قال [الحافظ] أبو القاسم الطبراني في معجمه الكبير: حدثنا الحسين بن إسحاق التستري، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا محمد بن إبراهيم القرشي، حدثنى أبو صالح وعكرمة، عن ابن عباس قال: قال علي بن أبي طالب: يا رسول الله، القرآن يتفلت من صدري، فقال النبي ﷺ: "أعلِّمك كلمات ينفعك الله بهن وينفع من علمته". قال: قال: نعم بأبي وأمي، قال: "صلِّ ليلة الجمعة أربع ركعات تقرأ في الأولى بفاتحة الكتاب ويس، وفي الثانية بفاتحة الكتاب وحم الدخان، وفي الثالثة بفاتحة الكتاب والم تنزيل السجدة، وفي الرابعة بفاتحة الكتاب وتبارك المفصل، فإذا فرغت من التشهد فاحمد الله واثن عليه، وصل على النبيين، واستغفر للمؤمنين، ثم قل: اللهم ارحمني بترك المعاصي أبدا ما أبقيتني، وارحمني من أن أتكلف ما لا يعنيني، وارزقني حسن النظر فيما يرضيك عني، اللهم بديع السماوات والأرض، ذا الجلال والإكرام والعزة التي لا ترام، أسألك يا الله يا رحمن بجلالك ونور وجهك أن تلزم قلبي حفظ كتابك كما علمتني، وارزقني أن أتلوه على النحو الذي يرضيك عني، وأسألك أن تنور بالكتاب بصري، وتطلق به لساني، وتفرج به عن قلبي، وتشرح به صدري، وتستعمل به بدني، وتقويني على ذلك وتعينني على ذلك فإنه لا يعينني على الخير غيرك، ولا يوفق له إلا أنت، فافعل ذلك ثلاث جمع أو خمسا أو سبعا تحفظه بإذن الله وما أخطأ مؤمنا قط ". فأتى النبي ﷺ بعد ذلك بسبع فأخبره بحفظ القرآن والحديث، فقال النبي ﷺ: "مؤمن ورب الكعبة"، علم أبو الحسن علم أبو الحسن هذا سياق الطبراني .
[Hâfız] Ebü'l-Kāsım et-Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'inde şöyle dedi: Bize el-Huseyn b. İshâk et-Tüsterî anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Muhammed b. İbrâhîm el-Kureşî anlattı, bana Ebû Sâlih ve İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Kur'an göğsümden kayıp gidiyor (ezberimde tutamıyorum)." Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Sana, Allah'ın kendileriyle seni faydalandıracağı ve öğrettiğin kimseye de fayda verecek kelimeler öğreteyim mi?" buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: [Ali]: "Evet, anam babam sana feda olsun!" dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Cuma gecesi dört rekât namaz kıl; birinci rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ve Yâsîn'i, ikinci rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ve Hâmîm ed-Duhân'ı, üçüncü rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ve Elif-lâm-mîm Tenzîlü's-Secde'yi, dördüncü rekâtta ise Fâtihatü'l-Kitâb ve Tebâreke'l-Mufassal'ı oku. Teşehhüdü bitirdiğin zaman Allah'a hamdet ve O'nu layıkıyla öv, peygamberlere salât et, müminler için bağışlanma dile, sonra da şöyle de: 'Allah'ım! Beni yaşattığın sürece günahları ebediyen terk etmem hususunda bana merhamet et, beni ilgilendirmeyen şeylerin külfetine girmem konusunda da bana merhamet et ve Seni benden razı kılacak şeylere güzelce bakmayı bana nasip et. Ey göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısı olan, celâl, ikram ve ulaşılamaz izzet sahibi Allah'ım! Yâ Allah, yâ Rahmân! Celâlin ve yüzünün nuru hürmetine kalbime, bana öğrettiğin gibi Kitabını ezberlemeyi yerleştirmeni ve onu Seni benden razı kılacak şekilde okumayı bana nasip etmeni dilerim. Senden Kitabınla gözümü aydınlatmanı, dilimi onunla çözmeni, kalbimi onunla ferahlatmanı, göğsümü onunla genişletmeni, bedenimi onunla [hizmetinde] kullanmanı, buna güç yetirmemi ve bunda bana yardım etmeni dilerim. Zira hayır konusunda bana Senden başka yardım edecek yoktur ve ona ancak Sen muvaffak kılarsın.' Bunu üç, beş veya yedi cuma yap; Allah'ın izniyle onu ezberlersin. Bu [dua], hiçbir müminde asla şaşmamıştır." Bundan yedi [cuma] sonra Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip Kur'an'ı ve hadisleri ezberlediğini haber verdi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki [gerçek bir] mümindir! Ebü'l-Hasan öğrendi, Ebü'l-Hasan öğrendi!" Bu, Taberânî'nin lafzıdır .
وقال أبو عيسى الترمذي في كتاب الدعوات: حدثنا أحمد بن الحسن، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن الدمشقي، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا ابن جريج، عن عطاء بن أبي رباح وعكرمة مولى ابن عباس، عن ابن عباس أنه قال: " بينما نحن عند رسول الله ﷺ إذ جاءه علي بن أبي طالب فقال: بأبي أنت وأمي، تفلت هذا القرآن من صدري فما أجدني أقدر عليه، فقال له رسول الله ﷺ: "يا أبا الحسن، أفلا أعلمك كلمات ينفعك الله بهن، وينفع بهن من علمته، ويثبت ما تعلمت في صدرك؟ " قال: أجل يا رسول الله، فعلمني، قال: " إذا كان ليلة الجمعة فإن استطعت أن تقوم في ثلث الليل الآخر فإنها ساعة مشهودة، والدعاء فيها مستجاب، وقد قال أخي يعقوب لبنيه: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يوسف: ٩٨]، يقول: حتى تأتي ليلة الجمعة، فإن لم تستطع فقم في وسطها، فإن لم تستطع فقم في أولها فصل أربع ركعات، تقرأ في الركعة الأولى بفاتحة الكتاب وسورة يس، وفي الركعة الثانية بفاتحة الكتاب وحم الدخان، وفي الركعة الثالثة بفاتحة الكتاب والم تنزيل السجدة، وفي الركعة
Ebû Îsâ et-Tirmizî Kitâbü'd-Deavât'ta şöyle dedi: Bize Ahmed b. el-Hasan anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân ed-Dımaşkī anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize İbn Cüreyc, Atâ b. Ebî Rabâh ve İbn Abbâs'ın âzatlısı İkrime'den, [onlar da] İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: «Biz Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bulunduğumuz bir sırada Ali b. Ebî Tâlib ona gelerek: "Anam babam sana feda olsun! Bu Kur'an göğsümden kayıp gidiyor, onu [ezberimde] tutmaya güç yetiremiyorum" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: "Ey Ebü'l-Hasan! Allah'ın kendileriyle sana fayda vereceği, öğrettiğin kimselere de fayda sağlayacağı ve öğrendiğin şeyleri göğsünde pekiştireceği kelimeleri sana öğreteyim mi?" [Ali:] "Evet, ey Allah'ın Resûlü, bana öğret!" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Cuma gecesi olduğu vakit gecenin son üçte birinde kalkabilirsen [kalk]; zira o, [meleklerin] şahit olduğu bir vakittir ve o vakitte yapılan dua kabul olunur. Nitekim kardeşim Ya'kūb da oğullarına: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [Yûsuf 98] demişti; yani 'Cuma gecesi gelinceye kadar [bekleyeceğim]' demek istemiştir. Eğer buna güç yetiremezsen gecenin ortasında kalk; buna da güç yetiremezsen başında kalk ve dört rekât namaz kıl: Birinci rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ile Yâsîn Sûresi'ni, ikinci rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ile Hâ-Mîm ed-Duhân'ı, üçüncü rekâtta Fâtihatü'l-Kitâb ile Elif-Lâm-Mîm Tenzîlü's-Secde'yi, dördüncü rekâtta ise...»
