dandır: Übey b. Ka'b, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd. Kendisine: “Ebû Zeyd kimdir?” denilince: “Amcalarımdan biridir” dedi. Buhârî'nin bir lafzında Enes'ten şöyle rivayet edilmiştir: “Nebî ﷺ vefat ettiğinde Kur'an'ı dört kişiden başkası cem etmemişti: Ebü'd-Derdâ, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd; biz de ona vâris olduk.”

قلت: أبو زيد هذا ليس بمشهور؛ لأنه مات قديما، وقد ذكروه في أهل بدر، وقال بعضهم: سعيد بن عبيد. ومعنى قول أنس: "ولم يجمع القرآن". يعني من الأنصار سوى هؤلاء، وإلا فمن المهاجرين جماعة كانوا يجمعون القرآن كالصديق، وابن مسعود، وسالم مولى أبي حذيفة وغيرهم.

Ben derim ki: Bu Ebû Zeyd pek meşhur değildir; çünkü erken vefat etmiştir. Onu Bedir ehlinden saymışlardır. Bazıları da onun Saîd b. Ubeyd olduğunu söylemiştir. Enes'in: “Kur'an'ı cem etmemişti” sözünün manası; yani Ensâr'dan bu sayılanların dışındakilerdir. Yoksa Muhâcirlerden es-Sıddîk (Ebû Bekir), İbn Mes'ûd, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim ve başkaları gibi Kur'an'ı cem eden bir topluluk vardı.

قال الشيخ أبو الحسن الأشعري، ﵀: قد علم بالاضطرار أن رسول الله ﷺ قدم أبا بكر في مرض الموت ليصلي بالناس، وقد ثبت في الخبر المتواتر " أن رسول الله ﷺ قال: "ليؤم القوم أقرؤهم" فلو لم يكن الصديق أقرأ القوم لما قدمه عليهم. نقله أبو بكر بن زنجويه في كتاب فضائل الصديق عن الأشعري.

Şeyh Ebü'l-Hasen el-Eş'arî rahimehullâh şöyle demiştir: Resûlullah'ın ﷺ ölüm hastalığında insanlara namaz kıldırması için Ebû Bekir'i öne geçirdiği zorunlu olarak (zarûreten) bilinmektedir. Mütevâtir haberde de: “Resûlullah ﷺ: 'Topluluğa, onların [Allah'ın Kitabı'nı] en iyi okuyanı imam olsun' buyurmuştur” hükmü sabittir. Şayet es-Sıddîk topluluğun en iyi okuyanı olmasaydı, onu onların önüne geçirmezdi. Bunu Ebû Bekr b. Zenceveyh, Fedâilü's-Sıddîk adlı kitabında Eş'arî'den nakletmiştir.

وحكى القرطبي في أوائل تفسيره عن القاضي أبي بكر الباقلاني أنه قال -بعد ذكره حديث أنس بن مالك هذا-: فقد ثبت بالطرق المتواترة أنه جمع القرآن عثمان، وعلي، وتميم الداري، وعبادة بن الصامت، وعبد الله بن عمرو بن العاص. فقول أنس: "لم يجمعه غير أربعة" يحتمل لم يأخذه تلقيا من فِي رسول الله ﷺ غير هؤلاء الأربعة، وأن بعضهم تلقى بعضه عن بعض. قال: وقد تظاهرت الروايات بأن الأئمة الأربعة جمعوا القرآن على عهد النبي ﷺ لأجل سبقهم إلى الإسلام، وإعظام الرسول لهم .

Kurtubî, tefsirinin başlarında Kâdî Ebû Bekr el-Bâkıllânî'den, Enes b. Mâlik'in bu hadisini zikrettikten sonra şöyle dediğini nakletmiştir: Mütevâtir yollarla sabit olmuştur ki Kur'an'ı Osman, Ali, Temîm ed-Dârî, Ubâde b. es-Sâmit ve Abdullah b. Amr b. el-Âs da cem etmiştir. Enes'in: “Onu dört kişiden başkası cem etmedi” sözü; bu dört kişi dışında doğrudan Resûlullah'ın ﷺ ağzından bizzat işiterek almadığı, diğerlerinin ise bazısını bazısından aldığı anlamına gelebilir. Dedi ki: Dört halifenin İslâm'daki öncelikleri ve Resûlullah'ın onlara verdiği büyük değer sebebiyle Nebî ﷺ döneminde Kur'an'ı cem ettiklerine dair rivayetler birbirini desteklemektedir .

قال القرطبي: لم يذكر القاضي ابن مسعود وسالما مولى أبي حذيفة، وهما ممن جمع القرآن . [نقلت هذه من على ظهر الجزء الأول من أجزاء المؤلف] . أ. هـ.

Kurtubî dedi ki: Kâdı; İbn Mes'ûd'u ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'i zikretmemiştir, oysa bu ikisi de Kur'an'ı cem edenlerdendir . [Bu not müellifin cüzlerinden birinci cüzün sırtından nakledilmiştir] . İntihâ (Burada bitti).

حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا إبراهيم بن سعد، حدثنا ابن شهاب، عن عبيد بن السباق، أن زيد بن ثابت قال: أرسل إلىّ أبو بكر -مقتل أهل اليمامة-فإذا عمر بن الخطاب عنده، فقال أبو بكر: إن عمر بن الخطاب أتاني، فقال: إن القتل قد استَحَرَّ بقُرَّاء القرآن، وإني أخشى أن يستحر القتل بالقراء في المواطن فيذهب كثير من القرآن، وإني أرى أن تأمر بجمع القرآن. فقلت لعمر: كيف نفعل شيئا لم يفعله رسول الله ﷺ؟ قال عمر: هذا والله خير، فلم يزل عمر يراجعني حتى شرح الله صدري لذلك ورأيت في ذلك الذي رأى عمر. قال زيد: قال أبو بكر: إنك رجل شاب عاقل لا نتهمك، وقد

Mûsâ b. İsmâîl bize rivayet etti, İbrâhîm b. Sa'd bize rivayet etti, İbn Şihâb bize Ubeyd b. es-Sebbâk'tan rivayet etti ki Zeyd b. Sâbit şöyle dedi: Yemâme ehlinin katledilmesi [sırasında/ardından] Ebû Bekir bana haber gönderdi; bir de vardım ki Ömer b. el-Hattâb onun yanındaydı. Ebû Bekir şöyle dedi: “Ömer b. el-Hattâb bana gelip: «Kur'an kurrâsı arasında ölüm şiddetlendi; ben muhtelif savaş meydanlarında kurrâ arasında ölümün şiddetlenmesinden ve böylece Kur'an'dan pek çoğunun zayi olup gitmesinden korkuyorum. Doğrusu ben Kur'an'ın toplanmasını emretmeni uygun görüyorum» dedi. Ben de Ömer'e: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yapmadığı bir şeyi nasıl yaparız?» dedim. Ömer: «Vallahi bu hayırlıdır» dedi. Ömer bu konuda bana tekrar tekrar müracaat etmeyi sürdürdü; nihayet Allah bu iş için benim de göğsümü açtı ve ben de bu hususta Ömer'in gördüğü doğruyu gördüm.” Zeyd dedi ki: Ebû Bekir [bana] şöyle dedi: “Şüphesiz sen genç ve akıllı bir adamsın, senin hakkında hiçbir ithamda bulunmayız (sana tam güveniriz); nitekim...

كنت تكتب الوحي لرسول الله ﷺ، فتتبع القرآن فاجمعه، فوالله لو كلفوني نقل جبل من الجبال ما كان أثقل عليّ مما أمرني به من جمع القرآن. قلت: كيف تفعلون شيئا لم يفعله رسول الله ﷺ؟ قال: هو والله خير. فلم يزل أبو بكر يراجعني حتى شرح الله صدري للذي شرح له صدر أبي بكر وعمر، ﵄. فتتبعت القرآن أجمعه من العُسُب واللِّخَاف وصدور الرجال، ووجدت آخر سورة التوبة مع أبي خزيمة الأنصاري لم أجدها مع غيره: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ} [التوبة: ١٢٨] حتى خاتمة براءة، فكانت الصحف عند أبي بكر حتى توفاه الله، ثم عند عمر حياته، ثم عند حفصة بنت عمر، ﵃ .

sen Resûlullah ﷺ için vahiy yazıyordun. Kur'an'ı araştır ve onu topla!” Vallahi bana dağlardan bir dağı taşımayı teklif etselerdi, bana emrettiği Kur'an'ı toplama işinden daha ağır gelmezdi. Ben: “Resûlullah'ın ﷺ yapmadığı bir şeyi siz nasıl yaparsınız?” dedim. [Ebû Bekir]: “Vallahi bu hayırlıdır” dedi. Nihayet Allah, Ebû Bekir ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ göğsünü açtığı şeye benim de göğsümü açana kadar Ebû Bekir bana ısrarla müracaat etmeyi sürdürdü. Bunun üzerine Kur'an'ı araştırmaya koyuldum; onu hurma dallarından (useb), düz taşlardan (lihâf) ve insanların göğüslerinden (ezberlerinden) topladım. Tevbe Suresi'nin sonunu Ebû Huzeyme el-Ensârî'nin yanında buldum, onu ondan başkasında [yazılı olarak] bulamadım: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ} “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki...” [Tevbe: 128] ayetinden Berâe'nin (Tevbe Suresi'nin) sonuna kadar. Bu sahifeler, Allah onu vefat ettirene kadar Ebû Bekir'in yanında kaldı, sonra hayatı boyunca Ömer'in yanında, sonra da Ömer'in kızı Hafsa'nın radıyallâhu anhâ yanında kaldı .

وقد روى البخاري هذا [الحديث] في غير موضع من كتابه، ورواه الإمام أحمد والترمذي والنسائي من طرق عن الزهري به .

Buhârî bu [hadisi] kitabının birçok yerinde rivayet etmiştir; İmam Ahmed, Tirmizî ve Nesâî de Zührî'den gelen tarıklardan bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وهذا من أحسن وأجل وأعظم ما فعله الصديق، ﵁، فإنه أقامه الله بعد النبي ﷺ مقاما لا ينبغي لأحد بعده، قاتل الأعداء من مانعي الزكاة، والمرتدين، والفرس والروم، ونفذ الجيوش، وبعث البعوث والسرايا، ورد الأمر إلى نصابه بعد الخوف من تفرقه وذهابه، وجمع القرآن العظيم من أماكنه المتفرقة حتى تمكن القارئ من حفظه كله، وكان هذا من سر قوله تعالى: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [الحجر: ٩] فجمع الصديق الخير وكف الشرور، ﵁ وأرضاه. ولهذا روى غير واحد من الأئمة منهم وَكِيع وابن زيد وقبيصة عن سفيان الثوري عن إسماعيل بن عبد الرحمن السدي الكبير عن عبد خير، عن علي بن أبي طالب، ﵁، أنه قال: أعظم الناس أجرا في المصاحف أبو بكر، إن أبا بكر كان أول من جمع القرآن بين اللوحين . إسناده صحيح.

Bu, es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh yaptığı en güzel, en yüce ve en büyük işlerdendir. Zira Allah onu Nebî'den ﷺ sonra kendisinden sonraki hiç kimseye nasip olmayacak bir makama yerleştirdi. Zekât vermeyenler, dinden dönenler (mürtedler), Farslar ve Rumlar gibi düşmanlarla savaştı; orduları sevk etti, birlikleri ve seriyyeleri gönderdi; işi parçalanıp yok olma korkusundan sonra aslına döndürdü ve Yüce Kur'an'ı dağınık yerlerinden topladı, öyle ki okuyucu onun tamamını hıfzedebilir hale geldi. Bu da Allah Teâlâ'nın şu sözünün sırrından idi: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onu koruyacak olan da kesinlikle biziz” [Hicr: 9]. Böylece es-Sıddîk hayrı topladı ve şerleri defetti, radıyallâhu anh ve erdâh. Bu sebeple Vekî', İbn Zeyd ve Kabîsa gibi birden çok imam, Süfyân es-Sevrî'den, o İsmâil b. Abdurrahman es-Süddî el-Kebîr'den, o Abd Hayr'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Mushaflar hususunda ecri en büyük olan insan Ebû Bekir'dir; şüphesiz Ebû Bekir, Kur'an'ı iki kapak arasında toplayan ilk kimsedir” . Senedi sahihtir.

وقال أبو بكر بن أبي داود في كتاب المصاحف: حدثنا هارون بن إسحاق، حدثنا عبدة، عن هشام، عن أبيه، أن أبا بكر هو الذي جمع القرآن بعد النبي ﷺ، يقول: ختمه. صحيح أيضا. وكان عمر بن الخطاب، ﵁، هو الذي تنبه لذلك لما استحر القتل بالقراء، أي اشتد القتل وكثر في قراء القرآن يوم اليمامة، يعني: يوم اليمامة، يعني يوم قتال مسيلمة الكذاب وأصحابه ومن بني حنيفة بأرض اليمامة في حديقة الموت، وذلك أن مسيلمة التف معه من المرتدين قريب من مائة ألف، فجهز الصديق لقتاله خالد بن الوليد في قريب من ثلاثة عشر ألفًا، فالتقوا معهم فانكشف الجيش الإسلامي لكثرة من فيه من الأعراب، فنادى القراء من كبار الصحابة: يا خالد، يقولون: ميزنا من هؤلاء الأعراب فتميزوا منهم، وانفردوا، فكانوا قريبا من ثلاثة آلاف، ثم صدقوا الحملة، وقاتلوا قتالا شديدا، وجعلوا يتنادون: يا أصحاب سورة البقرة، فلم يزل ذلك دأبهم حتى فتح الله

Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd, Kitâbü’l-Mesâhif’te şöyle demiştir: Bize Hârûn b. İshâk anlattı, bize Abde, Hişâm’dan, o babasından anlattı ki: Nebî’den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra Kur’an’ı toplayan kişi Ebû Bekir’dir; [ravî] der ki: [Yani] onu hatmetti (tamamladı). Bu da sahihtir. Kur’an kârîlerinde ölüm şiddetlenince buna dikkat çeken Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh idi. Yani Yemâme gününde Kur’an kârîleri arasında ölüm şiddetlenip çoğalınca; yani Yemâme günü, yani Yemâme topraklarındaki Hadîkatü’l-Mevt’te (Ölüm Bahçesi) yalancı Müseyleme ve adamları ile Benî Hanîfe’ye karşı yapılan savaş günü. Şöyle ki, Müseyleme’nin etrafında dinden dönenlerden (mürtedlerden) yaklaşık yüz bin kişi toplanmıştı. es-Sıddîk onunla savaşması için Hâlid b. Velîd’i yaklaşık on üç bin kişiyle hazırlayıp gönderdi. Onlarla karşılaştılar, fakat içindeki bedevilerin çokluğundan ötürü İslâm ordusu bozuldu. Bunun üzerine sahabenin ileri gelenlerinden olan kârîler: “Ey Hâlid!” diye seslendiler. “Bizi şu bedevilerden ayır” diyorlardı. Onlardan ayrıldılar ve tek bir saf oldular; yaklaşık üç bin kişiydiler. Sonra hücumlarında sebat gösterdiler, çetin bir şekilde savaştılar ve: “Ey Bakara Sûresi ashabı!” diye birbirlerine seslenmeye başladılar. Allah fetih ihsan edene kadar bu durumları devam etti...

