أي: هذا الذي جئتكم به عن الله صراط مستقيم، أي: قويم، من اتبعه رشد وهدي، ومن خالفه ضل وغوى.
Yani: Benim size Allah'tan getirdiğim bu [din], dosdoğru, yani istikamet üzere olan bir yoldur. Ona uyan doğru yolu bulur ve hidayete erer; ona muhalefet eden ise sapar ve azgınlaşır.
وقوله: (فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) أي: اختلفت أقوال أهل الكتاب في عيسى بعد بيان أمره ووضوح حاله، وأنه عبده ورسوله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه، فصَمَّمَت طائفة -وهم جمهور اليهود، عليهم لعائن الله -على أنه ولد زنْيَة، وقالوا: كلامه هذا سحر. وقالت طائفة أخرى: إنما تكلم الله. وقال آخرون: هو ابن الله، وقال آخرون: ثالث ثلاثة. وقال آخرون: بل هو عبد الله ورسوله. وهذا هو قول الحق، الذي أرشد الله إليه المؤمنين. وقد روي [نحو هذا] عن عمرو بن ميمون، وابن جريج، وقتادة، وغير واحد من السلف والخلف.
O'nun: (فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) buyruğu; yani durumu açıklanıp hali netleştikten, onun Allah'ın kulu , elçisi, Meryem'e ilka ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğu ortaya çıktıktan sonra Ehl-i Kitab'ın Îsâ hakkındaki sözleri farklılaştı . Bir fırka -ki onlar Allah'ın lâneti üzerlerine olsun Yahudilerin çoğunluğudur- onun bir zina çocuğu olduğu konusunda diretti ve: 'Onun bu konuşması bir sihirdir' dediler. Başka bir fırka: 'Konuşan ancak Allah'tır' dedi. Diğerleri: 'O, Allah'ın oğludur' dedi. Başkaları ise: 'Üçün üçüncüsüdür' dedi. Bir diğer fırka da: 'Aksine o, Allah'ın kulu ve elçisidir' dedi. İşte Allah'ın müminleri kendisine ilettiği hak söz budur. Amr b. Meymûn'dan, İbn Cüreyc'den, Katâde'den ve seleften ve haleften pek çok kimseden [buna benzer rivayetler] nakledilmiştir.
قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ)، قال: اجتمع بنو إسرائيل فأخرجوا منهم أربعة نفر، أخرج كل قوم عالمهم، فامتروا في عيسى حين رفع، فقال أحدهم: هو الله هبط إلى الأرض فأحيا من أحيا، وأمات من أمات، ثم صعد إلى السماء -وهم اليعقوبية. فقال الثلاثة: كذبت. ثم قال اثنان منهم للثالث: قل أنت فيه، قال: هو ابن الله -وهم النسطورية. فقال الاثنان: كذبت. ثم قال أحد الاثنين للآخر: قل فيه. قال: هو ثالث ثلاثة: الله إله، وهو إله، وأمه إله -وهم الإسرائيلية ملوك النصارى، عليهم لعائن الله. قال الرابع: كذبت، بل هو عبد الله ورسوله وروحه، وكلمته، وهم المسلمون. فكان لكل رجل منهم أتباع على ما قالوا، فاقتتلوا فظُهِرَ على المسلمين، وذلك قول الله تعالى: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} [آل عمران: ٢١] وقال قتادة: وهم الذين قال الله: (فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) قال: اختلفوا فيه فصاروا أحزابًا
Abdürrezzâk şöyle dedi: Ma'mer bize Katâde'den naklederek O'nun: (ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ) buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: İsrâiloğulları toplandı ve içlerinden dört kişi çıkardılar; her topluluk kendi âlimini çıkardı. Îsâ [semaya] kaldırıldığı vakit onun hakkında şüpheye/ihtilafa düştüler . İçlerinden biri: 'O, yeryüzüne inen, dilediğini diriltip dilediğini öldüren, sonra da göğe yükselen Allah'tır' dedi -bunlar Ya'kûbîlerdir-. Diğer üçü: 'Yalan söyledin' dediler. Sonra ikisi üçüncüye: 'Onun hakkında sen söyle ' dediler. O da: 'O, Allah'ın oğludur' dedi -bunlar Nastûrîlerdir-. İkisi: 'Yalan söyledin' dediler. Sonra o ikisinden biri diğerine: 'Onun hakkında sen söyle' dedi. O da: 'O, üçün üçüncüsüdür: Allah bir ilahtır, o bir ilahtır, annesi de bir ilahtır' dedi -bunlar Hristiyanların kralları olan İsrâilîlerdir, Allah'ın lâneti üzerlerine olsun-. Dördüncüsü: 'Yalan söylediniz; aksine o, Allah'ın kulu, elçisi, ruhu ve kelimesidir' dedi; bunlar ise Müslümanlardır. Onlardan her adamın söyledikleri doğrultusunda tâbileri oldu. Birbirleriyle savaştılar ve Müslümanlara üstün gelindi. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} [Âl-i İmrân: 21] “ve insanlardan adaleti emredenleri öldürürler...” Katâde şöyle dedi : İşte onlar, Allah'ın haklarında: (فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) buyurduğu kimselerdir. Dedi ki: Onun hakkında ihtilafa düştüler ve fırkalara ayrıldılar .