الرابعة بفاتحة الكتاب وتبارك المفصل، فإذا فرغت من التشهد، فاحمد الله وأحسن الثناء على الله، وصل عليّ وأحسن وعلى سائر النبيين، واستغفر للمؤمنين والمؤمنات، ولإخوانك الذين سبقوك بالإيمان، ثم قل في آخر ذلك: اللهم ارحمني بترك المعاصي أبدا ما أبقيتني، وارحمني أن أتكلف ما لا يعنيني، وارزقني حسن النظر فيما يرضيك عني، اللهم بديع السماوات والأرض، ذا الجلال والإكرام والعزة التي لا ترام، أسألك يا ألله يا رحمن بجلالك ونور وجهك أن تلزم قلبي حفظ كتابك كما علمتني، وارزقني أن أتلوه على النحو الذي يرضيك عني، اللهم بديع السماوات والأرض ذا الجلال والإكرام والعزة التي لا ترام، أسألك يا الله يا رحمن بجلالك ونور وجهك، أن تنور بكتابك بصري، وأن تطلق به لساني، وأن تفرج به عن قلبي، وأن تشرح به صدري، وأن تغسل به بدني، فإنه لا يعينني على الحق غيرك ولا يؤتيه إلا أنت، ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم، يا أبا الحسن، تفعل ذلك ثلاث جمع أو خمسا أو سبعا تجاب بإذن الله تعالى، والذي بعثني بالحق ما أخطأ مؤمنا قط". قال ابن عباس: فوالله ما لبث عليٌّ إلا خمسا أو سبعا حتى جاء [عليٌّ] رسول الله ﷺ في مثل ذلك المجلس، فقال: يا رسول الله، والله إني كنت فيما خلا لا آخذ إلا أربع آيات أو نحوهن، فإذا قرأتُهُن على نفسي تَفَلَّتْنَ وأنا أتعلَّم اليوم أربعين آية أو نحوها، فإذا قرأتها على نفسي فكأنما كتاب الله بين عَيْنِي، ولقد كنت أسمع الحديث، فإذا رَدَّدْتُه تَفَلَّت، وأنا اليوم أسمع الأحاديث، فإذا تحدثتُ بها لم أخْرِم منها حرفا، فقال له رسول الله ﷺ عند ذلك: "مؤمن ورب الكعبة يا أبا الحسن".
dördüncü rekâtta ise Fâtihatü'l-Kitâb ve Tebâreke'l-Mufassal'ı oku. Teşehhüdü bitirdiğin zaman Allah'a hamdet, O'na güzelce sena et; bana ve diğer bütün peygamberlere güzel bir şekilde salât getir. Mümin erkekler ve mümin kadınlar için ve senden önce iman etmiş olan kardeşlerin için bağışlanma dile. Sonra bunların peşinden şöyle de: 'Allah'ım! Beni yaşattığın sürece günahları ebediyen terk etmem hususunda bana merhamet et, beni ilgilendirmeyen şeylerin külfetine girmem konusunda bana merhamet et ve Seni benden razı kılacak şeylere güzelce bakmayı bana nasip et. Ey göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısı olan, celâl, ikram ve ulaşılamaz izzet sahibi Allah'ım! Yâ Allah, yâ Rahmân! Celâlin ve yüzünün nuru hürmetine kalbime, bana öğrettiğin gibi Kitabını ezberlemeyi yerleştirmeni ve onu Seni benden razı kılacak şekilde okumayı bana nasip etmeni dilerim. Ey göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısı olan, celâl, ikram ve ulaşılamaz izzet sahibi Allah'ım! Yâ Allah, yâ Rahmân! Celâlin ve yüzünün nuru hürmetine Kitabınla gözümü aydınlatmanı, dilimi onunla çözmeni, kalbimi onunla ferahlatmanı, göğsümü onunla genişletmeni ve bedenimi onunla yıkamanı dilerim. Çünkü hak hususunda bana Senden başka yardım edecek yoktur ve onu Senden başka kimse veremez. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah'a aittir.' Ey Ebü'l-Hasan! Bunu üç, beş veya yedi cuma yaparsan Allah Teâlâ'nın izniyle duana icabet edilir. Beni hak ile gönderene andolsun ki bu, hiçbir müminde asla şaşmamıştır.' İbn Abbâs dedi ki: 'Vallahi Ali, aradan sadece beş veya yedi [cuma] geçtikten sonra benzer bir mecliste Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Ali] geldi ve şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi eskiden dört ayet veya o civarda [ezber] alır, kendi kendime okuduğumda onlar hemen benden kayıp giderdi. Bugün ise kırk ayet veya o civarda öğreniyorum ve kendi kendime okuduğumda sanki Allah'ın Kitabı gözümün önündeymiş gibi oluyor. Hadis dinlerdim de onu tekrarladığımda benden kayıp giderdi; bugün ise hadisleri dinliyorum ve onları rivayet ettiğimde onlardan tek bir harf bile düşürmüyorum. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki [gerçek bir] müminsin ey Ebü'l-Hasan!' buyurdu."
ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن غريب لا نعرفه إلا من حديث الوليد بن مسلم. كذا قال، وقد تقدم من غير طريقه. ورواه الحاكم في مستدركه من طريق الوليد، ثم قال: على شرط الشيخين حيث صرح الوليد بالسماع من ابن جريج، فالله أعلم -فإنه في المتن غرابة بل نكارة والله أعلم.
Sonra Tirmizî dedi ki: Bu hadis hasen-garibtir; bunu ancak Velîd b. Müslim'in hadisinden bilmekteyiz. [Tirmizî] böyle dedi; oysa daha önce onun dışındaki bir yoldan geçmişti. Hâkim de bunu el-Müstedrek'inde Velîd tarikiyle rivayet etmiş, ardından şöyle demiştir: Velîd, İbn Cüreyc'den bizzat işittiğini (semâını) açıkça belirttiği için Şeyheyn'in (Buhârî ve Müslim'in) şartına uygundur. Doğrusunu en iyi Allah bilir; zira metninde gariplik, hatta münkerlik vardır ; en doğrusunu Allah bilir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا العمري، عن نافع، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: " مثل القرآن مثل الإبل المعقلة إن تعاهدها صاحبها أمسكها، وإن تركها ذهبت ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize el-Ömerî, Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kur'an'ın misali, bağlı develerin misali gibidir; sahibi onları gözetirse elinde tutar, şayet salıverirse kaçıp giderler."