عليهم ووَلَّى جيش الكفار فارا، وأتبعتهم السيوف المسلمة في [أقنيتهم] قتلا وأسرا، وقتل الله مسيلمة، وفرق شمل أصحابه، ثم رجعوا إلى الإسلام، ولكن قتل من القراء يومئذ قريب من خمسمائة، ﵃، فلهذا أشار عمر على الصِّديق بأن يجمع القرآن؛ لئلا يذهب منه شيء بسبب موت من يكون يحفظه من الصحابة بعد ذلك في مواطن القتال، فإذا كتب وحفظ صار ذلك محفوظا فلا فرق بين حياة من بلغه أو موته، فراجعه الصديق قليلا ليثبت في الأمر، ثم وافقه، وكذلك راجعهما زيد بن ثابت في ذلك ثم صارا إلى ما رأياه، ﵃ أجمعين، وهذا المقام من أعظم فضائل زيد بن ثابت الأنصاري؛ ولهذا قال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا عبد الله بن محمد بن خَلاد، حدثنا يزيد، حدثنا مبارك بن فضالة، عن الحسن؛ أن عمر بن الخطاب سأل عن آية من كتاب الله فقيل: كانت مع فلان فقتل يوم اليمامة، فقال: إنا لله، فأمر بالقرآن فجمع فكان أول من جمعه في المصحف .

bu onların âdeti olarak devam etti; nihayet kâfirlerin ordusu arkasını dönüp kaçtı. Müslümanların kılıçları onları [sığınaklarında] öldürerek ve esir alarak takip etti. Allah Müseyleme'yi helak etti, adamlarının birliğini dağıttı, sonra onlar tekrar İslâm'a döndüler. Ancak o gün kârîlerden yaklaşık beş yüz kişi öldürüldü, radıyallâhu anhüm. İşte bu sebeple Ömer, es-Sıddîk'a Kur'an'ı toplamasını işaret etti; ta ki bundan sonraki savaş meydanlarında sahâbeden onu ezberlemiş olan kimselerin ölümü sebebiyle Kur'an'dan hiçbir şey kaybolup gitmesin. O yazılıp muhafaza edilince korunmuş olur ve artık ona ulaşan kimsenin yaşaması veya ölmesi arasında bir fark kalmaz. es-Sıddîk meselede iyice emin olmak için onunla biraz müzakere etti, sonra onunla aynı görüşe vardı. Aynı şekilde Zeyd b. Sâbit de bu hususta ikisiyle müzakere etti, sonra ikisinin gördüğü görüşe vardı, radıyallâhu anhüm ecmaîn. Bu makam Zeyd b. Sâbit el-Ensârî'nin en büyük faziletlerindendir. Bu sebeple Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd şöyle dedi: Bize Abdullah b. Muhammed b. Hallâd anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Mübârek b. Fadâle, Hasen'den anlattı ki: Ömer b. el-Hattâb Allah'ın Kitabı'ndan bir ayeti sordu. “O falandaydı, o da Yemâme günü öldürüldü” denildi. Bunun üzerine: “İnnâ lillâh” dedi ve Kur'an'ın [toplanmasını] emretti; böylece toplandı ve o, Kur'an'ı Mushaf'ta toplayan ilk kişi oldu .

هذا منقطع، فإن الحسن لم يدرك عمر، ومعناه: أشار بجمعه فجمع؛ ولهذا كان مهيمنا على حفظه وجمعه كما رواه ابن أبي داود حيث قال: حدثنا أبو الطاهر حدثنا ابن وهب، حدثنا عمر بن طلحة الليثي، عن محمد بن عمرو بن علقمة، عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب، أن عمر لما جمع القرآن كان لا يقبل من أحد شيئا حتى يشهد شاهدان .

Bu rivayet munkatıdır; zira Hasen, Ömer'e yetişmemiştir. Bunun manası şudur: Toplanmasını işaret etti ve o da toplandı; bu sebeple İbn Ebî Dâvûd'un rivayet ettiği gibi onun hıfzı ve toplanması üzerinde gözeticiydi. Şöyle ki: Bize Ebü't-Tâhir anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bize Ömer b. Talha el-Leysî, Muhammed b. Amr b. Alkame'den, o Yahyâ b. Abdurrahman b. Hâtıb'dan anlattı ki: Ömer Kur'an'ı topladığı zaman, iki şahit tanıklık etmedikçe kimseden hiçbir şeyi kabul etmezdi .

وذلك عن أمر الصديق له في ذلك، كما قال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا أبو الطاهر، حدثنا ابن وهب، أخبرني ابن أبي الزناد، عن هشام بن عروة، عن أبيه قال: لما استحر القتل بالقراء يومئذ فرق أبو بكر، ﵁، أن يضيع، فقال لعمر بن الخطاب ولزيد بن ثابت: فمن جاءكما بشاهدين على شيء من كتاب الله فاكتباه . منقطع حسن.

Bu da es-Sıddîk'ın ona bu konudaki emriyledir. Nitekim Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd şöyle demiştir: Bize Ebü't-Tâhir anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana İbn Ebî'z-Zinâd, Hişâm b. Urve'den, o babasından bildirdi ki: O gün kârîler arasında ölüm şiddetlenince Ebû Bekir radıyallâhu anh [Kur'an'ın] zayi olmasından korktu ve Ömer b. el-Hattâb ile Zeyd b. Sâbit'e: “Size kim Allah'ın Kitabı'ndan bir şey hakkında iki şahitle gelirse onu yazın” dedi . Munkatı', hasendir.

ولهذا قال زيد بن ثابت: وجدت آخر سورة التوبة، يعني قوله تعالى: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} إلى آخر الآيتين [التوبة: ١٢٨، ١٢٩]، مع أبي خزيمة الأنصاري، وفي رواية: مع خزيمة بن ثابت الذي جعل رسول الله ﷺ شهادته بشهادتين لم أجدها مع غيره فكتبوها عنه لأنه جعل رسول الله ﷺ شهادته بشهادتين في قصة الفرس التي ابتاعها رسول الله ﷺ من الأعرابي، فأنكر الأعرابي البيع، فشهد خزيمة هذا بتصديق رسول الله ﷺ، فأمضى شهادته وقبض الفرس من الأعرابي. والحديث رواه أهل السنن وهو مشهور، وروى أبو جعفر الرازي عن الربيع عن أبي العالية أن أبيّ بن كعب أملاها عليهم مع خزيمة بن ثابت .

Bu sebeple Zeyd b. Sâbit: “Tevbe Suresi'nin sonunu -yani Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} “Andolsun, size içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki...” ayetinden her iki ayetin sonuna kadar olan kısmı [Tevbe: 128, 129]- Ebû Huzeyme el-Ensârî'nin yanında buldum; bir rivayette ise: Resûlullah'ın ﷺ şehadetini iki şehadet yerine saydığı Huzeyme b. Sâbit'in yanında buldum, onu ondan başkasında bulamadım” demiştir. Ondan yazdılar; çünkü Resûlullah ﷺ, Resûlullah'ın ﷺ bir bedeviden satın aldığı at kıssasında onun şahitliğini iki şahitlik yerine saymıştı. Bedevi satışı inkâr edince bu Huzeyme, Resûlullah'ı ﷺ tasdik ederek şahitlikte bulunmuş, Resûlullah da onun şahitliğini geçerli kılıp atı bedeviden teslim almıştı. Hadisi Sünen ehli rivayet etmiştir ve meşhurdur. Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den rivayet etti ki: Übey b. Ka'b bunu Huzeyme b. Sâbit ile birlikte onlara yazdırmıştır .

وقد روى ابن وهب عن عمرو بن طلحة الليثي، عن محمد بن عمرو بن علقمة، عن يحيى

İbn Vehb; Amr b. Talha el-Leysî'den, o Muhammed b. Amr b. Alkame'den, o da Yahyâ

ابن عبد الرحمن بن حاطب؛ أن عثمان شهد بذلك أيضًا .

b. Abdurrahman b. Hâtıb'dan rivayet etmiştir ki: Osman da buna şahitlik etmiştir .

وأما قول زيد [بن ثابت] "فتتبعت القرآن أجمعه من العُسُب واللِّخاف وصدور الرجال" وفي رواية: "من العسب والرِّقَاع والأضلاع، وفي رواية: "من الأكتاف والأقتاب وصدور الرجال".

Zeyd [b. Sâbit]'in : “Kur'an'ı hurma dallarından (useb), düz taşlardan (lihâf) ve insanların göğüslerinden (ezberlerinden) toplamaya koyuldum” sözüne gelince; bir rivayette: “hurma dallarından, deri parçalarından (rikâ') ve kürek kemiklerinden (adlâ')”, diğer bir rivayette ise: “kürek kemiklerinden (ektâf), semer tahtalarından (aktâb) ve insanların göğüslerinden” şeklindedir.

أما العُسُب فجمع عسيب. قال أبو النصر إسماعيل بن حماد الجوهري: وهو من السعف فويق الكَرَب لم ينبت عليه الخوص، وما نبت عليه الخوص فهو السعف.

Useb (العُسُb) kelimesine gelince; usayb (عسيب) kelimesinin çoğuludur. Ebü'n-Nasr İsmâil b. Hammâd el-Cevherî şöyle demiştir: “O, hurma dalının dip kısmının (kereb) hemen üstünde yaprak bitmemiş olan yeridir; üzerinde yaprak bitmiş olan kısma ise se'af denir.”

واللِّخاف: جمع لَخْفَة وهي القطعة من الحجارة مستدقة، كانوا يكتبون عليها وعلى العسب وغير ذلك، مما يمكنهم الكتابة عليه مما يناسب ما يسمعونه من القرآن من رسول الله ﷺ.

Lihâf (اللِّخَاف) ise; lahfe (لَخْفَة) kelimesinin çoğuludur ve ince, yassı taş parçası demektir. Resûlullah'tan ﷺ işittikleri Kur'an'ı yazmaya uygun düşecek şekilde yazabilmelerine imkân tanıyan bu taşların, hurma dallarının ve diğer şeylerin üzerine yazarlardı.

ومنهم من لم يكن يحسن الكتابة أو يثق بحفظه، فكان يحفظه، فتلقاه زيد بن ثابت من هذا من عسيبه، ومن هذا من لخافه، ومن صدر هذا، أي من حفظه، وكانوا أحرص شيء على أداء الأمانات وهذا من أعظم الأمانة؛ لأن رسول الله ﷺ أودعهم ذلك ليبلغوه إلى من بعده كما قال [الله] تعالى: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} [المائدة: ٦٧]، ففعل، صلوات الله وسلامه عليه، ما أمر به؛ ولهذا سألهم في حجة الوداع يوم عرفة على رؤوس الأشهاد، والصحابة أوفر ما كانوا مجتمعين، فقال: "إنكم مسؤولون عني فما أنتم قائلون ؟ ". فقالوا: نشهد أنك قد بَلَّغت وأدَّيت ونصحت، فجعل يشير بأصبعه إلى السماء، وينكبها عليهم ويقول: "اللهم اشهد، اللهم اشهد، اللهم اشهد". رواه مسلم عن جابر . وقد أمر أمته أن يبلغ الشاهد الغائب وقال: "بَلِّغوا عني ولو آية" يعني: ولو لم يكن مع أحدكم سوى آية واحدة فليؤدها إلى من وراءه، فبلَّغوا عنه ما أمرهم به، فأدوا القرآن قرآنا، والسنة سنة، لم يلبسوا هذا بهذا؛ ولهذا قال ﵊: "من كتب عني سوى القرآن فليمحه" أي: لئلا يختلط بالقرآن، وليس معناه: ألا يحفظوا السنة ويرووها، والله أعلم.

Onlardan bazısı yazmayı iyi bilmez veya ezberine güvenir de sadece ezberlerdi. Zeyd b. Sâbit de [Kur'an'ı] bundan hurma dalından, şundan yassı taşından, diğerinden de göğsünden yani ezberinden aldı. Onlar emanetleri eda etmeye son derece hırslı idiler ve bu da emanetin en büyüğü idi; zira Resûlullah ﷺ, [Allah] Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [Mâide: 67] buyurduğu gibi, kendisinden sonrakilere tebliğ etmeleri için bunu onlara emanet etmişti. Salât ve selâm onun üzerine olsun, emrolunduğu şeyi yaptı; bu sebeple Veda Haccı'nda Arefe günü, şahitlerin huzurunda ve sahâbenin en kalabalık toplandığı bir anda onlara sorup: “Şüphesiz siz benden sorulacaksınız, o halde ne diyeceksiniz ?” buyurdu. Onlar da: “Tebliğ ettiğine, [emaneti] eda ettiğine ve nasihatte bulunduğuna şahitlik ederiz” dediler. Parmağını semaya doğru kaldırıp insanlara çevirerek: “Allahım şahit ol, Allahım şahit ol, Allahım şahit ol!” buyurmaya başladı. Bunu Müslim Câbir'den rivayet etmiştir . Ümmetine, hazır olanın gıyabında olana tebliğ etmesini emretmiş ve: “Benden bir ayet dahi olsa tebliğ ediniz” buyurmuştur; yani birinizin yanında tek bir ayetten başkası olmasa bile onu arkasındakilere ulaştırsın. Onlar da ne emrettiyse ondan tebliğ ettiler; Kur'an'ı Kur'an olarak, sünneti de sünnet olarak eda ettiler, bunu buna karıştırmadılar. Bu sebeple aleyhisselâm: “Benden Kur'an dışında bir şey yazmış olan onu silsin” buyurmuştur; yani Kur'an'a karışmasın diye. Yoksa bunun manası sünneti ezberleyip rivayet etmesinler demek değildir; en doğrusunu Allah bilir.

فلهذا نعلم بالضرورة أنه لم يبق من القرآن مما أداه الرسول ﷺ إليهم إلا وقد بلغوه إلينا، ولله الحمد والمنة، فكان الذي فعله الشيخان أبو بكر وعمر، ﵄، من أكبر المصالح الدينية وأعظمها، من حفظهما كتاب الله في الصحف؛ لئلا يذهب منه شيء بموت من تلقاه عن رسول الله ﷺ، ثم كانت تلك الصحف عند الصديق أيام حياته، ثم أخذها عمر بعده محروسة معظمة مكرمة، فلما مات كانت عند حفصة أم المؤمنين، ﵂، حتى أخذها منها أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، كما سنذكره إن شاء الله تعالى.