وقد روى ابن أبي حاتم، عن ابن عباس، وعن عروة بن الزبير، وعن بعض أهل العلم، قريبًا من ذلك. وقد ذكر غير واحد من علماء التاريخ من أهل الكتاب وغيرهم: أن قسطنطين جمعهم في محفل كبير من مجامعهم الثلاثة المشهورة عندهم، فكان جماعة الأساقفة منهم ألفين ومائة وسبعين أسقفًا، فاختلفوا في عيسى ابن مريم، ﵇، اختلافًا متباينًا، فقالت كل شرذمة فيه قولا فمائة تقول فيه قولا وسبعون تقول فيه قولا آخر، وخمسون تقول فيه شيئًا آخر، ومائة وستون تقول شيئًا، ولم يجتمع على مقالة واحدة أكثر من ثلاثمائة وثمانية منهم، اتفقوا على قول وصَمَّموا عليه ومال إليهم الملك، وكان فيلسوفًا، فقدمهم ونصرهم وطرد من عداهم، فوضعوا له الأمانة الكبيرة، بل هي الخيانة العظيمة، ووضعوا له كتب القوانين، وشرَّعوا له أشياء
İbn Ebî Hâtim; İbn Abbâs'tan, Urve b. ez-Zübeyr'den ve bazı ilim ehlinden buna yakın bir rivayet nakletmiştir. Ehl-i Kitap'tan ve diğerlerinden pek çok tarih âlimi şöyle zikretmiştir: Konstantin onları, aralarında meşhur olan üç konsilden büyük bir mecliste topladı. Onlardan piskoposlar topluluğu iki bin yüz yetmiş piskopostu. Meryem oğlu Îsâ -aleyhisselâm- hakkında birbirinden çok farklı görüş ayrılıklarına düştüler. Her bir fırka onun hakkında bir söz söyledi: Yüz [piskopos] onun hakkında bir söz söylüyor, yetmiş [piskopos] onun hakkında başka bir söz söylüyor, elli [piskopos] onun hakkında başka bir şey söylüyor, yüz altmış [piskopos] başka bir şey söylüyordu. İçlerinden tek bir görüş üzerinde üç yüz sekiz kişiden fazlası birleşemedi. [Bu üç yüz sekiz kişi] bir görüş üzerinde ittifak edip onda sebat ettiler. Kendisi de bir filozof olan kral onlara meyletti; onları öne geçirip kendilerine yardım etti ve onların dışındakileri kovdu. Onlar da onun için 'el-Emânetü'l-Kebîre'yi (Büyük İnanç Bildirgesi'ni) -ki aslında o büyük bir hıyanettir- kaleme aldılar, kanun kitapları yazdılar ve onun için birtakım şeyler ihdas ettiler.
وابتدعوا بدعًا كثيرة، وحَرَّفوا دين المسيح، وغيروه، فابتنى حينئذ لهم الكنائس الكبار في مملكته كلها: بلاد الشام، والجزيرة، والروم، فكان مبلغ الكنائس في أيامه ما يقارب اثنتي عشرة ألف كنيسة، وبنت أمه هيلانة قُمَامة على المكان الذي صلب فيه المصلوب الذي تزعم اليهود والنصارى أنه المسيح، وقد كذبوا، بل رفعه الله إلى السماء.