ورواه -أيضا-عن محمد بن عبيد ويحيى بن سعيد، عن عبيد الله العمري به .
Bunu aynı şekilde Muhammed b. Ubeyd ve Yahyâ b. Saîd'den, onlar da Ubeydullâh el-Ömerî'den aynı isnadla rivayet etti .
ورواه -أيضا-عن عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن أيوب، عن نافع، عن ابن عمر مرفوعًا نحوه .
Bunu aynı şekilde Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den merfû olarak benzer şekilde rivayet etti .
وقال البزار: حدثنا محمد بن معمر، حدثنا حميد بن حماد بن أبي الحوار، حدثنا مِسْعر، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر قال: سئل رسول الله ﷺ: أي الناس أحسن قراءة؟ قال: "من إذا سمعته يقرأ رؤيت أنه يخشى الله، ﷿".
Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize Humeyd b. Hammâd b. Ebi'l-Havâr anlattı, bize Mis'ar, Abdullâh b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den [naklen] anlattı; dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): "İnsanların hangisi kıraat bakımından en güzelidir?" diye soruldu. Şöyle buyurdu: «Okurken işittiğinde, azîz ve celîl olan Allah'tan korktuğunu gördüğün (hissettiğin) kimsedir.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن، عن سفيان، عن عاصم، عن زر، عن عبد الله بن عمرو، عن النبي ﷺ قال: " يقال لصاحب القرآن: اقرأ وارْقَ ورَتِّل كما كنت ترتل في الدنيا، فإن منزلتك عند آخر آية تقرؤها " .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahmân, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullâh b. Amr'dan, o Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklen anlattı; buyurdu ki: "Kur'an ehline: 'Oku ve yüksel, dünyada tertil ile (tane tane) okuduğun gibi tertil ile oku; zira senin makamın okuduğun son ayetin yanındadır' denilir."
وقال أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثني حيي بن عبد الله، عن أبي عبد الرحمن الحبلي، عن عبد الله بن عمرو قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، إني أقرأ القرآن فلا أجد قلبي يعقل عليه؟ فقال رسول الله ﷺ: " إن قلبك حُثِيَ الإيمان، وإن العبد يعطى الإيمان قبل القرآن " .
Ahmed dedi ki: Bize Hasen anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bana Huyey b. Abdillâh, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, o Abdullâh b. Amr'dan anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben Kur'an'ı okuyorum fakat kalbimin onu kavradığını hissetmiyorum?" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Şüphesiz senin kalbine iman doldurulmuştur; kula iman Kur'an'dan önce verilir."
وبهذا الإسناد: أن رجلا جاء بابن له فقال: يا رسول الله، إن ابني هذا يقرأ المصحف بالنهار ويبيت بالليل، فقال رسول الله ﷺ: " ما تنقم أن ابنك يظل ذاكرا ويبيت سالما " .
Aynı isnadla: Bir adam bir oğluyla gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Şu oğlum gündüz mushafı okuyor, gece ise uyuyor" dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Oğlunun gündüzü zikirle geçirmesinden ve geceyi selamet içinde uyuyarak geçirmesinden niçin hoşnut olmuyorsun?" buyurdu .
وقال أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا ابن لَهِيعة، عن حيي، عن أبي عبد الرحمن، عن عبد الله بن عمرو، أن النبي ﷺ قال: " الصيام والقرآن يشفعان للعبد يوم القيامة، يقول الصيام: أي رب، منعته الطعام والشهوات بالنهار فشفعني فيه، ويقول القرآن: منعته النوم بالليل فشفعني فيه "، قال: "فيشفعان" .
Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize İbn Lehîa, Huyey'den, o Ebû Abdirrahmân'dan, o Abdullâh b. Amr'dan anlattı ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Oruç ve Kur'an, kıyamet gününde kula şefaat ederler. Oruç: 'Ey Rabbim! Gündüzün onu yemekten ve şehvetlerden alıkoydum, onun hakkında şefaatimi kabul et' der. Kur'an da: 'Geceleyin onu uykudan alıkoydum, onun hakkında şefaatimi kabul et' der." [Resûlullah]: "Böylece ikisi de şefaat ederler" buyurdu .
وقال أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا دراج، عن عبد الرحمن بن جبير، عن عبد الله بن عمرو قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: " أكثر منافقي أمتي قراؤها " .
Ahmed dedi ki: Bize Hasen anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Abdurrahmân b. Cübeyr'den, o Abdullâh b. Amr'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Ümmetimin münafıklarının çoğu, kurrâsıdır (okuyucularıdır)."
وقال أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثني همام، عن قتادة، عن يزيد بن عبد الله بن الشخير، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: " من قرأ القرآن في أقل من ثلاث لم يفقه ".
Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bana Hemmâm, Katâde'den, o Yezîd b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr'den, o Abdullâh b. Amr'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kur'an'ı üç günden daha az bir sürede okuyan kimse onu fıkhedemez (derinlemesine anlayamaz)."
ورواه -أيضا-عن غُنْدَر، عن شعبة، عن قتادة به . وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bunu aynı şekilde Gunder'den, o Şu'be'den, o Katâde'den aynı isnadla rivayet etti . Tirmizî: Hasen-sahihtir, dedi.
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا محمد بن إسحاق بن راهويه، حدثنا أبي، حدثنا عيسى بن يونس، ويحيى بن أبي الحجاج التميمي، عن إسماعيل بن رافع، عن إسماعيل بن عبيد الله بن أبي المهاجر، عن عبد الله بن عمرو، عن رسول الله ﷺ قال: " من قرأ القرآن فكأنما استُدْرِجَت النبوَّةُ بين جنبيهِ، غير أنه لا يُوحَى إليه، ومن قرأ القرآن فرأى أن أحدًا أُعْطِىَ أفضلَ مما أُعْطِىَ فقد عَظَّم ما صَغَّر الله، وصَغَّر ما عظّم الله، وليس ينبغي لحامل القرآن أن يَسْفَه فيمن يسفه، أو يَغْضَب فيمن يَغْضَب، أو يَحْتَدَّ فيمن يَحْتَدُّ، ولكن يعفو ويصفح، لِفضل القرآن ".
Ebü'l-Kāsım et-Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk b. Râhûye anlattı, bize babam anlattı, bize Îsâ b. Yûnus ve Yahyâ b. Ebi'l-Haccâc et-Temîmî, İsmâil b. Râfi'den, o İsmâil b. Ubeydillâh b. Ebi'l-Mühâcir'den, o Abdullâh b. Amr'dan, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Kim Kur'an'ı okursa, kendisine vahiy indirilmemesi dışında, peygamberlik adeta iki yanı arasına (göğsüne) yerleştirilmiş gibi olur. Kim Kur'an'ı okur da başkasına kendisine verilenden daha üstün bir şeyin verildiğini görürse (zannederse), muhakkak ki o Allah'ın küçülttüğünü büyütmüş, Allah'ın büyüttüğünü de küçültmüş olur. Kur'an taşıyıcısına (hâmiline), cahillik edene karşı cahillik etmek, öfkelenene karşı öfkelenmek ya da hiddetlenene karşı hiddetlenmek yakışmaz; bilakis Kur'an'ın üstünlüğü hürmetine affedip hoş görmelidir.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا عباد بن ميسرة، عن الحَسَن، عن أبي هُرَيرةَ؛ أنَّ رسول الله ﷺ قال: " من استمع إلى آية من كتاب الله كُتِبَتْ له حسنةٌ مضاعفةٌ، ومن تلاها كانت له نورًا يوم القيامة " .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Abbâd b. Meysere, Hasen'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'ın Kitabı'ndan bir ayeti dinlerse ona kat kat sevap yazılır; kim de onu tilavet ederse, kıyamet gününde onun için bir nur olur."