İşte bu sebeple zorunlu olarak (zarûreten) biliriz ki, Resûlullah'ın ﷺ onlara eda ettiği Kur'an'dan hiçbir şey kalmaksızın hepsi bize tebliğ edilmiştir; hamd ve minnet Allah'a mahsustur. İki Şeyh Ebû Bekir ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ yaptığı şey; Resûlullah'tan ﷺ onu alan kimsenin ölümüyle Kur'an'dan bir şey kaybolup gitmesin diye Allah'ın Kitabı'nı sahifelerde koruma altına almaları bakımından dinî maslahatların en büyük ve en yücelerinden biri olmuştur. Sonra bu sahifeler hayatı boyunca es-Sıddîk'ın yanında kaldı; sonra ondan sonra Ömer onu korunmuş, tazim edilmiş ve ikram edilmiş olarak aldı. Vefat edince de, inşâallahu teâlâ zikredeceğimiz üzere Müminlerin Emîri Osman b. Affân radıyallâhu anh ondan alıncaya kadar Müminlerin Annesi Hafsa'nın radıyallâhu anhâ yanında kaldı.

قال البخاري، ﵀: حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا إبراهيم، حدثنا ابن شهاب، عن

Buhârî rahimehullâh şöyle dedi: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize İbrâhîm anlattı, bize İbn Şihâb anlattı, o da...

أنس بن مالك، حدثه أن حذيفة بن اليمان قدم على عثمان بن عفان ﵄ وكان يغازي أهل الشام في فتح أرمينية وأذربيجان مع أهل العراق، فأفزع حذيفة اختلافهم في القراءة. فقال حذيفة لعثمان: يا أمير المؤمنين، أدرك هذه الأمة قبل أن يختلفوا في الكتاب اختلاف اليهود والنصارى. فأرسل عثمان إلى حفصة أن أرسلى إلينا بالصحف ننسخها في المصاحف ثم نردها إليك، فأرسلت بها حفصة إلى عثمان، فأمر زيد بن ثابت وعبد الله بن الزبير وسعيد بن العاص وعبد الرحمن بن الحارث بن هشام فنسخوها في المصاحف، وقال عثمان للرهط القرشيين الثلاثة: إذا اختلفتم أنتم وزيد بن ثابت في شيء من القرآن فاكتبوه بلسان قريش، فإنما أنزل بلسانهم. ففعلوا، حتى إذا نسخوا الصحف في المصاحف رد عثمان الصحف إلى حفصة وأرسل إلى كل أفق بمصحف مما نسخوا، وأمر بما سواه من القرآن في محل صحيفة أو مصحف أن يحرق. قال ابن شهاب الزهري: فأخبرني خارجة بن زيد بن ثابت: سمع زيد بن ثابت قال: فقدت آية من الأحزاب حين نسخنا المصحف قد كنت أسمع رسول الله ﷺ يقرأ بها، التمسناها فوجدناها مع خزيمة بن ثابت الأنصاري: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} [الأحزاب: ٢٣]، فألحقناها في سورتها في المصحف .

Enes b. Mâlik'ten anlattı; o ona haber verdi ki: Huzeyfe b. el-Yemân, Osman b. Affân'ın radıyallâhu anhümâ yanına geldi. Kendisi Ermeniyye ve Azerbaycan'ın fethinde Irak ehli ile birlikte Şam ehline karşı gazada bulunuyordu. Kıraat hususundaki ihtilafları Huzeyfe'yi dehşete düşürdü. Bunun üzerine Huzeyfe Osman'a: “Ey Müminlerin Emîri! Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi bu ümmet de Kitap hususunda ihtilaf etmeden önce onların imdadına yetiş!” dedi. Bunun üzerine Osman, Hafsa'ya: “Sahifeleri bize gönder, onları mushaflara istinsah edelim (çoğaltalım), sonra sana geri verelim” diye haber gönderdi. Hafsa da onları Osman'a gönderdi. Osman; Zeyd b. Sâbit'e, Abdullah b. ez-Zübeyr'e, Saîd b. el-Âs'a ve Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm'a emretti, onlar da sahifeleri mushaflara istinsah ettiler. Osman üç Kureyşli zâta: “Siz ve Zeyd b. Sâbit Kur'an'dan bir şeyde ihtilaf ederseniz, onu Kureyş lisanıyla yazın; zira o ancak onların lisanıyla inmiştir” dedi. Onlar da böyle yaptılar. Nihayet sahifeleri mushaflara istinsah ettiklerinde Osman sahifeleri Hafsa'ya geri verdi ve istinsah ettikleri mushaflardan her bir ufka (bölgeye) bir mushaf gönderdi; bunun dışında kalan her bir sayfadaki veya mushaftaki Kur'an'ın ise yakılmasını emretti. İbn Şihâb ez-Zührî dedi ki: Bana Hârice b. Zeyd b. Sâbit bildirdi, Zeyd b. Sâbit'i şöyle derken işitmiş: “Mushafı istinsah ettiğimiz sırada Ahzâb Suresi'nden, Resûlullah'ın ﷺ okuduğunu işitmiş olduğum bir ayeti kaybettim (bulamadım). Onu araştırdık ve Huzeyme b. Sâbit el-Ensârî'nin yanında bulduk: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” [Ahzâb: 23]. Onu mushaftaki suresine ekledik” .

وهذا -أيضا-من أكبر مناقب أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، فإن الشيخين سبقاه إلى حفظ القرآن أن يذهب منه شيء وهو جمع الناس على قراءة واحدة؛ لئلا يختلفوا في القرآن، ووافقه على ذلك جميع الصحابة، وإنما روي عن عبد الله بن مسعود شيء من التغضب بسبب أنه لم يكن ممن كتب المصاحف وأمر أصحابه بغل مصاحفهم لما أمر عثمان بحرقه ماعدا المصحف الإمام، ثم رجع ابن مسعود إلى الوفاق حتى قال علي بن أبي طالب، ﵁: لو لم يفعل ذلك عثمان لفعلته أنا. فاتفق الأئمة أبو بكر وعمر وعثمان وعلي، ﵃، على أن ذلك من مصالح الدين، وهم الخلفاء الذين قال رسول الله ﷺ: " عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين من بعدي " . وكان السبب في هذا حذيفة بن اليمان، ﵁ لما كان غازيا في فتح أرمينية وأذربيجان، وكان قد اجتمع هناك أهل الشام والعراق وجعل حذيفة يسمع منهم قراءات على حروف شتى، ورأى منهم اختلافا وافتراقا، فلما رجع إلى عثمان أعلمه وقال لعثمان: أدرك هذه الأمة قبل أن يختلفوا في الكتاب اختلاف اليهود والنصارى.

Bu da Müminlerin Emîri Osman b. Affân'ın radıyallâhu anh en büyük menkıbelerindendir. Zira iki Şeyh, Kur'an'dan bir şey kaybolup gitmesin diye onu muhafaza etmede onun önüne geçmişlerdi; Osman ise Kur'an hakkında ihtilafa düşmesinler diye insanları tek bir kıraat üzerinde topladı. Bütün sahâbîler de bu konuda ona muvafakat etti. Yalnızca Abdullah b. Mes'ûd'dan, mushafları yazanlar arasında bulunmaması sebebiyle bir parça öfkelenme ve Osman İmam Mushaf dışındakilerin yakılmasını emrettiğinde kendi mushafını gizlemelerini ashabına emretmesi rivayet edilmiştir; sonra İbn Mes'ûd da ittifaka geri dönmüştür. Hatta Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: “Bunu Osman yapmasaydı, muhakkak ben yapardım” demiştir. Böylece imamlar Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali radıyallâhu anhüm bunun dinin maslahatlarından olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; onlar Resûlullah'ın ﷺ haklarında: “Benim sünnetime ve benden sonraki Hulefâ-yi Râşidîn'in sünnetine sarılınız” buyurduğu halifelerdir. Buna sebep olan kişi ise Huzeyfe b. el-Yemân radıyallâhu anh idi; zira Ermeniyye ve Azerbaycan'ın fethinde gaza yaparken orada Şam ve Irak ehli toplanmıştı ve Huzeyfe onlardan çeşitli harfler (kıraatler) üzere okuyuşlar işitmeye başladı; aralarında ihtilaf ve ayrılık gördü. Osman'ın yanına dönünce durumu ona haber verdi ve Osman'a: “Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi bu ümmet de Kitap hususunda ihtilaf etmeden önce onların imdadına yetiş!” dedi.

وذلك أن اليهود والنصارى مختلفون فيما بأيديهم من الكتب، فاليهود بأيديهم نسخة من التوراة، والسامرة يخالفونهم في ألفاظ كثيرة ومعان أيضا، وليس في توراة السامرة حرف الهمزة ولا حرف الياء، والنصارى -أيضا-بأيديهم توراة يسمونها العتيقة وهي مخالفة لنسختي اليهود والسامرة، وأما

Bunun sebebi şudur: Yahudiler ve Hristiyanlar ellerindeki kitaplar hususunda ihtilaf halindedirler. Zira Yahudilerin elinde Tevrat'tan bir nüsha vardır; Sâmirîler ise pek çok lafızda ve aynı şekilde manalarda da onlara muhalefet etmektedirler. Sâmirîlerin Tevrat'ında hemze harfi de yâ harfi de yoktur. Hristiyanların elinde de "el-Atîka" (Ahd-i Atîk) adını verdikleri bir Tevrat bulunmaktadır ki bu, hem Yahudilerin hem de Sâmirîlerin nüshalarına muhaliftir. [Hristiyanların elindeki] İncillere gelince;

الأناجيل التي بأيدي النصارى فأربعة: إنجيل مرقس، وإنجيل لوقا وإنجيل متى، وإنجيل يوحنا، وهي مختلفة -أيضا-اختلافا كثيرا، وهذه الأناجيل الأربعة كل منها لطيف الحجم منها ما هو قريب من أربع عشرة ورقة بخط متوسط، ومنها ما هو أكثر من ذلك إما بالنصف أو بالضعف، ومضمونها سيرة عيسى وأيامه وأحكامه وكلامه وفيه شيء قليل مما يدعون أنه كلام الله، وهي مع هذا مختلفة، كما قلنا، وكذلك التوراة مع ما فيها من التبديل والتحريف، ثم هما منسوخان بعد ذلك بهذه الشريعة المحمدية المطهرة.

Hristiyanların elindeki İnciller ise dörttür: Markos İncili, Luka İncili, Matta İncili ve Yuhanna İncili. Bunlar da kendi aralarında pek çok ihtilaf barındırmaktadır. Bu dört İncil'in her birinin hacmi küçüktür; kimisi orta bir hatla yaklaşık on dört varaktır, kimisi ise bunun yarısı kadar veya iki katı kadar fazladır. İçerikleri İsa'nın siyeri, günleri, hükümleri ve sözleridir; içinde Allah kelamı olduğunu iddia ettikleri az bir şey de bulunmaktadır. Bununla beraber, söylediğimiz gibi bunlar ihtilaflıdır; nitekim Tevrat da içindeki değiştirme ve tahrifle beraber böyledir. Sonra her ikisi de bundan sonra bu tertemiz Muhammedî Şeriat ile neshedilmiştir.

فلما قال حذيفة لعثمان ذلك أفزعه وأرسل إلى حفصة أم المؤمنين أن ترسل إليه بالصحف التي عندها مما جمعه الشيخان ليكتب ذلك في مصحف واحد، وينفذه إلى الآفاق، ويجمع الناس على القراءة به وترك ما سواه، ففعلت حفصة وأمر عثمان هؤلاء الأربعة وهم زيد بن ثابت الأنصاري، أحد كتاب الوحي لرسول الله ﷺ، وعبد الله بن الزبير بن العوام القرشي الأسدي، أحد فقهاء الصحابة ونجبائهم علما وعملا وأصلا وفضلا وسعيد بن العاص بن سعيد بن العاص بن أمية القرشي الأموي، وكان كريما جوادا ممدحا، وكان أشبه الناس لهجة برسول الله ﷺ وعبد الرحمن بن الحارث بن هشام بن المغيرة بن عبد الله بن عمر بن مخزوم القرشي المخزومي، فجلس هؤلاء النفر يكتبون القرآن نسخا، وإذا اختلفوا في وضع الكتابة على أي لغة رجعوا إلى عثمان، كما اختلفوا في التابوت أيكتبونه بالتاء والهاء، فقال زيد بن ثابت: إنما هو التابوه وقال الثلاثة القرشيون: إنما هو التابوت فتراجعوا إلى عثمان فقال: اكتبوه بلغة قريش، فإن القرآن نزل بلغتهم.

Huzeyfe bunu Osman'a söyleyince bu onu dehşete düşürdü ve Müminlerin Annesi Hafsa'ya haber göndererek iki Şeyh'in toplattığı kendi yanındaki sahifeleri kendisine göndermesini, böylece onu tek bir mushafta yazıp ufuklara (bölgelere) göndermeyi ve insanları onunla okuma ve onun dışındakileri terk etme üzerinde toplamayı istedi. Hafsa da bunu yaptı. Osman bu dört kişiye emretti; bunlar: Resûlullah'ın ﷺ vahiy kâtiplerinden biri olan Zeyd b. Sâbit el-Ensârî, sahâbenin ilim, amel, asalet ve fazilet bakımından seçkin fukahasından biri olan Abdullah b. ez-Zübeyr b. el-Avvâm el-Kureşî el-Esedî, cömert, kerim, övülen ve lehçe bakımından insanlardan Resûlullah'a ﷺ en çok benzeyeni olan Saîd b. el-Âs b. Saîd b. el-Âs b. Ümeyye el-Kureşî el-Emevî ve Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm b. el-Mugîre b. Abdullah b. Ömer b. Mahzûm el-Kureşî el-Mahzûmî'dir. Bu topluluk oturup Kur'an'ı nüshalar halinde yazmaya başladılar. Yazının hangi lügat üzerine konulacağı hususunda ihtilaf ettiklerinde Osman'a başvurdular; nitekim 'et-Tâbût' kelimesini tâ ile mi yoksa he ile mi yazacakları hususunda ihtilaf ettiklerinde Zeyd b. Sâbit: “O ancak et-Tâbûh'tur (التَّابُوه)” dedi, üç Kureyşli ise: “O ancak et-Tâbût'tur (التَّابُوت)” dedi. Bunun üzerine Osman'a başvurdular ; o da: “Onu Kureyş lügatiyle yazın; zira Kur'an onların lügatiyle inmiştir” dedi.

