Binûn

İbn Kesîr'in Mukaddimesi — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد رواه أبو عبيد عن حجاج، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن شتير العبدي، عن سليمان بن صرد عن أبيّ، عن النبي ﷺ بنحو ذلك ورواه أبو داود عن أبي داود الطيالسي، عن همام، عن قتادة، عن يحيى بن يَعْمَر، عن سليمان بن صرد، عن أبيّ بن كعب بنحوه.

Ebû Ubeyd de bunu Haccâc'dan, o İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Şuteyr el-Abdî'den, o Süleymân b. Surad'dan, o Übeyy'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem buna benzer şekilde rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd da bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o Hemmâm'dan, o Katâde'den, o Yahyâ b. Ya'mer'den, o Süleymân b. Surad'dan, o Übeyy b. Ka'b'dan benzer şekilde rivayet etmiştir.

فهذا الحديث محفوظ من حيث الجملة عن أبي بن كعب، والظاهر أن سليمان بن صرد الخزاعي شاهد على ذلك، والله أعلم.

Bu hadis genel olarak Übeyy b. Ka'b'dan mahfuzdur (güvenilirdir); anlaşılan o ki Süleymân b. Surad el-Huzâî de buna şahittir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

حديث آخر عن أبي بكرة: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، عن حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن عبد الرحمن بن أبي بكرة، عن أبيه، عن النبي ﷺ قال: " أتاني جبريل وميكائيل، ﵉، فقال جبريل: اقرأ القرآن على حرف واحد، فقال ميكائيل: استزده، فقال: اقرأ على سبعة أحرف، كلها شاف كاف، ما لم تختم آية رحمة بآية عذاب أو آية عذاب برحمة " .

Ebû Bekre'den başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den, o Abdurrahman b. Ebî Bekre'den, o babasından, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "Bana Cibrîl ve Mîkâîl -aleyhimesselâm- geldiler. Cibrîl: 'Kur'an'ı bir harf üzere oku' dedi. Mîkâîl ise: 'Ondan artırmasını iste' dedi. Bunun üzerine [Cibrîl]: 'Yedi harf üzere oku; bir rahmet ayetini azap ayetiyle veya bir azap ayetini rahmet [ayetiyle] bitirmediğin sürece hepsi şifa vericidir, yeterlidir' dedi" .

وهكذا رواه ابن جرير عن أبي كُرَيب، عن زيد بن الحباب، عن حماد بن سلمة به، وزاد في آخره كقولك: هلم وتعال .

İbn Cerîr de Ebû Kureyb'den, o Zeyd b. el-Hubâb'dan, o Hammâd b. Seleme'den bu senetle böyle rivayet etti ve sonuna şunu ekledi: "Senin; helümme ve teâl (gel) demen gibi" .

حديث آخر عن سمرة: قال الإمام أحمد: حدثنا بَهْز وعفان كلاهما عن حماد بن سلمة، حدثنا قتادة، عن الحسن، عن سمرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: " أنزل القرآن على سبعة أحرف ". إسناد صحيح، ولم يخرجوه .

Semure'den başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Behz ve Affân, her ikisi Hammâd b. Seleme'den anlattı, bize Katâde, el-Hasan'dan, o Semure'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir." Sahih bir senettir; ancak [Kütüb-i Sitte sahipleri] bunu tahriç etmemişlerdir .

حديث آخر عن أبي هريرة: قال الإمام أحمد: حدثنا أنس بن عياض، حدثني أبو حازم، عن أبي سلمة -لا أعلمه إلا عن أبي هريرة-أن رسول الله ﷺ قال: " نزل القرآن على سبعة أحرف، مراء في القرآن كفر -ثلاث مرات-فما علمتم منه فاعملوا وما جهلتم منه فردوه إلى عالمه ". ورواه النسائي عن قتيبة عن أبي ضمرة أنس بن عياض به .

Ebû Hureyre'den başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Enes b. İyâz anlattı, bana Ebû Hâzim, Ebû Seleme'den -onu sadece Ebû Hureyre'den rivayetle biliyorum- anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an yedi harf üzere indirildi. Kur'an hakkında tartışmak küfürdür -üç defa [söyledi]-. Ondan bildiğinizle amel edin, bilmediğinizi ise onu bilene havale edin." Nesâî de Kuteybe'den, o Ebû Damre Enes b. İyâz'dan bu senetle rivayet etmiştir .

حديث آخر عن أم أيوب: قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان عن عبيد الله وهو ابن أبي يزيد -عن أبيه، عن أم أيوب-يعني امرأة أبي أيوب الأنصارية-أن رسول الله ﷺ قال: " أنزل القرآن على سبعة أحرف، أيها قرأت جزاك " . وهذا إسناد صحيح ولم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة.

Ümmü Eyyûb'dan başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Ubeydullah'tan -ki o İbn Ebî Yezîd'dir-, o babasından, o Ümmü Eyyûb'dan -yani Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin hanımından- anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; onlardan hangisini okursan sana yeter " . Bu sahih bir senettir ve Kütüb-i Sitte müelliflerinden hiçbiri bunu tahriç etmemiştir.

حديث آخر عن أبي جهيم: قال أبو عبيد: حدثنا إسماعيل بن جعفر، عن يزيد بن خصيفة، عن مسلم بن سعيد مولى الحضرمي وقال غيره: عن بسر بن سعيد، عن أبي جهيم الأنصاري؛ أن رجلين اختلفا في آية من القرآن، كلاهما يزعم أنه تلاقاها من رسول الله ﷺ، فمشيا جميعا حتى أتيا رسول الله ﷺ، فذكر أبو جهيم أن رسول الله ﷺ قال: " إن هذا القرآن نزل على سبعة أحرف، فلا

Ebû Cuhaym'den başka bir hadis: Ebû Ubeyd dedi ki: Bize İsmâil b. Ca'fer, Yezîd b. Husayfe'den, o Hadramî'nin azatlısı Müslim b. Saîd'den -başkası ise: Busr b. Saîd'den, o Ebû Cuhaym el-Ensârî'den rivayetle- anlattı; iki adam Kur'an'dan bir ayet hakkında ihtilaf etmişti. Her ikisi de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat aldığını iddia ediyordu. Birlikte yürüyüp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Ebû Cuhaym zikretti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; sakın

تماروا، فإن مراء فيه كفر" . هكذا رواه أبو عبيد على الشك وقد رواه الإمام أحمد على الصواب، فقال: حدثنا أبو سلمة الخزاعي، حدثنا سليمان بن بلال، حدثني يزيد بن خصيفة، أخبرني بسر بن سعيد، حدثني أبو جهيم؛ أن رجلين اختلفا في آية من القرآن فقال هذا: تلقيتها من رسول الله ﷺ وقال هذا: تلقيتها من رسول الله ﷺ فسألا النبي ﷺ فقال: " القرآن يقرأ على سبعة أحرف، فلا تماروا في القرآن، فإن مراء في القرآن كفر " . وهذا إسناد صحيح -أيضا-ولم يخرجوه.

tartışmayın! Zira onun hakkında tartışmak küfürdür" . Ebû Ubeyd bunu bu şekilde şüphe ile rivayet etmiştir . İmam Ahmed ise bunu doğru şekliyle rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ebû Seleme el-Huzâî anlattı, bize Süleymân b. Bilâl anlattı, bana Yezîd b. Husayfe bildirdi, bana Busr b. Saîd bildirdi, bana Ebû Cuhaym anlattı; iki adam Kur'an'dan bir ayet hakkında ihtilaf etti. Biri: 'Bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem aldım' dedi; diğeri de: 'Bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem aldım' dedi. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sordular. Bunun üzerine: "Kur'an yedi harf üzere okunur; Kur'an hakkında tartışmayın, çünkü Kur'an hakkında tartışmak küfürdür" buyurdu . Bu da sahih bir senettir ve [Kütüb-i Sitte sahipleri] bunu tahriç etmemişlerdir.

ثم قال أبو عبيد: حدثنا عبد الله بن صالح عن الليث، عن يزيد بن الهاد، عن محمد بن إبراهيم، عن بسر بن سعيد، عن أبي قيس -مولى عمرو بن العاص-أن رجلا قرأ آية من القرآن، فقال له عمرو -يعني ابن العاص-: إنما هي كذا وكذا، بغير ما قرأ الرجل، فقال الرجل: هكذا أقرأنيها رسول الله ﷺ [فخرجا إلى رسول الله ﷺ] حتى أتياه، فذكرا ذلك له، فقال رسول الله ﷺ: " إن هذا القرآن نزل على سبعة أحرف، فأي ذلك قرأتم أصبتم، فلا تماروا في القرآن، فإن مراء فيه كفر " . ورواه الإمام أحمد عن أبي سلمة الخزاعي، عن عبد الله بن جعفر بن عبد الرحمن بن المسور بن مخرمة، عن يزيد بن عبد الله بن أسامة بن الهاد، عن بسر بن سعيد، عن أبي قيس مولى عمرو بن العاص به نحوه، وفيه: "فإن المراء فيه كفر أو إنه الكفر به ". وهذا -أيضا-حديث جيد .

Sonra Ebû Ubeyd dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih, Leys'ten, o Yezîd b. el-Hâd'dan, o Muhammed b. İbrâhim'den, o Busr b. Saîd'den, o Amr b. el-Âs'ın azatlısı Ebû Kays'tan anlattı; bir adam Kur'an'dan bir ayet okudu. Amr -yani İbnü'l-Âs- ona: 'O ancak adamın okuduğundan farklı olarak falan ve falan şekildedir' dedi. Adam: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana bunu böyle okuttu' dedi. [Bunun üzerine ikisi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gitmek üzere çıktılar] ve onun yanına geldiler. Bu durumu ona zikrettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz bu Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; onlardan hangisini okursanız isabet etmiş olursunuz. Kur'an hakkında tartışmayın; zira onda tartışmak küfürdür" . İmam Ahmed de bunu Ebû Seleme el-Huzâî'den, o Abdullah b. Ca'fer b. Abdirrahman b. el-Misver b. Mahrame'den, o Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme b. el-Hâd'dan, o Busr b. Saîd'den, o Amr b. el-Âs'ın azatlısı Ebû Kays'tan bu senetle benzer şekilde rivayet etti. Orada: "Zira onda tartışmak küfürdür veya onu inkâr etmektir " [ifadesi] yer almaktadır. Bu da ceyyid (güzel) bir hadistir .

حديث آخر عن ابن مسعود: قال ابن جرير: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، أخبرني حيوة بن شريح، عن عقيل بن خالد، عن سلمة بن أبي سلمة بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ أنه قال: " كان الكتاب الأول نزل من باب واحد وعلى حرف واحد، ونزل القرآن من سبعة أبواب وعلى سبعة أحرف: زاجر، وآمر، وحلال، وحرام، ومحكم، ومتشابه، وأمثال، فأحلوا حلاله، وحرّموا حرامه، وافعلوا ما أمرتم به، وانتهوا عما نهيتم عنه، واعتبروا بأمثاله، واعملوا بمحكمه، وآمنوا بمتشابهه، وقولوا: آمنا به كل من عند ربنا". ثم رواه عن أبي كُرَيْب عن المحاربي، عن ضمرة بن حبيب، عن القاسم بن عبد الرحمن، عن ابن مسعود من كلامه وهو أشبه. والله أعلم.

İbn Mes‘ûd'dan [nakledilen] diğer bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Hayve b. Şüreyh, Ukayl b. Hâlid'den, o Seleme b. Ebî Seleme b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o İbn Mes‘ûd'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Önceki kitap tek bir kapıdan ve tek bir harf üzere inmişti; Kur'an ise yedi kapıdan ve yedi harf üzere indirildi: Sakındıran, emreden, helal, haram, muhkem, müteşâbih ve meseller. O hâlde onun helalini helal kabul edin, haramını haram bilin, size emredileni yapın, nehyedildiğiniz şeyden sakının, mesellerinden ibret alın, muhkemiyle amel edin, müteşâbihine iman edin ve: 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' deyin.» Sonra bunu Ebû Kureyb'den, o el-Muhâribî'den, o Damra b. Habîb'den, o el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o da İbn Mes‘ûd'un kendi sözü olarak [mevkuf şekilde] rivayet etmiştir ki [isabetli olana] daha yakın olanı da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

فصل

Fasıl

قال أبو عبيد: قد تواترت هذه الأحاديث كلها عن الأحرف السبعة إلا ما حدثني عفان، عن حماد بن سلمة، عن قتادة، عن الحسن، عن سمرة بن جندب، عن النبي ﷺ قال: "نزل القرآن على ثلاثة أحرف" .

Ebû Ubeyd dedi ki: Affân'ın, Hammâd b. Seleme'den, onun Katâde'den, onun el-Hasan'dan, onun Semure b. Cündeb'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kur'an üç harf üzere indirildi" şeklinde bana anlattığı rivayet müstesna, yedi harfe dair bu hadislerin hepsi mütevatir olmuştur .

قال أبو عبيد: ولا نرى المحفوظ إلا السبعة لأنها المشهورة، وليس معنى تلك السبعة أن يكون الحرف الواحد يقرأ على سبعة أوجه، وهذا شيء غير موجود، ولكنه عندنا أنه نزل سبع لغات متفرقة في جميع القرآن من لغات العرب، فيكون الحرف الواحد منها بلغة قبيلة والثاني بلغة أخرى سوى الأولى، والثالث بلغة أخرى سواهما، كذلك إلى السبعة، وبعض الأحياء أسعد بها وأكثر حظا فيها من بعض، وذلك بين في أحاديث تترى، قال: وقد روى الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس قال: نزل القرآن على سبع لغات، منها خمس بلغة العجز من هوازن .