وقال البزار: حدثنا محمد بن حرب، حدثنا يحيى بن المتوكل، حدثنا عَنْبَسة بن مهْران عن الزهري، عن سَعِيدٍ وأبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: " مراءٌ في القرآن كفرٌ ". ثم قال: عنبسة: هذا ليس بالقويّ. وعنده فيه إسناد آخر .
Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. Harb anlattı, bize Yahyâ b. el-Mütevekkil anlattı, bize Anbese b. Mihrân, Zührî'den, o Saîd ve Ebû Seleme'den, onlar Ebû Hüreyre'den, o Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı; buyurdu ki: "Kur'an hakkında münakaşa etmek küfürdür." Sonra dedi ki: Anbese, kuvvetli değildir. Bu hususta onun yanında başka bir isnad daha vardır .
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو بكر، حدثنا ابن إدريس، حدثنا المقبري، عن جدِّه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ " أعربوا القرآن والتمسوا غرائبه " .
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, bize İbn İdrîs anlattı, bize el-Makburî, dedesinden, o Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kur'an'ı irap kurallarına uygun (açık ve düzgün) okuyun ve onun garip kelimelerini araştırın " .
وقال الطبراني: حدثنا موسى بن حازم الأصبهاني، حدثنا محمد بن بكير الحضرمي، حدثنا إسماعيل بن عَيَّاشٍ، عن يحيى بن الحارث الذِّماري، عن القاسم أبي عبد الرحمن، عن فضالة بن عُبَيد، وتَمِيمٍ الداريِّ، عن النبي ﷺ قال: " من قرأ عشر آيات في ليلة كُتِب له قنطار، والقنطار خير من الدنيا وما فيها، فإذا كان يوم القيامة يقول ربك، ﷿: اقرأ وارق بكل آية درجة حتى ينتهي إلى آخر آية معه، يقول ربك: اقبض، فيقول العبد بيده: يا رب أنت أعلم. فيقول: بهذه الخلد وبهذه النعيم " .
Taberânî dedi ki: Bize Mûsâ b. Hâzim el-Isbehânî anlattı, bize Muhammed b. Bükeyr el-Hadramî anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş, Yahyâ b. el-Hâris ez-Zimârî'den, o el-Kāsım Ebû Abdirrahmân'dan, o Fedâle b. Ubeyd ve Temîm ed-Dârî'den, onlar Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı; buyurdu ki: "Kim bir gecede on ayet okursa ona bir kantar [sevap] yazılır; bir kantar ise dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Kıyamet günü olduğunda Rabbin (azze ve celle): 'Oku ve her ayetle bir derece yüksel' buyurur; nihayet yanında bulunan son ayete kadar ulaşır. Rabbin: 'Avucunu aç' buyurur; kul eliyle: 'Ey Rabbim, Sen en iyi bilensin' der. [Rabbi] şöyle buyurur: 'Bu [eline] ebediyet, bu [eline de] nimet verildi.'"
وروى الحافظ ابن عساكر في ترجمة معقس بن عمران بن حطان قال: قال: دخلت مع أبي على أم الدرداء، ﵂، فسألها أبي: ما فضل من قرأ القرآن على من لم يقرأ؟ قالت: حدثتني عائشة قالت: جُعِلت دَرَجُ الجنة على عدد آي القرآن، فمن قرأ ثلث القرآن ثم دخل الجنة كان على الثلث من دَرَجها، ومن قرأ نصف القرآن كان على النصف من درَجها، ومن قرأ كُلَّه كان في عِلِّيِّين، لم يكن فوقه إلا نبي أو صديق أو شهيد .
Hâfız İbn Asâkir, Ma'kıs b. İmrân b. Hıttân'ın biyografisinde rivayet etti; dedi ki: Babamla birlikte Ümmü'd-Derdâ'nın (radıyallâhu anhâ) yanına girdim. Babam ona: "Kur'an okuyanın okumayana üstünlüğü nedir?" diye sordu. O da şöyle dedi: Âişe bana anlattı; dedi ki: "Cennetin dereceleri Kur'an ayetlerinin sayısı kadar yapılmıştır. Kim Kur'an'ın üçte birini okuyup cennete girerse derecelerinin üçte birinde olur. Kim Kur'an'ın yarısını okursa derecelerinin yarısında olur. Kim de tamamını okursa İlliyyîn'de olur; onun üstünde ancak bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehit bulunur."
وقال الطبراني: حدثنا مَسْعَدَةُ بن سَعْد العطارُ المكي، حدثنا إبراهيم بن المنذر الحِزَامي، حدثنا إسحاق بن إبراهيم مولى جميع بن حارثة الأنصاري، حدثنا عبد الله بن ماهان الأزدي، حدثني فائد مولى عُبَيد الله بن أبي رافع، حدثتني سُكينة بنت الحُسَين بن علي، عن أبيها قال: قال رسول الله ﷺ: " حملة القرآن عُرَفاء أهل الجنة يوم القيامة " .
Taberânî dedi ki: Bize Mes'ade b. Sa'd el-Attâr el-Mekkî anlattı, bize İbrâhîm b. el-Münzir el-Hizâmî anlattı, bize Cemî' b. Hârise el-Ensârî'nin azatlısı İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdullâh b. Mâhân el-Ezdî anlattı, bana Ubeydullâh b. Ebî Râfi'in azatlısı Fâid anlattı, bana Sükeyne bint el-Hüseyin b. Ali, babasından anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kur'an taşıyıcıları (hâfızları), kıyamet gününde cennet ehlinin ileri gelenleridir (önderleridir)."
وروى الطبراني من حديث بقيَّة، عن أبي بكر بن أبي مريم، عن المهاصر بن حبيب، عن عبيدة
Taberânî; Bakıyye’den, [o] Ebû Bekr b. Ebî Meryem’den, [o] el-Muhâsır b. Habîb’den, [o da] Ubeyde
المليكي، عن رسول الله ﷺ أنه كان يقول: " يا أهل القرآن، لا توسَّدوا القرآن، واتلوه حَقّ تلاوته من آناء الليل والنهار، وتغنوه وتَقَنَّوه، واذكروا ما فيه لعلكم تفلحون، ولا تستعجلوا ثوابه، فإن له ثَوابَيْن " .
el-Müleykî'den, o Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmaktaydı: "Ey Kur'an ehli! Kur'an'ı [ihmal edip arkaya atarak] yastık edinmeyin. Onu gecenin ve gündüzün anlarında hakkıyla tilavet edin; onu güzel sesle okuyun, onu edinin (kendinize mal edin) ve kurtuluşa eresiniz diye içindekileri tefekkür edip hatırlayın. Onun sevabını acele istemeyin, zira onun iki mükâfatı vardır."
