وقال نَوْف البِكَالي: اتخذت لها منزلا تتعبد فيه. فالله أعلم.
Nevf el-Bikâlî şöyle dedi: "Kendisi için içinde ibadet edeceği bir yer edindi." Doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا) أي: استترت منهم وتوارت، فأرسل الله تعالى إليها جبريل ﵇ (فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا) أي: على صورة إنسان تام كامل.
(فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا) buyruğu; yani onlardan gizlendi ve örtündü. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona Cebrâîl'i aleyhisselâm gönderdi; (فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا) yani tastamam, kusursuz bir insan suretinde [ona temessül etti].
قال مجاهد، والضحاك، وقتادة، وابن جُرَيْج ووهب بن مُنَبِّه، والسُّدِّي، في قوله: (فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا) يعني: جبريل، ﵇.
Mücâhid, Dahhâk, Katâde, İbn Cüreyc, Vehb b. Münebbih ve es-Süddî, {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Biz de ona ruhumuzu gönderdik” buyruğu hakkında: "Yani Cebrâîl'i aleyhisselâm [gönderdik]" dediler.
وهذا الذي قالوه هو ظاهر القرآن فإنه تعالى قد قال في الآية الأخرى: {نزلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} [الشعراء: ١٩٣، ١٩٤].
Onların bu söyledikleri Kur'an'ın zahirine uygundur; zira Teâlâ diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {نزلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “Uyarıcılardan olasın diye onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir.” [Şuarâ: 193, 194].
وقال أبو جعفر الرازي ، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب قال: إن روح عيسى، ﵇، من جملة الأرواح التي أخذ عليها العهد في زمان آدم، وهو الذي تمثل لها بشرا سويًّا، أي: روح عيسى، فحملت الذي خاطبها وحل في فيها.
Ebû Ca'fer er-Râzî , er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle demiştir: "Îsâ'nın aleyhisselâm ruhu, Âdem zamanında kendilerinden misak alınan ruhlar cümlesindendir. Ona tastamam bir insan suretinde temessül eden de odur, yani Îsâ'nın ruhudur; böylece [Meryem] kendisiyle konuşana hamile kaldı ve o, onun ağzına girdi."
وهذا في غاية الغرابة والنكارة، وكأنه إسرائيلي.
Bu, son derece garip ve münker bir görüştür, sanki İsrâiliyyât kabilindendir.
(قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا) أي: لما تَبَدى لها الملك في صورة بشر، وهي في مكان منفرد وبينها وبين قومها حجاب، خافته وظنت أنه يريدها على نفسها، فقالت: (إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا) أي: إن كنت تخاف الله. تذكير له بالله، وهذا هو المشروع في الدفع أن يكون بالأسهل فالأسهل، فخوفته أولا بالله، ﷿.
(قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا); yani melek bir insan suretinde karşısına çıkınca, kendisi de tek başına bir yerde olup kavmiyle arasında bir perde bulunduğundan ondan korktu ve kendisine sarkıntılık etmek istediğini sandı. Bunun üzerine: (إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا) dedi; yani: Eğer Allah'tan korkuyorsan. Bu, ona Allah'ı hatırlatmaktır . [Kötülüğü] savmada meşru olan da en kolay yoldan başlayarak kademeli davranmaktır; bu yüzden onu ilk olarak aziz ve celil olan Allah ile korkuttu.
قال ابن جرير: حدثني أبو كُرَيْب، حدثنا أبو بكر، عن عاصم قال: قال أبو وائل -وذكر قصة مريم-فقال: قد علمت أن التقي ذو نُهْيَة حين قالت: (إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا * قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ) أي: فقال لها الملك مجيبًا لها ومزيلا ما حصل عندها من الخوف على نفسها: لست مما تظنين، ولكني رسول ربك، أي: بعثني إليك، ويقال: إنها لما ذكرت الرحمن انتفض جبريل فرقا وعاد إلى هيئته وقال: "إنما أنا رسول ربك ليهب لك غلامًا زكيا".
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Bekr, Âsım'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Vâil -Meryem'in kıssasını zikrederek- şöyle dedi: "O: (إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا * قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ) dediğinde takva sahibinin sakınan/akıl sahibi biri olduğunu bilmişti." Yani melek ona cevap vererek ve kendisi hakkında kapıldığı korkuyu gidererek şöyle dedi: "Ben sandığın gibi biri değilim, aksine ben Rabbinin elçisiyim; yani O beni sana gönderdi." Şöyle de denilmiştir: Meryem, Rahmân'ı anınca Cebrâîl korkudan titredi, kendi suretine döndü ve: "Ben, sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlasın diye ancak Rabbinin elçisiyim." dedi.
[هكذا قرأ أبو عمرو بن العلاء أحد مشهوري القراء. وقرأ الآخرون: (لأهَبَ لَكِ غُلامًا زَكِيًّا)] وكلا القراءتين له وجه حسن، ومعنى صحيح، وكل تستلزم الأخرى.
[Meşhur kıraat imamlarından biri olan Ebû Amr b. el-Alâ böyle okumuştur. Diğerleri ise: (لأهَبَ لَكِ غُلامًا زَكِيًّا) şeklinde okumuşlardır] . Her iki kıraatin de güzel bir vechi ve sahih bir anlamı vardır ve her biri diğerini gerektirir .
(قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَم أَكُ بَغِيًّا) أي: فتعجبت مريم من هذا وقالت: كيف يكون لي غلام؟ أي: على أي صفة يوجد هذا الغلام مني، ولست بذات زوج، ولا يتصور مني الفجور؛ ولهذا قالت: (وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا) والبغي: هي الزانية؛ ولهذا جاء في الحديث نهي عن مهر البغي.
(قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَم أَكُ بَغِيًّا); Meryem buna hayret ederek: "Benim nasıl bir erkek çocuğum olabilir?" dedi. Yani: Benim bir kocam yokken ve benden bir ahlaksızlık sadır olması düşünülemezken bu çocuk benden nasıl var olur? Bu sebeple: (وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا) demiştir. Bağiy (بَغِيّ), iffetsiz/zina eden kadın demektir; nitekim hadiste fahişenin kazancından menedilmiştir.
(قَالَ كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ) أي: فقال لها الملك مجيبًا لها عما سألت: إن الله قد قال: إنه سيوجد منك غلامًا، وإن لم يكن لك بعل ولا توجد منك فاحشة، فإنه على ما يشاء قادر ؛ ولهذا قال: (وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ) أي: دلالة وعلامة للناس على قدرة بارئهم وخالقهم، الذي نوع في خلقهم، فخلق أباهم آدم من غير ذكر ولا أنثى، وخلق حواء من ذكر بلا أنثى، وخلق بقية الذرية من ذكر وأنثى، إلا عيسى فإنه أوجده من أنثى بلا ذكر، فتمت القسمة الرباعية الدالة على كمال قدرته وعظيم سلطانه فلا إله غيره ولا رب سواه.
(قَالَ كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ); melek sorduğu soruya karşılık ona şöyle dedi: "Allah buyurdu ki: Bir kocan olmasa ve senden bir hayasızlık sadır olmasa da O senden bir erkek çocuk var edecektir; şüphesiz O dilediği her şeye kādirdir ." Bu sebeple: (وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ) buyurmuştur; yani yaratılışlarını çeşit çeşit kılan Yaratanlarının ve Yaratıcılarının kudretine insanlar için bir delil ve bir işaret kılmak için. Zira O, onların babaları Âdem'i erkek ve dişi olmaksızın yarattı; Havvâ'yı dişisiz bir erkekten yarattı; zürriyetin geri kalanını bir erkek ve bir dişiden yarattı; Îsâ müstesna, çünkü onu erkeksiz bir dişiden var etti. Böylece O'nun kemâl-i kudretine ve azametli hükümranlığına delalet eden dörtlü taksim tamamlanmış oldu; O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir Rab yoktur.
وقوله: (وَرَحْمَةً مِنَّا) أي ونجعل هذا الغلام رحمة من الله نبيًّا من الأنبياء يدعو إلى عبادة
Ve {وَرَحْمَةً مِنَّا} “Ve katımızdan bir rahmet [kılmak için]” buyruğu; bu çocuğu Allah'tan bir rahmet, [insanları] kulluğa çağıran peygamberlerden bir peygamber kılacağız anlamına gelir.
الله تعالى وتوحيده، كما قال تعالى في الآية الأخرى: {إِذْ قَالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ * وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَمِنَ الصَّالِحِينَ} [آل عمران: ٤٥، ٤٦] أي: يدعو إلى عبادة الله ربه في مهده وكهولته.