Ebû Ubeyd dedi ki: Biz meşhur olanın ancak yedi [harf] olduğu kanaatindeyiz. Bu yedi harfin anlamı, tek bir harfin (kelimenin) yedi vecih üzere okunması demek değildir; bu mevcut olmayan bir şeydir. Ancak bize göre bunun anlamı, Kur'an'ın tamamına dağılmış vaziyette Arap lehçelerinden yedi lehçe üzere indirilmiş olmasıdır. Böylece o kelimelerden biri bir kabilenin lehçesinde, ikincisi birinciden başka bir lehçede, üçüncüsü bu ikisinden başka bir lehçede olur; yediye kadar bu şekilde devam eder. Bazı kabileler bunda diğerlerinden daha şanslı ve daha büyük pay sahibidir; bu durum peş peşe gelen hadislerde açıktır. Dedi ki: Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Kur'an yedi lehçe üzere indi; bunlardan beşi Hevâzin'in Acuz kolunun lehçesindedir' .

قال أبو عبيد: والعجز هم بنو أسعد بن بكر، وجشم بن بكر، ونصر بن معاوية، وثقيف هم عليا هوازن الذين قال أبو عمرو بن العلاء: أفصح العرب عليا هوازن وسفلى تميم يعني دارم. ولهذا قال عمر: لا يملي في مصاحفنا إلا غلمان قريش أو ثقيف .

Ebû Ubeyd dedi ki: Acuz; Es'ad b. Bekr, Cüşem b. Bekr, Nasr b. Muâviye ve Sakîf oğullarıdır. Bunlar Hevâzin'in yüksek (Ulyâ) tabakasıdır ki Ebû Amr b. el-Alâ: 'Arapların en fasihi Hevâzin'in yüksek tabakası ile Temîm'in alt tabakasıdır (yani Dârim oğullarıdır)' demiştir. Bundan dolayı Ömer şöyle demiştir: 'Mushaflarımıza sadece Kureyş veya Sakîf gençleri yazdırsın' .

قال ابن جرير: واللغتان الأخريان: قريش وخزاعة رواه قتادة عن ابن عباس، ولكن لم يلقه .

İbn Cerîr dedi ki: Diğer iki lehçe ise Kureyş ve Huzâa lehçeleridir. Bunu Katâde, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; fakat ona kavuşmamıştır .

قال أبو عبيد: وحدثنا هُشَيْم عن حصين بن عبد الرحمن، عن عبيد الله بن عبد الله بن عتبة، عن ابن عباس؛ أنه كان يسأل عن القرآن فينشد فيه الشعر. قال أبو عبيد: يعني: أنه كان يستشهد به على التفسير . حدثنا هُشَيْم عن أبي بشر، عن سعيد أو مجاهد، عن ابن عباس في قوله: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} [الانشقاق: ١٧]، قال: ما جمع وأنشد:

Ebû Ubeyd dedi ki: Bize Huşeym, Husayn b. Abdirrahman'dan, o Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o Kur'an hakkında sorulur, o da buna dair şiir okurdu. Ebû Ubeyd dedi ki: Yani o, tefsir için şiirle istişhad ederdi (delil getirirdi) . Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o Saîd veya Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ} “Geceye ve topladığı şeylere...” [İnşikâk: 17] kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: 'Topladığı şeyler' dedi ve şu şiiri okudu:

قد اتسقن لو يجدن سائقا

Bir güdücü bulsalardı toplanıp bir araya gelirlerdi

حدثنا هُشَيْم، أنبأنا حصين، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [النازعات: ١٤]، قال: الأرض، قال: وقال ابن عباس: قال أمية بن أبي الصلت:

Bize Huşeym anlattı, bize Husayn , İkrime'den, o İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Bir de bakarsın ki onlar uyanık halde yer yüzündedirler.” [Nâziât: 14] kavli hakkında bildirdi; [İbn Abbâs]: 'Yeryüzüdür' dedi. Dedi ki: İbn Abbâs, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şöyle dediğini nakletti:

عندهم لحم بحرٍ ولحم ساهرة

Onların yanında deniz eti [balık] ve sâhire [kara/yeryüzü] eti vardır.

حدثنا يحيى بن سعيد عن سفيان، عن إبراهيم بن مهاجر، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: كنت لا أدري ما {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [فاطر: ١]، حتى أتاني أعرابيان يختصمان في بئر، فقال أحدهما: أنا فطرتها. يقول: أنا ابتدأتها . إسناد جيد أيضا.

Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan, o İbrâhim b. Muhâcir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: 'Bir kuyu hakkında tartışan iki bedevi bana gelene kadar {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yaratan...” [Fâtır: 1] ifadesinin ne anlama geldiğini bilmiyordum. Onlardan biri: 'Onu ben fatartu' dedi; yani 'Onu ilk ben başlattım/açtım' demek istiyordu . Bu da ceyyid (güzel) bir senettir.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير الطبري، ﵀، بعد ما أورد طرفا مما تقدم: وصح وثبت أن الذي نزل به القرآن من ألسن العرب البعض منها دون الجمع إذا كان معلوما أن ألسنتها ولغاتها أكثر من سبع بما يعجز عن إحصائه ثم قال: وما برهانك على ما قلته دون أن يكون معناه ما قاله مخالفوك، من أنه نزل بأمر وزجر، وترغيب وترهيب، وقصص ومثل، ونحو ذلك من الأقوال فقد علمت قائل ذلك من سلف الأمة وخيار الأئمة؟ قيل له: إن الذين قالوا ذلك لم يدعوا أن تأويل الأخبار التي تقدم ذكرها، هو ما زعمت أنهم قالوه في الأحرف السبعة، التي نزل بها القرآن دون غيره فيكون ذلك لقولنا مخالفا، وإنما أخبروا أن القرآن نزل على سبعة أحرف، يعنون بذلك أنه نزل على سبعة أوجه، والذي قالوا من ذلك كما قالوا، وقد روينا بمثل الذي قالوا من ذلك عن رسول الله ﷺ وعن جماعة من الصحابة، من أنه نزل من سبعة أبواب الجنة، كما تقدم. يعني كما تقدم في رواية عن أبي بن كعب وعبد الله بن مسعود: أن القرآن نزل من سبعة أبواب الجنة .

İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî -rahimehullâh- yukarıda geçenlerin bir kısmını aktardıktan sonra şöyle demiştir: Kur'an'ın indirildiği Arap lehçelerinin, sayılamayacak kadar çok olduğu bilinen tüm lehçeler değil de onların bir kısmı olduğu sahih ve sabit olmuştur . Sonra şöyle demiştir: Kur'an'ın bu anlamda indiğine, muhaliflerinin dediği gibi emir, nehiy, tergib (özendirme), terhib (korkutma), kıssalar, darbımeseller ve benzeri sözler anlamına gelmediğine delilin nedir? Nitekim ümmetin selefinden ve seçkin imamlarından bunu söyleyenleri bilmektesin. Ona şöyle cevap verilir: Bunu söyleyenler, yukarıda zikri geçen haberlerin tevilinin, senin iddia ettiğin gibi sadece Kur'an'ın kendisiyle indirildiği yedi harf hakkında olduğunu ileri sürmemişlerdir ki bu bizim sözümüze muhalif olsun. Onlar sadece Kur'an'ın yedi harf üzere indiğini haber vermişlerdir; bununla onun yedi vecih üzere indiğini kastetmektedirler. Onların bu konuda söyledikleri de aynen söyledikleri gibidir. Biz de Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem ve sahabeden bir topluluktan, daha önce geçtiği gibi Kur'an'ın cennetin yedi kapısından indirildiğine dair onların söylediklerinin benzerini rivayet ettik. Yani daha önce Übeyy b. Ka'b ve Abdullah b. Mes'ûd rivayetinde geçtiği üzere: Kur'an cennetin yedi kapısından indirilmiştir .

قال ابن جرير: والأبواب السبعة من الجنة هي المعاني التي فيها من الأمر والنهي، والترغيب والترهيب، والقصص والمثل، التي إذا عمل بها العامل وانتهى إلى حدودها المنتهي، استوجب بها الجنة.

İbn Cerîr dedi ki: Cennetin yedi kapısı; Kur'an'da yer alan emir, nehiy, tergib, terhib, kıssalar ve darbımeseller gibi manalardır ki amel eden kimse bunlarla amel ettiğinde ve sınırları gözeten kimse bunların sınırlarında durduğunda, bunlar vesilesiyle cenneti hak eder.

ثم بسط القول في هذا بما حاصله: أن الشارع رخص للأمة التلاوة على سبعة أحرف، ثم لما رأى الإمام أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، اختلاف الناس في القراءة، وخاف من تفرق كلمتهم -جمعهم على حرف واحد، وهو هذا المصحف الإمام، قال: واستوثقت له الأمة على ذلك بالطاعة، ورأت أن فيما فعله من ذلك الرشد والهداية، وتركت القراءة الأحرف الستة التي عزم عليها إمامها العادل في تركها طاعة منها له، ونظر منها لأنفسها وعن بعدها من سائر أهل ملتها، حتى درست من الأمة معرفتها، وتعفت آثارها، فلا سبيل اليوم لأحد إلى القراءة بها لدثورها وعفو آثارها. إلى أن قال: فإن قال من ضعفت معرفته: وكيف جاز لهم ترك قراءة اقرأهموها رسول الله ﷺ وأمرهم بقراءتها؟ قيل: إن أمره إياهم بذلك لم يكن أمر إيجاب وفرض، وإنما كان أمر إباحة ورخصة؛ لأن القراءة بها لو كانت فرضا عليهم لوجب أن يكون العلم بكل حرف من تلك الأحرف السبعة عند من يقوم بنقله الحجة، ويقطع خبره العذر، ويزيل الشك من قراءة الأمة، وفي تركهم نقل ذلك كذلك أوضح الدليل على أنهم كانوا في القراءة بها مخيرين. إلى أن قال: فأما ما كان من اختلاف القراءة في رفع حرف ونصبه وجره وتسكين حرف وتحريكه، ونقل حرف إلى آخر مع اتفاق

Sonra [Taberî] bu konuda sözü genişleterek özetle şöyle demiştir: Şâri' (kanun koyucu olan Allah ve Resûlü), ümmete [Kur'an'ı] yedi harf üzere okuma ruhsatı vermiştir. Daha sonra Müminlerin Emîri İmam Osman b. Affân -radıyallâhu anh-, insanların kıraatteki ihtilafını görüp birlik ve beraberliklerinin bozulmasından endişe edince, onları tek bir harf üzerinde -ki o da bu İmam Mushaf'tır- topladı. [Taberî] dedi ki: Ümmet de bu hususta ona itaat ederek bağlılık gösterdi ve onun bu uygulamasında bir doğruluk ve hidayet gördü. Âdil imamlarının terk edilmesini kararlaştırdığı diğer altı harfle okumayı, ona olan itaatleri gereği, hem kendi maslahatlarını hem de kendilerinden sonra gelecek diğer bütün dindaşlarını gözeterek terk etti; öyle ki artık bunların bilinirliği ümmet arasından silindi ve izleri tamamen kayboldu. Dolayısıyla bugün bunların unutulup izlerinin silinmesi sebebiyle hiç kimse için bu harflerle okuma imkânı kalmamıştır. [Taberî] sözlerine şöyle devam etti: Şayet ilmi zayıf olan biri, "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendilerine okuttuğu ve okumalarını emrettiği bir kıraati terk etmeleri onlar için nasıl caiz olabilir?" diyecek olursa; [ona] şöyle cevap verilir: Onun bunu kendilerine emretmesi bir vücub ve farziyet emri değil, yalnızca bir ibaha (serbestlik) ve ruhsat emriydi. Çünkü bu harflerle okumak onlara farz olsaydı, bu yedi harften her birine dair bilginin; nakliyle hüccet sabit olan, getirdiği haber mazeretleri ortadan kaldıran ve ümmetin kıraatindeki şüpheyi gideren kimselerin nezdinde bulunması zorunlu olurdu. Onların bunu bu şekilde nakletmeyi terk etmeleri ise, bu harflerle okuma hususunda muhayyer (serbest) bırakıldıklarının en açık delilidir. [Taberî] sözlerine şöyle devam etti: Bir harfin merfu (ötreli), mansub (üstünlü), mecrur (esreli) okunması, bir harfin sakin veya harekeli kılınması ve...

الصورة في معنى قول النبي ﷺ: " أمرت أن أقرأ القرآن على سبعة أحرف " بعزل؛ لأن المراء في مثل هذا ليس بكفر، في قول أحد من علماء الأمة، وقد أوجب ﷺ بالمراء في الأحرف السبعة الكفر، كما تقدم .

resm-i hattın (yazılış şeklinin) aynı kalmasıyla birlikte bir harfin diğerine dönüşmesi şeklindeki kıraat ihtilafı ise, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kur'an'ı yedi harf üzere okumakla emrolundum" sözünün manasıyla tamamen ilgisizdir. Çünkü bu tür konularda tartışmak, ümmetin âlimlerinden hiçbirinin kavline göre küfür değildir; oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, daha önce geçtiği üzere yedi harfte tartışmayı küfür saymıştır .