وفي حديث عقبة بن عامر نحوه، كما تقدم.
Ukbe b. Âmir'in hadisinde de daha önce geçtiği üzere bunun benzeri yer almaktadır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد، حدثنا ابن لَهِيعَة، عن مِشْرَحٍ، عن عقبة بن عامر قال: قال رسول الله ﷺ: " لو أن القرآن جُعِل في إهابٍ ثم ألقي في النار ما احترق " .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Saîd anlattı, bize İbn Lehîa, Mişrah'tan, o Ukbe b. Âmir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Şayet Kur'an bir derinin içine konsa, sonra da ateşe atılsa yanmazdı."
تفرد به. قيل: معناه: أن الجسد الذي يقرأ القرآن [لا تمسه النار] .
[İmam Ahmed] bu rivayette tek kalmıştır. Denildi ki: Bunun anlamı: Kur'an okuyan [ve onu taşıyan] bedene [ateş dokunmaz] demektir.
وفي سُنَن ابن ماجة من طريق المغيرة بن نَهِيكٍ، عن عقبة بن عامر مرفوعًا: " من تعلم القرآن ثم تركه فقد عصاني" .
Sünen-i İbn Mâce'de Mugīre b. Nehîk tarikinden, o Ukbe b. Âmir'den merfû olarak: "Kim Kur'an'ı öğrenir de sonra onu terk ederse muhakkak ki bana isyan etmiş olur" [şeklinde rivayet edilmiştir].
وفي حديث رواه أبو يعلى من طريق ليث، عن مجاهد، عن أبي سعيد مرفوعًا: " عليك بتقوى الله، فإنها رأس كل خير، وعليك بالجهاد، فإنه رهبانية الإسلام، وعليك بِذِكْرِ الله وتلاوة القرآن، فإنَّه نورٌ لك في الأرض وذكرٌ لك في السماء، واخْزُنْ لسانَكَ إلا من خيرٍ، فإنَّك بذلك تَغْلِب الشيطان " .
Ebû Ya'lâ'nın Leys tarikinden, o Mücâhid'den, o Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyrulmuştur: "Allah'a karşı takva sahibi olmaya bak, zira o her hayrın başıdır. Cihada sarıl, çünkü o İslam'ın ruhbanlığıdır. Allah'ı zikretmeye ve Kur'an tilavetine yapış, zira o senin için yerde nur, gökte ise bir anılmadır. Hayır dışında dilini tut, çünkü böylece şeytana galip gelirsin."
وهكذا أذكُرُ آثارًا مرويّةً عن ابن أمِّ عَبْد أحدِ قُرَّاء القرآن مِنَ الصَّحَابةِ المأمورِ بالتلاوة على نحوهم
Aynı şekilde, ashaptan kıraatleri doğrultusunda tilavet edilmesi emredilen Kur'an kurrâsından biri olan İbn Ümmi Abd'den rivayet edilen eserleri de zikrediyorum:
روى الطبراني، عن الدَّبَرِيّ، عن عبد الرزاق، عن مَعْمَرٍ، عن أبي إسحاق، قال ابن مسعود: كل آية في كتاب الله خيرٌ مما في السماء والأرض .
Taberânî ed-Deberî'den, o Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Ebû İshâk'tan rivayet etti; İbn Mes'ûd şöyle dedi: "Allah'ın Kitabı'ndaki her bir ayet, gökte ve yerde olan her şeyden daha hayırlıdır."
ومن طريق شعبة، عن أبي إسحاق، عن مرَّة قال ابن مسعود: من أراد العلم فلْيَتَبوَّأْ من القرآن، فإن فيه علم الأولين والآخرين .
Şu'be tarikinden, o Ebû İshâk'tan, o Mürre'den [rivayet edildiğine göre] İbn Mes'ûd şöyle dedi: "Kim ilim isterse Kur'an'a yönelip onda derinleşsin; zira öncekilerin ve sonrakilerin ilmi ondadır."
ومن طريق سُفيان وشعبة، عن ساعد بن كُهَيل، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: إنّ هذا القرآن ليس فيه حرف إلا له حدٌّ، ولكلِّ حد مَطْلَعٌ .
Süfyân ve Şu'be tarikinden, onlar Sâid b. Küheyl'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullâh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Şüphesiz bu Kur'an'da her bir harfin mutlaka bir sınırı (had), her bir sınırın da mutlaka bir matlaı (anlam ufku/mertebesi) vardır."
ومن حديث الثوري، عن إسماعيل بن أبي خالد عن سيار أبي الحكم، عن ابن مسعودٍ أنه قال: أعربوا هذا القرآن فإنه عربيٌّ، وسيجيءُ قوم يَثْقَفُونه وليسوا بخياركم.
es-Sevrî'nin hadisinden [rivayet edildiğine göre], İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Seyyâr Ebü'l-Hakem'den, o da İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh naklettiğine göre] o şöyle demiştir: «Bu Kur'an'ı i'râbına uygun okuyunuz; zira o Arapçadır. İleride onu [lafzen ve şeklen] düzelten birtakım topluluklar gelecektir ki onlar sizin hayırlılarınız değildir.»
والثوري، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن ابن مسعود قال: أديموا النظر في المصحف، وإذا اختلفتم في ياءٍ أو تاءٍ فاجعلوها ياء، ذكّروا القرآن فإنه مذكَّر .
Sevrî, Âsım'dan, o Zirr'den, o İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; dedi ki: "Mushafa bakmayı sürdürün; bir 'yâ' yahut 'tâ' harfinde ihtilaf ederseniz onu 'yâ' yapın. Kur'an'ı müzekker (eril) kılın, çünkü o müzekkerdir."
وقال عبد الرزاق، عن إسرائيل، عن عبد العزيز بن رفيع، عن شَدَّاد بن مَعْقِل، سَمعْتُ ابن مسعود يقول: أول ما تفقدونَ من دينكم الأمانة، وآخر ما يبقى من دينكم الصلاة، وَلَيُصَلِّيَنَّ قومٌ لا خَلاقَ لهم، ولينزعنَّ قومٌ من بين أظهركم. قالوا: يا أبا عبد الرحمن، ألسنا نقرأُ القرآن وقد أثبتناه في مصاحفنا؟ قال: يُسْرَى على القرآن ليلا فَيُذْهَبُ به من أجواف الرجال فلا يبقى في الأرض منه شيء -وفي رواية: لا يبقى في مصحف منه شيءٌ-ويصبح الناسُ فُقَراءَ كالبهائم. ثم قرأ عبد الله: وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا [الإسراء: ٨٦] .