Allah Teâlâ'ya ibadete ve O'nun tevhidini ikrara [çağıran bir peygamber]. Nitekim Teâlâ diğer ayette şöyle buyurmuştur: {إِذْ قَالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ * وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni, kendisinden bir kelime ile müjdeliyor. Adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlı ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır. Beşikte de yetişkinliğinde de insanlarla konuşur ve sâlihlerdendir' demişlerdi.” [Âl-i İmrân: 45, 46]. Yani beşiğindeyken de yetişkinliğinde de Rabbi olan Allah'a ibadete çağırır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الرحيم بن إبراهيم -دُحَيْم-حدثنا مروان، حدثنا العلاء بن الحارث الكوفي، عن مجاهد قال: قالت مريم، ﵍: كنت إذا خلوت حدثني عيسى وكلمني وهو في بطني وإذا كنت مع الناس سبح في بطني وكبر.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdürrahîm b. İbrâhîm -Dühaym- anlattı, bize Mervân anlattı, bize el-Alâ b. el-Hâris el-Kûfî, Mücâhid'den anlattı; o şöyle demiştir: Meryem aleyhisselâm dedi ki: "Yalnız kaldığımda Îsâ karnımda iken benimle sohbet edip konuşurdu; insanların arasında olduğumda ise karnımda tesbih ve tekbir getirirdi."
وقوله: (وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا) يحتمل أن هذا من تمام كلام جبريل لمريم، يخبرها أن هذا أمر مقدر في علم الله تعالى وقدره ومشيئته. ويحتمل أن يكون من خبر الله تعالى لرسوله محمد ﷺ وأنه كنى بهذا عن النفخ في فرجها، كما قال تعالى: {وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا} [التحريم: ١٢] وقال {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} [الأنبياء: ٩١]
(وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا) buyruğunun, Cebrâîl'in Meryem'e hitabının devamı olması ve ona bunun Allah Teâlâ'nın ilminde, takdirinde ve meşietinde takdir edilmiş bir iş olduğunu bildirmesi muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği bir haber olması ve bununla onun rahmine üflenmesini kinaye yoluyla kastetmiş olması da muhtemeldir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا} “İffetini koruyan İmrân kızı Meryem'i de [misal verdi]; biz onun içine ruhumuzdan üfledik” [Tahrîm: 12] ve şöyle buyurmuştur: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} “İffetini korumuş olan [Meryem'i de an]; biz ona ruhumuzdan üfledik” [Enbiyâ: 91].
قال محمد بن إسحاق: (وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا) أي: أن الله قد عزم على هذا، فليس منه بد، واختار هذا أيضًا ابن جرير في تفسيره، ولم يحك غيره، والله أعلم.
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: "(وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا), yani şüphesiz Allah bunu kesin olarak kararlaştırmıştır, bundan kaçış yoktur." İbn Cerîr de tefsirinde bu görüşü tercih etmiş ve başkasını nakletmemiştir. Doğrusunu Allah bilir.
{فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢) فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)}
{فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢) فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)} “Böylece ona gebe kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi. (22) Doğum sancısı onu bir hurma ağacının gövdesine [sığınmaya] mecbur etti: 'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' dedi. (23)”
يقول تعالى مخبرًا عن مريم أنها لما قال لها جبريل عن الله تعالى ما قال، أنها استسلمت لقضاء الله تعالى فذكر غير واحد من علماء السلف أن الملك -وهو جبريل ﵇-عند ذلك نفخ في جيب درعها، فنزلت النفخة حتى ولجت في الفرج، فحملت بالولد بإذن الله تعالى. فلما حملت به ضاقت ذرعًا به ولم تدر ماذا تقول للناس، فإنها تعلم أن الناس لا يصدقونها فيما تخبرهم به، غير أنها أفشت سرها وذكرت أمرها لأختها امرأة زكريا. وذلك أن زكريا ﵇، كان قد سأل الله الولد، فأجيب إلى ذلك، فحملت امرأته، فدخلت عليها مريم فقامت إليها فاعتنقتها، وقالت: أشعرت يا مريم أني حبلى؟ فقالت لها مريم: وهل علمت أيضًا أني حبلى؟ وذكرت لها شأنها وما كان من خبرها وكانوا بيت إيمان وتصديق، ثم كانت امرأة زكريا بعد ذلك إذا واجهت مريم تجد الذي في جوفها يسجد للذي في بطن مريم، أي: يعظمه ويخضع له، فإن السجود كان في ملتهم عند السلام مشروعًا، كما سجد ليوسف أبواه وإخوته، وكما أمر الله الملائكة أن تسجد لآدم، ﵇، ولكن حرم في ملتنا هذه تكميلا لتعظيم جلال الرب تعالى.
Allah Teâlâ, Meryem'in Cebrâîl Allah Teâlâ'dan getirdiği haberi bildirince Allah Teâlâ'nın takdirine boyun eğdiğini haber vermektedir . Selef âlimlerinden birçoğu, meleğin -yani Cebrâîl'in aleyhisselâm- o esnada elbisesinin yakasına üflediğini, üflemenin inip rahmine ulaştığını ve Allah Teâlâ'nın izniyle çocuğa hamile kaldığını zikretmiştir. Ona hamile kalınca bu durumdan son derece sıkıldı ve insanlara ne diyeceğini bilemedi; zira insanlara anlattığı şeyde kendisini doğrulamayacaklarını biliyordu. Ancak sırrını kız kardeşine/teyzesine, Zekeriyyâ'nın hanımına açtı ve durumunu ona anlattı. Şöyle ki, Zekeriyyâ aleyhisselâm Allah'tan çocuk istemiş ve bu duası kabul edilmişti; böylece hanımı hamile kalmıştı. Meryem onun yanına girdiğinde kadın ayağa kalkıp ona sarıldı ve: "Farkında mısın ey Meryem, ben hamileyim!" dedi. Meryem de ona: "Benim de hamile olduğumu biliyor musun?" dedi ve durumunu, başından geçenleri ona anlattı. Onlar iman ve tasdik ehli bir aileydi. Bundan sonra Zekeriyyâ'nın hanımı Meryem ile karşılaştığında , karnındakinin Meryem'in karnındakine secde ettiğini, yani onu yüceltip ona boyun eğdiğini hissediyordu. Zira secde, onların şeriatında selamlama esnasında meşru idi; nitekim Yûsuf'a anne-babası ve kardeşleri secde etmişti, Allah da meleklere Âdem'e aleyhisselâm secde etmelerini emretmişti. Fakat bu, Yüce Rabbin celâlini tazimi kemale erdirmek için bizim şeriatımızda haram kılınmıştır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين قال: قرئ على الحارث بن مسكين وأنا أسمع، قال: أخبرنا عبد الرحمن بن القاسم قال: قال مالك ﵀: بلغني أن عيسى ابن مريم ويحيى بن
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Ben dinlerken el-Hâris b. Miskîn'e [rivayet] okundu, o dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Kâsım haber verdi, dedi ki: Mâlik -rahimehullâh- şöyle dedi: “Bana ulaştı ki Meryem oğlu Îsâ ile Yahyâ b.
زكريا ابنا خالة، وكان حملهما جميعا معا، فبلغني أن أم يحيى قالت لمريم: إني أرى أن ما في بطني يسجد لما في بطنك. قال مالك: أرى ذلك لتفضيل عيسى ﵇؛ لأن الله جعله يحيي الموتى ويبرئ الأكمه والأبرص.
teyze çocukları idiler ve her ikisinin hamileliği aynı zamana denk gelmişti. Bana ulaştı ki Yahyâ'nın annesi Meryem'e: 'Karnımdakinin karnındakine secde ettiğini hissediyorum' demiştir." Mâlik dedi ki: "Bunun, Îsâ'nın aleyhisselâm üstünlüğünden ötürü olduğunu düşünüyorum; çünkü Allah onu ölüleri dirilten, doğuştan körü ve alacalıyı iyileştiren kılmıştır."
ثم اختلف المفسرون في مدة حمل عيسى ﵇ فالمشهور عن الجمهور أنها حملت به تسعة أشهر. وقال عكرمة: ثمانية أشهر -قال: ولهذا لا يعيش ولد لثمانية أشهر.
Sonra müfessirler Îsâ'nın aleyhisselâm hamilelik süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Cumhûrdan meşhur olan görüş, ona dokuz ay hamile kaldığıdır. İkrime: "Sekiz ay" demiştir ve: "Bu yüzden sekiz aylık doğan çocuk yaşamaz" demiştir.
وقال ابن جُرَيْج: أخبرني المغيرة بن عثمان بن عبد الله الثقفي، سمع ابن عباس وسئل عن حَبَل مريم، قال: لم يكن إلا أن حملت فوضعت .
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Mugīre b. Osmân b. Abdillâh es-Sekafî bildirdi; o İbn Abbâs'ı Meryem'in hamileliği sorulduğunda şöyle derken işitmiştir: "Hamile kalmasıyla doğurması bir oldu ."