الحديث الثاني: قال البخاري، ﵀: حدثنا سعيد بن عفير، حدثنا الليث، حدثنا عقيل، عن ابن شهاب قال: أخبرني عروة بن الزبير: أن المسور بن مخرمة وعبد الرحمن بن عبدٍ القارئ حدثاه " أنهما سمعا عمر بن الخطاب يقول: سمعت هشام بن حكيم يقرأ سورة الفرقان في حياة رسول الله ﷺ، فاستمعت لقراءته فإذا هو يقرأ على حروف كثيرة لم يقرأنيها رسول الله ﷺ، فكدت أساوره في الصلاة، فتبصرت حتى سلم فلببته بردائه فقلت: من أقرأك هذه السورة التي سمعتك تقرأ؟ قال: أقرأنيها رسول الله ﷺ. فقلت: كذبت، فإن رسول الله ﷺ قد أقرأنيها على غير ما قرأت، فانطلقت به أقوده إلى رسول الله ﷺ فقلت: إني سمعت هذا يقرأ سورة الفرقان على حروف لم تقرئنيها! فقال رسول الله ﷺ: "أرسله، اقرأ يا هشام"، فقرأ عليه القراءة التي سمعته يقرأ، فقال رسول الله ﷺ: "كذلك أنزلت"، ثم قال: "اقرأ يا عمر"، فقرأت القراءة التي أقرأني، فقال رسول الله ﷺ: "كذلك أنزلت. إن القرآن أنزل على سبعة أحرف، فاقرؤوا ما تيسر منه " .

İkinci Hadis: Buhârî -rahimehullâh- dedi ki: Bize Saîd b. Ufeyr anlattı, bize Leys anlattı, bize Ukayl, İbn Şihâb'dan anlattı; o dedi ki: Urve b. ez-Zübeyr bana, el-Misver b. Mahrame ve Abdurrahman b. Abdin el-Kârî'nin kendisine şöyle anlattıklarını bildirdi: Onlar Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini işitmişlerdir: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sağlığında Hişâm b. Hakîm'in Furkân Suresi'ni okuduğunu işittim. Kıraatine kulak verdim; bir de baktım ki Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bana okutmadığı pek çok harf (vecih) üzere okuyor! Namazda neredeyse üzerine atılacaktım; fakat selam verene kadar sabrettim. Sonra onu ridasından yakalayıp: 'Okurken işittiğim bu sureyi sana kim okuttu?' dedim. 'Bana bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuttu' dedi. 'Yalan söyledin! Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana bunu senin okuduğundan farklı şekilde okuttu' dedim. Onu çekerek Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürdüm ve: 'Ben bunun Furkân Suresi'ni bana okutmadığın harflerle okuduğunu işittim!' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu bırak. Oku ey Hişâm' buyurdu. O da kendisinden işittiğim o kıraati ona okudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu şekilde indirildi' buyurdu. Sonra: 'Oku ey Ömer' buyurdu. Ben de bana okuttuğu kıraati okudum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu şekilde indirildi. Şüphesiz Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; ondan kolayınıza geleni okuyun' buyurdu" .

وقد رواه الإمام أحمد والبخاري -أيضا-ومسلم وأبو داود والنسائي والترمذي من طرق عن الزهري ورواه الإمام أحمد -أيضا-عن ابن مهدي، عن مالك، عن الزهري، عن عروة، عن عبد الرحمن بن عبد، عن عمر، فذكر الحديث بنحوه .

Bunu İmam Ahmed, Buhârî -ayrıca-, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Tirmizî ez-Zührî'den gelen çeşitli yollarla rivayet etmişlerdir . İmam Ahmed -ayrıca- İbn Mehdî'den, o Mâlik'ten, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o Abdurrahman b. Abd'den, o da Ömer'den rivayet etmiş ve hadisi benzer şekilde zikretmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا حرب بن ثابت، حدثنا إسحاق بن عبد الله بن أبي طلحة، عن أبيه، عن جده قال: " قرأ رجل عند عمر فغير عليه فقال: قرأت على رسول الله ﷺ فلم يغير عليّ قال: فاجتمعا عند النبي ﷺ، فقرأ الرجل على النبي ﷺ فقال له: "قد أحسنت". قال: فكأن عمر وجد من ذلك، فقال رسول الله ﷺ: "يا عمر، إن القرآن كله صواب، ما لم يجعل عذاب مغفرة أو مغفرة عذابا " .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize Harb b. Sâbit anlattı, bize İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha babasından, o dedesinden anlattı; o şöyle dedi: "Bir adam Ömer'in yanında [Kur'an] okudu; Ömer onun kıraatine itiraz etti. Adam: 'Ben Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem okudum, o bana itiraz etmedi' dedi. Dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında toplandılar. Adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem okudu. [Resûlullah] ona: 'Güzel okudun' buyurdu. Dedi ki: Sanki Ömer bundan dolayı üzüldü/içerledi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ey Ömer, azap [ayeti] mağfiret veya mağfiret [ayeti] azap kılınmadığı sürece Kur'an'ın tamamı doğrudur'" .

وهذا إسناد حسن. وحرب بن ثابت هذا يكنى بأبي ثابت، لا نعرف أحدا جرحه.

Bu hasen bir senettir. Bu Harb b. Sâbit, Ebû Sâbit künyesiyle bilinir; onu cerheden (kusurlu bulan) birini bilmiyoruz.

وقد اختلف العلماء في معنى هذه السبعة الأحرف وما أريد منها على أقوال: قال أبو عبد الله محمد بن أحمد بن أبي بكر بن فرح الأنصاري القرطبي المالكي في مقدمات تفسيره: وقد اختلف العلماء في المراد بالأحرف السبعة على خمسة وثلاثين قولا ذكرها أبو حاتم محمد بن حبان البستي، ونحن نذكر منها خمسة أقوال.

Âlimler, bu yedi harfin anlamı ve bunlarla ne murad edildiği konusunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır: Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferah el-Ensârî el-Kurtubî el-Mâlikî tefsirinin mukaddimelerinde şöyle demiştir: "Âlimler yedi harf ile kastedilen hususta otuz beş görüşe ayrılmışlardır; Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî bunları zikretmiştir, biz ise bunlardan beş görüşü zikredeceğiz."

قلت: ثم سردها القرطبي، وحاصلها ما أنا مورده ملخصا:

Derim ki: Sonra Kurtubî bunları sıralamıştır; bunların özeti aktaracağım şu şekildedir:

فالأول -وهو قول أكثر أهل العلم، منهم سفيان بن عيينة، وعبد الله بن وهب، وأبو جعفر بن جرير، والطحاوي-: أن المراد سبعة أوجه من المعاني المتقاربة بألفاظ مختلفة نحو: أقبل وتعال وهلم. وقال الطحاوي: وأبين ما ذكر في ذلك حديث أبي بكرة قال: جاء جبريل إلى رسول الله ﷺ فقال: اقرأ على حرف، فقال ميكائيل: استزده فقال: اقرأ على حرفين، فقال ميكائيل: استزده، حتى بلغ سبعة أحرف، فقال: اقرأ فكل شاف كاف إلا أن تخلط آية رحمة بآية عذاب، أو آية عذاب بآية رحمة، على نحو هلم وتعال وأقبل واذهب واسرع وعجل.

Birincisi -ki ilim ehlinin çoğunun görüşüdür; aralarında Süfyân b. Uyeyne, Abdullah b. Vehb, Ebû Ca'fer b. Cerîr ve et-Tahâvî de vardır-: Kastedilen; 'akbil' (yönel), 'teâl' (gel) ve 'helümme' (beri gel) gibi farklı lafızlarla birbirine yakın anlamların yedi vechidir. Tahâvî dedi ki: Bu konuda zikredilenlerin en açığı Ebû Bekre hadisidir; o şöyle demiştir: Cibrîl Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Bir harf üzere oku' dedi. Mîkâîl: 'Ondan artırmasını iste' dedi. 'İki harf üzere oku' dedi. Mîkâîl: 'Ondan artırmasını iste' dedi; nihayet yedi harfe ulaştı. Bunun üzerine [Cibrîl]: 'Oku; bir rahmet ayetini azap ayetine veya bir azap ayetini rahmet ayetine karıştırmadığın müddetçe hepsi şifa vericidir, yeterlidir; helümme, teâl, akbil (gel, yaklaş), izheb (git), esri' ve accil (acele et) gibi' dedi.

وروى عن ورقاء عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن أبيّ بن كعب: أنه كان يقرأ: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [الحديد: ١٣]: "للذين آمنوا أمهلونا"للذين آمنوا أخرونا"للذين آمنوا ارقبونا"، وكان يقرأ: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} [البقرة: ٢٠]: "مروا فيه "سعوا فيه". قال الطحاوي. وغيره: وإنما كان ذلك رخصة أن يقرأ الناس القرآن على سبع لغات، وذلك لما كان يتعسر على كثير من الناس التلاوة على لغة قريش، وقرأه رسول الله ﷺ لعدم علمهم بالكتابة والضبط وإتقان الحفظ وقد ادعى الطحاوي والقاضي الباقلاني والشيخ أبو عمرو بن عبد البر أن ذلك كان رخصة في أول الأمر، ثم نسخ بزوال العذر وتيسير الحفظ وكثرة الضبط وتعلم الكتابة.

Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan, o Übeyy b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre o; {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: 'Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım' derler...” [Hadîd: 13] ayetini: "للذين آمنوا أمهلونا" (iman edenlere: bize mühlet verin), "للذين آمنوا أخرونا" (iman edenlere: bizi tehir edin/bekleyin), "للذين آمنوا ارقبونا" (iman edenlere: bizi gözetin) şeklinde okurdu. Yine o: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} “Onları aydınlattıkça onda yürürler...” [Bakara: 20] ayetini: "مروا فيه" (onda geçip giderler), "سعوا فيه" (onda koşarlar) şeklinde okurdu. Tahâvî ve başkaları şöyle demiştir: Bu, insanların Kur'an'ı yedi lehçe üzere okumaları için bir ruhsattı. Zira insanların çoğuna Kureyş lehçesiyle ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem okuduğu gibi okumak, yazı yazmayı, harekelemeyi ve hafızayı tam sağlamlaştırmayı bilmedikleri için zor geliyordu. Tahâvî, Kâdî el-Bâkıllânî ve Şeyh Ebû Ömr b. Abdilberr, bunun başlangıçta bir ruhsat olduğunu, daha sonra mazeretin ortadan kalkması, ezberlemenin kolaylaşması, zaptın çoğalması ve yazının öğrenilmesiyle neshedildiğini ileri sürmüşlerdir.

قلت: وقال بعضهم: إنما كان الذي جمعهم على قراءة واحدة أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، أحد الخلفاء الراشدين المهديين المأمور باتباعهم، وإنما جمعهم عليها لما رأى من اختلافهم في القراءة المفضية إلى تفرق الأمة وتكفير بعضهم بعضًا، فرتب لهم المصاحف الأئمة على العرضة الأخيرة التي عارض بها جبريل رسول الله ﷺ في آخر رمضان من عمره، ﵊، وعزم عليهم ألا يقرؤوا بغيرها، وألا يتعاطوا الرخصة التي كانت لهم فيها سعة، ولكنها أفضت إلى الفرقة والاختلاف، كما ألزم عمر بن الخطاب الناس بالطلاق الثلاثة المجموعة حين تتابعوا فيها وأكثروا منها، قال: فلو أنا أمضيناه عليهم، فأمضاه عليهم. وكان كذلك ينهى عن المتعة في أشهر الحج لئلا ينقطع زيارة البيت في غير أشهر الحج. وقد كان أبو موسى يفتي بالتمتع فترك فتياه اتباعا لأمير المؤمنين وسمعا وطاعة لأئمة المهديين.

Derim ki: Bazıları şöyle demiştir: Onları tek bir kıraat üzerinde toplayan kişi, kendilerine uyulması emredilen hidayete erdirilmiş Raşid Halifelerden biri olan Müminlerin Emîri Osman b. Affân'dır -radıyallâhu anh-. Onları tek bir kıraat üzerinde toplamasının sebebi, ümmetin bölünmesine ve birbirlerini tekfir etmesine yol açan kıraat ihtilafını görmüş olmasıdır. Bu yüzden Cibrîl'in ömrünün son ramazanında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı arz ettiği son arzaya (el-Ardatü'l-Ahîra) göre İmam Mushafları tertip etti ve onlara bundan başkasıyla okumamalarını, kendileri için bir genişlik olan fakat ayrılığa ve ihtilafa yol açan ruhsatı kullanmamalarını kesin bir dille emretti. Nitekim Ömer b. el-Hattâb da insanlar tek mecliste üç talakı peş peşe verip bunu çoğaltınca onları üç talakla bağlamış ve: 'Bunu onlara geçerli kılsak' demiş ve aleyhlerine geçerli kılmıştı. Aynı şekilde hac ayları dışındaki zamanlarda Beytullah'ın ziyareti kesilmesin diye hac aylarında temettü haccını yasaklıyordu. Ebû Mûsâ temettü ile fetva veriyordu; ancak Müminlerin Emîri'ne tabi olmak ve hidayete erdirilmiş imamlara işitip itaat etmek adına fetvasını terk etti.