وكان عثمان -والله أعلم-رتب السور في المصحف، وقدم السبع الطوال وثنى بالمئين؛ ولهذا روى ابن جرير وأبو داود والترمذي والنسائي من حديث غير واحد من الأئمة الكبار، عن عوف الأعرابي، عن يزيد الفارسي، عن ابن عباس قال: قلت لعثمان بن عفان: ما حملكم أن عمدتم إلى الأنفال وهي من المثاني وإلى براءة وهي من المئين، فقرنتم بينها ولم تكتبوا بينها سطر "بسم الله الرحمن الرحيم"، ووضعتموها في السبع الطوال؟ ما حملكم على ذلك؟ فقال عثمان: كان رسول الله مما يأتي عليه الزمان وهو ينزل عليه السور ذوات العدد، فكان إذا نزل عليه الشيء دعا بعض من كان يكتب فيقول: ضعوا هذه الآيات في السورة التي يذكر فيها كذا وكذا، فإذا أنزلت عليه الآية فيقول: ضعوا هذه الآية في السورة التي يذكر فيها كذا وكذا، وكانت الأنفال من أول ما نزل بالمدينة، وكانت براءة من آخر القرآن، وكانت قصتها شبيهة بقصتها، وحسبت أنها منها وقبض رسول الله ﷺ ولم يبين لنا أنها منها، فمن أجل ذلك قرنت بينهما ولم أكتب بينهما سطر "بسم الله الرحمن الرحيم" فوضعتها في السبع الطوال.

Osman da -Allah en doğrusunu bilir ya- Mushaf'ta sureleri tertip etmiş, es-Seb'u't-Tıvâl'i (yedi uzun sureyi) öne almış ve el-Miîn'i (yüz civarı ayeti olan sureleri) ikinci sıraya koymuştur. Nitekim bu sebeple İbn Cerîr, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî; büyük imamlardan birden fazlasının rivayet ettiği bir hadisle, Avf el-A'râbî'den, o Yezîd el-Fârisî'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etmişlerdir: Osman b. Affân'a dedim ki: «Sizi, el-Mesânî'den olan Enfâl [suresi] ile el-Miîn'den olan Berâe (Tevbe) [suresi]ne yönelip ikisinin arasını birleştirmeye, aralarına

ففهم من هذا الحديث أن ترتيب الآيات والسور أمر توقيفي متلقى عن الرسول ﷺ، وأما ترتيب السور فمن أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁؛ ولهذا ليس لأحد أن يقرأ القرآن إلا مرتبا؛ فإن نكسه أخطأ خطأ كبيرا. وأما ترتيب السور فمستحب اقتداء بعثمان، ﵁، والأولى إذا قرأ أن يقرأ متواليا كما قرأ، ﵊، في صلاة الجمعة بسورة الجمعة والمنافقين وتارة بسبح وهل أتاك حديث الغاشية، فإن فرق جاز، كما صح أن رسول الله ﷺ قرأ في العيد بقاف واقتربت الساعة، رواه مسلم عن أبي واقد في الصحيحين عن أبي هريرة، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ كان يقرأ في صلاة الصبح يوم الجمعة: الم السجدة، وهل أتى على الإنسان .

Bu hadisten anlaşıldı ki, ayetlerin sureler içindeki tertibi Resûlullah'tan ﷺ bizzat telakki edilmiş tevkîfî bir emirdir; surelerin tertibine gelince, bu Müminlerin Emîri Osman b. Affân'dandır radıyallâhu anh. Bu sebeple hiç kimse için Kur'an'ı tertipsiz okumak caiz değildir; kim onu tersine çevirirse büyük bir hata yapmış olur. Surelerin tertibine gelince; Osman'a radıyallâhu anh iktida ederek [sırayla okumak] müstehabdır. Okunduğunda en evla olanı, aleyhisselâm'ın Cuma namazında Cuma ve Münâfikûn surelerini, bazen de Sebbih ile Hel etâke hadîsü'l-gâşiye'yi okuduğu gibi peş peşe okumaktır; eğer ayırırsa caizdir. Nitekim Resûlullah'ın ﷺ bayram namazında Kaf ve İkterebeti's-sâat surelerini okuduğu sahih olarak rivayet edilmiştir; bunu Müslim Ebû Vâkıd'dan rivayet etmiştir. Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre; Resûlullah ﷺ Cuma günü sabah namazında Elif-lâm-mîm es-Secde ve Hel etâ ale'l-insâni surelerini okurdu .

وإن قدم بعض السور على بعض جاز أيضا، فقد روى حذيفة أن رسول الله ﷺ قرأ البقرة ثم النساء ثم آل عمران. أخرجه مسلم .

Bazı sureleri diğerlerinin önüne geçirse de caizdir; nitekim Huzeyfe, Resûlullah'ın ﷺ Bakara'yı, sonra Nisâ'yı, sonra Âl-i İmrân'ı okuduğunu rivayet etmiştir. Bunu Müslim tahriç etmiştir .

وقرأ عمر في الفجر بسورة النحل ثم بيوسف. ثم إن عثمان رد الصحف إلى حفصة، فلم تزل عندها حتى أرسل إليها مروان بن الحكم يطلبها فلم تعطه حتى ماتت، فأخذها من عبد الله بن عمر فحرقها لئلا يكون فيها شيء يخالف المصاحف التي نفذها عثمان إلى الآفاق، مصحفا إلى أهل مكة، ومصحفا إلى البصرة، وآخر إلى الكوفة، وآخر إلى الشام، وآخر إلى اليمن، وآخر إلى البحرين، وترك عند أهل المدينة مصحفا، رواه أبو بكر بن أبي داود عن أبي حاتم السجستاني، سمعه يقوله . وصحح القرطبي أنه إنما نفذ إلى الآفاق أربعة مصاحف. وهذا غريب، وأمر بما عدا ذلك من مصاحف الناس أن يحرق لئلا تختلف قراءات الناس في الآفاق، وقد وافقه الصحابة في عصره على ذلك ولم ينكره أحد منهم، وإنما نقم عليه ذلك أولئك الرهط الذين تمالؤوا عليه وقتلوه، قاتلهم الله، وفي ذلك جملة ما أنكروه مما لا أصل له، وأما سادات المسلمين من الصحابة، ومن نشأ في عصرهم ذلك من التابعين، فكلهم وافقوه.

Ömer de sabah namazında Nahl Suresi'ni, sonra Yûsuf Suresi'ni okumuştur. Sonra Osman sahifeleri Hafsa'ya geri verdi; Mervân b. el-Hakem onları istemek üzere ona haber gönderene kadar onun yanında kalmaya devam etti. Hafsa vefat edinceye kadar onları vermedi; Hafsa vefat edince [Mervân] onları Abdullah b. Ömer'den alıp yaktı; ta ki içlerinde Osman'ın ufuklara (bölgelere) gönderdiği mushaflara muhalif bir şey bulunmasın: Mekke ehline bir mushaf, Basra'ya bir mushaf, Kûfe'ye bir diğerini, Şam'a bir diğerini, Yemen'e bir diğerini, Bahreyn'e bir diğerini göndermiş ve Medine ehlinin yanında da bir mushaf bırakmıştı. Bunu Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd, Ebû Hâtim es-Sicistânî'den, onu böyle söylerken işittiğini rivayet etmiştir . Kurtubî ise onun bölgelere sadece dört mushaf gönderdiğini sahih görmüştür; bu gariptir. İnsanların bölgelerdeki kıraatleri ihtilafa düşmesin diye insanların ellerindeki bunun dışındaki mushafların yakılmasını emretti. Kendi asrındaki sahâbîler de bu hususta ona muvafakat ettiler ve onlardan hiçbiri bunu inkâr etmedi. Buna ancak onun aleyhine toplanıp onu katleden o güruh karşı çıkmıştır -Allah onları kahretsin-; bu da onların inkâr ettiği asılsız şeylerin arasındadır. Sahâbenin önde gelen Müslümanlarına ve o asırda yetişen tâbiîne gelince, onların hepsi ona muvafakat etmiştir.

قال أبو داود الطيالسي وابن مهدي وغُنْدَر عن شعبة، عن عَلْقَمة بن مَرْثَد، عن رجل، عن سُوَيد بن غفلة، قال عليّ حين حرق عثمان المصاحف: لو لم يصنعه هو لصنعته .

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, İbn Mehdî ve Gunder; Şu'be'den, o Alkame b. Mersed'den, o bir adamdan, o Süveyd b. Gafele'den rivayet ettiler ki: Osman mushafları yaktığı zaman Ali şöyle dedi: “Bunu o yapmasaydı, muhakkak ben yapardım” .

وقال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا شعبة عن أبي إسحاق عن مصعب بن سعد بن أبي وقاص، قال: أدركت الناس متوافرين حين حرق عثمان المصاحف فأعجبهم ذلك، أو قال: لم ينكر ذلك منهم أحد . وهذا إسناد صحيح.

Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Şu'be Ebû İshâk'tan , o Mus'ab b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Osman mushafları yaktığında insanlara bolca yetiştik; bu onların hoşuna gitti -yahut şöyle dedi-: Onlardan hiçbiri bunu inkâr etmedi . Bu sahih bir senettir.

وقال أيضا: حدثنا إسحاق بن إبراهيم الصواف، حدثنا يحيى بن كثير، حدثنا ثابت بن عمارة

Yine [Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd] dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm es-Savvâf anlattı, bize Yahyâ b. Kesîr anlattı, bize Sâbit b. Umâre anlattı,

الحنفي، قال: سمعت غنيم بن قيس المازني قال: قرأت القرآن على الحرفين جميعا، والله ما يسرني أن عثمان لم يكتب المصحف، وأنه ولد لكل مسلم كلما أصبح غلام، فأصبح له مثل ماله. قال: قلنا له: يا أبا العنبر، ولم؟ قال: لو لم يكتب عثمان المصحف لطفق الناس يقرؤون الشعر .

el-Hanefî dedi ki: Guneym b. Kays el-Mâzinî'nin şöyle dediğini işittim: Kur'an'ı her iki harf (kıraat) üzere de okudum. Vallahi Osman'ın mushafı yazdırmamış olmasını ve [buna karşılık] her sabah her Müslümana bir oğlan çocuğu doğup onun malı kadar malının olmasını asla istemezdim. Dedi ki: Ona: "Ey Ebu'l-Anber, neden?" dedik. Şöyle dedi: "Şayet Osman mushafı yazdırmasaydı, insanlar şiir okumaya başlarlardı" .

حدثنا يعقوب بن سفيان، حدثنا محمد بن عبد الله، حدثني عمران بن حدير، عن أبي مِجْلَز قال: لولا أن عثمان كتب القرآن لألفيت الناس يقرؤون الشعر. حدثنا أحمد بن سنان قال: سمعت ابن مهدي يقول: خصلتان لعثمان بن عفان ليستا لأبي بكر ولا لعمر: صبره نفسه حتى قتل مظلومًا، وجمعه الناس على المصحف .

Bize Ya'kūb b. Süfyân anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, bana İmrân b. Hudeyr, Ebû Miclez'den anlattı; o şöyle dedi: "Şayet Osman Kur'an'ı yazdırmasaydı, insanları şiir okur vaziyette bulurdun." Bize Ahmed b. Sinân anlattı ve dedi ki: İbn Mehdî'nin şöyle dediğini işittim: Osman b. Affân'ın iki hasleti vardır ki Ebû Bekir'de de Ömer'de de yoktur: Mazlum olarak öldürülünceye kadar canını feda ederek sabretmesi ve insanları tek bir mushaf etrafında toplaması .

وأما عبد الله بن مسعود فقد قال إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن حميد بن مالك قال: لما أمر عثمان بالمصاحف -يعني بتحريقها-ساء ذلك عبد الله بن مسعود وقال: من استطاع منكم أن يغلَّ مصحفًا فليغلل، فإنه من غلَّ شيئًا جاء بما غل يوم القيامة.

Abdullah b. Mes'ûd'a gelince; İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Humeyd b. Mâlik'ten nakletti ki o şöyle dedi: Osman mushafları[n yakılmasını] emrettiğinde, bu durum Abdullah b. Mes'ûd'un hoşuna gitmedi ve şöyle dedi: "Sizden kim bir mushafı gizlemeye güç yetirirse gizlesin; zira kim neyi gizleyip aşırırsa kıyamet günü aşırdığı o şeyle gelir."

ثم قال عبد الله: لقد قرأت القرآن من فِي رسول الله ﷺ سبعين سورة وزيد صبي، أفأترك ما أخذت من فِي رسول الله ﷺ .

Sonra Abdullah şöyle dedi: "Zeyd daha bir çocukken ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından yetmiş sure okudum. Şimdi ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından aldığım şeyi mi terk edeceğim?" .

وقال أبو بكر: حدثنا عبد الله بن محمد بن النعمان، حدثنا سعيد بن سليمان حدثنا ابن شهاب، عن الأعمش، عن أبي وائل، قال: خطبنا ابن مسعود على المنبر فقال: {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} [آل عمران: ١٦١]، غلوا مصاحفكم، وكيف تأمروني أن أقرأ على قراءة زيد بن ثابت، وقد قرأت القرآن من فِي رسول الله ﷺ بضعا وسبعين سورة، وإن زيد بن ثابت ليأتي مع الغلمان له ذؤابتان، والله ما نزل من القرآن شيء إلا وأنا أعلم في أي شيء نزل، وما أحد أعلم بكتاب الله مني، وما أنا بخيركم، ولو أعلم مكانا تبلغه الإبل أعلم بكتاب الله مني لأتيته. قال أبو وائل: فلما نزل عن المنبر جلست في الحلق، فما أحد ينكر ما قال . أصل هذا مخرج في الصحيحين وعندهما: ولقد علم أصحاب محمد أني أعلمهم بكتاب الله. وقول أبي وائل: "فما أحد ينكر ما قال"، يعني: من فضله وعلمه وحفظه، والله أعلم.