وهذا غريب، وكأنه أخذه من ظاهر قوله تعالى: (فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا) (فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ) فالفاء وإن كانت للتعقيب، ولكن تعقيب كل شيء بحسبه، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} [المؤمنون: ١٢ - ١٤] فهذه الفاء للتعقيب بحسبها. وقد ثبت في الصحيحين: أن بين كل صفتين أربعين يومًا وقال تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأَرْضُ مُخْضَرَّةً} [الحج: ٦٣] فالمشهور الظاهر -والله على كل شيء قدير-أنها حملت به كما تحمل النساء بأولادهن؛ ولهذا لما ظهرت مخايل الحمل عليها وكان معها في المسجد رجل صالح من قراباتها يخدم معها البيت المقدس، يقال له: يوسف النجار، فلما رأى ثقل بطنها وكبره، أنكر ذلك من أمرها، ثم صرفه ما يعلم من براءتها ونزاهتها ودينها وعبادتها، ثم تأمّل ما هي فيه، فجعل أمرها يجوس في فكره، لا يستطيع صرفه عن نفسه، فحمل نفسه على أن عرض لها في القول، فقال: يا مريم، إني سائلك عن أمر فلا تعجلي عليّ. قالت: وما هو؟ قال: هل يكون قط شجر من غير حبّ؟ وهل يكون زرع من غير بذر؟ وهل يكون ولد من غير أب؟ فقالت: نعم -فهمت ما أشار إليه-أما قولك: "هل يكون شجر من غير حب وزرع من غير بذر؟ " فإن الله قد خلق الشجر والزرع أول ما خلقهما من غير حب، ولا بذر "وهل خلق يكون من غير أب؟ " فإن الله قد خلق آدم من غير أب ولا أم. فصدقها، وسلَّم لها حالها.
Bu garip bir görüştür. Sanki bunu Allah Teâlâ'nın: (فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا) ve (فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ) buyruklarının zahirinden çıkarmıştır. "Fâ" harfi her ne kadar ta'kib (hemen peşinden gelme) bildirse de her şeyin ta'kibi kendi durumuna göredir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargahta nutfe kıldık. Sonra nutfeyi alaka olarak yarattık, ardından alakayı mudğa olarak yarattık, mudğayı da kemikler olarak yarattık” [Mü'minûn: 12-14]. Buradaki "fâ" harfi durumuna göre ta'kib içindir. Sahîhayn'da her iki aşama arasının kırk gün olduğu sabit olmuştur . Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأَرْضُ مُخْضَرَّةً} “Görmedin mi, Allah gökten su indirdi de yeryüzü yemyeşil oluverdi?” [Hac: 63]. Meşhur ve açık olan görüşe göre -ki Allah her şeye kādirdir- kadınlar çocuklarına nasıl hamile kalıyorlarsa Meryem de ona öyle hamile kalmıştır. Bu yüzden üzerinde hamilelik alametleri belirince -ki mescidde onunla beraber akrabalarından Beytü'l-Makdis'e hizmet eden Yûsuf en-Neccâr adında sâlih bir adam vardı- karnının ağırlaşıp büyüdüğünü görünce onun bu durumunu yadırgadı; fakat onun masumiyeti, iffeti, dindarlığı ve ibadeti hakkındaki bilgisi onu [kötü zandan] vazgeçirdi. Sonra içinde bulunduğu durumu düşündü, onun durumu zihnini kurcalamaya başladı ve bunu aklından çıkaramadı. Sonunda üstü kapalı bir şekilde ona sormaya karar verip şöyle dedi: "Ey Meryem! Sana bir şey soracağım, bana kızmakta acele etme." Meryem: "Nedir o?" dedi. O: "Tanesiz hiç ağaç biter mi? Tohumsuz hiç ekin olur mu? Babasız hiç çocuk olur mu?" dedi. Meryem: "Evet" dedi -onun neye işaret ettiğini anlamıştı - "Senin 'Tanesiz ağaç, tohumsuz ekin olur mu?' sözüne gelince; şüphesiz Allah ağacı ve ekini ilk yarattığında onları tanesiz ve tohumsuz yaratmıştır. 'Babasız bir yaratılmış olur mu?' sözüne gelince; şüphesiz Allah Âdem'i babasız ve annesiz yaratmıştır." Bunun üzerine adam onu doğruladı ve durumunu kabullendi.
ولما استشعرت مريم من قومها اتهامها بالريبة، انتبذت منهم مكانًا قصيًّا، أي: قاصيًا منهم بعيدًا عنهم؛ لئلا تراهم ولا يروها.
Meryem, kavminden kendisine şüpheyle bakıp töhmet altında bırakacaklarını hissedince; onları görmemek ve onların da kendisini görmemesi için onlardan uzak bir yere (مَكَانًا قَصِيًّا), yani onlardan ırak ve tenha bir yere çekildi.
قال محمد بن إسحاق: فلما حملت به وملأت قلتها ورجعت، استمسك عنها الدم وأصابها ما يصيب الحامل على الولد من الوصب والترحم وتغير اللون، حتى فَطَرَ لسانها، فما دخل على أهل بيت ما دخل على آل زكريا، وشاع الحديث في بني إسرائيل، فقالوا: "إنما صاحبها يوسف"، ولم يكن معها في الكنيسة غيره، وتوارت من الناس، واتخذت من دونهم حجابًا، فلا يراها أحد ولا
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: [Meryem] ona hamile kalıp su testisini doldurarak geri döndüğünde, kendisinden kan kesildi ve çocuğa hamile kadının başına gelen rahatsızlık, bitkinlik ve ten renginin değişmesi gibi haller onun da başına geldi; hatta dili kuruyup çatladı. Zekeriyyâ ailesinin başına gelen [töhmet ve üzüntü] gibisi hiçbir hane halkının başına gelmemişti. Bu dedikodu İsrâiloğulları arasında yayıldı ve: "Onun [birlikte olduğu] arkadaşı ancak Yûsuf'tur" dediler; zira mabette onunla birlikte ondan başkası yoktu. Bunun üzerine [Meryem] insanlardan gizlendi ve onlarla arasına bir perde çekti; artık onu ne bir kimse görüyor ne de
تراه.
o kimseyi görüyordu."
وقوله: (فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ) [أي: فاضطرها وألجأها الطلق إلى جذع النخلة] وهي نخلة في المكان الذي تنحت إليه.
(فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ) buyruğu; [yani doğum sancısı onu bir hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur ve mecbur bıraktı] . Bu da çekildiği yerdeki bir hurma ağacıydı.
وقد اختلفوا فيه، فقال السدي: كان شرقي محرابها الذي تصلي فيه من بيت المقدس.
Bu yer hakkında ihtilaf etmişlerdir. es-Süddî: "Beytü'l-Makdis'te namaz kıldığı mihrabının doğu tarafındaydı." demiştir.
وقال وهب بن مُنَبِّه: ذهبت هاربة، فلما كانت بين الشام وبلاد مصر، ضربها الطلق. وفي رواية عن وهب: كان ذلك على ثمانية أميال من بيت المقدس، في قرية هناك يقال لها: "بيت لحم".
Vehb b. Münebbih: "Kaçarak gitti; Şam ile Mısır diyarı arasına vardığında doğum sancısı tuttu." demiştir. Vehb'den gelen bir diğer rivayette ise: "Bu, Beytü'l-Makdis'e sekiz mil mesafede, orada 'Beytlahim' denilen bir köyde idi." denilmiştir.
قلت: وقد تقدم في حديث الإسراء، من رواية النسائي عن أنس، ﵁، والبيهقي عن شدَّاد بن أوس، ﵁: أن ذلك ببيت لحم، فالله أعلم، وهذا هو المشهور الذي تلقاه الناس بعضهم عن بعض، ولا تشك فيه النصارى أنه ببيت لحم، وقد تلقاه الناس. وقد ورد به الحديث إن صح.
Derim ki: İsrâ hadisinde , Nesâî'nin Enes'ten radıyallâhu anh ve Beyhakī'nin Şeddâd b. Evs'ten radıyallâhu anh rivayetinde bunun Beytlahim'de olduğu daha önce geçmişti. Doğrusunu Allah bilir; insanların birbirinden naklettiği meşhur görüş de budur ve Hıristiyanlar bunun Beytlahim'de olduğundan şüphe duymazlar; insanlar da bunu böyle kabul etmişlerdir. Eğer sahih ise buna dair hadis de gelmiştir.
وقوله تعالى إخبارًا عنها: (قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) فيه دليل على جواز تمني الموت عند الفتنة، فإنها عرفت أنها ستبتلى وتمتحن بهذا المولود الذي لا يحمل الناس أمرها فيه على السداد، ولا يصدقونها في خبرها، وبعدما كانت عندهم عابدة ناسكة، تصبح عندهم فيما يظنون عاهرة زانية، فقالت: (يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا) أي قبل هذا الحال، (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) أي لم أخلق ولم أك شيئًا. قاله ابن عباس.
Allah Teâlâ'nın ondan haber vererek buyurduğu: (قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) ifadesinde fitne anında ölümü temenni etmenin caiz olduğuna delil vardır. Çünkü o, insanların durumunu hayra yormayacağı ve haberinde kendisini doğrulamayacağı bu çocuk sebebiyle imtihan edilip sınanacağını; onların nezdinde ibadete düşkün, takva sahibi biriyken onların zannında iffetsiz, zina eden bir kadına dönüşeceğini anladı da: (يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا); yani bu duruma düşmeden önce, (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا); yani hiç yaratılmamış ve hiçbir şey olmamış olsaydım, dedi. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.