Pek çok bidat uydurdular, Mesih'in dinini tahrif edip değiştirdiler. Bunun üzerine [kral] bütün mülkünde; Şam diyarında, el-Cezîre'de ve Rum topraklarında onlar için büyük kiliseler inşa etti. Onun devrindeki kiliselerin sayısı yaklaşık on iki bin kiliseye ulaştı. Annesi Helena da Yahudilerin ve Hristiyanların Mesih olduğunu iddia ettikleri -ki yalan söylemişlerdir, bilakis Allah onu semaya yükseltmiştir- çarmıha gerilen kişinin asıldığı yere Kıyâme Kilisesi'ni (Kamâme) inşa etti.
وقوله: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ) تهديد ووعيد شديد لمن كذب على الله، وافترى، وزعم أن له ولدا. ولكن أنظرهم تعالى إلى يوم القيامة وأجلهم حلمًا وثقة بقدرته عليهم؛ فإنه الذي لا يعجل على من عصاه، كما جاء في الصحيحين: "إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته" ثم قرأ رسول الله ﷺ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢] وفي الصحيحين أيضًا عن رسول الله ﷺ أنه قال: "لا أحد أصبر على أذى سمعه من الله، إنهم يجعلون له ولدا، وهو يرزقهم ويعافيهم" . وقد قال الله تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [الحج: ٤٨] وقال تعالى: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ} [إبراهيم: ٤٢] ولهذا قال هاهنا: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ) أي: يوم القيامة، وقد جاء في الحديث الصحيح المتفق على صحته، عن عبادة بن الصامت، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من شهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له وأن محمدًا عبده ورسوله وأن عيسى عبد الله [ورسوله] وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه، وأن الجنة حق، والنار حق، أدخله الله الجنة على ما كان من العمل"
O'nun: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ) buyruğu, Allah'a yalan isnat eden, iftirada bulunan ve O'nun çocuk edindiğini iddia eden kimselere yönelik şiddetli bir tehdit ve vaîddir. Fakat Allah Teâlâ, hilmi ve onlara güç yetireceğine olan güveni sebebiyle onları kıyamet gününe kadar ertelemiş ve mühlet vermiştir; çünkü O, kendisine isyan edene acele etmez. Nitekim Sahîhayn'da şöyle gelmiştir: "Şüphesiz Allah zalime mühlet verir , fakat onu yakaladığı zaman da asla kaçırmaz." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [Hûd: 102] “Zulmetmekte olan memleketleri yakaladığında Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek elem vericidir, pek çetindir.” ayetini okudu. Yine Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İşittiği eziyete Allah'tan daha sabırlı kimse yoktur. O'na çocuk isnat ederler de O yine onlara rızık verir ve afiyet bahşeder." Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [Hac: 48] “Zulmetmekte olan nice memlekete mühlet verdim, sonra da onu yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ} [İbrâhîm: 42] “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetle dikilip kalacağı bir güne erteliyor.” İşte bu sebeple burada: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ) yani kıyamet gününde [vay hallerine] buyurmuştur. Sıhhatinde ittifak edilen sahih hadiste Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'tan başka ilah olmadığına, O'nun bir ve tek olup hiçbir ortağı bulunmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna, Îsâ'nın da Allah'ın kulu [ve elçisi] , Meryem'e ilka ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğuna, Cennet'in hak, Cehennem'in hak olduğuna şehadet ederse, ameli her ne olursa olsun Allah onu cennete girdirir."
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)}
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)} “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.”
يقول تعالى مخبرًا عن الكفار [يوم القيامة] أنهم أسْمَعُ شيء وأبْصَرُه كما قال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢] أي: يقولون ذلك حين لا ينفعهم ولا يجدي عنهم شيئًا، ولو كان هذا قبل معاينة العذاب، لكان نافعًا لهم ومنقذًا من عذاب الله؛ لهذا قال: (أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ) أي: ما أسمعهم وأبصرهم (يَوْمَ يَأْتُونَنَا) يعني: يوم القيامة (لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ) أي: في الدنيا (فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: لا يسمعون ولا يبصرون ولا يعقلون، فحيث يطلب منهم الهدى لا يهتدون، ويكونون مطيعين حيث لا ينفعهم ذلك.