Ebû Bekir dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. en-Nu'mân anlattı, bize Saîd b. Süleymân anlattı, bize İbn Şihâb, A'meş'ten, o Ebû Vâil'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd minberde bize hutbe irat edip şöyle dedi: {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kim bir hıyanet yapıp aşırırsa, aşırdığı şeyle birlikte kıyamet günü gelir” [Âl-i İmrân: 161]. Mushaflarınızı gizleyin! Ben Kur'an'ı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından yetmiş küsur sure okumuşken ve Zeyd b. Sâbit iki örgülü saçıyla çocukların arasında gelip giderken siz bana nasıl Zeyd b. Sâbit'in kıraati üzere okumamı emredersiniz? Vallahi Kur'an'dan her ne indiyse ben onun ne hakkında indiğini muhakkak bilirim. Allah'ın Kitabı'nı benden daha iyi bilen hiç kimse yoktur; bununla birlikte ben sizin en hayırlınız değilim. Şayet develerin ulaştığı bir yerde Allah'ın Kitabı'nı benden daha iyi bilen birinin olduğunu bilseydim, mutlaka ona giderdim. Ebû Vâil dedi ki: Minberden indiğinde halkaların arasına oturdum; onun söylediğini inkâr eden hiç kimse çıkmadı . Bu rivayetin aslı Sahîhayn'da tahriç edilmiştir . Onlardaki lafızda: "Muhammed'in ashabı bilmiştir ki ben onların Allah'ın Kitabı'nı en iyi bileniyim" şeklindedir. Ebû Vâil'in "Onun söylediğini inkâr eden hiç kimse çıkmadı" sözü ise; onun faziletini, ilmini ve hıfzını kastetmektedir; doğrusunu Allah bilir.

وأما أمره بغَلّ المصاحف وكتمانها، فقد أنكره عليه غير واحد. قال الأعمش عن إبراهيم، عن علقمة، قال: قدمت الشام فلقيت أبا الدرداء، فقال: كنا نعد عبد الله جبانا فما باله يواثب الأمراء. وقال أبو بكر بن أبي داود: باب رضا عبد الله بن مسعود بجمع عثمان المصاحف بعد ذلك: حدثنا عبد الله بن سعيد ومحمد بن عثمان العجلي قالا حدثنا أبو أسامة، حدثني الوليد بن قيس، عن عثمان بن حسان العامري، عن فُلفُلة الجعفي قال: فزعت فيمن فزع إلى عبد الله في

Onun mushafların saklanmasını ve gizlenmesini emretmesine gelince, pek çok kimse bunu onun aleyhinde uygunsuz bulup eleştirmiştir. A'meş'in İbrâhim'den, onun da Alkame'den rivayet ettiğine göre [Alkame] şöyle dedi: Şam'a gelip Ebü'd-Derdâ ile karşılaştım; o şöyle dedi: "Biz Abdullah'ı çekingen (ihtiyatlı) biri sayardık, ona ne oluyor da emîrlere karşı çıkıyor?". Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd dedi ki: "Abdullah b. Mes'ûd'un daha sonra Osman'ın mushafları toplamasına rıza göstermesi babı": Bize Abdullah b. Saîd ve Muhammed b. Osmân el-İclî anlattılar ve dediler ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, bana Velîd b. Kays, Osmân b. Hassân el-Âmirî'den, o da Fülfüle el-Cu'fî'den anlattı; [Fülfüle] şöyle dedi: Mushaflar hususunda Abdullah'a telaşla koşanlar arasında ben de

المصاحف، فدخلنا عليه، فقال رجل من القوم: إنا لم نأتك زائرين، ولكنا جئنا حين راعنا هذا الخبر، فقال: إن القرآن أنزل على نبيكم من سبعة أبواب، على سبعة أحرف -أو حروف-وإن الكتاب قبلكم كان ينزل -أو نزل-من باب واحد على حرف واحد . وهذا الذي استدل به أبو بكر، ﵀، على رجوع ابن مسعود فيه نظر، من جهة أنه لا يظهر من هذا اللفظ رجوع عما كان يذهب إليه، والله أعلم.

yanına girdik. Topluluktan bir adam: "Biz seni ziyarete gelmedik; fakat bu haber bizi dehşete düşürdüğünde geldik" dedi. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Şüphesiz Kur'an Peygamberinize yedi kapıdan, yedi harf -yahut harfler- üzere indirilmiştir. Sizden önceki kitap ise tek bir kapıdan, tek bir harf üzere inerdi -yahut inmiştir-" . Ebû Bekir'in -rahimehullâh- İbn Mes'ûd'un [bu görüşünden] döndüğüne dair bununla delil getirmesinde tutarsızlık vardır; zira bu ifadeden benimsediği görüşten döndüğü anlaşılmamaktadır; doğrusunu Allah bilir.

وقال أبو بكر أيضا: حدثنا عمي، حدثنا أبو رجاء، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن مصعب بن سعد قال: قام عثمان فخطب الناس فقال: [يا] أيها الناس عهدكم بنبيكم منذ ثلاث عشرة وأنتم تمترون في القرآن، وتقولون: قراءة أبي وقراءة عبد الله، يقول الرجل: والله ما تقيم قراءتك، وأعزم على كل رجل منكم ما كان معه من كتاب الله لما جاء به، فكان الرجل يجيء بالورقة والأديم فيه القرآن حتى جمع من ذلك كثرة، ثم دخل عثمان فدعاهم رجلا رجلا فناشدهم: لسمعت رسول الله ﷺ أمله عليك فيقول: نعم، فلما فرغ من ذلك عثمان قال: من أكتَبُ الناس؟ قالوا: كاتب رسول الله ﷺ زيد بن ثابت. قال: فأي الناس أعرب؟ قالوا: سعيد بن العاص. قال عثمان: فليمْل سعيد، وليكتب زيد. فكتب زيد مصاحف ففرقها في الناس، فسمعت بعض أصحاب رسول الله ﷺ يقولون قد أحسن . إسناده صحيح.

Ebû Bekir yine dedi ki: Bize amcam anlattı, bize Ebû Recâ anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Mus'ab b. Sa'd'dan anlattı; o şöyle dedi: Osman ayağa kalkıp insanlara bir hutbe irat etti ve şöyle dedi: "Ey insanlar! Peygamberinizle aranızdaki ahit daha on üç yıllık iken siz Kur'an hakkında şüpheye düşüyor, 'Übeyy'in kıraati' ve 'Abdullah'ın kıraati' diyorsunuz. Kişi [diğerine]: 'Vallahi sen kıraatini doğru dürüst okuyamıyorsun' diyor. Sizden yanında Allah'ın Kitabı'ndan bir şey bulunan her bir kişiye, onu getirmesini kesinlikle emrediyorum." Bunun üzerine adam elinde Kur'an yazılı kağıt ve deri parçasıyla geliyor, nihayet bundan çokça toplandı. Sonra Osman içeri girdi ve onları adam adam çağırıp yemin verdirerek: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sana yazdırdığını işittin mi?" diye soruyor, o da: "Evet" diyordu. Osman bu işi bitirince: "İnsanların en iyi yazanı kimdir?" dedi. "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kâtibi Zeyd b. Sâbit'tir" dediler. "Peki, insanların Arapçayı en fasih konuşanı kimdir?" dedi. "Saîd b. el-Âs'tır" dediler. Osman: "O halde Saîd yazdırsın, Zeyd de yazsın" dedi. Böylece Zeyd mushafları yazdı ve Osman bunları insanların arasına dağıttı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bazılarının: "Gerçekten çok iyi yaptı" dediklerini işittim . Senedi sahihtir.

وقال أيضا: حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن زيد، حدثنا أبو بكر، حدثنا هشام بن حسان، عن محمد بن سيرين، عن كثير بن أفلح قال: لما أراد عثمان أن يكتب المصاحف جمع له اثني عشر رجلا من قريش والأنصار، فيهم أبيّ بن كعب وزيد بن ثابت، قال: فبعثوا إلى الربعة التي في بيت عمر فجيء بها، قال: وكان عثمان يتعاهدهم، وكانوا إذا تدارؤوا في شيء أخره. قال محمد: فقلت لكثير -وكان فيهم فيمن يكتب-: هل تدرون لم كانوا يؤخرونه؟ قال: لا. قال محمد: فظننت ظنا إنما كانوا يؤخرونها لينظروا أحدثهم عهدا بالعرضة الأخيرة فيكتبونها على قوله . صحيح أيضا.

Yine şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhim b. Zeyd anlattı, bize Ebû Bekir anlattı, bize Hişâm b. Hassân, Muhammed b. Sîrîn'den, o Kesîr b. Eflah'tan anlattı; o şöyle dedi: Osman mushafları yazdırmak istediğinde Kureyş ve Ensâr'dan aralarında Übeyy b. Ka'b ve Zeyd b. Sâbit'in de bulunduğu on iki adamı bir araya getirdi. Dedi ki: Ömer'in evindeki sandığa haber gönderip onu getirttiler. Dedi ki: Osman onları teftiş ederdi; bir hususta ihtilafa düştüklerinde onu ertelerdi. Muhammed dedi ki: [Yazanların] arasında olan Kesîr'e: "Onu niçin erteliyorlardı, bilir misiniz?" dedim. "Hayır" dedi. Muhammed dedi ki: Ben onların, son arza (kıraat kontrolüne) en yakın olan kimseye bakıp onun sözüne göre yazmak için erteledikleri zannında bulundum . Bu da sahihtir.

قلت: الربعة هي الكتب المجتمعة، وكانت عند حفصة، ﵂، فلما جمعها عثمان، ﵁، في المصحف، ردها إليها، ولم يحرقها في جملة ما حرقه مما سواها، إلا أنها هي بعينها الذي كتبه، وإنما رتبه، ثم إنه كان قد عاهدها على أن يردها إليها، فما زالت عندها حتى ماتت، ثم أخذها مروان بن الحكم فحرقها وتأول في ذلك ما تأول عثمان، كما رواه أبو بكر بن أبي داود:

Derim ki: er-Rab'a (الربعة), bir araya getirilmiş sahifelerdir; bu sahifeler Hafsa'nın -radıyallâhu anhâ- yanındaydı. Osman -radıyallâhu anh- onları mushafta toplayınca Hafsa'ya geri verdi ve diğer yaktığı şeylerin arasında onu yakmadı; çünkü bizzat kendisinin yazdığı şey oydu, sadece onu tertip etmişti. Ayrıca ona geri vereceğine dair söz vermişti. Hafsa vefat edinceye kadar onun yanında kalmaya devam etti; sonra Mervân b. el-Hakem onu alıp yaktı ve bu hususta Osman'ın tevil ettiği gerekçeyi tevil etti; nitekim bunu Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd rivayet etmiştir:

حدثنا محمد بن عوف، حدثنا أبو اليمان، حدثنا شعيب، عن الزهري، أخبرني سالم بن عبد الله:

Bize Muhammed b. Avf anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, ez-Zührî'den anlattı, bana Sâlim b. Abdillâh haber verdi:

أن مروان كان يرسل إلى حفصة يسألها الصحف التي كتب منها القرآن، فتأبى حفصة أن تعطيه إياها. قال سالم: فلما توفيت حفصة ورجعنا من دفنها أرسل مروان بالعزيمة إلى عبد الله بن عمر ليرسلن إليه بتلك الصحف، فأرسل بها إليه عبد الله بن عمر فأمر بها مروان فشققت، وقال مروان: إنما فعلت هذا لأن ما فيها قد كتب وحفظ بالمصحف، فخشيت إن طال بالناس زمان أن يرتاب في شأن هذه الصحف مرتاب أو يقول: إنه كان شيء منها لم يكتب . إسناد صحيح.

Mervân, kendisinden Kur'an'ın yazıldığı sahifeleri istemek üzere Hafsa'ya haber gönderirdi; Hafsa ise onları ona vermekten kaçınırdı. Sâlim dedi ki: Hafsa vefat edip de biz onun defninden döndüğümüzde, Mervân Abdullah b. Ömer'e o sahifeleri kesinlikle göndermesi için kesin bir emirle haber yolladı. Abdullah b. Ömer de onları ona gönderdi. Mervân emredip onları yırttırdı ve Mervân şöyle dedi: "Bunu ancak içindekiler mushafta yazılıp korunduğu için yaptım. İnsanların üzerinden uzun zaman geçince şüpheci birinin bu sahifeler hakkında şüpheye düşmesinden veya 'Onlardan yazılmamış bir şey vardı' demesinden korktum" . Senedi sahihtir.

وأما ما رواه الزهري عن خارجة عن أبيه في شأن آية الأحزاب وإلحاقهم إياها في سورتها، فذكره لهذا بعد جمع عثمان فيه نظر، وإنما هذا كان حال جمع الصديق الصحف كما جاء مصرحًا به في غير هذه الرواية عن الزهري، عن عبيد بن السباق، عن زيد بن ثابت، والدليل على ذلك أنه قال: "فألحقناها في سورتها من المصحف" وليست هذه الآية ملحقة في الحاشية في المصاحف العثمانية. فهذه الأفعال من أكبر القربات التي بادر إليها الأئمة الراشدون أبو بكر وعمر، ﵄، حفظا على الناس القرآن، جمعاه لئلا يذهب منه شيء، وعثمان، ﵁، جمع قراءات الناس على مصحف واحد ووضعه على العرضة الأخيرة التي عارض بها جبريل رسول الله ﷺ في آخر رمضان من عمره، ﵊، فإنه عارضه به عامئذ مرتين؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ لفاطمة ابنته لما مرض: "وما أرى ذلك إلا لاقتراب أجلي". أخرجاه في الصحيحين .

Zührî'nin Hârice'den, onun da babasından Ahzâb Suresi'ndeki ayet ve onu suresine eklemeleri hususunda rivayet ettiği şeye gelince; bunun Osman'ın [Kur'an'ı] toplamasından sonra olduğunu zikretmesinde tutarsızlık vardır. Bu durum ancak Sıddîk'ın sahifeleri toplaması esnasındaydı; nitekim Zührî'den, Ubeyd b. es-Sebbâk'tan, Zeyd b. Sâbit'ten gelen bu rivayetin dışındaki rivayetlerde açıkça belirtilmiştir. Bunun delili ise onun: "Biz onu mushaftaki suresine ekledik" demiş olmasıdır; oysa bu ayet Osmânî mushaflarda haşiyeye (kenara) eklenmiş değildir. İşte bu fiiller, insanların Kur'an'ı koruması için Râşid imamlar Ebû Bekir ve Ömer'in -radıyallâhu anhümâ- ondan hiçbir şey kaybolmasın diye toplayarak öncülük ettikleri en büyük kurbetlerdendir (hayırlı amellerdendir). Osman -radıyallâhu anh- ise insanların kıraatlerini tek bir mushaf üzerinde toplamış ve onu, Cebrail'in Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem -aleyhisselâm- ömrünün son ramazanında arz ettiği son arza (mukabele) üzerine yerleştirmiştir; nitekim o yıl ona [Kur'an'ı] iki defa arz etmişti. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hastalandığında kızı Fâtıma'ya: "Ben bunu ancak ecelimin yaklaşmış olmasına yoruyorum" buyurmuştur. Bunu Sahîhayn'da tahriç etmişlerdir .