وقال السدي: قالت وهي تطلق من الحبل -استحياء من الناس: يا ليتني مت قبل هذا الكرب الذي أنا فيه، والحزن بولادتي المولود من غير بَعْل (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) نُسِيَ فتُرِك طلبه، كخِرَق الحيض إذا ألقيت وطرحت لم تطلب ولم تذكر. وكذلك كل شيء نُسِيَ وترك فهو نَسِيّ.
es-Süddî dedi ki: "Hamilelikten dolayı sancılanırken insanlardan utandığı için şöyle dedi: Keşke içinde bulunduğum bu sıkıntıdan ve babasız bir çocuk doğurmanın hüznünden önce ölseydim de (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا), unutulup aranmayan bir şey olsaydım; tıpkı atılıp fırlatıldığında artık aranmayan ve hatırlanmayan hayız bezleri gibi. Aynı şekilde unutulup terk edilen her şey 'nesiyy' (نَسِيّ)dir."
وقال قتادة: (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) أي: شيئًا لا يعرف، ولا يذكر، ولا يدرى من أنا.
Katâde: "(وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا), yani bilinmeyen, anılmayan ve kim olduğum fark edilmeyen bir şey [olsaydım]" demiştir.
وقال الربيع بن أنس: (وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا) وهو السقط.
er-Rebî' b. Enes: "(وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا), o düşüktür." demiştir.
وقال ابن زيد: لم أكن شيئًا قط.
İbn Zeyd: "Hiçbir zaman bir şey olmamış [olsaydım]." demiştir.
وقد قدمنا الأحاديث الدالة على النهي عن تمني الموت إلا عند الفتنة، عند قوله: {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} [يوسف: ١٠١]
Fitne anı müstesna ölümü temenni etmenin yasak olduğuna delalet eden hadisleri, {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Benim canımı müslüman olarak al ve beni sâlihler arasına kat!” [Yûsuf: 101] ayetinin tefsirinde daha önce zikretmiştik.
{فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)}
{فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)} “Derken [aşağısından/alt tarafından] ona şöyle seslendi: «Üzülme, Rabbin senin alt tarafında bir su arkı kılmıştır. Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine taze ve olgun hurmalar dökülsün. Artık ye, iç, gözün aydın olsun! Şayet insanlardan birini görecek olursan: ‘Ben Rahmân’a [susma] orucu adadım, artık bugün hiçbir insanla asla konuşmayacağım’ de!»”
قرأ بعضهم (مَنْ تَحْتَهَا) بمعنى الذي تحتها. وقرأ آخرون: (مِنْ تَحْتِهَا) على أنه حرف جر.
Bazıları bunu "onun altındaki kimse" manasında (مَنْ تَحْتَهَا) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise harf-i cer olarak (مِنْ تَحْتِهَا) şeklinde okumuştur.
واختلف المفسرون في المراد بذلك من هو؟ فقال العوفي وغيره، عن ابن عباس: (فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا) جبريل، ولم يتكلم عيسى حتى أتت به قومها، وكذا قال سعيد بن جبير، والضحاك، وعمرو بن ميمون، والسدي، وقتادة: إنه الملك جبريل ﵊، أي: ناداها من أسفل الوادي.
Müfessirler bununla kastedilenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Avfî ve başkaları İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: "(فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا) [ifadesindeki seslenen] Cebrâîl'dir; zira Îsâ, Meryem onu kavmine getirene kadar konuşmamıştır." Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, Amr b. Meymûn, es-Süddî ve Katâde de böyle söyleyerek onun melek Cebrâîl aleyhisselâm olduğunu, yani ona vadinin aşağısından seslendiğini belirtmişlerdir.
وقال مجاهد: (فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا) قال: عيسى ابن مريم، وكذا قال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة قال: قال الحسن: هو ابنها. وهو إحدى الروايتين عن سعيد بن جبير: أنه ابنها، قال: أولم تسمع الله يقول: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} [مريم: ٢٩]؟ واختاره ابن زيد، وابن جرير في تفسيره
Mücâhid: "(فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا), Meryem oğlu Îsâ'dır" demiştir. Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun Katâde'den naklettiğine göre Hasan [el-Basrî] de: "O, oğludur" demiştir. Bu, Saîd b. Cübeyr'den gelen iki rivayetten biridir ki onun oğlu olduğunu söylemiş ve: "Allah'ın: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} “[Meryem] ona işaret etti” [Meryem: 29] buyurduğunu işitmedin mi?" demiştir. İbn Zeyd ve tefsirinde İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir .
وقوله: (أَلا تَحْزَنِي) أي: ناداها قائلا لا تحزني، (قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا) قال سفيان الثوري وشعبة، عن أبي إسحاق، عن البراء بن عازب: (قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا) قال: الجدول. وكذا قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: السريّ: النهر. وبه قال عمرو بن ميمون: نهر تشرب منه.
(أَلا تَحْزَنِي) buyruğu; yani ona 'Üzülme!' diyerek seslendi. (قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا) buyruğu hakkında Süfyân es-Sevrî ve Şu'be, Ebû İshâk'tan, o da Berâ b. Âzib'den: "(قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا) su arkı/küçük dere demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Ali b. Ebî Talha da İbn Abbâs'tan nakille: "Seriyy (السريّ), ırmaktır" demiştir. Amr b. Meymûn da böyle diyerek: "Ondan içeceği bir nehirdir" demiştir.
وقال مجاهد: هو النهر بالسريانية.
Mücâhid: "O, Süryanicede nehir demektir" demiştir.
وقال سعيد بن جُبَيْر: السري: النهر الصغير بالنبطية.
Saîd b. Cübeyr: "Seriyy, Nabatî dilinde küçük nehir demektir" demiştir.
وقال الضحاك: هو النهر الصغير بالسريانية.
ed-Dahhâk: "O, Süryanicede küçük nehir demektir" demiştir.
وقال إبراهيم النَّخَعِي: هو النهر الصغير.
İbrâhîm en-Nehaî: "O, küçük nehirdir" demiştir.
وقال قتادة: هو الجدول بلغة أهل الحجاز.
Katâde: "O, Hicaz ehlinin lügatinde su arkıdır" demiştir.
وقال وهب بن مُنَبِّه: السري: هو ربيع الماء.
Vehb b. Münebbih: "Seriyy, su kaynağı/pınarıdır" demiştir.
وقال السدي: هو النهر، واختار هذا القول ابن جرير. وقد ورد في ذلك حديث مرفوع، فقال الطبراني:
es-Süddî: "O, nehirdir" demiştir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Bu konuda merfû bir hadis de varid olmuştur; nitekim Taberânî şöyle demiştir:
حدثنا أبو شعيب الحَرَّاني: حدثنا يحيى بن عبد الله البَابلُتِّي حدثنا أيوب بن نَهِيك، سمعت عكرمة مولى ابن عباس يقول: سمعت ابن عمر يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن السري الذي قال الله لمريم: (قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا) نهر أخرجه الله لتشرب منه" وهذا حديث غريب جدًّا من هذا الوجه. وأيوب بن نهيك هذا هو الحبلي قال فيه أبو حاتم الرازي: ضعيف. وقال أبو زُرْعَة: منكر الحديث. وقال أبو الفتح الأزدي: متروك الحديث.
Bize Ebû Şuayb el-Harrânî rivayet etti, [dedi ki:] Bize Yahyâ b. Abdillâh el-Bâbülüttî rivayet etti, [dedi ki:] Bize Eyyûb b. Nehîk rivayet etti, [dedi ki:] İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'yi şöyle derken işittim: İbn Ömer'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إِنَّ السَّرِيَّ الَّذِي قَالَ اللَّهُ لِمَرْيَمَ: { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } نَهْرٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لِتَشْرَبَ مِنْهُ » «Şüphesiz Allah'ın Meryem'e: { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı/dere var etmiştir” diye buyurduğu 'seriyy', içmesi için Allah'ın çıkardığı bir nehirdir.» Bu vecihten bu hadis gayet gariptir. Bu Eyyûb b. Nehîk, el-Hablî'dir; Ebû Hâtim er-Râzî onun hakkında: "Zayıftır" demiştir. Ebû Zür'a: "Münkerü'l-hadîstir (hadisi reddedilir)" demiştir. Ebu'l-Feth el-Ezdî de: "Metrûkü'l-hadîstir (hadisi terk edilir)" demiştir.
وقال آخرون: المراد بالسري: عيسى، ﵇، وبه قال الحسن، والربيع بن أنس، ومحمد بن عَبَّاد بن جعفر. وهو إحدى الروايتين عن قتادة، وقول عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، والقول الأول أظهر؛ ولهذا قال بعده: (وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ) أي: وخذي إليك بجذع النخلة. قيل: كانت يابسة، قاله ابن عباس. وقيل: مثمرة. قال مجاهد: كانت عجوة. وقال الثوري، عن أبي داود نُفَيْع الأعمى: كانت صَرَفَانة
Başkaları ise şöyle demiştir: Seriyy ile kastedilen Îsâ'dır aleyhisselâm. Hasan, er-Rebî' b. Enes ve Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer de bu görüştedir. Bu, Katâde'den gelen iki rivayetten biri ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in de sözüdür. Birinci görüş ise daha açıktır; bu sebeple ardından: (وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ) buyurmuştur; yani hurma ağacının gövdesini kendine doğru tut [ve salla]. [Ağacın] kuru olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Meyveli olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: "Acve hurması idi" demiştir. es-Sevrî, Ebû Dâvûd Nüfey' el-A'mâ'dan nakletti: "Sarafâne [hurması] idi."