Allah Teâlâ kâfirlerin [kıyamet gününde] her şeyi ne kadar iyi işitip ne kadar iyi göreceklerini haber vererek buyuruyor; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [Secde: 12] “O suçluları, Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş olarak: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik, artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim; kesin olarak inandık' derlerken bir görsen!” Yani bunu kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağı ve kendilerinden hiçbir şeyi savamayacağı vakitte söylerler. Şayet bu [itiraf] azabı gözleriyle görmeden önce olsaydı, kendilerine fayda verir ve Allah'ın azabından kurtarırdı. Bu sebeple: (أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ) yani onlar ne iyi işitir ve ne iyi görürler, (يَوْمَ يَأْتُونَنَا) yani kıyamet gününde; (لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ) yani dünyada ise (فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) yani işitmezler, görmezler ve akletmezler. Kendilerinden doğru yolda olmaları istendiğinde hidayete ermezler; bunun kendilerine fayda vermeyeceği yerde ise itaatkâr olurlar.
{وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠)}.
{وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠)} “Onlar gaflet içinde bulunurlarken ve iman etmezlerken işin bitirileceği o hasret günü ile onları uyar! Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris olacağız ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir.”
ثم قال تعالى: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) أي: أنذر الخلائق يوم الحسرة، (إِذْ قُضِيَ الأمْرُ) أي: فصل بين أهل الجنة وأهل النار، ودَخل كل إلى ما صار إليه مخلدًا فيه، (وَهُمْ) أي: اليوم (فِي غَفْلَةٍ) عما أنذروا به (وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) أي: لا يُصَدقون به.
Sonra Allah Teâlâ: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) yani yaratılmışları o hasret günü ile uyar; (إِذْ قُضِيَ الأمْرُ) yani cennet ehli ile cehennem ehli arası ayrılıp her biri içinde ebedî kalacağı yere girdiği zaman [uyar]; (وَهُمْ) yani bugün onlar (فِي غَفْلَةٍ) kendisiyle uyarıldıkları şeyden gaflet içindedirler (وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) yani onu tasdik etmezler, buyurdu.
قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن عبيد، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد [الخدري] قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، يجاء بالموت كأنه كبش أملح، فيوقف بين الجنة والنار، فيقال: يا أهل الجنة، هل تعرفون هذا؟ " قال: "فيشرئبون [فينظرون] ويقولون: نعم هذا الموت". قال: "فيقال: يا أهل النار، هل تعرفون هذا؟ " قال: فيشرئبون فينظرون ويقولون: نعم، هذا الموت" قال: "فيؤمر به فيذبح" قال: "ويقال: يا أهل الجنة، خلود ولا موت، ويا أهل النار خلود ولا موت" قال: ثم قرأ رسول الله ﷺ: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ) وأشار بيده قال: "أهل الدنيا في غفلة الدنيا".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd [el-Hudrî]'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman, ölüm alaca bir koç suretinde getirilir. Cennet ile cehennem arasında durdurulur ve: 'Ey Cennet ehli! Bunu tanıyor musunuz?' denilir." Dedi ki: "Boyunlarını uzatırlar [ve bakarlar] , 'Evet, bu ölümdür' derler." Dedi ki: "'Ey Cehennem ehli! Bunu tanıyor musunuz?' denilir." Dedi ki: "Boyunlarını uzatıp bakarlar ve: 'Evet, bu ölümdür' derler." Dedi ki: "Bunun üzerine [ölüm hakkında] emir verilir ve o boğazlanır." Dedi ki: "Sonra: 'Ey Cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur; ey Cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur' denilir." Dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ) ayetini okudu ve eliyle işaret ederek : "Dünya ehli, dünyanın gafleti içindedir" buyurdu.