القول الثاني: أن القرآن نزل على سبعة أحرف، وليس المراد أن جميعه يقرأ على سبعة أحرف، ولكن بعضه على حرف وبعضه على حرف آخر. قال الخطابي: وقد يقرأ بعضه بالسبع لغات كما في قوله: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} [المائدة: ٦٠] و {يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ} [يوسف: ١٢]. قال القرطبي: ذهب إلى هذا القول أبو عبيد، واختاره ابن عطية. قال أبو عبيد: وبعض اللغات أسعدُ به من بعض، وقال القاضي الباقلاني: ومعنى قول عثمان: إنه نزل بلسان قريش، أي: معظمه، ولم يقم دليل على أن جميعه بلغة قريش كله، قال الله تعالى: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} [يوسف: ٢]، ولم يقل: قرشيا. قال: واسم العرب يتناول جميع القبائل تناولا واحدا، يعني حجازها ويمنها، وكذلك قال الشيخ أبو عمر بن

İkinci Görüş: Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; ancak kastedilen tamamının yedi harf üzere okunması değil, bir kısmının bir harf, diğer bir kısmının ise başka bir harf üzere olmasıdır. Hattâbî dedi ki: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} “...ve tâğûta tapanlar...” [Mâide: 60] ve {يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ} “...bol bol yesin, oynasın...” [Yûsuf: 12] kavillerinde olduğu gibi bazen bir kısmı yedi lehçeyle de okunabilir. Kurtubî dedi ki: Bu görüşe Ebû Ubeyd gitmiş ve İbn Atıyye de bunu tercih etmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Bazı lehçeler onda diğerlerinden daha fazla yer bulmuştur. Kâdî el-Bâkıllânî ise şöyle demiştir: Osman'ın: 'O, Kureyş diliyle indi' sözünün anlamı, yani çoğunluğu demektir; zira tamamının bütünüyle Kureyş lehçesinde olduğuna dair bir delil ikame edilmemiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} “Arapça bir Kur'an...” [Yûsuf: 2] buyurmuş, 'Kureyşçe' dememiştir. Dedi ki: Arap ismi, Hicaz'ı ve Yemen'iyle bütün kabileleri eşit şekilde kapsar. Aynı şekilde Şeyh Ebû Ömer b.

عبد البر، قال: لأن غير لغة قريش موجودة في صحيح القراءات بتحقيق الهمزات، فإن قريشا لا تهمز. وقال ابن عطية: قال ابن عباس: ما كنت أدري ما معنى: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [فاطر: ١]، حتى سمعت أعربيا يقول لبئر ابتدأ حفرها: أنا فطرتها.

Abdilberr de şöyle demiştir: Çünkü hemzelerin tahkikiyle sahih kıraatlerde Kureyş lehçesi dışındaki lehçeler mevcuttur; nitekim Kureyş hemze yapmazdı (hemzeyi telaffuz etmezdi). İbn Atıyye dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir bedevinin kazmaya başladığı bir kuyu için: 'Onu ben fatartu (ilk ben kazıp başlattım)' dediğini işitene kadar {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yaratan...” [Fâtır: 1] ifadesinin anlamını bilmiyordum.

القول الثالث: أن لغات القرآن السبع منحصرة في مضر على اختلاف قبائلها خاصة؛ لقول عثمان: إن القرآن نزل بلغة قريش، وقريش هم بنو النضر بن الحارث على الصحيح من أقوال أهل النسب، كما نطق به الحديث في سنن ابن ماجه وغيره.

Üçüncü Görüş: Kur'an'ın yedi lehçesi, farklı kabileleriyle birlikte özellikle Mudar'a has kılınmıştır. Çünkü Osman: 'Kur'an Kureyş lehçesiyle indirildi' demiştir; Kureyş ise nesep ehlinin sahih görüşlerine göre en-Nadr b. el-Hâris oğullarıdır. Nitekim İbn Mâce'nin Sünen'inde ve diğer kaynaklarda geçen hadis de bunu açıkça ifade etmiştir.

القول الرابع -وحكاه الباقلاني عن بعض العلماء-: أن وجوه القراءات ترجع إلى سبعة أشياء، منها ما تتغير حركته ولا تتغير صورته ولا معناه مثل: {وَيَضِيقُ صَدْرِي} [الشعراء: ١٣] و "يضيقَ"، ومنها ما لا تتغير صورته ويختلف معناه مثل: {فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا} [سبأ: ١٩] و "باعَدَ بين أسفارنا"، وقد يكون الاختلاف في الصورة والمعنى بالحرف مثل: {نُنْشِزُهَا} [البقرة: ٢٥٩]، و"نَنشُرُها" أو بالكلمة مع بقاء المعنى [مثل] {كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ} [القارعة: ٥]، أو "كالصوف المنفوش" أو باختلاف الكلمة بالتقدم والتأخر مثل: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} [ق: ١٩]، أو "سكرة الحق بالموت"، أو بالزيادة مثل "تسع وتسعون نعجة أنثى"، "وأما الغلام فكان كافرًا وكان أبواه مؤمنين" . "فإن الله من بعد إكراههن لهن غفور".

Dördüncü Görüş -ki bunu el-Bâkıllânî bazı âlimlerden nakletmiştir-: Kıraat vecihleri yedi şeye racidir: Bunlardan bazısı harekesi değişip yazılış şekli (resmi) ve anlamı değişmeyenlerdir; {وَيَضِيقُ صَدْرِي} “Göğsüm daralıyor...” [Şuarâ: 13] ve "يضيقَ" (yedıyka) gibi. Bazısı resmi değişmeyip anlamı farklılaşanlardır; {فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا} “Dediler ki: Rabbimiz, seferlerimizin arasını uzaklaştır...” [Sebe: 19] ve "باعَدَ بين أسفارنا" (bâade beyne esfârinâ) gibi. Bazen farklılık harf sebebiyle hem resimde hem anlamda olur; {نُنْشِزُهَا} “...onları nasıl birleştirip yerli yerine koyduğumuza...” [Bakara: 259] ve "نَنشُرُها" (nenşuruhâ) gibi. Veya anlam aynı kalmakla birlikte kelime değişir [mesela] {كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ} “Atılmış renkli yün gibi...” [Kâria: 5] veya "كالصوف المنفوش" (atılmış yün gibi) gibi. Ya da öne alma ve erteleme yoluyla kelimenin değişmesiyle olur; {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi...” [Kâf: 19] veya "سكرة الحق بالموت" (hakkın sarhoşluğu ölümle geldi) gibi. Yahut lafız fazlalığı ile olur; "تسع وتسعون نعجة أنثى" (doksan dokuz dişi koyun), "وأما الغلام فكان كافرًا وكان أبواه مؤمنين" (Çocuğa gelince, o kâfir idi, anne babası ise mümin idiler), "فإن الله من بعد إكراههن لهن غفور" (Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayıcıdır) gibi.

القول الخامس: أن المراد بالأحرف السبعة معاني القرآن وهي: أمر، ونهي، ووعد، ووعيد، وقصص، ومجادلة، وأمثال. قال ابن عطية: وهذا ضعيف؛ لأن هذه لا تسمى حروفا، وأيضا فالإجماع أن التوسعة لم تقع في تحليل حلال ولا في تغيير شيء من المعاني، وقد أورد القاضي الباقلاني في هذا حديثًا، ثم قال: وليست هذه هي التي أجاز لهم القراء بها .

Beşinci Görüş: Yedi harften maksat Kur'an'ın manalarıdır; bunlar da emir, nehiy, vaad, vaîd (tehdit), kıssalar, mücadele ve darbımesellerdir. İbn Atıyye dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; çünkü bunlara 'harfler' denmez. Ayrıca icma vardır ki ruhsat ve genişlik, bir helali helal kılmada yahut manalardan herhangi bir şeyi değiştirmede vaki olmamıştır. Kâdî el-Bâkıllânî bu hususta bir hadis aktarmış, sonra şöyle demiştir: Onlara kendisiyle okuma izni verilen şeyler bunlar değildir .

فصل

Fasıl

قال القرطبي: قال كثير من علمائنا كالداودي وابن أبي صفرة وغيرهما: هذه القراءات السبع التي تنسب لهؤلاء القراء السبعة ليست هي الأحرف السبعة التي اتسعت الصحابة في القراءة بها، وإنما هي راجعة إلى حرف واحد من السبعة وهو الذي جمع عليه عثمان المصحف. ذكره ابن النحاس وغيره.

Kurtubî dedi ki: ed-Dâvûdî, İbn Ebî Safra ve diğerleri gibi âlimlerimizin birçoğu şöyle demiştir: Bu yedi kurraya (kıraat imamına) nisbet edilen yedi kıraat, sahabenin kendisiyle okuma konusunda serbest bırakıldığı yedi harf değildir; bilakis bunlar, Osman'ın mushafı üzerinde topladığı o yedi harften sadece tek bir harfe racidir. Bunu İbnü'n-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir.

قال القرطبي: وقد سوغ كل واحد من القراء السبعة قراءة الآخر وأجازها، وإنما اختار القراءة المنسوبة إليه لأنه رآها أحسن والأولى عنده. قال: وقد أجمع المسلمون في هذه الأمصار على الاعتماد على ما صح عن هؤلاء الأئمة فيما رووه ورأوه من القراءات، وكتبوا في ذلك مصنفات واستمر الإجماع على الصواب وحصل ما وعد الله به من حفظ الكتاب .

Kurtubî dedi ki: Yedi karrînin her biri diğerinin kıraatini geçerli ve caiz görmüştür. Kendisine nisbet edilen kıraati seçmesi ise, sadece onu kendi nezdinde daha güzel ve daha evla gördüğü içindir. Dedi ki: Bu beldelerdeki Müslümanlar, bu imamların rivayet ettikleri ve benimsedikleri kıraatlerden sahih olanlara dayanma hususunda icma etmişler, bu konuda eserler telif etmişler; icma doğru olan üzerinde devam etmiş ve Allah'ın Kitab'ı koruma vaadi tecelli etmiştir .

قال البخاري، ﵀:

Buhârî -rahimehullâh- şöyle dedi:

تأليف القرآن

Kur'an'ın Tertibi (Te'lifi)

حدثنا إبراهيم بن موسى، حدثنا هشام بن يوسف: أن ابن جريج أخبرهم قال: وأخبرني يوسف ابن ماهك قال: إني لعند عائشة أم المؤمنين، ﵂، إذ جاءها عراقي فقال: أي الكفن خير؟ قالت: ويحك! وما يضرك، قال: يا أم المؤمنين، أريني مصحفك، قالت: لم؟ قال: لعلي أؤلف القرآن عليه، فإنه يقرأ غير مؤلف، قالت: وما يضرك أيه قرأت قبل، إنما أول ما نزل منه سورة من المفصل فيها ذكر الجنة والنار، حتى إذا ثاب الناس إلى الإسلام، نزل الحلال والحرام ولو نزل أول شيء: ولا تشربوا الخمر، لقالوا: لا ندع الخمر أبدًا، ولو نزل: لا تزنوا، لقالوا: لا ندع الزنا أبدا، لقد نزل بمكة على محمد ﷺ وإني لجارية ألعب: {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ} [القمر: ٤٦]، وما نزلت سورة البقرة والنساء إلا وأنا عنده، قال: فأخرجت له المصحف فأملت عليه آي السور . وهكذا رواه النسائي من حديث ابن جريج به والمراد من التأليف هاهنا ترتيب سوره. وهذا العراقي سأل أولا عن أي الكفن خير، أي: أفضل، فأخبرته عائشة، ﵂، أن هذا لا ينبغي أن يعتني بالسؤال عنه ولا القصد له ولا الاستعداد، فإن في هذا تكلفا لا طائل تحته، وكانوا في ذلك الزمان يصفون أهل العراق بالتعنت في الأسئلة، كما سأل بعضهم عبد الله بن عمر عن دم البعوض يصيب الثوب فقال عبد الله بن عمر: انظروا أهل العراق، يسألون عن دم البعوضة، وقد قتلوا ابن بنت رسول الله ﷺ! . ولهذا لم تبالغ معه عائشة، ﵂، في الكلام لئلا يظن أن ذلك أمر مهم، وإلا فقد روى أحمد وأهل السنن من حديث سمرة وابن عباس عن رسول الله ﷺ قال: " البسوا من ثيابكم البياض، وكفنوا فيها موتاكم، فإنها أطهر وأطيب " وصححه الترمذي من الوجهين.

Bize İbrâhim b. Mûsâ anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf anlattı: İbn Cüreyc onlara bildirmiş, dedi ki: Bana Yûsuf b. Mâhek bildirdi; o şöyle dedi: Müminlerin annesi Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- yanındaydım. O sırada ona Iraklı bir adam geldi ve: 'Kefenin hangisi daha hayırlıdır?' dedi. [Âişe]: 'Yazık sana! [Hangi kumaş olursa olsun] sana ne zararı var?' dedi. Adam: 'Ey Müminlerin annesi, bana mushafını göster' dedi. [Âişe]: 'Niçin?' dedi. Adam: 'Belki Kur'an'ı ona göre tertip ederim; zira o tertipsiz okunuyor' dedi. Âişe dedi ki: 'Hangi kısmını önce okursan sana ne zararı var? Ondan ilk inen şey, içinde cennet ve cehennemin zikredildiği mufassal surelerden bir sureydi. Nihayet insanlar İslâm'a dönüp ısınınca helal ve haram indi. Şayet ilk olarak: 'İçki içmeyin' inseydi, mutlaka: 'İçkiyi asla bırakmayız' derlerdi. Şayet: 'Zina etmeyin' inseydi, mutlaka: 'Zinayı asla terk etmeyiz' derlerdi. Ben henüz oynayan bir kız çocuğu iken Mekke'de Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ} “Aslında onlara vaad edilen asıl vakit, kıyamettir. Kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.” [Kamer: 46] ayeti indi. Bakara ve Nisâ sureleri ise ancak ben onun yanındayken [Medine'de] indi.' Dedi ki: [Âişe] onun için mushafı çıkardı ve ona surelerin ayetlerini yazdırdı . Nesâî de bunu İbn Cüreyc hadisinden bu senetle böyle rivayet etmiştir . Buradaki te'liften (tertipten) maksat, surelerinin sıralanışıdır. Bu Iraklı adam önce hangi kefenin daha hayırlı yani daha faziletli olduğunu sormuştu. Âişe -radıyallâhu anhâ- bunun sorulmasına özen gösterilmemesi, hedeflenmemesi ve [özel] hazırlık yapılmaması gereken bir konu olduğunu ona haber verdi; zira bunda faydası olmayan bir külfet vardır. O dönemde Irak halkını sorularda zorluk ve lüzumsuzluk çıkarmakla nitelerlerdi. Nitekim onlardan biri Abdullah b. Ömer'e elbiseye bulaşan sivrisinek kanını sormuştu da Abdullah b. Ömer şöyle demişti: 'Irak halkına bakın! Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızının oğlunu öldürdüler de sivrisineğin kanını soruyorlar!' . Bu yüzden Âişe -radıyallâhu anhâ-, bunun önemli bir mesele olduğunu sanmasın diye onunla konuşmayı uzatmadı. Yoksa Ahmed ve Sünen sahipleri Semure ve İbn Abbâs hadisinden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Elbiselerinizden beyaz olanları giyin ve ölülerinizi onlarla kefenleyin; zira onlar daha temiz ve daha hoştur" . Tirmizî de bunu her iki vecihten sahih kabul etmiştir.