والظاهر أنها كانت شجرة، ولكن لم تكن في إبان ثمرها، قاله وهب بن منبه؛ ولهذا امتن عليها بذلك، أن جعل عندها طعامًا وشرابًا، فقال: (تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا * فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا) أي: طيبي نفسًا؛ ولهذا قال عمرو بن ميمون: ما من شيء خير للنفساء من التمر والرطب، ثم تلا هذه الآية الكريمة.
Zahir olan şu ki o bir ağaçtı, fakat meyve verme mevsiminde değildi; bunu Vehb b. Münebbih söylemiştir. İşte bu sebeple Allah, yanında yiyecek ve içecek var ederek ona lütufta bulunmuş ve şöyle buyurmuştur: (تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا * فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا) yani: Gönlünü ferah tut. Nitekim Amr b. Meymûn şöyle demiştir: "Lohusa kadın için kuru ve taze hurmadan daha hayırlı bir şey yoktur." Ardından bu kerim ayeti okumuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا شَيْبَان، حدثنا مسرور بن سعيد التميمي حدثنا عبد الرحمن بن عمرو الأوزاعي، عن عُروة بن رُوَيْم، عن علي بن أبي طالب قال: قال رسول الله ﷺ: "أكرموا عمتكم النخلة، فإنها خلقت من الطين الذي خلق منه آدم ﵇، وليس من الشجر شيء يُلَقَّح غيرها". وقال رسول الله ﷺ: "أطعموا نساءكم الولدَ الرطَبَ، فإن لم يكن رطب فتمر، وليس من الشجرة شجرة أكرم على الله من شجرة نزلت تحتها مريم بنت عمران".
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Şeybân anlattı, bize Mesrûr b. Saîd et-Temîmî anlattı, bize Abdurrahman b. Amr el-Evzâî, Urve b. Ruveym'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Halanız olan hurma ağacına ikram ediniz; zira o, Âdem'in aleyhisselâm yaratıldığı çamurdan yaratılmıştır. Ağaçlar içinde ondan başka aşılanan hiçbir şey yoktur." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ayrıca] şöyle buyurmuştur: "Doğum yapan kadınlarınıza taze hurma yediriniz; şayet taze hurma yoksa kuru hurma yediriniz. Ağaçlar içinde Allah katında, altına İmrân kızı Meryem'in indiği ağaçtan daha değerli bir ağaç yoktur."
هذا حديث منكر جدًّا، ورواه أبو يعلى، عن شيبان، به
Bu son derece münker bir hadistir. Ebû Ya'lâ da bunu Şeybân kanalıyla bu şekilde rivayet etmiştir.
وقرأ بعضهم قوله: "تساقط" بتشديد السين، وآخرون بتخفيفها، وقرأ أبو نَهِيك: (تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا) وروى أبو إسحاق عن البراء: أنه قرأها: "تساقط" أي: الجذع. والكل متقارب.
Onlardan bazıları O'nun "تساقط" sözünü sîn harfini şeddeli (tessâkat), diğerleri ise şeddesiz (tesâkat) olarak okumuşlardır. Ebû Nehîk ise: (تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا) [tüsâkıt: üzerine döksün] şeklinde okumuştur. Ebû İshâk'ın Berâ'dan rivayet ettiğine göre o, bunu "تساقط" [yessâkat], yani gövde [döksün] şeklinde okumuştur. Bunların hepsi mana bakımından birbirine yakındır.
وقوله: (فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا) أي: مهما رأيت من أحد، (فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا) المراد بهذا القول: الإشارة إليه بذلك. لا أن المراد به القول اللفظي؛ لئلا ينافي: (فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا).
O'nun: (فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا) yani: İnsanlardan kimi görürsen gör, (فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا) buyruğundaki bu sözden maksat; (فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا) [ifadesiyle] çelişmemesi için, telaffuz edilen söz değil , buna işaret etmektir.
قال أنس بن مالك في قوله: (إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا) أي: صمتًا وكذا قال ابن عباس، والضحاك. وفي رواية عن أنس: "صومًا وصمتًا"، وكذا قال قتادة وغيرهما.
Enes b. Mâlik, O'nun: (إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا) buyruğu hakkında: "Yani susmayı [adadım]" demiştir. İbn Abbâs ve ed-Dahhâk da böyle söylemiştir. Enes'ten gelen bir rivayette: "Oruç ve susmak" şeklindedir. Katâde ve başkaları da böyle demiştir.
والمراد أنهم كانوا إذا صاموا في شريعتهم يحرم عليهم الطعام والكلام، نص على ذلك السدي،
Kastedilen şudur: Onlar kendi şeriatlarında oruç tuttukları zaman, kendilerine yemek ve konuşmak haram kılınırdı. es-Süddî bunu açıkça belirtmiştir;
وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد.
Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd açıkça belirtmişlerdir.
وقال أبو إسحاق، عن حارثة قال: كنت عند ابن مسعود، فجاء رجلان فسلم أحدهما ولم يسلم الآخر، فقال: ما شأنك؟ قال أصحابه: حلف ألا يكلم الناس اليوم. فقال عبد الله بن مسعود: كلِّم الناس وسلم عليهم، فإنما تلك امرأة علمت أن أحدًا لا يصدقها أنها حملت من غير زوج. يعني بذلك مريم، ﵍؛ ليكون عذرًا لها إذا سئلت. ورواه ابن أبي حاتم، وابن جرير، رحمهما الله.
Ebû İshâk, Hârise'den nakletti, o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'un yanındaydım. İki adam geldi; biri selam verdi, diğeri ise selam vermedi. [İbn Mes'ûd]: "Neyin var?" dedi. Arkadaşları: "Bugün insanlarla konuşmamaya yemin etti" dediler. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd: "İnsanlarla konuş ve onlara selam ver! Zira o [suskunluk orucu tutan], kocasız hamile kaldığına kimsenin inanmayacağını bilen bir kadındı" dedi. Bununla Meryem'i aleyhasselâm kastediyordu; ta ki kendisine soru sorulduğunda bu onun için bir mazeret olsun. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr -Allah ikisine de rahmet eylesin- rivayet etmişlerdir.
وقال عبد الرحمن بن زيد: لما قال عيسى لمريم: {أَلا تَحْزَنِي} قالت: وكيف لا أحزن وأنت معي؟! لا ذاتُ زوج ولا مملوكة، أي شيء عذري عند الناس؟ يا ليتني مت قبل هذا وكنت نسيًا منسيًّا، قال لها عيسى: أنا أكفيك الكلام: (فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا) قال: هذا كله من كلام عيسى لأمه. وكذا قال وهب.
Abdurrahman b. Zeyd şöyle demiştir: Îsâ, Meryem'e: {أَلا تَحْزَنِي} “Üzülme” dediğinde, [Meryem]: "Sen yanımdayken nasıl üzülmeyeyim?! Ne evliyim ne de bir cariye, insanlara karşı mazeretim ne olacak? Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!" dedi. Îsâ ona: "Senin yerine konuşmayı ben üstlenirim: (فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا)" dedi. [İbn Zeyd]: "Bunların hepsi Îsâ'nın annesine söylediği sözlerdendir" demiştir. Vehb de böyle söylemiştir.
{فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)}.
{فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)} “Derken onu taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun, sen çok çirkin/müthiş bir şey getirdin! Ey Hârûn'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.' Bunun üzerine ona işaret etti. Dediler ki: 'Henüz beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' [Çocuk] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı ve yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. Ve beni anneme saygılı kıldı; beni bir zorba ve bedbaht yapmadı. Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak diriltileceğim gün bana selam olsun.'”
يقول تعالى مخبرًا عن مريم حين أمرت أن تصوم يومها ذلك، وألا تكلم أحدًا من البشر فإنها ستكفى أمرها ويقام بحجتها فسلمت لأمر الله، ﷿، واستسلمت لقضائه، وأخذت ولدها (فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ) فلما رأوها كذلك، أعظموا أمرها واستنكروه جدًّا، وقالوا: (يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا) أي: أمرًا عظيمًا. قاله مجاهد، وقتادة والسدي، وغير واحد.