وقد روي أن عليًا، ﵁، أراد أن يجمع القرآن بعد رسول الله ﷺ مرتبا بحسب نزوله أولا فأولا كما رواه ابن أبي داود حيث قال: حدثنا محمد بن إسماعيل الأحمسي، حدثنا ابن فضيل، عن أشعث، عن محمد بن سيرين قال: لما توفي النبي ﷺ أقسم علي ألا يرتدي برداء إلا لجمعة حتى يجمع القرآن في مصحف ففعل، فأرسل، إليه أبو بكر، ﵁، بعد أيام: أكرهت إمارتي يا أبا الحسن؟ فقال: لا والله إلا أني أقسمت ألا أرتدي برداء إلا لجمعة. فبايعه ثم رجع . هكذا رواه وفيه انقطاع، ثم قال: لم يذكر المصحف أحد إلا أشعث وهو لين الحديث وإنما رووا حتى أجمع القرآن، يعني أتم حفظه، فإنه يقال للذي يحفظ القرآن: قد جمع القرآن.

Ali'nin -radıyallâhu anh- Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra Kur'an'ı nüzul sırasına göre ilkinden başlayarak tertip edilmiş halde toplamak istediği rivayet edilmiştir; nitekim İbn Ebî Dâvûd bunu şöyle rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. İsmâil el-Ahmesî anlattı, bize İbn Fudayl, Eş'as'tan, o Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince Ali, Kur'an'ı bir mushafta toplayıncaya kadar cuma namazı hariç ridasını üzerine almayacağına yemin etti ve bunu yaptı. Birkaç gün sonra Ebû Bekir -radıyallâhu anh- ona: "Ey Ebu'l-Hasan, benim yöneticiliğimi mi kerih gördün?" diye haber gönderdi. O da: "Hayır, vallahi, sadece cuma hariç rida almayacağıma yemin etmiştim" dedi; ardından ona biat edip geri döndü . Bunu böyle rivayet etmiştir ve senette inkıtâ (kopukluk) vardır. Sonra [İbn Ebî Dâvûd] dedi ki: Eş'as'tan başka hiç kimse mushafı zikretmemiştir , o da hadisi zayıf (leyyin) biridir ; diğerleri ise ancak: "Kur'an'ı toplayıncaya kadar" yani hıfzını tamamlayıncaya kadar şeklinde rivayet etmişlerdir; zira Kur'an'ı ezberleyen kimse için "Kur'an'ı topladı" denir.

قلت: وهذا الذي قاله أبو بكر أظهر، والله أعلم، فإن عليا لم ينقل عنه مصحف على ما قيل ولا غير ذلك، ولكن قد توجد مصاحف على الوضع العثماني، يقال: إنها بخط علي، ﵁، وفي ذلك نظر، فإنه في بعضها: كتبه علي بن أبي طالب، وهذا لحن من الكلام؛ وعلي،

Derim ki: Ebû Bekir'in söylediği bu söz daha açıktır -en doğrusunu Allah bilir-. Zira Ali'den, söylendiği gibi ne bir mushaf nakledilmiştir ne de bundan başkası. Ancak Osman tertibi üzere bulunan ve Ali'nin -radıyallâhu anh- hattıyla olduğu söylenen bazı mushaflar bulunabilir ki bunda da tutarsızlık vardır. Zira bazılarında: "Ketebehu Aliyyü İbnü Ebî Tâlib" (Ali b. Ebî Tâlib yazdı) şeklinde yazmaktadır; oysa bu lafız dil bilgisi açısından bariz bir hatadır (lahn); Ali -

﵁، من أبعد الناس عن ذلك فإنه كما هو المشهور عنه هو أول من وضع علم النحو، فيما رواه عنه أبو الأسود ظالم بن عمرو الدؤلي، وأنه قسم الكلام إلى اسم وفعل وحرف، وذكر أشياء أخر تممها أبو الأسود بعده، ثم أخذه الناس عن أبي الأسود فوسعوه ووضحوه، وصار علما مستقلا.

radıyallâhu anh- ise bundan insanların en uzağıdır; zira kendisinden meşhur olduğu üzere o, Ebû'l-Esved Zâlim b. Amr ed-Düelî'nin ondan rivayet ettiğine göre nahiv ilmini ilk vazeden kimsedir; kelamı isim, fiil ve harf olarak kısımlara ayırmış ve Ebû'l-Esved'in kendisinden sonra tamamladığı başka hususları da zikretmiştir. Sonra insanlar bunu Ebû'l-Esved'den almış, genişletmiş ve açıklamışlar, böylece bu müstakil bir ilim haline gelmiştir.

وأما المصاحف العثمانية الأئمة فأشهرها اليوم الذي في الشام بجامع دمشق عند الركن شرقي المقصورة المعمورة بذكر الله، وقد كانت قديمًا بمدينة طبرية ثم نقل منها إلى دمشق في حدود ثمان عشرة وخمسمائة، وقد رأيته كتابا عزيزا جليلا عظيما ضخما بخط حسن مبين قوي بحبر محكم في رق أظنه من جلود الإبل، والله أعلم، زاده الله تشريفا وتكريما وتعظيما .

İmam (esas) Osmânî mushaflara gelince; günümüzde bunların en meşhuru, Şam'da, Dımaşk Camiinde, Allah'ın zikriyle mamur maksûrenin doğu köşesinde bulunandır. Eskiden Taberiye şehrindeydi, sonra oradan beş yüz on sekiz civarında Dımaşk'a nakledildi. Ben onu gayet değerli, celil, muazzam, büyük, güzel, açık ve kuvvetli bir hatla, sağlam bir mürekkeple, zannedersem deve derisinden yapılmış bir parşömen üzerinde yazılmış olarak gördüm; doğrusunu Allah bilir. Allah onun şerefini, keremini ve azametini artırsın .

فأما عثمان، ﵁، فما يعرف أنه كتب بخطه هذه المصاحف، وإنما كتبها زيد بن ثابت في أيامه، ربما وغيره، فنسبت إلى عثمان لأنها بأمره وإشارته، ثم قرئت على الصحابة بين يدي عثمان، ثم نفذت إلى الآفاق، ﵁، وقد قال أبو بكر بن أبي داود:

Osman'a -radıyallâhu anh- gelince; bu mushafları kendi hattıyla yazdığı bilinmemektedir. Bunları onun zamanında sadece Zeyd b. Sâbit -ve belki başkası da- yazmıştır. Onun emri ve işaretiyle olduğu için Osman'a nispet edilmiştir. Sonra Osman'ın huzurunda sahâbîlere okunmuş, ardından bölgelere gönderilmiştir -radıyallâhu anhüm-. Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd dedi ki:

حدثنا علي بن حرب الطائي، حدثنا قريش بن أنس، حدثنا سليمان التيمي، عن أبي نضرة، عن أبي سعيد مولى بني أسيد، قال: لما دخل المصريون على عثمان ضربوه بالسيف على يده فوقعت على: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [البقرة: ١٣٧]، فمد يده فوقعت: والله إنها لأول يد خطت المفصل .

Bize Ali b. Harb et-Tâî anlattı, bize Kureyş b. Enes anlattı, bize Süleymân et-Teymî, Ebû Nadre'den, o Benî Üseyd'in azatlısı Ebû Saîd'den anlattı; o şöyle dedi: Mısırlılar Osman'ın yanına girdiklerinde kılıçla eline vurdular, eli {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [el-Bakara: 137] ayetinin üzerine düştü. Elini uzattı ve üzerine düştü [ve dedi ki]: "Vallahi o, mufassal [sureleri] yazan ilk eldir" .

وقال أيضا: حدثنا أبو طاهر، حدثنا ابن وهب قال: سألت مالكا عن مصحف عثمان، فقال لي: ذَهَب. يحتمل أنه سأله عن المصحف الذي كتبه بيده، ويحتمل أن يكون سأله عن المصحف الذي تركه في المدينة، والله أعلم.

Yine şöyle demiştir: Bize Ebû Tâhir anlattı, bize İbn Vehb anlattı ve dedi ki: Mâlik'e Osman'ın mushafını sordum; bana: "Kayboldu" dedi. Muhtemeldir ki ona kendi eliyle yazdığı mushafı sormuş olsun; Medine'de bıraktığı mushafı sormuş olması da muhtemeldir; doğrusunu Allah bilir.

قلت: وقد كانت الكتابة في العرب قليلة جدًا، وإنما أول ما تعلموا ذلك ما ذكره هشام بن محمد بن السائب الكلبي وغيره: أن بشر بن عبد الملك أكيدر دومة تعلم الخط من الأنبار، ثم قدم مكة فتزوج الصهباء بنت حرب بن أمية أخت أبي سفيان صخر بن حرب بن أمية فعلمه حرب بن أمية وابنه سفيان، وتعلمه عمر بن الخطاب من حرب بن أمية، وتعلمه معاوية من عمه سفيان بن حرب، وقيل: إن أول من تعلمه من الأنبار قوم من طيئ من قرية هناك يقال لها: بقة، ثم هذبوه ونشروه في جزيرة العرب فتعلمه الناس. ولهذا قال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا عبد الله بن محمد الزهري، حدثنا سفيان عن مجاهد عن الشعبي قال: سألنا المهاجرين من أين تعلمتم الكتابة؟ قالوا: من أهل الحيرة. وسألنا أهل الحيرة: من أين تعلمتم الكتابة؟ قالوا: من أهل الأنبار .

Derim ki: Araplarda yazı son derece azdı. Bunu ilk öğrendikleri durum ise Hişâm b. Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî ve başkalarının zikrettiği şu husustur: Dûmet [Cendel hâkimi] Ukeydir'in [kardeşi] Bişr b. Abdilmelik yazıyı el-Enbâr'dan öğrendi; sonra Mekke'ye gelip Ebû Süfyân Sahr b. Harb b. Ümeyye'nin kız kardeşi, Harb b. Ümeyye'nin kızı Sehba ile evlendi. Bunu Harb b. Ümeyye'ye ve oğlu Süfyân'a öğretti; Ömer b. el-Hattâb bunu Harb b. Ümeyye'den öğrendi, Muâviye de amcası Süfyân b. Harb'den öğrendi. Denildi ki: Onu el-Enbâr'dan ilk öğrenenler, oradaki Bakka denilen bir köyden Tayy kabilesinden bir topluluktur; sonra onu güzelleştirip Arap Yarımadası'nda yaydılar ve insanlar da öğrendi. Nitekim Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed ez-Zührî anlattı, bize Süfyân, Mücâhid'den, o Şa'bî'den anlattı; o şöyle dedi: Muhacirlere: "Yazıyı nereden öğrendiniz?" diye sorduk. "Hîre ehlinden" dediler. Hîre ehline: "Yazıyı nereden öğrendiniz?" diye sorduk. "Enbâr ehlinden" dediler .

قلت: والذي كان يغلب على زمان السلف الكتابة المكتوفة ثم هذبها أبو علي مقلة الوزير، وصار

Derim ki: Selef döneminde hâkim olan [yazı türü] mektûfe (kaba ve köşeli) yazıydı. Daha sonra vezir Ebû Alî [İbn] Mukle onu ıslah edip güzelleştirdi ve...

له في ذلك منهج وأسلوب في الكتابة، ثم قربها علي بن هلال البغدادي المعروف بابن البواب وسلك الناس وراءه. وطريقته في ذلك واضحة جيدة. والغرض أن الكتابة لما كانت في ذلك الزمان لم تحكم جيدا، وقع في كتابة المصاحف اختلاف في وضع الكلمات من حيث صناعة الكتابة لا من حيث المعنى، وصنف الناس في ذلك، واعتنى بذلك الإمام الكبير أبو عبيد القاسم بن سلام، ﵀، في كتابه فضائل القرآن والحافظ أبو بكر بن أبي داود، ﵀، فبوبا على ذلك وذكر قطعة صالحة هي من صناعة القرآن، ليست مقصدنا هاهنا؛ ولهذا نص الإمام مالك، ﵀، على أنه لا توضع المصاحف إلا على وضع كتابة الإمام، ورخص في ذلك غيره، واختلفوا في الشكل والنقط فمن مرخص ومن مانع، فأما كتابة السور وآياتها والتعشير والأجزاء والأحزاب فكثير في مصاحف زماننا، والأولى اتباع السلف الصالح.

bu konuda yazıda bir metot ve üslup sahibi oldu. Sonra İbnü'l-Bevvâb olarak bilinen Ali b. Hilâl el-Bağdâdî onu daha da geliştirdi ve insanlar onun yolunu izledi. Onun bu konudaki metodu açık ve güzeldir. Maksat şudur ki: O dönemde yazı tam anlamıyla yetkinleşmediği için mushafların yazımında kelimelerin dizilişinde anlam bakımından değil, yazı sanatı bakımından farklılıklar meydana geldi. İnsanlar bu konuda eserler telif ettiler; büyük imam Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm -rahimehullâh- Fezâilü'l-Kur'ân adlı kitabında ve Hâfız Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd -rahimehullâh- buna özen gösterip bu hususta bablar açtılar ve bizim buradaki maksadımız olmayan Kur'an sanatına dair hatırı sayılır bir bölüm zikrettiler. Bundan dolayı İmam Mâlik -rahimehullâh- mushafların ancak İmam Mushaf'ın yazım tarzı üzerine yazılabileceğini açıkça belirtmiş, başkaları ise bunda ruhsat tanımıştır. Harekeler ve noktalar konusunda da ihtilaf ettiler; kimi ruhsat verdi kimi ise menetti. Surelerin ve ayetlerinin [sayılarının] yazılması, aşırlar (onluk işaretler), cüzler ve hizbler ise zamanımızın mushaflarında pek çoktur; en evlâ olanı Selef-i Sâlihîn'e uymaktır.

ثم قال البخاري: ذكر كُتَّاب النبي ﷺ. وأورد فيه من حديث الزهري، عن ابن السباق، عن زيد ابن ثابت، أن أبا بكر الصديق قال له: وكنت تكتب الوحي لرسول الله ﷺ وذكر نحو ما تقدم في جمعه للقرآن وقد تقدم، وأورد حديث زيد بن ثابت في نزول: {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} [النساء: ٩٥] وسيأتي الكلام عليه في سورة النساء إن شاء الله تعالى، ولم يذكر البخاري أحدًا من الكتّاب في هذا الباب سوى زيد بن ثابت، وهذا عجب، وكأنه لم يقع له حديث يورده سوى هذا، والله أعلم.