وفي الصحيحين عن عائشة، ﵂، أنها قالت: كفن رسول الله ﷺ في ثلاثة أثواب بيض سحولية، ليس فيها قميص ولا عمامة . وهذا محرر في باب الكفن من كتاب الجنائز.

Sahîhayn'da Âişe'den -radıyallâhu anhâ- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içinde gömlek ve sarık bulunmayan Sehûl dokuması beyaz üç parça kumaşla kefenlendi' . Bu husus Cenazeler Kitabı'nın kefen babında etraflıca incelenmiştir.

ثم سألها عن ترتيب القرآن فانتقل إلى سؤال كبير، وأخبرها أنه يقرأ غير مؤلف، أي: غير مرتب السور. وكأن هذا قبل أن يبعث أمير المؤمنين عثمان، ﵁، إلى الآفاق بالمصاحف الأئمة المؤلفة على هذا الترتيب المشهور اليوم، وقبل الإلزام به، والله أعلم.

Sonra adam ona Kur'an'ın tertibini sordu ve büyük bir meseleye geçti. Ona Kur'an'ın tertipsiz, yani sureleri sırasız okunduğunu bildirdi. Anlaşılan bu olay, Müminlerin Emîri Osman'ın -radıyallâhu anh- bugün meşhur olan bu tertip üzere düzenlenmiş İmam Mushafları diğer şehirlere göndermesinden ve bununla amel edilmesini zorunlu kılmasından önceydi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ولهذا أخبرته: أنك لا يضرك بأي سورة بدأت، وأن أول سورة نزلت فيها ذكر الجنة والنار،

Bu yüzden [Âişe] ona şöyle haber verdi: Hangi sure ile başlarsan başla sana bir zararı olmaz; zira ilk inen sure, içinde cennet ve cehennemin zikredildiği [bir sureydi].

وهذه إن لم تكن "اقرأ" فقد يحتمل أنها أرادت اسم جنس لسور المفصل التي فيها الوعد والوعيد، ثم لما انقاد الناس إلى التصديق أمروا ونهوا بالتدريج أولا فأولا وهذا من حكمة الله ورحمته، ومعنى هذا الكلام: أن هذه السورة أو السور التي فيها ذكر الجنة والنار ليس البداءة بها في أوائل المصاحف، مع أنها من أول ما نزل، وهذه البقرة والنساء من أوائل ما في المصحف، وقد نزلت عليه في المدينة وأنا عنده.

Bu sure eğer "İkra' (Alak)" değilse, içinde vaad ve vaîd bulunan mufassal sureler cinsinden bir ismi kastetmiş olması muhtemeldir. Daha sonra insanlar tasdike boyun eğip teslim olunca, aşama aşama peyderpey emredilip nehyedildiler. Bu da Allah'ın hikmetinden ve rahmetindendir. Bu sözün anlamı şudur: İçinde cennet ve cehennem zikri bulunan bu sure veya sureler, ilk inenlerden olmasına rağmen mushafların başında yer almamaktadır; mushafın ilk sıralarında yer alan Bakara ve Nisâ sureleri ise o Medine'deyken ve ben onun yanındayken nazil olmuştur.

فأما ترتيب الآيات في السور فليس في ذلك رخصة، بل هو أمر توقيفي عن رسول الله ﷺ، كما تقدم تقرير ذلك؛ ولهذا لم ترخص له في ذلك، بل أخرجت له مصحفها، فأملت عليه آي السور، والله أعلم. وقول عائشة: لا يضرك بأي سورة بدأت، يدل على أنه لو قدم بعض السور أو أخر، كما دل عليه حديث حذيفة وابن مسعود، وهو في الصحيح أنه، ﵇، قرأ في قيام الليل بالبقرة ثم النساء ثم آل عمران . وقد حكى القرطبي عن أبي بكر بن الأنباري في كتاب الرد أنه قال: فمن أخّر سورة مقدمة أو قدم أخرى مؤخرة كمن أفسد نظم الآيات وغير الحروف والآيات وكان مستنده اتباع مصحف عثمان، ﵁، فإنه مرتب على هذا النحو المشهور، والظاهر أن ترتيب السور فيه منه ما هو رجع إلى رأي عثمان، وذلك ظاهر في سؤال ابن عباس له في ترك البسملة في أول براءة، وذكره الأنفال من الطول، والحديث في الترمذي وغيره بإسناد جيد وقوي. وقد ذكرنا عن علي أنه كان قد عزم على ترتيب القرآن بحسب نزوله.

Surelerdeki ayetlerin tertibine gelince, bunda bir ruhsat yoktur; bilakis daha önce açıklandığı üzere bu, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem tevkîfîdir (vahye dayalıdır). Bu yüzden [Âişe] bu konuda ona ruhsat tanımamış, aksine ona kendi mushafını çıkarıp surelerin ayetlerini ona yazdırmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Âişe'nin: 'Hangi sure ile başlarsan başla sana zarar vermez' sözü; Huzeyfe ve İbn Mes'ûd hadisinin delalet ettiği gibi, bazı surelerin öne alınması veya ertelenmesinin caiz olduğuna delalet eder. Nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre Peygamber aleyhisselâm gece namazında Bakara'yı, sonra Nisâ'yı , sonra Âl-i İmrân'ı okumuştur . Kurtubî, Kitâbü'r-Redd'de Ebû Bekr b. el-Enbârî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Öne alınmış bir sureyi erteleyen veya ertelenmiş bir sureyi öne alan kimse, ayetlerin nazmını bozan, harfleri ve ayetleri değiştiren kimse gibidir' . Onun dayanağı Osman'ın -radıyallâhu anh- mushafına tabi olmaktır; zira o mushaf meşhur olan bu tertip üzeredir. Anlaşılan o ki, surelerin tertibinde Osman'ın re'yine dayanan kısımlar da vardır; bu durum İbn Abbâs'ın Berâe suresinin başında besmelenin terk edilmesine dair ona sorduğu soruda ve Enfâl'i uzun surelerden (tıvâl) saymasında açıkça görülür. Hadis, Tirmizî ve diğerlerinde ceyyid ve kavi bir senetle yer almaktadır. Ali'den, Kur'an'ı iniş sırasına göre tertip etmeye azmettiğini daha önce zikretmiştik.

ولقد حكى القاضي الباقلاني: أن أول مصحفه كان: "اقرأ باسم ربك الأكرم" وأول مصحف ابن مسعود: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} ثم البقرة، ثم النساء على ترتب مختلف، وأول مصحف أبيّ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} ثم النساء، ثم آل عمران، ثم الأنعام، ثم المائدة، ثم كذا على اختلاف شديد، ثم قال القاضي: ويحتمل أن ترتيب السور في المصحف على ما هو عليه اليوم من اجتهاد الصحابة، ﵃، وكذا ذكره مكي في تفسير سورة براءة قال: فأما ترتيب الآيات والبسملة في الأوائل فهو من النبي ﷺ.

Kadı Bâkıllânî şöyle nakletmiştir: Onun [Ali'nin] mushafının ilki: "İkra' bi-ismi Rabbike'l-Ekrem" idi. İbn Mes'ûd'un mushafının ilki ise: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “Din gününün mâlikidir” sonra Bakara, sonra farklı bir tertip üzere Nisâ idi. Übey'in mushafının ilki ise: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” sonra Nisâ, sonra Âl-i İmrân, sonra En'âm, sonra Mâide ve büyük bir farklılıkla bu şekilde devam etmekteydi. Sonra Kadı şöyle demiştir: 'Mushaflardaki surelerin bugünkü tertibinin sahabenin -radıyallâhu anhüm- içtihadından olması muhtemeldir.' Mekkî de Berâe suresinin tefsirinde böyle zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Ayetlerin tertibi ve başlardaki besmeleye gelince, bu Peygamber'dendir sallallâhu aleyhi ve sellem.'

وقال ابن وهب في جامعه: سمعت سليمان بن بلال يقول: سئل ربيعة: لم قدمت البقرة وآل عمران، وقد نزل قبلهما بضع وثمانون سورة؟ فقال: قدمتا وألف القرآن على علم ممن ألفه، وقد أجمعوا على العلم بذلك، فهذا مما ينتهى إليه ولا يسأل عنه. قال ابن وهب: وسمعت مالكا يقول: إنما ألف القرآن على ما كانوا يسمعونه من النبي ﷺ .

İbn Vehb, Câmi'inde şöyle demiştir: Süleymân b. Bilâl'in şöyle dediğini işittim: Rebîa'ya: 'Kendilerinden önce seksen küsur sure inmişken neden Bakara ve Âl-i İmrân öne alındı?' diye soruldu. O da şöyle dedi: 'Onlar öne alındı ve Kur'an, onu tertip edenin bir ilmine göre tertip edildi; onlar da bu konudaki ilim üzerinde icma ettiler. Dolayısıyla bu, [tartışmasız] kabul edilip durulacak ve hakkında soru sorulmayacak bir husustur.' İbn Vehb dedi ki: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Kur'an ancak Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işittikleri şekilde tertip edilmiştir' .

قال أبو الحسن بن بطال: إنا نجد تأليف سوره في الرسم والخط خاصة ولا يعلم أن أحدًا منهم

Ebü'l-Hasen İbn Battâl şöyle demiştir: Biz, surelerinin tertibinin yalnızca resmi hatta [yazılışında] olduğunu görmekteyiz ve onlardan hiçbir kimsenin...

قال: إن ترتيب ذلك واجب في الصلاة وفي قراءة القرآن ودرسه، وأنه لا يحل لأحد أن يقرأ الكهف قبل البقرة، ولا الحج قبل الكهف، ألا ترى إلى قول عائشة: ولا يضرك أيه قرأت قبل. وقد كان النبي ﷺ يقرأ في الصلاة السورة في ركعة، ثم يقرأ في الركعة الأخرى بغير السورة التي تليها.

Şöyle dediği bilinmemektedir: 'Bunun tertibi namazda, Kur'an tilavetinde ve dersinde vaciptir; hiç kimseye Bakara'dan önce Kehf'i, Kehf'ten önce de Hac'cı okumak helal değildir.' Âişe'nin: 'Hangisini önce okursan oku sana bir zararı yoktur' sözünü görmüyor musun? Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazda bir rekatta bir sureyi okur, sonra diğer rekatta onu hemen takip eden surenin dışındaki bir sureyi okurdu.

وأما ما روي عن ابن مسعود وابن عمر أنهما كرها أن يقرأ القرآن منكوسا . وقالا إنما ذلك منكوس القلب، فإنما عنيا بذلك من يقرأ السورة منكوسةً فيبتدئ بآخرها إلى أولها، فإن ذلك حرام محذور.

İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den Kur'an'ın tersinden okunmasını mekruh gördüklerine ve: 'Bu ancak kalbi ters dönmüş kimsedir' dediklerine dair rivayete gelince; onlar bununla sureyi tersinden okuyan, yani surenin sonundan başlayıp başına doğru okuyan kimseyi kastetmişlerdir; çünkü bu haramdır ve sakınılması gerekir.

ثم قال البخاري: حدثنا آدم، عن شعبة، عن أبي إسحاق قال: سمعت عبد الرحمن بن يزيد قال: سمعت ابن مسعود يقول في بني إسرائيل والكهف ومريم وطه والأنبياء: إنهن من العتاق الأول، وهن من تلادى . انفرد البخاري بإخراجه والمراد منه ذكر ترتيب هذه السور في مصحف ابن مسعود كالمصاحف العثمانية، وقوله: "من العتاق الأول" أي: من قديم ما نزل، وقوله: "وهن من تلادى" أي: من قديم ما قنيت وحفظت. والتالد في لغتهم: قديم المال والمتاع، والطارف حديثه وجديده، والله أعلم.

Sonra Buhârî şöyle dedi: Bize Âdem, Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Abdurrahman b. Yezîd'i şöyle derken işittim: İbn Mes'ûd'un Benî İsrâîl (İsrâ), Kehf, Meryem, Tâhâ ve Enbiyâ sureleri hakkında şöyle dediğini işittim: 'Şüphesiz bunlar ilk eski [surelerdendir] ve bunlar benim eski kazançlarımdandır (telâdî)' . Buhârî bunu tek başına tahric etmiştir; bundan maksat, bu surelerin İbn Mes'ûd'un mushafındaki tertibinin Osman mushaflarındaki gibi olduğunu zikretmektir. Onun: 'İlk eski [surelerdendir]' sözü; ilk inenlerdendir, 'Bunlar benim eski kazançlarımdandır' sözü ise; eskiden edinip ezberlediklerimdendir demektir. Onların dilinde 'tâlid' (eski mal); malın ve eşyanın eskisidir, 'târif' ise yenisidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وحدثنا أبو الوليد، حدثنا شعبة، حدثنا أبو إسحاق: سمع البراء بن عازب يقول: تعلمت {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} قبل أن يقدم النبي ﷺ . وهذا متفق عليه، وهو قطعة من حديث الهجرة، والمراد منه أن {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} مكية نزلت قبل الهجرة، والله أعلم.