Yüce Allah, o gün oruç tutması ve insanlardan hiç kimseyle konuşmaması emredilen Meryem'in durumunu haber vermektedir; zira onun meselesi halledilecek ve delili ortaya konulacaktır . O da Allah'ın celle celâluhu emrine boyun eğip kazasına teslim oldu, çocuğunu kucağına aldı: (فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ). Onu bu halde gördüklerinde, durumunu pek büyük ve son derece çirkin bularak şöyle dediler: (يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا) yani: Çok büyük ve korkunç bir iş yaptın. Bunu Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve birden çok kişi söylemiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن أبي زياد، حدثنا سَيَّار حدثنا جعفر بن سليمان، حدثنا أبو عمران الجَوْني، عن نوف البِكَاليّ قال: وخرج قومها في طلبها، وكانت من أهل بيت نبوة وشرف. فلم يحسوا منها شيئًا، فرأوا راعي بقر فقالوا: رأيت فتاة كذا وكذا نَعْتُها؟ قال: لا ولكني رأيت الليلة من بقري ما لم أره منها قط. قالوا: وما رأيت؟ قال: رأيتها سُجَّدا نحو هذا الوادي. قال عبد الله بن أبي زياد: وأحفظ عن سيار أنه قال: رأيت نورًا ساطعًا. فتوجهوا حيث قال لهم، فاستقبلتهم مريم، فلما رأتهم قعدت وحملت ابنها في حجرها، فجاءوا حتى قاموا عليها، (قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا) أمرًا عظيمًا. (يَا أُخْتَ هَارُونَ) أي: يا شبيهة هارون في العبادة (مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا) أي: أنت من بيت طيب طاهر، معروف بالصلاح
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, ona Abdullah b. Ebî Ziyâd, ona Seyyâr, ona Ca'fer b. Süleymân, ona Ebû İmrân el-Cevnî, ona da Nevf el-Bikâlî anlattı; o şöyle demiştir: Kavmi onu aramak üzere yola çıktı; zira o, peygamberlik ve şeref sahibi bir hanedandandı. Ancak ondan hiçbir iz bulamadılar. Derken bir sığır çobanı gördüler ve: "Nitelikleri şöyle şöyle olan bir genç kız gördün mü?" dediler. Çoban: "Hayır, fakat bu gece sığırlarımdan daha önce hiç görmediğim bir hâl gördüm." dedi. "Ne gördün?" diye sordular. Çoban: "Onları şu vadiye doğru secde eder vaziyette gördüm." dedi. Abdullah b. Ebî Ziyâd dedi ki: Seyyâr'dan onun: "Parlayan bir nûr gördüm." dediğini de hatırlıyorum. Bunun üzerine [çobanın] kendilerine söylediği tarafa yöneldiler ve Meryem onların karşısına çıktı. Meryem onları görünce oturdu ve oğlunu kucağına aldı. Gelip başında dikildiler ve: {(قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا)} “«Ey Meryem! Gerçekten sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın!» dediler.” Yani: Pek büyük [kötü] bir iş [yaptın]. {(يَا أُخْتَ هَارُونَ)} “«Ey Hârûn'un kız kardeşi!»” Yani: Ey ibadette Hârûn'a benzeyen! {(مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا)} “«Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.»” Yani: Sen salâhı ile tanınan, iyi ve tertemiz bir hanedandansın,
والعبادة والزهادة ، فكيف صدر هذا منك؟
ibadet ve zühd ehli bir evdensin , öyleyse bu senden nasıl sadır oldu?
قال علي بن أبي طلحة ، والسدي: قيل لها: (يَا أُخْتَ هَارُونَ) أي: أخي موسى، وكانت من نسله كما يقال للتميمي: يا أخا تميم، وللمضري: يا أخا مضر.
Ali b. Ebî Talha ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Ona: (يَا أُخْتَ هَارُونَ) denilmesi; yani Mûsâ'nın kardeşi [olan Hârûn'un neslinden] demektir ve kendisi onun soyundandı . Tıpkı Temîmli birine "Ey Temîm'in kardeşi", Mudar kabilesinden birine "Ey Mudar'ın kardeşi" denildiği gibi.
وقيل: نسبت إلى رجل صالح كان فيهم اسمه هارون، فكانت تقاس به في العبادة، والزهادة.
Aralarında Hârûn adında salih bir adam bulunduğu ve ibadet ile zühdde onunla kıyaslandığı için ona nispet edildiği de söylenmiştir.
وحكى ابن جرير عن بعضهم: أنهم شبهوها برجل فاجر كان فيهم. يقال له: هارون. ورواه ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير.
İbn Cerîr, bazılarından naklen; onu aralarında bulunan ve Hârûn denilen facir bir adama benzettiklerini zikretmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir.
وأغرب من هذا كله ما رواه ابن أبي حاتم.
Bütün bunlardan daha garip olanı ise İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğidir:
حدثنا علي بن الحسين الهِسِنْجَاني حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا المفضل بن فَضَالة، حدثنا أبو صخر، عن القُرَظي في قول الله ﷿: (يَا أُخْتَ هَارُونَ) قال: هي أخت هارون لأبيه وأمه، وهي أخت موسى أخي هارون التي قَصَّت أثر موسى، {فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} [القصص: ١١].
Bize Ali b. el-Hüseyn el-Hisincânî anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize el-Mufaddal b. Fedâle anlattı, bize Ebû Sahr, el-Kurazî'den Allah Teâlâ'nın: (يَا أُخْتَ هَارُونَ) buyruğu hakkında nakletti; [el-Kurazî] dedi ki: O, Hârûn'un öz kız kardeşidir; Hârûn'un kardeşi olan Mûsâ'nın da izini süren ve: {فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} [el-Kasas: 11] “Böylece onlar farkına varmadan onu uzaktan gözetledi” ayetinde geçen kız kardeşidir.
وهذا القول خطأ محض، فإن الله تعالى قد ذكر في كتابه أنه قفَّى بعيسى بعد الرسل، فدل على أنه آخر الأنبياء بعثًا وليس بعده إلا محمد صلوات الله وسلامه عليه ؛ ولهذا ثبت في الصحيح عند البخاري، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "أنا أولى الناس بابن مريم؛ إلا أنه ليس بيني وبينه نبي" ولو كان الأمر كما زعم محمد بن كعب القرظي، لم يكن متأخرًا عن الرسل سوى محمد. ولكان قبل سليمان و داود؛ فإن الله قد ذكر أن داود بعد موسى، ﵉ في قوله تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [البقرة: ٢٤٦] فذكر القصة إلى أن قال: {وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ} الآية [البقرة: ٢٥١]، والذي جرأ القرظي على هذه المقالة ما في التوراة بعد خروج موسى وبني إسرائيل من البحر، وإغراق فرعون وقومه، قال: وكانت مريم بنت عمران أخت موسى وهارون النبيين، تضرب بالدف هي والنساء معها يسبحن الله ويشكرنه على ما أنعم به على بني إسرائيل، فاعتقد القرظي أن هذه هي أم عيسى. وهي هفوة وغلطة شديدة، بل هي باسم هذه، وقد كانوا يسمون بأسماء أنبيائهم وصالحيهم، كما قال الإمام أحمد:
Bu görüş tamamen hatalıdır. Çünkü Allah Teâlâ Kitabı'nda resullerin ardından Îsâ'yı peş peşe gönderdiğini zikretmiştir; bu da onun gönderiliş bakımından peygamberlerin sonuncusu olduğuna ve ondan sonra ancak Muhammed'in -Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun- bulunduğuna delalet eder. Bu sebeple Buhârî'nin Sahîh'inde Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabittir: "Ben Meryem oğluna insanların en yakın olanıyım; çünkü benimle onun arasında hiçbir peygamber yoktur." Şayet mesele Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin iddia ettiği gibi olsaydı, peygamberlerden geriye sadece Muhammed kalmış olmazdı; aksine Süleyman ve Dâvûd'dan da önce olurdu. Oysa Allah, Dâvûd'un Mûsâ'dan aleyhimesselâm sonra olduğunu Yüce buyruğunda şöyle zikretmiştir: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [el-Bakara: 246] “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi...” diyerek kıssayı zikretmiş ve nihayetinde: {وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ} [el-Bakara: 251] “Dâvûd Câlût'u öldürdü” ayetine kadar getirmiştir. Kurazî'yi bu söze sevk eden şey, Mûsâ ve İsrâiloğullarının denizden çıkıp Firavun ve kavminin boğulmasından sonra Tevrat'ta geçen şu ifadedir: "Peygamberler olan Mûsâ ve Hârûn'un kız kardeşi İmrân kızı Meryem, beraberindeki kadınlarla birlikte tef çalarak Allah'ı tesbih ediyor ve İsrâiloğullarına lütfettiği nimetlerden ötürü O'na şükrediyordu." Kurazî bu kadının Îsâ'nın annesi olduğunu zannetmiştir. Bu ise vahim bir yanılgı ve büyük bir hatadır; bilakis o kadın bu kadının adaşıdır. Onlar peygamberlerinin ve salihlerinin isimlerini verirlerdi ; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عبد الله بن إدريس، سمعت أبي يذكره عن سِمَاك، عن علقمة بن وائل، عن المغيرة بن شعبة قال: بعثني رسول الله ﷺ إلى نجران، فقالوا: أرأيت ما تقرءون: (يَا أُخْتَ هَارُونَ)
Bize Abdullah b. İdrîs anlattı, babamı bunu zikrederken işittim; [o] Simâk'tan, [o] Alkame b. Vâil'den, [o da] el-Mugîre b. Şu'be'den [nakletti ki Mugîre] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Necran'a gönderdi. Bunun üzerine [oradakiler] dediler ki: "Okumakta olduğunuz { يَا أُخْتَ هَارُونَ } “Ey Hârûn'un kız kardeşi!” [ayeti hakkında] ne dersiniz?