Abdürrezzâk İsrâîl'den, o Abdülazîz b. Rufey'den, o Şeddâd b. Ma'kıl'den nakletti; [dedi ki:] İbn Mes'ûd'u şöyle derken işittim: "Dininizden ilk kaybedeceğiniz şey emanettir; dininizden en son kalacak şey ise namazdır. Şüphesiz [öyle bir zaman gelecek ki] hiçbir nasipleri olmayan birtakım kimseler namaz kılacaklar ve aranızdan bir topluluk çekilip alınacaktır." Dediler ki: "Ey Ebû Abdirrahmân! Biz Kur'an'ı okuyup onu mushaflarımıza kaydetmiş değil miyiz?" Şöyle dedi: "Bir gece Kur'an'ın üzerinden gidilir (o kaldırılır) ve insanların içlerinden alınıp götürülür, yeryüzünde ondan hiçbir şey kalmaz —bir rivayette: hiçbir mushafta ondan bir şey kalmaz— ve insanlar hayvanlar gibi muhtaç/yoksun kalırlar." Sonra Abdullâh şu ayeti okudu: { وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا } “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bunun için bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın.” [el-İsrâ: 86] .
وقال الطبراني: حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا أبو نعيم، حدثني شعبة، عن علي بن بذيمةَ عن أبي عبيدة بن عبد الله، عن أبيه قال: من قرأ القرآن في أقَلَّ من ثلاثٍ فهو راجز .
Taberânî dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bana Şu'be, Ali b. Bezîme'den, o Ebû Ubeyde b. Abdillâh'tan, o babasından anlattı; dedi ki: "Kur'an'ı üç günden daha az sürede okuyan kimse recez okuyan (şiir gibi hızlıca sayıklayan) kimsedir."
قال هشام عن الحسَنِ: إنه بلغه عن ابن مسعود مثلُ ذلك.
Hişâm Hasen'den nakletti ki: Ona da İbn Mes'ûd'dan bunun benzeri ulaşmıştır.
ومن طريق الأعمش، عن أبي وائلٍ قال: كان عبد الله بن مسعود يقل الصوم، فيقال له في ذلك، فيقول: إني إذا صُمْتُ ضَعُفْتُ عن القراءةِ والصلاة، والقراءة والصلاة أحبُّ إليَّ .
A'meş tarikinden, o Ebû Vâil'den rivayet etti; dedi ki: Abdullâh b. Mes'ûd az oruç tutardı. Bu hususta ona sorulduğunda şöyle derdi: "Ben oruç tuttuğumda [Kur'an] okumaktan ve namaz kılmaktan zayıf düşüyorum; [Kur'an] okumak ve namaz kılmak ise bana daha sevimlidir."
مقدمة مفيدة
Faydalı Bir Mukaddime
قال أبو بكر بن الأنباري: حدثنا إسماعيل بن إسحاق القاضي، عن حجاج بن مِنْهال، عن همام، عن قتادة قال: نزل في المدينة من القرآن البقرة، وآل عمرانَ، والنساء، والمائدة، والأنفال، وبراءة، والرعد، والنحل، والحج، والنُّور، والأحزاب، ومحمد، والفتح، والحجرات، والحديد، والرحمن، والمجادلة، والحشر، والممتحنة، والصف، والمنافقون، والتغابن، والطلاق، ويا أيها النبي لمَ تُحَرِّم، وإلى رأس العشر، وإذا زلزلت، وإذا جاء نصرُ الله. هؤلاء السور نزلت بالمدينة، وسائر القرآن نزل بمكة.
Ebû Bekir b. el-Enbârî dedi ki: Bize Kādî İsmâîl b. İshâk, Haccâc b. Minhâl'den, o Hemmâm'dan, o Katâde'den anlattı; dedi ki: Kur'an'dan Medine'de inenler şunlardır: el-Bakara, Âl-i İmrân, en-Nisâ, el-Mâide, el-Enfâl, Berâe (et-Tevbe), er-Ra'd, en-Nahl, el-Hac, en-Nûr, el-Ahzâb, Muhammed, el-Feth, el-Hucurât, el-Hadîd, er-Rahmân, el-Mücâdele, el-Haşr, el-Mümtehine, es-Saf, el-Münâfikūn, et-Teğâbün, et-Talâk, 'Yâ eyyühe'n-nebiyyü lime tuharrim' (et-Tahrîm) ile onun başından onuncu ayetine kadar olan kısım, 'İzâ zülzilet' (ez-Zilzâl) ve 'İzâ câe nasrullāh' (en-Nasr). Bu sureler Medine'de indi; Kur'an'ın geri kalanı ise Mekke'de indi.
فأما عدد آيات القرآن فستة آلاف آية، ثم اختلف فيما زاد على ذلك على أقوال، فمنهم من لم يزد على ذلك، ومنهم من قال: ومائتا آية وأربع آيات، وقيل: وأربع عشرة آية، وقيل: ومائتان وتسع عشرة، وقيل: ومائتان وخمس وعشرون آية، وست وعشرون آية، وقيل: ومائتا آية، وست وثلاثون آية. حكى ذلك أبو عمرو الداني في كتاب البيان .
Kur'an ayetlerinin sayısına gelince; o altı bin ayettir. Bundan fazla olan kısım hakkında ise farklı görüşlerle ihtilaf edilmiştir: Kimi bundan fazlasını eklememiş; kimi iki yüz dört ayet [fazla] demiştir. İki yüz on dört ayet denildiği gibi, iki yüz on dokuz, iki yüz yirmi beş ayet, yirmi altı ayet ve iki yüz otuz altı ayet de denilmiştir. Bunu Ebû Amr ed-Dânî Kitâbü'l-Beyân'da aktarmıştır .
وأما كلماته، فقال الفضل بن شاذان، عن عطاءِ بن يسار: سبع وسبعون ألف كلمة وأربعمائة وتسع وثلاثون كلمة.
Kelimelerine gelince; el-Fadl b. Şâzân, Atâ b. Yesâr'dan naklen şöyle demiştir: Yetmiş yedi bin dört yüz otuz dokuz kelimedir.
وأما حروفُه، فقال عبد الله بن كثير، عن مجاهد: هذا ما أحصينا من القرآن وهو ثلاثُمائِة ألفِ
Harflerine gelince; Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den naklen şöyle demiştir: "Kur'an'dan saydığımız miktar şudur ve o, üç yüz bin
حرف وواحدٌ وعشرون ألفَ حَرْفٍ ومائَةٌ وثمانونَ حرفًا.
yirmi bir bin yüz seksen harftir.
وقال الفضل، عن عطاء بن يسار: ثلاثمائة ألف حرف وثلاثة وعشرون ألفًا وخمسة عشر حرفًا.
el-Fadl, Atâ b. Yesâr'dan naklen şöyle demiştir: Üç yüz yirmi üç bin on beş harftir.
وقال سَلام أبو محمد الحمانيّ: إنّ الحجاج جمع القراء والحفاظ والكُتَّاب فقال: أخبروني عن القرآن كُلِّه كم من حرفٍ هو؟ قال: فحسبناه فأجمعوا أنه ثلاثُمائة ألفِ حَرْف وأربعون ألفًا وسبعمائة وأربعون حرفًا. قال: فأخبروني عن نصفه. فإذا هو إلى الفاء من قوله في الكهف: {وَلْيَتَلَطَّفْ} [الكهف: ١٩]، وثُلثه الأول عند رأس مائة آية من براءة، والثاني على رأس مائة أو إحدى ومائة من الشعراء، والثالث إلى آخره. وسُبُعُه الأول إلى الدال من قوله: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} [النساء: ٥٥]. والسُّبُع الثاني إلى الباء من قوله في الأعراف: {حَبِطَتْ} [الأعراف: ١٤٧]، والثالث إلى الألف الثانية من: {أُكُلُهَا} في الرعد [الرعد: ٣٥]، والرابع إلى الألف من قوله في الحج: {جَعَلْنَا مَنْسَكًا} [الحج: ٦٧]، والخامس إلى الهاء من قوله في الأحزاب: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ} [الأحزاب: ٣٦]، والسادس إلى الواو من قوله في الفتح: {الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ} [الفتح: ٦]، والسابع إلى آخر القرآن. قال سلام أبو محمد: عملنا ذلك في أربعة أشهر.