هكذا رواه الإمام أحمد وقد أخرجه البخاري ومسلم في صحيحيهما، من حديث الأعمش، به . ولفظهما قريب من ذلك. وقد روى هذا الحديث الحسن بن عرفة: حدثني أسباط بن محمد، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة مرفوعًا، مثله. وفي سنن ابن ماجه وغيره، من حديث محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة بنحوه وهو في الصحيحين عن ابن عمر . ورواه ابن جُرَيْج قال: قال ابن عباس: فذكر من قبله نحوه . ورواه أيضًا عن أبيه أنه سمع عبيد بن عمير يقول في قصصه: يؤتى بالموت كأنه دابة، فيذبح والناس ينظرون وقال سفيان الثوري، عن سلمة بن كُهَيل، حدثنا أبو الزعراء، عن عبد الله -هو ابن مسعود-في قصة ذكرها، قال: فليس نفس إلا وهي تنظر إلى بيت في الجنة وبيت في النار، وهو يوم الحسرة. [فيرى أهل النار البيت الذي كان قد أعده الله لهم لو آمنوا، فيقال لهم: لو آمنتم وعملتم صالحا، كان لكم هذا الذي ترونه في الجنة، فتأخذهم الحسرة] قال: ويرى أهل الجنة البيت الذي في النار، فيقال: لولا أن مَنَّ الله عليكم …
İmâm Ahmed bunu böyle rivayet etti; Buhârî ve Müslim de Sahîh'lerinde bunu el-A'meş hadisinden bu isnad ile tahric etmişlerdir. İkisinin lafzı da buna yakındır. Bu hadisi el-Hasen b. Arafe de şöyle rivayet etmiştir: Bana Esbât b. Muhammed, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak aynısını anlattı. Sünen-i İbn Mâce ve diğerlerinde Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den benzeri rivayet edilmiştir . Hadis Sahîhayn'da İbn Ömer'den de yer almaktadır . İbn Cüreyc de bunu rivayet edip İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletmiştir ve kendisinden öncekilerin benzerini zikretmiştir . Yine o babasından, onun da Ubeyd b. Umeyr'i kıssalarında şöyle derken işittiğini rivayet etmiştir: Ölüm sanki bir binek hayvanı gibi getirilir, insanlar bakarken boğazlanır . Süfyân es-Sevrî, Seleme b. Küheyl'den nakletti: Bize Ebü'z-Za'râ, Abdullah'tan -o İbn Mes'ûd'dur- zikrettiği bir kıssada şöyle dediğini anlattı: Hiçbir nefis yoktur ki cennetteki bir eve ve cehennemdeki bir eve bakıyor olmasın; işte bu hasret günüdür. [Cehennem ehli, iman etmiş olsalardı Allah'ın kendileri için hazırlamış olduğu evi görürler. Onlara: 'Şayet iman edip salih ameller işleseydiniz, cennette gördüğünüz bu ev sizin olacaktı' denilir ve onları bir hasret kaplar.] Dedi ki: Cennet ehli de cehennemdeki evi görür; onlara: 'Şayet Allah size lütufta bulunmasaydı…' denilir .
وقال السدي، عن زياد، عن زِرِّ بن حُبَيْش، عن ابن مسعود في قوله: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ) قال: إذا دخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، أتي بالموت في صورة كبش أملح، حتى يوقف بين الجنة والنار، ثم ينادي مناد: يا أهل الجنة، هذا الموت الذي كان يُميتُ الناس في الدنيا، فلا يبقى أحد في أهل عليين ولا في أسفل درجة في الجنة إلا نظر إليه، ثم ينادى: يا أهل
es-Süddî, Ziyâd'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten, o da İbn Mes'ûd'dan [Allah Teâlâ'nın]: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ } “İş bitirilmişken onları o hasret günü ile uyar!” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman, ölüm alaca bir koç suretinde getirilir ve nihayet cennet ile cehennem arasında durdurulur. Sonra bir çağırıcı: "Ey cennet ehli! Dünyada insanları öldüren ölüm işte budur!" diye seslenir. Bunun üzerine İlliyyîn ehlinden ve cennetin en alt derecesinde bulunanlardan ona bakmayan hiç kimse kalmaz. Sonra şöyle seslenilir: "Ey...