، وموسى قبل عيسى بكذا وكذا؟ قال: فرجعت فذكرت ذلك لرسول الله ﷺ فقال: "ألا أخبرتهم أنهم كانوا يَتَسَمّون بالأنبياء والصالحين قبلهم؟ ".
ayetine ne dersin? Oysa Mûsâ, Îsâ'dan şu kadar şu kadar zaman öncedir?" [Mugîre] dedi ki: Geri döndüm ve bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Onlara, kendilerinden önceki peygamberlerin ve salihlerin isimlerini koyduklarını haber vermedin mi?"
انفرد بإخراجه مسلم، والترمذي، والنسائي، من حديث عبد الله بن إدريس، عن أبيه، عن سماك، به ، وقال الترمذي: حسن صحيح غريب، لا نعرفه إلا من حديث ابن إدريس.
Bu hadisi Müslim, Tirmizî ve Nesâî; Abdullah b. İdrîs kanalıyla, babasından, o da Simâk'tan rivayet ederek tahriç etmişlerdir. Tirmizî: "Hasan sahih gariptir, bunu sadece İbn İdrîs'in hadisinden bilmekteyiz" demiştir.
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن سعيد بن أبي صدقة، عن محمد بن سيرين قال نُبِّئت أن كعبًا قال: إن قوله: (يَا أُخْتَ هَارُونَ): ليس بهارون أخي موسى. قال: فقالت له عائشة: كذبت، قال يا أم المؤمنين، إن كان النبي ﷺ قاله، فهو أعلم وأخبر، وإلا فإني أجد بينهما ستمائة سنة. قال: فسكتت وفي هذا التاريخ نظر.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye, Saîd b. Ebî Sadaka'dan, o da Muhammed b. Sîrîn'den nakletti; o şöyle dedi: Bana haber verildiğine göre Kâ'b: "O'nun: (يَا أُخْتَ هَارُونَ) sözündeki Hârûn, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn değildir" demiştir. Râvi der ki: Âişe ona: "Yalan söyledin" dedi. Kâ'b: "Ey Müminlerin Annesi! Şayet bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem söylediyse o en iyi bilendir ve en doğru haber verendir. Aksi takdirde ben ikisinin arasında altı yüz yıl bulmaktayım" dedi. Râvi: "Bunun üzerine Âişe sustu" dedi. Bu tarihlendirmede tutarsızlık vardır.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا بشر، حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة قوله: (يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا) قال: كانت من أهل بيت يعرفون بالصلاح، ولا يعرفون بالفساد، [ومن الناس من يعرفون بالصلاح ويتوالدون به، وآخرون يعرفون بالفساد] ويتوالدون به. وكان هارون مصلحًا محببًا، في عشيرته، وليس بهارون أخي موسى، ولكنه هارون آخر، قال: وذكر لنا أنه شيع جنازته يوم مات أربعون ألفًا، كلهم يسمون هارون، من بني إسرائيل.
İbn Cerîr yine şöyle dedi: Bize Bişr anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Saîd, Katâde'nin: (يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا) buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: O, salihlikle tanınan ve fesatla tanınmayan bir hanedandandı. [İnsanlardan kimi vardır salihlikle tanınır ve nesilleri de öyle devam eder; kimi de vardır kötülükle tanınır] ve nesilleri de öyle devam eder. Hârûn ise aşireti içinde ıslah edici ve sevilen bir kimseydi; Mûsâ'nın kardeşi Hârûn değildi, bilakis başka bir Hârûn'du. Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre, öldüğü gün cenazesini İsrâiloğullarından hepsi Hârûn adını taşıyan kırk bin kişi teşyi etmiştir.
وقوله: (فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا) أي: إنهم لما استرابوا في أمرها واستنكروا قضيتها ، وقالوا لها ما قالوا معرضين بقذفها ورميها بالفرْية، وقد كانت يومها ذلك صائمة، صامتة فأحالت الكلام عليه، وأشارت لهم إلى خطابه وكلامه، فقالوا متهكمين بها، ظانين أنها تزدري بهم وتلعب بهم: (كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا)؟
Yüce Allah'ın: (فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا) buyruğu; yani onun durumundan şüphelenip hadisesini çirkin bulduklarında , üstü kapalı olarak ona zina iftirasında bulunup çirkin sözler söylediklerinde -ki o gün o oruçlu ve suskundu- konuşmayı ona havale etti ve onunla konuşup hitap etmelerini işaret etti. Onlar ise onunla alay ederek, kendilerini küçümsediğini ve kendileriyle eğlendiğini zannederek: (كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا)? dediler.
قال ميمون بن مِهْران: (فَأَشَارَتْ [إِلَيْهِ]) ، قالت: كلموه. فقالوا: على ما جاءت به من الداهية تأمرنا أن نكلم من كان في المهد صبيا!
Meymûn b. Mihrân: (فَأَشَارَتْ [إِلَيْهِ]) ayeti hakkında: "Onunla konuşun, dedi. Onlar ise: 'Getirdiği bunca büyük felaketin üstüne bir de beşikteki çocukla konuşmamızı mı emrediyor!' dediler" demiştir.
وقال السدي: لما أشارت إليه غضبوا، وقالوا: لَسُخْريَتُها بنا حين تأمرنا أن نكلم هذا الصبي أشد علينا من زناها.
es-Süddî dedi ki: Ona işaret edince öfkelendiler ve: "Bu çocukla konuşmamızı emretmek suretiyle bizimle alay etmesi , bize zinasından daha ağır gelmektedir" dediler.
(قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا) أي: من هو موجود في مهده في حال صباه وصغره، كيف يتكلم؟ قال: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ) أول شيء تكلم به أن نزه جناب ربه تعالى وبرأ الله عن الولد، وأثبت لنفسه العبودية لربه.
(قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا) Yani: Henüz küçüklük ve çocukluk çağında beşiğinde bulunan biri nasıl konuşur? [Îsâ]: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ) dedi. Konuştuğu ilk söz; Yüce Rabbinin zatını tenzih etmek , Allah'ı çocuk edinmekten beri kılmak ve kendisinin Rabbine olan kulluğunu ikrar etmek oldu.
وقوله: (آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا): تبرئة لأمه مما نسبت إليه من الفاحشة.
{ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا } “[O] bana Kitab'ı verdi ve beni bir peygamber kıldı” kavli ise; annesini, kendisine isnat edilen çirkin fiilden temize çıkarmadır.
قال نوف البكالي: لما قالوا لأمه ما قالوا، كان يرتضع ثديه، فنزع الثدي من فمه، واتكأ على جنبه الأيسر، وقال: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا) إلى قوله: (مَا دُمْتُ حَيًّا)
Nevf el-Bikâlî dedi ki: Annesine o sözleri söylediklerinde o memesini emiyordu. Memeyi ağzından çıkardı, sol yanına yaslandı ve: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا) ayetinden: (مَا دُمْتُ حَيًّا) sözüne kadar okudu.
وقال حماد بن سلمة، عن ثابت البُنَاني: رفع إصبعه السبابة فوق منكبه، وهو يقول: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا) الآية.
Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den rivayet etti: [Îsâ] şehadet parmağını omzunun üzerine kaldırdı ve: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا) ayetini sonuna kadar okudu.
وقال عكرمة: (آتَانِيَ الْكِتَابَ) أي: قضى أنه يؤتيني الكتاب فيما قضى.
İkrime: (آتَانِيَ الْكِتَابَ) buyruğu hakkında: "Yani takdir ettikleri arasında bana Kitab'ı vereceğini hükme bağladı " demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن المصفى، حدثنا يحيى بن سعيد عن عبد العزيز بن زياد، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: كان عيسى ابن مريم قد درس الإنجيل وأحكمه في بطن أمه فذلك قوله: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. el-Musaffâ anlattı, bize Yahyâ b. Saîd , Abdülazîz b. Ziyâd'dan, o da Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh nakletti; o şöyle dedi: Meryem oğlu Îsâ daha annesinin karnındayken İncil'i öğrenip onu ezberlemişti . İşte O'nun: (إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا) buyruğu bunu ifade eder.
يحيى بن سعيد العطار الحمصي: متروك.
Yahyâ b. Saîd el-Attâr el-Hımsî: Metrûktur.
وقوله: (وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ) قال مجاهد، وعمرو بن قيس، والثوري: وجعلني معلمًا للخير. وفي رواية عن مجاهد: نَفَّاعًا.
O'nun: (وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ) buyruğu hakkında Mücâhid, Amr b. Kays ve es-Sevrî: "Beni hayrı öğreten kıldı" demişlerdir. Mücâhid'den gelen bir rivayette: "Çok faydalı [kıldı]" şeklindedir.