Sellâm Ebû Muhammed el-Himmânî dedi ki: Haccâc; kurrâyı, hafızları ve kâtipleri toplayıp: 'Bütün Kur'an'ın kaç harf olduğunu bana haber verin' dedi. Dedi ki: Biz de hesapladık ve üç yüz kırk bin yedi yüz kırk harf olduğu üzerinde icma ettiler. [Haccâc]: 'Peki onun yarısını bana haber verin' dedi. Bir baktılar ki o, el-Kehf Suresi'ndeki: { وَلْيَتَلَطَّفْ } “ve nazik davransın” [el-Kehf: 19] kavlinin 'fâ' (ف) harfine kadardır. İlk üçte biri Berâe Suresi'nin yüzüncü ayetinin başında; ikinci üçte biri eş-Şuarâ Suresi'nin yüzüncü veya yüz birinci ayetinin başında; üçüncü üçte biri ise sonuna kadardır. İlk yedide biri (sübü'): { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “Bunun üzerine onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi.” [en-Nisâ: 55] kavlinin 'dâl' (د) harfine kadardır. İkinci yedide biri el-A'râf Suresi'ndeki: { حَبِطَتْ } “boşa çıkmıştır” [el-A'râf: 147] kavlinin 'bâ' (ب) harfine kadardır; üçüncü yedide biri er-Ra'd Suresi'ndeki { أُكُلُهَا } “yemişleri” [er-Ra'd: 35] lafzının ikinci elifine kadardır; dördüncü yedide biri el-Hac Suresi'ndeki { جَعَلْنَا مَنْسَكًا } “bir ibadet yeri (mensek) kıldık” [el-Hac: 67] kavlinin elifine kadardır; beşinci yedide biri el-Ahzâb Suresi'ndeki { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ } “Mümin bir erkek ve mümin bir kadına yakışmaz” [el-Ahzâb: 36] kavlinin 'hâ' (هـ) harfine kadardır; altıncı yedide biri el-Feth Suresi'ndeki { الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ } “Allah hakkında kötü zanda bulunanlar” [el-Feth: 6] kavlinin 'vav' (و) harfine kadardır; yedinci yedide biri ise Kur'an'ın sonuna kadardır. Sellâm Ebû Muhammed dedi ki: Biz bu çalışmayı dört ayda tamamladık.
قالوا: وكان الحجاج يقرأ في كلِّ ليلةٍ ربع القرآن، فالأول إلى آخر الأنعام، والثاني إلى {وَلْيَتَلَطَّفْ} [الكهف: ١٩]، والثالث إلى آخر الزمر، والرابع إلى آخر القرآن. وقد ذكر الشيخ أبو عمرو الداني في كتابه البيان خلافًا في هذا كله، والله أعلم .
Dediler ki: Haccâc her gece Kur'an'ın dörtte birini okurdu: Birincisi el-En'âm'ın sonuna kadar, ikincisi { وَلْيَتَلَطَّفْ } “ve nazik davransın” [el-Kehf: 19] kavline kadar, üçüncüsü ez-Zümer'in sonuna kadar, dördüncüsü ise Kur'an'ın sonuna kadardır. Şeyh Ebû Amr ed-Dânî Kitâbü'l-Beyân'ında bütün bunlar hakkında ihtilafları zikretmiştir; en doğrusunu Allah bilir .
وأما التحزيب والتجزئة فقد اشتهرت الأجزاء من ثلاثين كما في الربعات في المدارس وغيرها، وقد ذكرنا فيما تقدم الحديث الوارد في تحزيب الصحابة للقرآن، والحديث في مسند أحمدَ وسُنَن أبي داودَ وابن ماجَهْ وغيرهما عن أوس بن حُذَيفة أَنَّه سَأَلَ أصحابَ رسولِ الله ﷺ في حياته: كيف يُحَزِّبون القرآن؟ قالوا: ثلاث وخمس وسبع وتسع وإحدى عشرَةَ وثلاثَ عَشْرَةَ، وحزْبُ المُفَصَّل من قاف حتى يختم .
Hiziblere ve cüzlere ayırmaya gelince; medreselerdeki ve diğer yerlerdeki cüz mushaflarında olduğu gibi otuz cüze bölme meşhur olmuştur. Sahabenin Kur'an'ı hiziblere ayırması hususunda varid olan hadisi daha önce zikretmiştik. Bu hadis Müsned-i Ahmed, Sünen-i Ebî Dâvûd, İbn Mâce ve diğerlerinde Evs b. Huzeyfe'den rivayet edilmiştir; o, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatında sahabîlerine: "Kur'an'ı nasıl hiziblere ayırıyorsunuz?" diye sormuş, onlar da: "Üç, beş, yedi, dokuz, on bir, on üç [sure olarak] ve Kâf Suresi'nden hatme kadar olan Mufassal hizbi" demişlerdir .
قال القرطبي: أجمعوا أنه ليس في القرآن شيء من التراكيب الأعجمية؟ وأجمعوا أن فيه أعلامًا من الأعجمية كإبراهيم ونوح، ولوط، واختلفوا: هل فيه شيء من غير ذلك بالأعجمية؟ فأنكر ذلك الباقلاني والطبري وقالا ما وقع فيه ما يوافق الأعجمية، فهو من باب ما توافقت فيه اللغات .
Kurtubî dedi ki: Kur'an'da yabancı (Arapça dışı) terkiplerden hiçbir şey bulunmadığı hususunda icma etmişlerdir. İbrâhim, Nûh ve Lût gibi yabancı dillerden geçen özel isimlerin onda bulunduğu hususunda da icma etmişlerdir. Bunların dışındaki kelimelerden yabancı dilde bir şeyin bulunup bulunmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bâkıllânî ve Taberî bunu inkâr etmiş ve: Onda yabancı dillere uygun düşen ne varsa bu, dillerin birbirine tevafuk etmesi (aynı anlama denk gelmesi) kabilindendir, demişlerdir .