Bize Ebu'l-Velîd rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize Ebû İshâk rivayet etti: Berâ b. Âzib'in şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} “Yüce Rabbinin adını tesbih et” [suresini] öğrendim . Bu hadis müttefekun aleyhtir ve hicret hadisinden bir parçadır. Bundan maksat, {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} “Yüce Rabbinin adını tesbih et” [suresinin] Mekkî olup hicretten önce inmiş olduğunu [göstermektir]. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثم قال: حدثنا عبْدَان، عن أبي حمزة، عن الأعمش، عن شقيق قال: قال عبد الله: لقد علمت النظائر التي كان النبي ﷺ يقرأهن اثنين اثنين في كل ركعة، فقام عبد الله ودخل معه علقمة، وخرج علقمة فسألناه فقال: عشرون سورة من أول المفصل على تأليف ابن مسعود، آخرهن من الحواميم حم الدخان وعم يتساءلون.

Sonra [Buhârî] şöyle dedi: Bize Abdân, Ebû Hamza'dan, o A'meş'ten, o Şakîk'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem her rekatta ikişer ikişer okuduğu benzer sureleri (nezâir) elbette biliyorum.' Bunun üzerine Abdullah kalktı ve Alkame de onunla birlikte [içeri] girdi. Alkame çıkınca ona sorduk, o da şöyle dedi: 'İbn Mes'ûd'un tertibine göre mufassalın başından yirmi suredir; bunların sonuncuları Havâmîm'den Hâ-Mîm ed-Duhân ve Amme yetesâelûn'dur.'

وهذا التأليف الذي عن ابن مسعود غريب مخالف لتأليف عثمان، ﵁، فإن المفصل في مصحف عثمان، ﵁، من سورة الحجرات إلى آخره وسورة الدخان، لا تدخل فيه بوجه، والدليل على ذلك ما رواه الإمام أحمد:

İbn Mes'ûd'dan nakledilen bu tertip garip olup Osman'ın -radıyallâhu anh- tertibine muhaliftir. Zira Osman'ın -radıyallâhu anh- mushafında mufassal, Hucurât suresinden [Kur'an'ın] sonuna kadardır ve Duhân suresi hiçbir şekilde buna dahil değildir. Buna delil ise İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir:

حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا عبد الله بن عبد الرحمن الطائفي، عن عثمان بن عبد الله ابن أوس الثقفي عن جده أوس بن حذيفة قال: كنت في الوفد الذين أتوا النبي ﷺ فذكر حديثا فيه: أن رسول الله ﷺ كان يسمر معهم بعد العشاء فمكث عنا ليلة لم يأتنا، حتى طال ذلك علينا بعد العشاء. قال: قلنا: ما أمكثك عنا يا رسول الله؟ قال: "طرأ عَلَيَّ حزب من القرآن، فأردت ألا أخرج حتى أقضيه ". قال: فسألنا أصحاب رسول الله ﷺ حين أصبحنا، قال: قلنا: كيف تحزبون القرآن؟

Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti, bize Abdullah b. Abdirrahmân et-Tâifî, Osman b. Abdillâh b. Evs es-Sekafî'den, o da dedesi Evs b. Huzeyfe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelen heyetin içindeydim. [Evs] bir hadis zikretti; [o hadiste] şu geçmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsıdan sonra onlarla gece sohbeti yapardı. Bir gece yanımıza gelmeyip gecikti; öyle ki yatsıdan sonra bu [bekleyiş] bize uzun geldi. [Evs] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Seni bizden alıkoyan [geciktiren] ne oldu?' dedik. Şöyle buyurdu: « طرأ عَلَيَّ حزب من القرآن، فأردت ألا أخرج حتى أقضيه » «Kur'an'dan [okumam gereken] bir hizbim aklıma geldi; onu tamamlamadan çıkmak istemedim.» [Evs] dedi ki: Sabah olunca Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına sorduk; 'Kur'an'ı nasıl hizip yapıyorsunuz?' dedik.

قالوا: نحزبه ثلاث سور، وخمس سور، وسبع سور، وتسع سور، وإحدى عشرة سورة، وثلاث عشرة سورة، وحزب المفصل من قاف حتى يختم .

Şöyle dediler: 'Onu üç sure, beş sure, yedi sure, dokuz sure, on bir sure, on üç sure ve Kâf'tan [Kur'an] bitene kadar da mufassal hizbi olarak hizip yapıyoruz' .

ورواه أبو داود وابن ماجة من حديث عبد الله بن عبد الرحمن بن يعلى الطائفي به وهذا إسناد حسن.

Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ya'lâ et-Tâifî hadisinden bu yolla rivayet etmişlerdir ; bu senet hasendir.

فصل

Fasıl

فأما نقط المصحف وشكله، فيقال: إن أول من أمر به عبد الملك بن مروان، فتصدى لذلك الحجاج وهو بواسط، فأمر الحسن البصري ويحيى بن يعمر ففعلا ذلك، ويقال: إن أول من نقط المصحف أبو الأسود الدؤلي، وذكروا أنه كان لمحمد بن سيرين مصحف قد نقطه له يحيى بن يعمر والله أعلم.

Mushafın noktalanması ve harekelenmesine gelince; bunu ilk emredenin Abdülmelik b. Mervân olduğu söylenir. Vâsıt'tayken Haccâc bunu üstlenmiş, Hasan-ı Basrî ve Yahyâ b. Ya'mer'e emretmiş, onlar da bunu yapmışlardır. Mushafı ilk noktalayanın Ebu'l-Esved ed-Düelî olduğu da söylenir. Muhammed b. Sîrîn'in, Yahyâ b. Ya'mer tarafından kendisi için noktalanmış bir mushafı olduğunu zikretmişlerdir . Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وأما كتابة الأعشار على الحواشي فينسب إلى الحجاج أيضا، وقيل: بل أول من فعله المأمون، وحكى أبو عمرو الداني عن ابن مسعود أنه كره التعشير في المصحف، وكان يحكه وكره مجاهد ذلك أيضا.

Kenarlara aşrların (on ayetlik işaretlerin) yazılmasına gelince; bu da Haccâc'a nisbet edilir. İlk yapanın Me'mûn olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr ed-Dânî, İbn Mes'ûd'dan onun mushafta ta'şîri (onarlık işaret koymayı) mekruh gördüğünü ve bunu kazıdığını nakletmiştir . Mücâhid de bunu mekruh görmüştür.

وقال مالك: لا بأس به بالحبر، فأما بالألوان المصبغة فلا. وأكره تعداد آي السور في أولها في المصاحف الأمهات، فأما ما يتعلم فيه الغلمان فلا أرى به بأسا.

Mâlik şöyle demiştir: 'Mürekkeple [yapılmasında] bir sakınca yoktur, fakat renkli boyalarla [yapılmasına] gelince, hayır. Ana mushafların başında surelerin ayet sayılarının belirtilmesini mekruh görürüm; çocukların öğrendiği [mushaflara] gelince, bunda bir sakınca görmem.'

وقال قتادة: بدؤوا فنقطوا، ثم خمسوا، ثم عشروا. وقال يحيى بن أبي كثير: أول ما أحدثوا النقط على الباء والتاء والثاء، وقالوا: لا بأس به، هو نور له، أحدثوا نقطًا عند آخر الآي، ثم أحدثوا الفواتح والخواتم.

Katâde şöyle demiştir: 'Önce başladılar ve noktaladılar, sonra beşerli işaretler koydular, sonra onarlı işaretler koydular.' Yahyâ b. Ebî Kesîr de şöyle demiştir: 'İlk ihdas ettikleri (ortaya çıkardıkları) şey, bâ, tâ ve sâ harflerine nokta koymaktı; 'Bunda sakınca yoktur, bu onun için bir ışıktır' dediler. Sonra ayet sonlarına noktalar koydular, ardından da [surelerin] başlıklarını ve sonlarını ihdas ettiler.'

ورأى إبراهيم النخعي فاتحة سورة كذا، فأمر بمحوها وقال: قال ابن مسعود: لا تخلطوا بكتاب الله ما ليس فيه. قال أبو عمرو الداني: ثم قد أطبق المسلمون في ذلك في سائر الآفاق على جواز ذلك في الأمهات وغيرها.

İbrâhîm en-Nehaî, 'Falan surenin başlangıcı' [yazısını] görünce silinmesini emretti ve şöyle dedi: 'İbn Mes'ûd: 'Allah'ın Kitabı'na onda olmayan şeyleri karıştırmayın' demiştir.' Ebû Amr ed-Dânî şöyle dedi: 'Daha sonra bütün beldelerdeki Müslümanlar, ana mushaflarda ve diğerlerinde bunun caiz olduğu konusunda ittifak etmişlerdir.'

ثم قال البخاري، ﵀:

Sonra Buhârî -rahimehullâh- şöyle dedi:

كان جبريل يعرض القرآن على النبي ﷺ

Cibrîl, Kur'an'ı Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem arz ederdi (okurdu)

قال مسروق عن عائشة، عن فاطمة، ﵂، أسر إليّ رسول الله ﷺ: أن جبريل كان يعارضني بالقرآن كل سنة وأنه عارضني العام مرتين ولا أراه إلا حضر أجلي. هكذا ذكره معلقا وقد أسنده في موضع آخر .

Mesrûk, Âişe'den, o da Fâtıma'dan -radıyallâhu anhümâ- nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana gizlice şöyle söyledi: 'Cibrîl her yıl Kur'an'ı benimle karşılıklı okurdu (mukabele ederdi). Bu yıl ise benimle iki defa mukabele etti. Ecelimin yaklaştığından başka bir şey düşünmüyorum.' [Buhârî] bunu bu şekilde muallak olarak zikretmiş, başka bir yerde ise müsned olarak nakletmiştir .

ثم قال: حدثنا يحيى بن قزعة، حدثنا إبراهيم بن سعد، عن الزهري، عن عبد الله بن عبيد الله،

Sonra [Buhârî] şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Kaza'a rivayet etti, [o şöyle dedi]: Bize İbrâhîm b. Sa'd, Zührî'den, o da Abdullah b. Ubeydillâh'tan rivayet etti:

عن ابن عباس قال: " كان النبي ﷺ أجود الناس بالخير، وأجود ما يكون في شهر رمضان؛ لأن جبريل كان يلقاه في كل ليلة في شهر رمضان حتى ينسلخ يعرض عليه رسول الله ﷺ القرآن، فإذا لقيه جبريل كان أجود بالخير من الريح المرسلة "، وهذا الحديث متفق عليه وقد تقدم الكلام عليه في أول الصحيح وما فيه من الحكم والفوائد، والله أعلم.

İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hayırda insanların en cömerti idi. En cömert olduğu zaman ise ramazan ayı idi; zira Cibrîl ramazan ayının her gecesinde ramazan çıkana kadar onunla buluşur, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kur'an'ı arz ederdi (okurdu). Cibrîl onunla buluştuğunda, o hayırda esen rüzgardan daha cömert olurdu.' Bu hadis müttefekun aleyhtir . Sahîh'in başında buna ve içerdiği hikmet ve faydalara dair açıklama geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثم قال: حدثنا خالد بن يزيد، حدثنا أبو بكر، عن أبي حصين، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: " كان يعرض على النبي ﷺ القرآن كل عام مرة، فعرض عليه مرتين في العام الذي قبض فيه، وكان يعتكف كل عام عشرا فاعتكف عشرين في العام الذي قبض ".

Sonra şöyle dedi: Bize Hâlid b. Yezîd rivayet etti, bize Ebû Bekr, Ebû Hasîn'den, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem her yıl Kur'an bir defa arz edilirdi (okunurdu); vefat ettiği yıl ise ona iki defa arz edildi. Her yıl on gün itikafa girerdi; vefat ettiği yıl ise yirmi gün itikafa girdi.'

ورواه أبو داود والنسائي وابن ماجة من غير وجه عن أبي بكر -وهو ابن عياش -عن أبي حصين، واسمه عثمان بن عاصم، به . والمراد من معارضته له بالقرآن كل سنة: مقابلته على ما أوحاه إليه عن الله تعالى، ليبقى ما بقي، ويذهب ما نسخ توكيدًا، أو استثباتًا وحفظًا؛ ولهذا عرضه في السنة الأخيرة من عمره، ﵇، على جبريل مرتين، وعارضه به جبريل كذلك؛ ولهذا فهم، ﵇، اقتراب أجله، وعثمان، ﵁، جمع المصحف الإمام على العرضة الأخيرة، وخصّ بذلك رمضان من بين الشهور؛ لأن ابتداء الإيحاء كان فيه؛ ولهذا يستحب دراسة القرآن وتكراره فيه، ومن ثم اجتهاد الأئمة فيه في تلاوة القرآن، كما تقدم ذكرنا لذلك.