وقال ابن جرير: حدثني سليمان بن عبد الجبار، حدثنا محمد بن يزيد بن خُنَيْس المخزومي، سمعت وُهَيْب بن الورد مولى بني مخزوم قال: لقي عالم عالمًا هو فوقه في العلم، فقال له: يرحمك الله، ما الذي أعلن من عملي؟ قال: الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر؛ فإنه دين الله الذي بعث به أنبياءه إلى عباده، وقد أجمع الفقهاء على قول الله: (وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ)، وقيل: ما بركته؟ قال: الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، أينما كان.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, bize Muhammed b. Yezîd b. Huneys el-Mahzûmî anlattı; Benî Mahzûm'un azatlısı Vüheyb b. el-Verd'in şöyle dediğini işittim: Bir âlim, ilimde kendisinden üstün olan bir âlime rastladı ve ona: "Allah sana rahmet etsin, amelimden hangisini açığa vurayım?" dedi. O da: "İyiliği emredip kötülükten sakındırmayı; zira o, Allah'ın peygamberlerini kullarına kendisiyle gönderdiği dinidir. Fakihler Allah'ın: (وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ) buyruğu üzerinde icma etmişlerdir" dedi. Ona: "Onun bereketi nedir?" denilince: "Nerede olursa olsun iyiliği emretmek ve kötülükten alıkoymaktır" dedi.
وقوله: (وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا) كقوله تعالى لمحمد ﷺ: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} [الحجر: ٩٩].
O'nun: (وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا) buyruğu, Allah Teâlâ'nın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} [el-Hicr: 99] “Ve sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et” buyruğu gibidir.
وقال عبد الرحمن بن القاسم، عن مالك بن أنس في قوله: (وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا) قال: أخبره بما هو كائن من أمره إلى أن يموت ، ما أثبتها لأهل القدر.
Abdurrahman b. el-Kâsım, Mâlik b. Enes'in: (وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ölünceye kadar durumunun ne olacağını ona haber verdi ; bu [ayet] kader ehline karşı ne büyük bir hüccettir!"
وقوله: (وَبَرًّا بِوَالِدَتِي) أي: وأمرني ببر والدتي، ذكره بعد طاعة الله ربه؛ لأن الله تعالى كثيرًا ما يقرن بين الأمر بعبادته وطاعة الوالدين، كما قال تعالى: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [الإسراء: ٢٣] وقال {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [لقمان: ١٤].
O'nun: (وَبَرًّا بِوَالِدَتِي) buyruğu; yani: Anneme iyi davranmayı da bana emretti. Bunu Rabbi olan Allah'a itaatin hemen ardından zikretti; zira Allah Teâlâ, kendisine kulluk emri ile ana babaya itaati çoğu zaman birlikte zikreder . Nitekim Yüce Allah: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [el-İsrâ: 23] “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” buyurmuş ve {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} [Lokmân: 14] “Bana ve ana babana şükret; dönüş banadır” buyurmuştur.
وقوله: (وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا) أي: ولم يجعلني جبارًا مستكبرًا عن عبادته وطاعته وبر والدتي، فأشقى بذلك.
O'nun: (وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا) buyruğu; yani O'na kulluktan, O'na itaatten ve anneme iyilik yapmaktan kibirlenen bir zorba kılmadı ki bu yüzden bedbaht olayım.
قال سفيان الثوري: الجبار الشقي: الذي يقبل على الغضب.
Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Zorba ve bedbaht [kimse], öfkesine kapılan kimsedir.
وقال بعض السلف: لا تجد أحدًا عاقًّا لوالديه إلا وجدته جبارًا شقيًّا، ثم قرأ: (وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا)، قال: ولا تجد سيئ الملكة إلا وجدته مختالا فخورًا، ثم قرأ: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا} [النساء: ٣٦]
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Ana babasına asi olan bir kimseyi mutlaka zorba ve bedbaht bulursun. Sonra: (وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا) ayetini okudu. Ve dedi ki: Emri altındakilere kötü davranan kimseyi de mutlaka kibirli ve övüngen bulursun. Sonra: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا} [en-Nisâ: 36] “...ve sağ ellerinizin mâlik olduğu kimselere (iyilik edin). Şüphesiz Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez” ayetini okudu.
وقال قتادة: ذكر لنا أن امرأة رأت ابن مريم يحيي الموتى ويبرئ الأكمه والأبرص، في آيات سلطه الله عليهن، وأذن له فيهن، فقالت: طوبى للبطن الذي حملك وللثدي الذي أرضعت به، فقال نبي الله عيسى، ﵇، يجيبها: طوبى لمن تلا كلام الله، فاتبع ما فيه ولم يكن جبارًا شقيًّا.
Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre, bir kadın Meryem oğlunu -Allah'ın ona yetki verip izin kıldığı mucizeler dahilinde- ölüleri diriltirken, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirirken görünce: "Seni taşıyan karna ve seni emziren memeye ne mutlu!" dedi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi Îsâ aleyhisselâm ona cevap vererek: "Allah'ın kelamını okuyup içindekilere uyan ve zorba bir bedbaht olmayan kimseye ne mutlu!" dedi.
وقوله: (وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا): إثبات منه لعبوديته لله ﷿، وأنه مخلوق من خلق الله يحيا ويموت ويبعث كسائر الخلائق، ولكن له السلامة في هذه الأحوال التي هي أشق ما يكون على العباد، [صلوات الله وسلامه عليه]
O'nun: (وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا) buyruğu; onun Allah'a celle celâluhu olan kulluğunu, diğer yaratılmışlar gibi yaşayan , ölen ve diriltilen bir kul olduğunu, ancak kullar için en çetin olan bu hallerde kendisi için bir esenlik ve güvenlik bulunduğunu ikrar etmesidir [Allah'ın salât ve selamı onun üzerine olsun] .
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)}.
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu Îsâ -hak söze göre- budur. Allah'ın çocuk edinmesi asla söz konusu olamaz; O bundan münezzehtir. Bir işin olmasına hükmettiğinde, ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' Derken aralarından fırkalar ihtilafa düştü. Artık o büyük günün görülmesi/şahitliği karşısında vay o inkâr edenlerin haline!”
يقول تعالى لرسوله محمد ﷺ: عليه ذلك الذي قصصنا عليك من خبر عيسى، (قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ) أي: يختلف المبطلون والمحقون ممن آمن به وكفر به؛ ولهذا قرأ الأكثرون: "قول الحق" برفع قول. وقرأ عاصم، وعبد الله بن عامر: (قَوْلَ الْحَقِّ).
Yüce Allah Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben şöyle buyurur: Îsâ'nın haberinden sana kıssa ettiğimiz işte budur; (قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ) yani ona inanan ve onu inkâr eden bâtıl ehli ile hak ehlinin hakkında ihtilafa düştüğü [hak sözdür]. Bu sebeple kıraat ehlinin çoğunluğu "kavlü" kelimesini merfû olarak "kavlü'l-hakkı" şeklinde okumuştur. Âsım ve Abdullah b. Âmir ise nasb ile (قَوْلَ الْحَقِّ) okumuşlardır.
وعن ابن مسعود أنه قرأ: "ذلك عيسى ابن مريم قَالُ الحق"، والرفع أظهر إعرابًا، ويشهد له قوله تعالى: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [آل عمران: ٦٠].
İbn Mes'ûd'dan onun: "ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَالُ الْحَقِّ" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ref ile okumak irap bakımından daha açıktır; Allah Teâlâ'nın: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [Âl-i İmrân: 60] “Hak Rabbindendir, öyleyse şüpheye düşenlerden olma!” buyruğu da buna şahittir.
ولما ذكر تعالى أنه خلقه عبدًا نبيًّا، نزه نفسه المقدسة فقال: (مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ) أي: عما يقول هؤلاء الجاهلون الظالمون المعتدون علوًّا كبيرًا، (إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) أي: إذا أراد شيئًا فإنما يأمر به، فيصير كما يشاء، كما قال تعالى: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [آل عمران: ٥٩، ٦٠].
Allah Teâlâ onu bir kul ve peygamber olarak yarattığını zikredince, mukaddes zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: (مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ) yani bu cahil, zalim ve haddi aşan kimselerin söylediklerinden O pek yüce ve münezzehtir. (إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) Yani bir şeyi dilediğinde ona sadece emreder ve o da dilediği şekilde oluverir ; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [Âl-i İmrân: 59-60] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir. Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi. Hak Rabbindendir; öyleyse şüpheye düşenlerden olma!”
وقوله: (وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) أي: ومما أمر عيسى به قومه وهو في مهده، أن أخبرهم إذ ذاك أن الله ربهم وربه، وأمرهم بعبادته، فقال: (فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ)
O'nun: {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na ibadet edin. Dosdoğru yol budur.” buyruğu; yani Îsâ'nın henüz beşikteyken kavmine emrettiği hususlardan biri de, onlara o vakit Allah'ın kendilerinin de kendisinin de Rabbi olduğunu haber vermesi ve kendilerine O'na ibadet etmelerini emretmesidir. Nitekim: {فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Öyleyse O'na ibadet edin. Dosdoğru yol budur.” buyurmuştur.