فصل
Fasıl
واختلفوا في معنى السورة: مِمَّ هي مشتقة؟ فقيل: من الإبانة والارتفاع. قال النابغة:
Surenin anlamı ve neyden türediği konusunda ihtilaf ettiler . Ayrılma/belirginleşme ve yükselme anlamından [türediği] söylenmiştir. Nâbiğa şöyle demiştir:
ألم تر أنَّ الله أعطاكَ سورَةً … تَرَى كُلَّ مَلْكٍ دُونها يَتَذَبْذَبُ
Görmedin mi Allah sana öyle bir rütbe/yükseklik verdi ki … altındaki her melikin bocalayıp sarsıldığını görürsün
فكأن القارئ يتنقل بها من منزلة إلى منزلة. وقيل: لشرفها وارتفاعها كسور البلد. وقيل: سميت
Sanki okuyan kimse onunla bir mertebeden bir [diğer] mertebeye intikal etmektedir. Şehir suru gibi şerefi ve yüksekliği sebebiyle [bu adın verildiği de] söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Şunun için] isimlendirilmiştir:
سُورَةً لكونها قِطْعةً من القرآن وجزءًا منه، مأخوذ من أسآر الإناء وهو البقية، وعلى هذا فيكون أصلها مهموزًا، وإنما خففت فأبدلت الهمزة واوًا لانضمام ما قبلها. وقيل: لتمامها وكمالها لأن العرب يسمون الناقة التامة سُورَةً.
Kur'an'dan bir parça ve bir cüz olması sebebiyle "sûre" diye isimlendirilmiştir; kabın artığı anlamına gelen "es'âr"dan alınmıştır. Buna göre aslı hemzelidir, ancak tahfif edilerek (kolaylaştırılarak), kendisinden önceki harf ötreli olduğu için hemze vâv'a dönüştürülmüştür. Tam ve kamil oluşu sebebiyle [bu adı aldığı da] söylenmiştir; zira Araplar tam [ve kusursuz] dişi deveye "sûre" derler.
قلت: ويحتمل أن يكون من الجمع والإحاطة لآياتها كما سُمِّي سورُ البلد لإحاطته بمنازِلِه ودُورِه، والله أعلم.
Derim ki: Şehir surunun konakları ve evleri kuşatması gibi, [surenin de] ayetlerini toplaması ve kuşatması anlamından olması muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
وجمع السورة سُوَرٌ بفتح الواو، وقد تُجمع على سُورَاتٍ وسُوْرَات.
Surenin çoğulu vâv'ın fethasıyla "süver"dir. Bazen "sûret" ve "sûvrât" şeklinde de cem edilebilir.
وأما الآية فمن العلامَةِ على انقطاع الكلام الذي قبلها عن الذي بعدها وانفصاله، أي: هي بائنة من أختها. قال الله تعالى: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ [البقرة: ٢٤٨]، وقال النابغة:
Ayete gelince; kendisinden önceki sözün kendisinden sonrakinden kesildiğine ve ayrıldığına bir işarettir (alâmettir); yani o, kardeşinden (diğer ayetten) ayrılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur : { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ } [el-Bakara: 248]. Nâbiğa da şöyle demiştir:
تَوَهَّمْتُ آياتٍ لها فَعَرفْتُها … لستَّةِ أعوامٍ وذا العامُ سابعُ
Ona ait izleri hayal ettim ve onları tanıdım … altı yıl sonra; bu yıl ise yedincisidir
وقيل: لأنها جماعةُ حروفٍ من القرآن وطائفة منه، كما يقال: خرج القوم بآيتهم، أي: بجماعتهم. قال الشاعر
Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, Kur'an'dan bir harfler topluluğu ve ondan bir bölümdür; nitekim "Topluluk hep birlikte çıktı" anlamında "Harece'l-kavmu bi-âyetihim" denilir. Şair şöyle demiştir:
خَرَجْنَا من النَّقبين لا حَىَّ مِثلُنا … بآيتنا نزجِي اللقاحَ المَطَافِلا
İki geçitten çıktık, bizim gibi bir kabile yoktu … Bütün topluluğumuzla, yavruları olan sağmal develeri sürüyorduk
وقيل: سُمِّيت آيةً لأنها عَجَبٌ يَعْجِز البشر عن التكلّم بمثلها.
Şöyle de denilmiştir: İnsanların benzerini söylemekten âciz kaldığı harikulade (şaşırtıcı) bir şey olduğu için "âyet" diye isimlendirilmiştir.
قال سيبويه: وأصلها أَيَيَة مثل أَكَمَة وشَجَرَة، تحرَّكت الياءُ وافتتح ما قبلها فقلبت ألفًا فصارت آية، بهمزة بعدها مدة. وقال الكسائي: آيِيَة على وزن آمِنة، فَقُلِبت ألفًا، ثم حُذفت لالتباسها.
Sîbeveyhi dedi ki: Aslı ekeme (أَكَمَة) ve şecere (شَجَرَة) gibi eyeye (أَيَيَة)'dir; yâ harfi harekeli olup kendinden önceki fethalı olduğu için elife dönüştü ve sonrasında med olan bir hemzeyle "âyet" oldu. Kisâî ise şöyle dedi: Âmine (آمِنة) vezninde âyiye (آيِيَة)'dir; elife dönüştürüldü, sonra [iki elifin] karışması sebebiyle hazfedildi.
وقال الفَرَّاء: أصلها أَيَّة -بتشديد الياء-فَقُلِبَت الأولى ألفًا، كراهيةَ التشديد فصارت آية، وجمعُها: آىٌ وآياىٌ وآياتٌ.
Ferrâ ise şöyle dedi: Aslı -yâ'nın şeddesiyle- eyye (أَيَّة)'dir; şeddenin ağırlığından kaçınılarak birincisi elife dönüştürüldü ve âyet oldu. Çoğulu ise: Ây (آىٌ), âyây (آياىٌ) ve âyât (آياتٌ)'tır.
وأما الكلمة فهي اللفظ الواحد، وقد تكون على حرفين مثل: ما ولا وله ولك، وقد يكون أكثر. وأكثر ما يكون عشرة أحرف: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ [النور: ٥٥]، وأَنُلْزِمُكُمُوهَا [هود: ٢٨]، فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ [الحجر: ٢٢]، وقد تكون الكلمة آية، مثل: والفجر، والضحى، والعَصْر، وكذلك: الم، وطه، ويس، وحم -في قول الكوفيين- وحم * عسق عندهم كلمتان. وغيرهم لا يسمى هذه آيات بل يقول: هي فواتح السُّوَرِ. وقال أبو عَمْرو الدانيّ: لا أعلم كلمةً هي وحدها آيةٌ إلا قوله: مُدْهَامَّتَانِ في سورة الرحمن [الرحمن: ٦٤].
Kelimeye gelince, o tek bir lafızdır; bazen: mâ, lâ, lehu ve leke gibi iki harfli olabilir, bazen de daha fazla olur. En fazlası ise on harflidir: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } [en-Nûr: 55], { أَنُلْزِمُكُمُوهَا } [Hûd: 28], { فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ } [el-Hicr: 22]. Bazen kelime bir ayet olabilir; { والفجر }, { والضحى }, { والعَصْر } gibi. Aynı şekilde -Kûfelilerin görüşüne göre- { الم }, { طه }, { يس }, { حم } da böyledir; { حم * عسق } ise onlara göre iki kelimedir. Onların dışındakiler bunları ayet olarak adlandırmaz, bilakis: Bunlar surelerin başlangıçlarıdır (fevâtihü's-süver), derler. Ebû Amr ed-Dânî dedi ki: er-Rahmân Suresi'ndeki { مُدْهَامَّتَانِ } [er-Rahmân: 64] kavli dışında tek başına ayet olan bir kelime bilmiyorum.
آخر المقدمة
Mukaddimenin sonu.