Sonra Buhârî: "Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kâtiplerinin Zikri" dedi ve orada Zührî'den, İbnü's-Sebbâk'tan, Zeyd b. Sâbit'ten, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın ona: "Sen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy yazıyordun" dediğini ve Kur'an'ı toplaması hususunda daha önce geçen rivayetin benzerini zikretti ki bu daha önce geçmişti. Ayrıca {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar bir olmaz” [en-Nisâ: 95] ayetinin nüzulü hakkındaki Zeyd b. Sâbit hadisini zikretti . İnşâallâhu Teâlâ Nisâ Suresi'nde bu konudaki açıklama gelecektir. Buhârî bu babda Zeyd b. Sâbit'ten başka hiçbir kâtibi zikretmemiştir; bu şaşılacak bir şeydir, sanki bundan başka zikredeceği bir hadise rastlamamış gibidir; doğrusunu Allah bilir.

وموضع هذا في كتاب السيرة عند ذكر كتَّابه ﵇.

Bunun yeri, Sîret kitabında kâtiplerinin -aleyhisselâm- zikredildiği yerdir.

ثم قال البخاري، ﵀:

Sonra Buhârî -rahimehullâh- şöyle dedi:

أنزل القرآن على سبعة أحرف

Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir

حدثنا سعيد بن عفير، حدثنا الليث، حدثني عقيل عن ابن شهاب قال: حدثني عبيد الله بن عبد الله؛ أن عبد الله بن عباس حدثه: أن رسول الله ﷺ قال: " أقرأني جبريل على حرف فراجعته، فلم أزل أستزيده ويزيدني حتى انتهى إلى سبعة أحرف " .

Bize Saîd b. Ufeyr anlattı, bize Leys anlattı, bana Ukayl, İbn Şihâb'dan anlattı; o dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Abdillâh anlattı; Abdullah b. Abbâs ona Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu anlatmıştır: "Cebrail bana bir harf üzere okuttu, ben ona müracaat ettim; sürekli artırmasını istedim, o da bana artırdı, nihayet yedi harfe ulaştı" .

وقد رواه -أيضًا-في بدء الخلق، ومسلم من حديث يونس، ومسلم -أيضا-من حديث معمر، كلاهما عن الزهري بنحوه ورواه ابن جرير من حديث الزهري به ثم قال الزهري: بلغني أن تلك السبعة الأحرف إنما هي في الأمر الذي يكون واحدا لا تختلف في حلال ولا في حرام.

[Buhârî] onu ayrıca Bed'ü'l-Halk [bölümünde] de rivayet etmiştir; Müslim Yûnus hadisinden, yine Müslim Ma'mer hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de Zührî'den benzer şekilde [nakletmiştir]. İbn Cerîr de Zührî hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmiştir. Sonra Zührî şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre bu yedi harf, helal veya haram hususunda farklılık göstermeyen, [özünde] tek bir mana üzere olan konulardadır."

وهذا مبسوط في الحديث الذي رواه الإمام أبو عبيد القاسم بن سلام حيث قال:

Bu husus, İmam Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'ın şöyle diyerek rivayet ettiği hadiste etraflıca açıklanmıştır:

حدثنا يزيد ويحيى بن سعيد كلاهما عن حميد الطويل، عن أنس بن مالك، عن أبيّ بن كعب قال: ما حاك في صدري شيء منذ أسلمت، إلا أنني قرأت آية وقرأها آخر غير قراءتي فقلت: أقرأنيها رسول الله ﷺ فقال: أقرأنيها رسول الله ﷺ، فأتينا رسول الله ﷺ فقلت: يا رسول الله، أقرأتني آية كذا وكذا؟ قال: "نعم"، وقال الآخر: أليس تقرأني آية كذا وكذا؟ قال: "نعم". فقال: "إن جبريل وميكائيل أتياني فقعد جبريل عن يميني وميكائيل عن يساري، فقال جبريل: اقرأ القرآن على حرف، فقال ميكائيل: استزده، حتى بلغ سبعة أحرف وكل حرف شاف كاف" .

Bize Yezîd ve Yahyâ b. Saîd, her ikisi Humeyd et-Tavîl'den, o Enes b. Mâlik'ten, o Übeyy b. Ka'b'dan anlattılar; o şöyle dedi: Müslüman olduğumdan beri içimde hiçbir şüphe uyanmamıştı; ancak bir gün bir ayet okudum, bir başkası da onu benim kıraatimden farklı okudu. "Bunu bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuttu" dedim. O da: "Bunu bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuttu" dedi. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldik. "Ey Allah'ın Resûlü, bana falan falan ayeti okutmadın mı?" dedim. "Evet" buyurdu. Diğeri de: "Bana falan falan ayeti okutmadın mı?" dedi. "Evet" buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: "Cebrail ve Mikail bana geldiler; Cebrail sağıma, Mikail de soluma oturdu. Cebrail: 'Kur'an'ı bir harf üzere oku' dedi. Mikail: 'Artırmasını iste' dedi; nihayet yedi harfe ulaştı ve her harf şifa verici ve yeterlidir" .

وقد رواه النسائي من حديث يزيد -وهو ابن هارون-ويحيى بن سعيد القطان كلاهما عن حميد الطويل، عن أنس، عن أبيّ بن كعب بنحوه . وكذا رواه ابن أبي عدي ومحمود بن ميمون الزعفراني ويحيى بن أيوب كلهم عن حميد به . وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن مرزوق، حدثنا أبو الوليد، حدثنا حماد بن سلمة، عن حميد، عن أنس، عن عبادة بن الصامت، عن أبيّ بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "أنزل القرآن على سبعة أحرف" فأدخل بينهما عبادة بن الصامت .

Bunu Nesâî, Yezîd -ki o İbn Hârûn'dur- ve Yahyâ b. Saîd el-Kattân hadisinden; her ikisi Humeyd et-Tavîl'den, o Enes'ten, o Übeyy b. Ka'b'dan benzer şekilde rivayet etmiştir . İbn Ebî Adiy, Mahmûd b. Meymûn ez-Za'ferânî ve Yahyâ b. Eyyûb da hepsi Humeyd'den bu senetle rivayet etmişlerdir . İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, bize Ebu'l-Velîd anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Humeyd'den, o Enes'ten, o Ubâde b. es-Sâmit'ten, o Übeyy b. Ka'b'dan anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir" buyurdu. Böylece aralarına Ubâde b. es-Sâmit'i dahil etti .

وقال الإمام أحمد بن حنبل، ﵀: حدثنا يحيى بن سعيد عن إسماعيل بن أبي خالد، حدثني عبد الله بن عيسى عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن أبيّ بن كعب، قال: كنت في المسجد فدخل رجل فقرأ قراءة أنكرتها عليه، ثم دخل آخر فقرأ قراءة سوى قراءة صاحبه، فقمنا جميعا، فدخلنا على رسول الله ﷺ، فقلت: يا رسول الله، إن هذا قرأ قراءة أنكرتها عليه، ثم دخل هذا فقرأ قراءة غير قراءة صاحبه، فقال لهما النبي ﷺ: "اقرآ"، فقرآ، فقال: "أصبتما". فلما قال لهما النبي ﷺ الذي قال، كَبُر عليّ ولا إذا كنت في الجاهلية، فلما رأى الذي غشينى ضرب في صدري ففضضت عرقًا، وكأنما أنظر إلى [رسول] الله فرقا فقال: "يا أبيّ، إن ربي أرسل إليّ أن اقرأ القرآن على حرف، فرددت إليه أن هون على أمتي، فأرسل إليّ أن اقرأه على حرفين، فرددت إليه أن هوّن على أمتي، فأرسل إليّ أن اقرأه على سبعة أحرف، ولك بكل ردة مسألة تسألنيها". قال: "قلت: اللهم اغفر لأمتي، اللهم اغفر لأمتي، وأخرت الثالثة ليوم يرغب إليّ فيه الخلق حتى إبراهيم ﵇". وهكذا رواه مسلم من حديث إسماعيل بن أبي خالد به .

İmam Ahmed b. Hanbel -rahimehullâh- dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İsmâil b. Ebî Hâlid'den anlattı, bana Abdullah b. Îsâ, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Übeyy b. Ka'b'dan anlattı; o şöyle dedi: Mescitteydim, bir adam girdi ve yadırgadığım bir kıraatle okudu. Sonra bir başkası girdi, o da arkadaşının kıraatinden farklı bir kıraatle okudu. Hep birlikte kalkıp Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna girdik. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, şu adam yadırgadığım bir kıraatle okudu, sonra şu girdi ve o da arkadaşının kıraatinden farklı bir kıraatle okudu." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Okuyun" buyurdu; okudular. "İkiniz de doğru okudunuz" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bu sözü söyleyince, Cahiliye döneminde bile hissetmediğim derecede [ağır bir şüphe] bana hücum etti. Beni bürüyen bu hali görünce göğsüme vurdu, öyle ki ter boşandım ve sanki korkudan Allah'ın [Resûlü'ne] bakıyor gibiydim. Buyurdu ki: "Ey Übeyy, Rabbim bana 'Kur'an'ı bir harf üzere oku' diye haber gönderdi. Ben de Ona 'Ümmetime kolaylaştır' diye müracaat ettim. Bunun üzerine bana 'Onu iki harf üzere oku' diye haber gönderdi. Ben yine Ona 'Ümmetime kolaylaştır' diye müracaat ettim. Bunun üzerine bana 'Onu yedi harf üzere oku; her geri çevirmen karşılığında Bana soracağın (isteyeceğin) bir dilek hakkın vardır' diye haber gönderdi." [Übeyy] dedi ki: [Resûlullah şöyle buyurdu]: "'Allahım, ümmetimi bağışla! Allahım, ümmetimi bağışla!' dedim; üçüncüsünü ise İbrâhim -aleyhisselâm- dahil bütün mahlûkatın bana rağbet edeceği (şefaat dileyeceği) güne erteledim." Müslim de İsmâil b. Ebî Hâlid hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا محمد بن فضيل، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن عبد الله بن عيسى بن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن أبيه، عن جده، عن أبي بن كعب، قال: قال

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Muhammed b. Fudayl, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Abdullah b. Îsâ b. Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o babasından, o dedesinden, o da Übeyy b. Ka'b'dan [naklen] anlattı; [Übeyy] şöyle dedi:

رسول الله ﷺ: "إن الله أمرني أن أقرأ القرآن على حرف واحد، فقلت: خفف عن أمتي، فقال اقرأه على حرفين، فقلت: اللهم ربّ خفف عن أمتي، فأمرني أن أقرأه على سبعة أحرف من سبعة أبواب الجنة كلها شافٍ كافٍ" .

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah bana Kur'an'ı tek bir harf üzere okumamı emretti. Ben: 'Ümmetime hafiflet' dedim. 'Onu iki harf üzere oku' buyurdu. 'Allahım, Rabbim, ümmetime hafiflet' dedim. Bunun üzerine bana onu cennetin yedi kapısından yedi harf üzere okumamı emretti; hepsi de şifa verici ve yeterlidir" .

وقال ابن جرير: حدثنا يونس عن ابن وهب: أخبرني هشام بن سعد، عن عبيد الله بن عمر، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن أبيّ بن كعب، أنه قال: سمعت رجلا يقرأ في سورة النحل قراءة تخالف قراءتي، ثم سمعت آخر يقرؤها بخلاف ذلك، فانطلقت بهما إلى رسول الله ﷺ فقلت: إني سمعت هذين يقرآن في سورة النحل فسألتهما: من أقرأكما ؟ فقالا رسول الله ﷺ، فقلت: لأذهبن بكما إلى رسول الله ﷺ إذ خالفتما ما أقرأني رسول الله ﷺ، فقال رسول الله ﷺ لأحدهما: "اقرأ". فقرأ، فقال: "أحسنت" ثم قال للآخر: "اقرأ". فقرأ، فقال: "أحسنت". قال أبيّ: فوجدت في نفسي وسوسة الشيطان حتى احمر وجهي، فعرف ذلك رسول الله ﷺ في وجهي، فضرب يده في صدري ثم قال: "اللهم أخسئ الشيطان عنه، يا أبيّ، أتاني آت من ربي فقال: إن الله يأمرك أن تقرأ القرآن على حرف واحد، فقلت: رب، خفف عني، ثم أتاني الثانية فقال: إن الله يأمرك أن تقرأ القرآن على حرفين فقلت: رب، خفف عن أمتي، ثم أتاني الثالثة، فقال: مثل ذلك وقلت له مثل ذلك، ثم أتاني الرابعة فقال: إن الله يأمرك أن تقرأ القرآن على سبعة أحرف، ولك بكل ردة مسألة، فقلت: يارب، اللهم اغفر لأمتي، يارب، اغفر لأمتي، واختبأت الثالثة شفاعة لأمتي يوم القيامة" . إسناده صحيح.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus, İbn Vehb'den anlattı: Bana Hişâm b. Sa'd, Ubeydullâh b. Ömer'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Übeyy b. Ka'b'dan bildirdi; o şöyle demiştir: Bir adamın Nahl Suresi'nde benim kıraatime muhalif bir kıraatle okuduğunu işittim. Sonra bir başkasını işittim, o da buna aykırı okuyordu. İkisini alıp Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürdüm ve: "Bu ikisinin Nahl Suresi'ni okuduklarını işittim ve onlara: 'Size bunu kim okuttu?' diye sordum. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem' dediler. Ben de: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bana okuttuğuna muhalefet ettiğinize göre sizi mutlaka Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götüreceğim' dedim" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan birine: "Oku" buyurdu; okudu. "Güzel okudun" buyurdu. Sonra diğerine: "Oku" buyurdu; okudu. "Güzel okudun" buyurdu. Übeyy dedi ki: İçimde şeytanın öyle bir vesvesesini hissettim ki yüzüm kızardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yüzümden anladı ve elini göğsüme vurup şöyle buyurdu: "Allahım, şeytanı ondan uzaklaştır! Ey Übeyy, Rabbimden bana bir elçi gelip 'Allah sana Kur'an'ı tek bir harf üzere okumanı emrediyor' dedi. Ben: 'Rabbim, bana hafiflet' dedim. Sonra bana ikinci kez gelip 'Allah sana Kur'an'ı iki harf üzere okumanı emrediyor' dedi. Ben: 'Rabbim, ümmetime hafiflet' dedim. Sonra bana üçüncü kez geldi, aynı şeyi söyledi ve ben de ona aynısını söyledim. Sonra bana dördüncü kez gelip 'Allah sana Kur'an'ı yedi harf üzere okumanı emrediyor; her geri çevirmen karşılığında bir dilek hakkın vardır' dedi. Ben de: 'Yâ Rabbi, Allahım ümmetimi bağışla! Yâ Rabbi, ümmetimi bağışla!' dedim; üçüncü [dileğimi] ise kıyamet gününde ümmetime şefaat etmek üzere sakladım" . Senedi sahihtir.