Bunu Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Ebû Bekr'den -ki o İbn Ayyâş'tır- o Ebû Hasîn'den -adı Osman b. Âsım'dır- bu yolla çeşitli vecihlerden rivayet etmişlerdir . Her yıl onunla Kur'an'ı mukabele etmesinden maksat; pekiştirmek veya teyit edip ezberlemek amacıyla, [hükmü ve tilaveti] baki kalanın kalması, neshedilenin de gitmesi için Allah Teâlâ'dan kendisine vahyettiklerini onunla karşılıklı kontrol etmesidir. Bu sebeple ömrünün son yılında Peygamber aleyhisselâm [Kur'an'ı] Cibrîl'e iki defa arz etmiş, Cibrîl de onunla aynı şekilde iki defa mukabele etmiştir. Bu yüzden o aleyhisselâm ecelinin yaklaştığını anlamıştır. Osman da -radıyallâhu anh- İmam Mushaf'ı son arza (el-Arzatü'l-Ahîre) üzere toplamıştır. Aylar arasından ramazan ayının tahsis edilmesi ise vahyin başlangıcının onda olması sebebiyledir. Bu yüzden onda Kur'an dersi yapmak ve onu tekrarlamak müstehaptır; nitekim daha önce zikrettiğimiz gibi, imamların onda Kur'an tilavetine gayret göstermeleri de bu sebepledir.

القراء من أصحاب النبي ﷺ

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ashabından Kurrâlar (Kur'an Okuyucuları)

حدثنا حفص بن عمر، حدثنا شعبة، عن عمرو، عن إبراهيم، عن مسروق: ذكر عبدُ الله بن عمرو عبدَ الله بن مسعود، فقال: لا أزال أحبه، سمعت رسول الله ﷺ يقول: " خذوا القرآن من أربعة: من عبد الله، وسالم، ومعاذ بن جبل، وأبي بن كعب "، ﵃ .

Bize Hafs b. Ömer rivayet etti, bize Şu'be, Amr'dan, o İbrâhîm'den, o Mesrûk'tan rivayet etti: Abdullah b. Amr, Abdullah b. Mes'ûd'u zikretti ve şöyle dedi: 'Onu her zaman seveceğim; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: 'Kur'an'ı dört kişiden alınız: Abdullah'tan, Sâlim'den, Muâz b. Cebel'den ve Übey b. Ka'b'dan' -radıyallâhu anhüm-' .

وقد أخرجه البخاري في المناقب في غير موضع، ومسلم والنسائي من حديث شعبة، عن عمرو بن مرة به .

Buhârî bunu Menâkıb'da birçok yerde; Müslim ve Nesâî de Şu'be'nin Amr b. Mürre'den rivayetiyle bu yoldan tahric etmişlerdir .

وأخرجاه والترمذي والنسائي -أيضا-من حديث الأعمش عن أبي وائلٍ، عن مسروق به . فهؤلاء الأربعة اثنان من المهاجرين الأولين عبد الله بن مسعود وسالم مولى أبي حذيفة، وقد كان سالم هذا من سادات المسلمين وكان يؤم الناس قبل مقدم النبي ﷺ في المدينة، واثنان من الأنصار معاذ بن جبل، وأبيّ بن كعب، وهما سيدان كبيران، ﵃ أجمعين.

Her ikisi [Buhârî ve Müslim], Tirmizî ve Nesâî de A'meş'in Ebû Vâil'den, onun da Mesrûk'tan rivayetiyle bunu tahric etmişlerdir . Bu dört kişiden ikisi ilk muhacirlerdendir: Abdullah b. Mes'ûd ve Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim. Bu Sâlim, Müslümanların efendilerindendi ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelişinden önce insanlara imamlık yapardı. İkisi de ensardandır: Muâz b. Cebel ve Übey b. Ka'b; onlar da iki büyük efendidir -radıyallâhu anhüm ecmaîn-.

ثم قال: حدثنا عمر بن حفص، حدثنا أبي، حدثنا الأعمش، حدثنا شقيق بن سلمة قال: خطبنا

Sonra şöyle dedi: Bize Ömer b. Hafs rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize A'meş rivayet etti, bize Şakîk b. Seleme rivayet edip dedi ki: [Abdullah b. Mes'ûd] bize hitap etti...

عبد الله فقال: والله لقد أخذت من في رسول الله ﷺ بضعا وسبعين سورة، والله لقد علم أصحاب النبي ﷺ أني من أعلمهم بكتاب الله وما أنا بخيرهم. قال شقيق: فجلست في الحلق أسمع ما يقولون، فما سمعت رادًا يقول غير ذلك .

Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: 'Allah'a yemin olsun ki, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından bizzat yetmiş küsur sure aldım. Allah'a yemin olsun ki, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, benim Allah'ın Kitabı'nı en iyi bilenlerden biri olduğumu bilmektedir; oysa ben onların en hayırlısı değilim.' Şakîk dedi ki: 'Halkalarda oturup ne dediklerini dinledim; buna karşı çıkıp aksini söyleyen hiçbir kimse duymadım' .

حدثنا محمد بن كثير، أخبرنا سفيان، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة قال: كنا بحمص، فقرأ ابن مسعود سورة يوسف فقال رجل: ما هكذا أنزلت، فقال: قرأت على رسول الله ﷺ فقال: "أحسنت" ووجد منه ريح الخمر، فقال: أتجترئ أن تكذب بكتاب الله وتشرب الخمر؟! فجلده الحد .

Bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti, bize Süfyân, A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den haber verdi; o şöyle dedi: Humus'taydık; İbn Mes'ûd Yûsuf suresini okudu. Bir adam: 'Böyle indirilmedi' dedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: 'Ben [bunu] Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem okudum, o da: 'Güzel okudun' buyurdu.' Ondan içki kokusu aldı ve: 'Hem Allah'ın Kitabı'nı yalanlamaya cüret ediyor hem de içki mi içiyorsun?!' dedi ve ona had [cezasını] uyguladı (kırbaç vurdu) .

حدثنا عمر بن حفص، حدثنا أبي، حدثنا الأعمش، حدثنا مسلم، عن مسروق قال: قال عبد الله: والله الذي لا إله غيره، ما أنزلت سورة من كتاب الله إلا وأنا أعلم أين نزلت، ولا أنزلت آية من كتاب الله إلا وأنا أعلم فيمن نزلت، ولو أعلم أحدا أعلم منى تبلغه الإبل لركبت إليه .

Bize Ömer b. Hafs rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize A'meş rivayet etti, bize Müslim, Mesrûk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: 'Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederim ki, Allah'ın Kitabı'ndan indirilen her surenin nerede indiğini mutlaka bilirim; Allah'ın Kitabı'ndan indirilen her ayetin kimin hakkında indiğini mutlaka bilirim. Şayet develerin ulaştırabileceği benden daha bilgili bir kimse olduğunu bilseydim, mutlaka binek sürer ona giderdim' .

وهذا كله حق وصدق، وهو من إخبار الرجل بما يعلم عن نفسه ما قد يجهله غيره، فيجوز ذلك للحاجة، كما قال تعالى إخبارا عن يوسف لما قال لصاحب مصر: {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} [يوسف: ٥٥]، ويكفيه مدحا وثناء قول رسول الله ﷺ: "استقرئوا القرآن من أربعة"، فبدأ به.

Bunların tamamı haktır ve doğrudur. Bu, kişinin başkalarının bilmeyebileceği kendi meziyetlerini haber vermesi kabilindendir; ihtiyaç halinde bu caizdir. Nitekim Yüce Allah Yûsuf'tan haber vererek onun Mısır hükümdarına şöyle dediğini bildirmiştir: {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} “Beni yeryüzünün (ülkenin) hazineleri üzerine [yönetici] kıl; çünkü ben [onları] iyi korurum, [bu işi] iyi bilirim” [Yûsuf: 55]. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kur'an'ı dört kişiden öğrenin' deyip söze onunla başlaması ona övgü ve senâ olarak yeter.

وقال أبو عبيد: حدثنا مصعب بن المقدام عن سفيان عن الأعمش عن إبراهيم، عن علقمة، عن عمر عن النبي ﷺ قال: " من أحب أن يقرأ القرآن غضًا كما أنزل فليقرأه على حرف ابن أم عبد " . وهكذا رواه الإمام أحمد، عن أبي معاوية، عن الأعمش به مطولا وفيه قصة وأخرجه الترمذي والنسائي من حديث أبي معاوية وصححه الدارقطني وقد ذكرته في مسند عمر وفي مسند الإمام أحمد -أيضا-عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: " ومن أحب أن يقرأ القرآن غضا كما أنزل فليقرأه على قراءة ابن أم عبد " وابن أم عبد هو عبد الله بن مسعود، وكان يعرف بذلك.

Ebû Ubeyd şöyle dedi: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o Ömer'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; şöyle buyurdu: 'Kur'an'ı indirildiği gibi taptaze (tarâvetli) okumak kimin hoşuna giderse, onu İbn Ümmü Abd'in harfi (kıraati) üzere okusun' . İmam Ahmed de Ebû Muâviye'den, o A'meş'ten bu yolla uzunca rivayet etmiştir ve içinde bir kıssa vardır . Tirmizî ve Nesâî bunu Ebû Muâviye hadisinden tahric etmiş, Dârekutnî de sahih olduğunu belirtmiştir . Bunu Müsned-i Ömer'de de zikrettim . İmam Ahmed'in Müsned'inde Ebû Hüreyre'den de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Kur'an'ı indirildiği gibi taptaze okumak kimin hoşuna giderse, onu İbn Ümmü Abd'in kıraati üzere okusun' . İbn Ümmü Abd, Abdullah b. Mes'ûd'dur ve bu şekilde tanınırdı.

ثم قال البخاري: حدثنا حفص بن عمر، حدثنا همام، حدثنا قتادة قال: سألت أنس بن مالك: من جمع القرآن على عهد رسول الله ﷺ؟ قال: أربعة، كلهم من الأنصار: أبيّ بن كعب، ومعاذ بن

Sonra Buhârî şöyle dedi: Bize Hafs b. Ömer rivayet etti, bize Hemmâm rivayet etti, bize Katâde rivayet edip şöyle dedi: Enes b. Mâlik'e: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Kur'an'ı kimler cemetti (ezberleyip topladı)?» diye sordum. O da şöyle dedi: «Dördü de Ensâr'dan olan dört kişi: Übey b. Ka'b ve Muâz b.

جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد. ورواه مسلم من حديث همام .

Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd.' Bunu Müslim de Hemmâm hadisinden rivayet etmiştir .

ثم قال البخاري: تابعه الفضل، عن حسين بن واقد، عن ثمامة، عن أنس .

Sonra Buhârî şöyle dedi: Fazl, Hüseyn b. Vâkıd'dan, o Sümâme'den, o da Enes'ten rivayetle buna mütâbaat etmiştir .

حدثنا معلى بن أسد، حدثنا عبد الله بن المثنى قال: حدثني ثابت البناني وثمامة عن أنس بن مالك قال: مات النبي ﷺ ولم يجمع القرآن غير أربعة: أبو الدرداء، ومعاذ بن جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد. قال: ونحن ورثناه .

Bize Muallâ b. Esed rivayet etti, bize Abdullah b. el-Müsennâ rivayet etti; o şöyle dedi: Bana Sâbit el-Bünânî ve Sümâme, Enes b. Mâlik'ten naklettiler; o şöyle dedi: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Kur'an'ı dört kişiden başkası cem etmemişti: Ebû'd-Derdâ, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd.' [Enes] dedi ki: 'Biz ona [Ebû Zeyd'e] mirasçı olduk' .

فهذا الحديث ظاهره أنه لم يجمع القرآن من الصحابة سوى هؤلاء الأربعة فقط، وليس هذا هكذا، بل الذي لا شك فيه أنه جمعه غير واحد من المهاجرين أيضا، ولعل مراده: لم يجمع القرآن من الأنصار؛ ولهذا ذكر الأربعة من الأنصار، وهم أبي بن كعب في الرواية الأولى المتفق عليها وفي الثانية من أفراد البخاري: أبو الدرداء، ومعاذ بن جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد، وكلهم مشهورون إلا أبا زيد هذا، فإنه غير معروف إلا في هذا الحديث، وقد اختلف في اسمه فقال الواقدي: اسمه قيس بن السكن بن قيس بن زعواء بن حرام بن جندب بن عامر بن غنم بن عدى بن النجار .

Bu hadisin zahiri, sahabeden sadece bu dört kişinin Kur'an'ı cem ettiğini [ifade eder]; ancak durum böyle değildir. Bilakis şüphe yoktur ki muhacirlerden de birden fazla kimse onu cem etmiştir. Muhtemelen onun muradı: 'Ensardan Kur'an'ı [başkası] cem etmedi' [demektir]; bu yüzden ensardan dört kişiyi zikretmiştir. Onlar da müttefekun aleyh olan ilk rivayette Übey b. Ka'b, Buhârî'nin tek kaldığı (efrâd) ikinci rivayette ise Ebû'd-Derdâ, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd'dir. Bu Ebû Zeyd hariç hepsi meşhurdur; zira o bu hadis dışında pek tanınmaz. Adı konusunda ihtilaf edilmiştir: Vâkıdî: 'Adı Kays b. es-Seken b. Kays b. Za'verâ' b. Harâm b. Cündeb b. Âmir b. Ganm b. Adiyy b. en-Neccâr'dır' demiştir .

وقال ابن نمير: اسمه سعد بن عبيد بن النعمان بن قيس بن عمرو بن زيد بن أمية من الأوس. وقيل: هما اثنان جمعا القرآن، حكاه أبو عمر بن عبد البر، وهذا بعيد وقول الواقدي أصح لأنه خزرجي؛ لأن أنسًا قال: ونحن ورثناه، وهم من الخزرج، وفي بعض ألفاظه وكان أحد عمومتي. وقال قتادة عن أنس: افتخر الحيان الأوس والخزرج، فقالت الأوس: منا غسيل الملائكة حنظلة بن أبي عامر، ومنا الذي حمته الدبُرُ عاصم بن ثابت، ومنا الذي اهتز لموته العرش سعد بن معاذ، ومنا من أجيزت شهادته بشهادة رجلين خزيمة بن ثابت.