قلت: وهذا الشك الذي حصل لأبيّ في تلك الساعة هو، والله أعلم، السبب الذي لأجله قرأ عليه رسول الله ﷺ قراءة إبلاغ وإعلام ودواء لما كان حصل له سورة لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا إلى آخرها لاشتمالها على قوله تعالى: رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً * فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ [البينة: ٢، ٣]، وهذا نظير تلاوته سورة الفتح حين أنزلت مرجعه، ﵇، من الحديبية على عمر بن الخطاب، وذلك لما كان تقدم له من الأسئلة لرسول الله ﷺ ولأبي بكر الصديق، ﵄، في قوله تعالى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الفتح: ٢٧].

Derim ki: O anda Übeyy'in içine düşen bu şüphe -doğrusunu Allah bilir- Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem tebliğ, bildirme ve onda meydana gelen duruma bir şifa olarak {لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا} suresini sonuna kadar ona okumasının sebebidir; zira bu sure Yüce Allah'ın {رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً * فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ} “Allah tarafından gönderilen, tertemiz sahifeleri okuyan bir elçidir; o sahifelerde dosdoğru hükümler vardır” [el-Beyyine: 2-3] buyruğunu içermektedir. Bu durum, Fetih Suresi indirildiğinde Hudeybiye'den dönerken Resûlullah'ın -aleyhisselâm- Yüce Allah'ın {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Andolsun ki Allah, elçisinin rüyasını hak ile doğruladı. İnşallah Mescid-i Haram'a güven içinde gireceksiniz” [el-Fetih: 27] buyruğu hakkında daha önce Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir es-Sıddîk'a -radıyallâhu anhümâ- yöneltmiş olduğu sorulardan dolayı [bu sureyi] Ömer b. el-Hattâb'a okumasına benzemektedir.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن الحكم، عن مجاهد، عن ابن أبي ليلى، عن أبيّ بن كعب أن رسول الله ﷺ كان عند أخباة بني غفار، فأتاه جبريل فقال: إن الله يأمرك أن تقرئ أمتك القرآن على حرف، قال: "أسأل الله معافاته ومغفرته، فإن أمتي لا تطيق ذلك". ثم أتاه الثانية فقال: إن الله يأمرك أن تقرئ أمتك القرآن على حرفين. قال:

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, el-Hakem'den, o Mücâhid'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o da Übeyy b. Ka'b'dan bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Gıfâr çadırlarının yanında bulunuyordu. Cibrîl ona gelip: «Allah sana, ümmetine Kur'an'ı bir harf üzere okutmanı emrediyor» dedi. [Resûlullah]: «Allah'tan afiyetini ve mağfiretini dilerim; zira ümmetimin buna gücü yetmez» buyurdu. Sonra ona ikinci kez gelip: «Allah sana, ümmetine Kur'an'ı iki harf üzere okutmanı emrediyor» dedi. [Resûlullah]:

"أسأل الله معافاته ومغفرته، فإن أمتي لا تطيق ذلك". ثم جاءه الثالثة قال: إن الله يأمرك أن تقرئ أمتك القرآن على ثلاثة أحرف قال: "أسأل الله معافاته ومغفرته، وإن أمتي لا تطيق ذلك". ثم جاءه الرابعة فقال: إن الله يأمرك أن تقرئ أمتك القرآن على سبعة أحرف فأيما حرف قرؤوا عليه فقد أصابوا .

"Allah'tan afiyetini ve mağfiretini dilerim; zira ümmetimin buna gücü yetmez" buyurdu. Sonra ona üçüncü kez gelip: "Allah sana, ümmetine Kur'an'ı üç harf üzere okutmanı emrediyor" dedi. [Resûlullah]: "Allah'tan afiyetini ve mağfiretini dilerim; şüphesiz ümmetimin buna gücü yetmez" buyurdu. Sonra ona dördüncü kez gelip şöyle dedi: "Allah sana, ümmetine Kur'an'ı yedi harf üzere okutmanı emrediyor; hangi harf üzere okurlarsa okusunlar isabet etmiş olurlar" .

وأخرجه مسلم وأبو داود والنسائي من رواية شعبة به، وفي لفظٍ لأبي داود عن أبيّ بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "يا أبيّ، إني أقرئت القرآن فقيل لي: على حرف أو حرفين؟ فقال الملك الذي معي: قل على حرفين. قلت: على حرفين. فقيل لي: على حرفين أو ثلاثة؟ فقال الملك الذي معي: قل على ثلاثة. قلت: على ثلاثة. حتى بلغ سبعة أحرف ثم قال: ليس منها إلا شاف كاف إن قلت: سميعا عليما، عزيزا حكيما، ما لم تختم آية عذاب برحمة أو آية رحمة بعذاب" .

Bunu Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Şu'be rivayetinden bu senetle tahriç ettiler. Ebû Dâvûd'un bir lafzında Übeyy b. Ka'b'dan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ey Übeyy, bana Kur'an okutuldu ve bana: 'Bir harf mi yoksa iki harf üzere mi?' denildi. Yanımdaki melek: 'İki harf de' dedi. 'İki harf' dedim. Bana: 'İki harf mi yoksa üç harf mi?' denildi. Yanımdaki melek: 'Üç de' dedi. 'Üç' dedim; nihayet yedi harfe ulaştı. Sonra buyurdu ki: Azap ayetini rahmetle yahut rahmet ayetini azapla bitirmediğin sürece 'Semîan Alîmâ', 'Azîzen Hakîmâ' desen bile onların hepsi şifa vericidir, yeterlidir" .

وقد روى ثابت بن قاسم نحوا من هذا عن أبي هريرة عن النبي ﷺ ومن كلام ابن مسعود، ﵁، نحو ذلك.

Sâbit b. Kâsım da Ebû Hureyre'den, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini rivayet etmiştir . İbn Mes'ûd'un -radıyallâhu anh- sözünden de bunun benzeri nakledilmiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن علي الجعفي، عن زائدة، عن عاصم، عن زر، عن أبي قال: لقي رسول الله ﷺ جبريل عند أحجار المراء، فقال رسول الله ﷺ لجبريل: "إني بعثت إلى أمة أميين فيهم الشيخ العاسي، والعجوز الكبيرة، والغلام، فقال: مرهم فليقرؤوا القرآن على سبعة أحرف" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn b. Ali el-Cu'fî, Zâide'den, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Übeyy'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahcâru'l-Mirâ mevkiinde Cebrail ile karşılaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail'e: "Ben aralarında beli bükülmüş yaşlı, pîr-i fânî ihtiyar kadın ve çocuk bulunan ümmî bir ümmete gönderildim" buyurdu. [Cebrail de]: "Onlara emret, Kur'an'ı yedi harf üzere okusunlar" dedi .

وأخرجه الترمذي من حديث عاصم بن أبي النَّجُود، عن زر، عن أبيّ بن كعب، به وقال: حسن صحيح.

Tirmizî de Âsım b. Ebi'n-Necûd hadisinden, o Zirr'den, o Übeyy b. Ka'b'dan bu senetle tahriç etti ve: "Hasen-sahihtir" dedi.

وقد رواه أبو عبيد عن أبي النضر، عن شيبان، عن عاصم بن أبي النجود، عن زر، عن حذيفة أن رسول الله ﷺ لقي جبريل عند أحجار المراء، فذكر الحديث والله أعلم.

Ebû Ubeyd de bunu Ebu'n-Nadr'dan, o Şeybân'dan, o Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Zirr'den, o Huzeyfe'den rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahcâru'l-Mirâ mevkiinde Cebrail ile karşılaştı... diyerek hadisi zikretti ; doğrusunu Allah bilir.

وهكذا رواه الإمام أحمد عن عفان، عن حماد، عن عاصم، عن زر، عن حذيفة؟ أن رسول الله ﷺ قال: "لقيت جبريل عند أحجار المراء، فقلت: يا جبريل، إني أرسلت إلى أمة أمية؛ الرجل، والمرأة، والغلام، والجارية، والشيخ الفاني، الذي لم يقرأ كتابا قط فقال: إن القرآن أنزل على سبعة أحرف" .

İmam Ahmed de Affân'dan, o Hammâd'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Huzeyfe'den böyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ahcâru'l-Mirâ mevkiinde Cebrail ile karşılaştım ve: 'Ey Cebrail! Ben erkeğiyle, kadınıyla, oğlan çocuğuyla, kız çocuğuyla ve hayatında hiç kitap okumamış pîr-i fânî ihtiyarıyla ümmî bir ümmete gönderildim' dedim. O da: 'Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir' dedi" .

وقال أحمد أيضا: حدثنا وَكِيع وعبد الرحمن، عن سفيان، عن إبراهيم بن مهاجر، عن رِبْعى بن حِراش: حدثني من لم يكذبني -يعني حذيفة-قال: لقي النبي ﷺ جبريل عند أحجار المراء

Ahmed [b. Hanbel] yine şöyle demiştir: Bize Vekî' ve Abdurrahman, Süfyân'dan, o İbrâhim b. Muhâcir'den, o Rib'î b. Hırâş'tan rivayet etti: Bana yalan söylemeyen biri -yani Huzeyfe- anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ahcâru'l-Mirâ mevkiinde Cebrail ile karşılaştı

فقال: إن أمتك يقرؤون القرآن على سبعة أحرف، فمن قرأ منهم على حرف فليقرأ كما علم، ولا يرجع عنه. وقال عبد الرحمن: إن في أمتك الضعيف، فمن قرأ على حرف فلا يتحول منه إلى غيره رغبة عنه . وهذا إسناد صحيح ولم يخرجوه.

ve [Cebrail] şöyle dedi: "Şüphesiz ümmetin Kur'an'ı yedi harf üzere okurlar; onlardan kim bir harf üzere okursa kendisine öğretildiği gibi okusun ve ondan dönmesin." Abdurrahman [rivayetinde] şöyle dedi: "Şüphesiz senin ümmetinde zayıf kimseler vardır; kim bir harf üzere okursa ondan yüz çevirerek başka bir harfe geçmesin" . Bu sahih bir senettir; ancak [Kütüb-i Sitte sahipleri] bunu tahriç etmemişlerdir.

حديث آخر في معناه عن سليمان بن صرد: قال ابن جرير: حدثنا إسماعيل بن موسى السديّ، حدثنا شريك عن أبي إسحاق، عن سليمان بن صرد -يرفعه-قال: "أتاني ملكان، فقال أحدهما: اقرأ. قال: على كم؟ قال: على حرف. قال: زده، حتى انتهى إلى سبعة أحرف" . ورواه النسائي في اليوم والليلة عن عبد الرحمن بن محمد بن سلام عن إسحاق الأزرق عن العَوَّام بن حَوْشَب، عن أبي إسحاق، عن سليمان بن صرد قال: أتى أبيّ بن كعب رسول الله ﷺ برجلين اختلفا في القراءة، فذكر الحديث .

Süleymân b. Surad'dan aynı anlamda başka bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize İsmâil b. Mûsâ es-Süddî anlattı, bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o Süleymân b. Surad'dan -merfû olarak- anlattı; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "Bana iki melek geldi; onlardan biri: 'Oku' dedi. [Peygamber]: 'Kaç [harf] üzere?' dedi. 'Bir harf üzere' dedi. [Diğeri]: 'Ona artır' dedi; nihayet yedi harfe ulaştı" . Nesâî de el-Yevm ve'l-leyle'de Abdurrahman b. Muhammed b. Sellâm'dan, o İshâk el-Ezrak'tan, o el-Avvâm b. Havşeb'den, o Ebû İshâk'tan, o Süleymân b. Surad'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Übeyy b. Ka'b, kıraat konusunda ihtilaf eden iki adamı Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdi... diyerek hadisi zikretti .

وهكذا رواه أحمد بن مَنِيع عن يزيد بن هارون، عن العوام بن حوشب به، ورواه أبو عبيد عن يزيد بن هارون، عن العوام، عن أبي إسحاق، عن سليمان بن صرد، عن أبيّ أنه أتى النبي ﷺ برجلين، فذكره .

Ahmed b. Menî' de Yezîd b. Hârûn'dan, o el-Avvâm b. Havşeb'den bu senetle böyle rivayet etmiştir. Ebû Ubeyd de Yezîd b. Hârûn'dan, o el-Avvâm'dan, o Ebû İshâk'tan, o Süleymân b. Surad'dan, o Übeyy'den rivayet etmiştir ki o, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iki adam getirmişti... diyerek hadisi zikretti .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا يحيى بن آدم، حدثنا إسرائيل عن أبي إسحاق، عن فلان العبدي -قال ابن جرير: ذهب عني اسمه-عن سليمان بن صرد، عن أبيّ بن كعب قال: رحت إلى المسجد، فسمعت رجلا يقرأ فقلت: من أقرأك؟ قال: رسول الله ﷺ، فانطلقت به إلى رسول الله ﷺ، فقلت: استقرئ هذا. قال: فقرأ، فقال: "أحسنت". قال: قلت: إنك أقرأتني كذا وكذا! فقال: "وأنت قد أحسنت". فقلت: قد أحسنت قد أحسنت. قال: فضرب بيده على صدري ثم قال: "اللهم أذهب عن أبيٍّ الشك". قال: ففضت عرقا، وامتلأ جوفي فرقا. قال: ثم قال: "إن الملكين أتياني، فقال أحدهما: اقرأ القرآن على حرف، وقال الآخر: زده. قال: قلت: زدني. فقال اقرأه على حرفين، حتى بلغ سبعة أحرف فقال: اقرأه على سبعة أحرف" .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Kureyb anlattı, bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Abdülkayslı falan kimseden -İbn Cerîr dedi ki: İsmi aklımdan çıktı-, o Süleymân b. Surad'dan, o Übeyy b. Ka'b'dan anlattı; o şöyle dedi: Mescide gittim, bir adamın okuduğunu işittim. "Sana bunu kim okuttu?" dedim. "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem" dedi. Onu alıp Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürdüm ve: "Şuna okut" dedim. Dedi ki: Okudu; [Resûlullah]: "Güzel okudun" buyurdu. Dedi ki: "Ama sen bana falan ve falan şekilde okutmuştun!" dedim. "Sen de güzel okudun" buyurdu. "İkisi de güzel ha, ikisi de güzel ha!" dedim. Dedi ki: Elini göğsüme vurdu, sonra: "Allahım, Übeyy'den şüpheyi gider" buyurdu. [Übeyy] dedi ki: Benden ter boşandı ve içim korkuyla doldu. Dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: "Bana iki melek geldi. Onlardan biri: 'Kur'an'ı bir harf üzere oku' dedi. Diğeri: 'Ona artır' dedi. Ben: 'Bana artır' dedim. 'Onu iki harf üzere oku' dedi; nihayet yedi harfe ulaştı. Bunun üzerine: 'Onu yedi harf üzere oku' buyurdu" .