İbn Nümeyr ise: 'Adı Evs kabilesinden Sa'd b. Ubeyd b. en-Nu'mân b. Kays b. Amr b. Zeyd b. Ümeyye'dir' demiştir. Kur'an'ı cem edenlerin iki kişi olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Ömer b. Abdilberr nakletmiştir, fakat bu uzaktır. Vâkıdî'nin sözü daha sahihtir; çünkü o Hazreclidir, zira Enes: 'Biz ona mirasçı olduk' demiştir ve onlar Hazreclidir. Bazı lafızlarında da : 'O benim amcalarımdan biriydi' demiştir. Katâde Enes'ten nakletti: İki kabile olan Evs ve Hazrec birbirine karşı övündüler. Evs dedi ki: 'Meleklerin yıkadığı Hanzala b. Ebî Âmir bizdendir; arıların koruduğu Âsım b. Sâbit bizdendir; vefatıyla Arş'ın titrediği Sa'd b. Muâz bizdendir ve şahitliği iki adamın şahitliğine denk sayılan Huzeyme b. Sâbit bizdendir.'

فقالت الخزرج: منا أربعة جمعوا القرآن على عهد رسول الله ﷺ: أبيّ بن كعب، ومعاذ بن جبل، وزيد بن ثابت، وأبو زيد.

Hazrec ise şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Kur'an'ı cem eden dört kişi bizdendir: Übey b. Ka'b, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd.'

فهذا كله يدل على صحة قول الواقدي، وقد شهد أبو زيد هذا بدرا، فيما ذكره غير واحد. وقال موسى بن عقبة عن الزهري: قتل أبو زيد قيس بن السكن يوم جسر أبي عبيدة على رأس خمس عشرة من الهجرة، والدليل على أن من المهاجرين من جمع القرآن أن الصديق، ﵁، قدّمه رسول الله ﷺ في مرضه إماما على المهاجرين والأنصار، مع أنه ﷺ قال: " يؤم القوم أقرؤهم لكتاب الله " فلولا أنه كان أقرؤهم لكتاب الله لما قدّمه عليهم. هذا مضمون ما قرره

Bütün bunlar el-Vâkıdî'nin sözünün doğruluğuna delalet etmektedir. Birden fazla âlimin belirttiğine göre bu Ebû Zeyd, Bedir [Gazvesi]'ne katılmıştır. Mûsâ b. Ukbe'nin ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre: Ebû Zeyd Kays b. es-Seken, hicretin on beşinci yılının başında Ebû Ubeyde Köprüsü [Günü]'nde şehit edilmiştir. Muhacirlerden de Kur'an'ı cem edenlerin bulunduğuna delil ise; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Topluluğa Allah'ın Kitabı'nı en iyi okuyanları imam olsun» buyurduğu halde, hastalığı esnasında es-Sıddîk'ı -radıyallâhu anh- Muhacir ve Ensar'a imam olarak öne geçirmesidir. Şayet o, aralarında Allah'ın Kitabı'nı en iyi okuyan kimse olmasaydı, onu onların önüne geçirmezdi. İşte bu, ortaya konulan değerlendirmenin özetidir.

الشيخ أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري، وهذا التقرير لا يُدفع ولاشك فيه، وقد جمع الحافظ ابن السمعاني في ذلك جزءًا، وقد بسطت تقرير ذلك في كتاب مسند الشيخين، ﵄. ومنهم عثمان بن عفان وقد قرأه في ركعة -كما سنذكره-وعلي بن أبي طالب يقال: إنه جمعه على ترتيب ما أنزل، وقد قدمنا هذا. ومنهم عبد الله بن مسعود، وقد تقدم عنه أنه قال: ما من آية من كتاب الله إلا وأنا أعلم أين نزلت ؟ وفيم نزلت؟ ولو علمت أحدا أعلم مني بكتاب الله تبلغه المطي لذهبت إليه. ومنهم سالم مولى أبي حذيفة، كان من السادات النجباء والأئمة الأتقياء وقد قتل يوم اليمامة شهيدا. ومنهم الحبر البحر عبد الله بن عباس بن عبد المطلب ابن عم رسول الله ﷺ وترجمان القرآن، وقد تقدم عن مجاهد أنه قال: قرأت القرآن على ابن عباس مرتين، أقفه عند كل آية وأسأله عنها. ومنهم عبد الله بن عمرو، كما رواه النسائي وابن ماجة من حديث ابن جريج عن عبد الله بن أبي مُلَيْكة، عن يحيى بن حكيم بن صفوان، عن عبد الله بن عمرو قال: جمعت القرآن فقرأت به كل ليلة، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: "اقرأه في شهر". وذكر تمام الحديث .

Ali b. İsmâîl el-Eş'arî'nin ortaya koyduğu değerlendirmenin özetidir. Bu tespit reddedilemez ve bunda hiçbir şüphe yoktur . Hâfız İbnü's-Sem'ânî bu konuda bir cüz derlemiştir. Ben de bunun açıklamasını Müsnedü'ş-Şeyheyn -radıyallâhu anhümâ- adlı kitabımda etraflıca anlattım. Bunlardan biri de -ileride zikredeceğimiz üzere- onu bir rekatta okuyan Osman b. Affân'dır. Biri de daha önce belirttiğimiz gibi Kur'an'ı iniş sırasına göre topladığı söylenen Ali b. Ebî Tâlib'dir. Bunlardan biri de Abdullah b. Mes'ûd'dur; nitekim onun: 'Allah'ın Kitabı'ndan hiçbir ayet yoktur ki nerede indiğini ve ne hakkında indiğini bilmeyeyim; bineklerin ulaştırabileceği benden daha bilgili bir kimse olduğunu bilseydim ona giderdim' dediği daha önce geçmişti. Bunlardan biri de necib seyyidlerden ve takva sahibi önderlerden olan ve Yemâme gününde şehit düşen Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim'dir. Bunlardan biri de ilim deryası (hibrü'l-bahr), Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem amcasının oğlu ve Kur'an tercümanı olan Abdullah b. Abbâs b. Abdilmuttalib'dir. Mücâhid'den: 'Kur'an'ı İbn Abbâs'a iki defa baştan sona okudum; onu her ayetin başında durdurup ayet hakkında soruyordum' dediği daha önce geçmişti. Bunlardan biri de Abdullah b. Amr'dır; nitekim Nesâî ve İbn Mâce'nin İbn Cüreyc'den, onun Abdullah b. Ebî Müleyke'den, onun Yahyâ b. Hakîm b. Safvân'dan, onun da Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kur'an'ı cemettim ve onu her gece okuyordum. Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşınca: 'Onu bir ayda oku' buyurdu.' Hadisin tamamını zikretti .

ثم قال البخاري: حدثنا صدقة بن الفضل، حدثنا يحيى، عن سفيان، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال عمر: عليٌّ أقضانا، وأُبيّ أقرأنا، وإنا لَنَدع من لحنِ أُبيٍّ، وأُبيّ يقول: أخذته من في رسول الله ﷺ، فلا أتركه لشيء قال الله تعالى: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} [البقرة: ١٠٦] .

Sonra Buhârî şöyle dedi: Bize Sadaka b. el-Fadl rivayet etti, bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer dedi ki: 'Ali hüküm vermede en isabetlimizdir, Übey ise Kur'an'ı en iyi okuyanımızdır. Bununla birlikte biz Übey'in kıraatinden (lahn) bazı şeyleri terk ederiz; Übey ise: 'Ben onu bizzat Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından aldım, hiçbir şey için onu bırakmam' der. Oysa Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “Biz herhangi bir ayeti nesheder veya onu unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut benzerini getiririz” [el-Bakara: 106]' .

وهذا يدل على أن الرجل الكبير قد يقول الشيء يظنه صوابا وهو خطأ في نفس الأمر؛ ولهذا قال الإمام مالك: ما من أحد إلا يؤخذ من قوله ويرد إلا قول صاحب هذا القبر، أي: فكله مقبول، صلوات الله وسلامه عليه. ثم ذكر البخاري فضل فاتحة الكتاب وغيرها، وسنذكر فضل كل سورة عندها ليكون ذلك أنسب. ثم قال:

Bu da gösterir ki büyük bir zat, doğru sandığı bir şeyi söyleyebilir fakat o şey işin aslında hatalı olabilir. Bu sebeple İmam Mâlik şöyle demiştir: 'Şu kabrin sahibi hariç herkesin sözünden alınan da olur, reddedilen de.' Yani onun sözünün tamamı makbuldür -salât ve selâm onun üzerine olsun-. Sonra Buhârî Fâtihatü'l-Kitâb'ın ve diğer surelerin faziletini zikretti; biz de daha uygun olması için her surenin faziletini kendi yerinde zikredeceğiz. Sonra şöyle dedi:

نزول السكينة والملائكة عند القراءة

[Kur'an] Okunurken Sekînetin ve Meleklerin İnmesi

وقال الليث: حدثني يزيد بن الهاد، عن محمد بن إبراهيم، عن أسيد بن الحضير قال: بينما هو يقرأ من الليل سورة البقرة، وفرسه مربوطة عنده، إذ جالت الفرس، فسكت فسكنت، ثم قرأ فجالت فسكت فسكنت، ثم قرأ فجالت الفرس، فانصرف، وكان ابنه يحيى قريبا منها، فأشفق أن تصيبه، فلما اجتره رفع رأسه إلى السماء حتى ما يراها، فلما أصبح حدث النبي ﷺ فقال: " اقرأ يا بن حضير، اقرأ يا بن حضير". قال: فأشفقت يا رسول الله أن تطأ يحيى وكان منها قريبا، فرفعت رأسي وانصرفت إليه، فرفعت رأسي إلى السماء فإذا مثل الظُّلَّة، فيها أمثال المصابيح، فخرجت حتى لا أراها قال: "أو تدري ما ذاك؟ ". قال: لا قال: "الملائكة دَنَتْ لصوتك، ولو قرأت لأصبحت

Leys dedi ki: Bana Yezîd b. el-Hâd, Muhammed b. İbrâhîm'den, o da Useyd b. Hudayr'dan [şöyle] rivayet etti: Useyd geceleyin Bakara Suresi'ni okurken ve atı da yanında bağlı dururken birdenbire at şahlandı. Bunun üzerine sustu, at da sakinleşti. Sonra tekrar okudu, [at] yine şahlandı; yine sustu, at da sakinleşti. Sonra tekrar okudu, at yine şahlandı. Bunun üzerine [okumayı bırakıp] ayrıldı. Oğlu Yahyâ ata yakındı; atın ona basmasından endişe etti. Çocuğu geriye çekince başını göğe doğru kaldırdı, nihayet onu göremez oldu. Sabah olunca durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «Oku ey İbn Hudayr, oku ey İbn Hudayr!» buyurdu. [Useyd]: "Ey Allah'ın Resûlü! [Atın] Yahyâ'yı çiğnemesinden endişe ettim, zira ona yakındı. Başımı kaldırıp onun yanına gittim. Başımı göğe doğru kaldırdığımda bir de gördüm ki içinde kandiller benzeri [ışıklar] bulunan bulut gibi bir gölgelik var! Sonra [o yükselip] gitti, nihayet onu göremez oldum" dedi. [Allah Resûlü]: «Onun ne olduğunu bilir misin?» buyurdu. [Useyd]: "Hayır" dedi. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlar meleklerdi; senin sesini dinlemek için yaklaşmışlardı. Şayet okumaya devam etseydin, sabaha kadar...»

ينظر الناس إليها لا تتوارى منهم ". قال ابن الهاد: وحدثني هذا الحديث عبد الله بن خباب عن أبي سعيد الخدري عن أسيد بن الحضير .

...insanlar onlara bakardı ve [melekler] onlardan gizlenmezdi.' İbnü'l-Hâd dedi ki: Bana bu hadisi Abdullah b. Habbâb, Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Useyd b. Hudayr'dan rivayet etti .

هكذا أورد البخاري هذا الحديث معلقا، وفيه انقطاع في الرواية الأولى، فإن محمد بن إبراهيم بن الحارث التيمي المدني تابعي صغير لم يدرك أسيدا لأنه مات سنة عشرين، وصلى عليه أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵄. ثم فيه غرابة من حيث إنه قال: وقال الليث: حدثني يزيد بن الهاد ولم أره بسند متصل عن الليث بذلك، إلا ما ذكره الحافظ أبو القاسم بن عساكر في الأطراف أن يحيى بن عبد الله بن بكير رواه عن الليث كذلك .

Buhârî bu hadisi bu şekilde muallak olarak zikretmiştir; ilk rivayette bir inkıtâ' (kopukluk) vardır. Zira Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî el-Medenî küçük bir tabiî olup Useyd'e yetişmemiştir; çünkü Useyd yirminci yılda vefat etmiş ve cenaze namazını Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anhümâ- kıldırmıştır. Ayrıca [Buhârî'nin]: 'Leys dedi ki: Bana Yezîd b. el-Hâd rivayet etti' demesi yönünden de bir gariplik vardır; zira Hâfız Ebü'l-Kâsım İbn Asâkir'in el-Etrâf'ta Yahyâ b. Abdillâh b. Bükeyr'in bunu Leys'ten bu şekilde rivayet ettiğini zikretmesi dışında, bunu Leys'ten muttasıl bir senetle [nakledilmiş olarak] görmedim .