النار، هذا الموت الذي كان يميت الناس في الدنيا، فلا يبقى أحد في ضحضاح من نار ولا في أسفل درك من جهنم، إلا نظر إليه، ثم يذبح بين الجنة والنار، ثم ينادى: يا أهل الجنة، هو الخلود أبد الآبدين، ويا أهل النار، هو الخلود أبد الآبدين، فيفرح أهل الجنة فرحة لو كان أحد ميتًا من فرح ماتوا، ويشهق أهل النار شهقة لو كان أحد ميتًا من شهقة ماتوا فذلك قوله: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ) يقول: إذا ذبح الموت. رواه ابن أبي حاتم في تفسيره.
Cehennem ehli! Bu, dünyada insanları öldüren ölümdür' diye seslenir. Ateşin sığ yerinde ve cehennemin en alt tabakasında olanlardan ona bakmayan hiç kimse kalmaz. Sonra cennet ile cehennem arasında boğazlanır. Ardından: 'Ey Cennet ehli! Ebediyen ebediyet vardır; ey Cehennem ehli! Ebediyen ebediyet vardır' diye seslenilir. Cennet ehli öyle bir sevinir ki, şayet bir kimse sevinçten ölecek olsaydı mutlaka ölürlerdi; cehennem ehli de öyle bir feryat edip hıçkırır ki, şayet bir kimse feryattan ölecek olsaydı mutlaka ölürlerdi. İşte bu, O'nun: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأمْرُ) yani ölüm boğazlandığı zaman [uyar] buyruğudur. Bunu İbn Ebî Hâtim tefsirinde rivayet etmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) من أسماء يوم القيامة عظمه الله وحذره عباده.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın O'nun: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Hasret günü] kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını onunla uyarmıştır.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) قال: يوم القيامة، وقرأ: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [الزمر: ٥٦].
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, O'nun: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ) buyruğu hakkında: 'Kıyamet günüdür' dedi ve şu ayeti okudu: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [Zümer: 56] “Kişinin: 'Allah'ın yanında (kullukta) yaptığım kusurlardan dolayı vay başıma gelen hasrete!' diyeceği [günden önce]...”
وقوله: (إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ) يخبر تعالى أنه الخالق المالك المتصرف، وأن الخلق كلهم يهلكون ويبقى هو، تعالى وتقدس ولا أحد يَدّعي مُلْكا ولا تصرفًا، بل هو الوارث لجميع خلقه، الباقي بعدهم، الحاكم فيهم، فلا تظلم نفس شيئًا ولا جناح بعوضة ولا مثقال ذرة.
O'nun: (إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ) buyruğu; Yüce Allah yaratan, mülkün sahibi ve dilediği gibi tasarruf eden olduğunu; bütün yaratılmışların helak olacağını ve -yüce ve mukaddes olan- sadece kendisinin baki kalacağını haber vermektedir. Hiç kimse mülk ve tasarruf iddia edemez; bilakis O, bütün mahlûkatının vârisidir, onlardan sonra baki kalandır, aralarında hükmedendir. Hiçbir nefse en ufak bir şey, ne bir sivrisinek kanadı ne de bir zerre ağırlığı kadar zulmedilmez.
قال ابن أبي حاتم: ذكر هدبة بن خالد القيسي: حدثنا حزم بن أبي حزم القُطَعي قال: كتب عمر بن عبد العزيز إلى عبد الحميد بن عبد الرحمن صاحب الكوفة: أما بعد، فإن الله كتب على خلقه حين خلقهم الموت، فجعل مصيرهم إليه، وقال فيما أنزل من كتابه الصادق الذي حفظه بعلمه، وأشهد ملائكته على خلقه: أنه يرث الأرض ومن عليها، وإليه يرجعون.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Hedbe b. Hâlid el-Kaysî zikretti: Bize Hazm b. Ebî Hazm el-Kutaî anlattı, dedi ki: Ömer b. Abdilazîz, Kûfe valisi Abdülhamîd b. Abdirrahmân'a şöyle yazdı: İmdi, şüphesiz Allah mahlûkatını yarattığı vakit onların üzerine ölümü yazdı ve dönüşlerini kendisine kıldı. İlmiyle koruduğu ve mahlûkatına meleklerini şahit tuttuğu dosdoğru indirilen Kitabı'nda şöyle buyurdu: O, yeryüzüne ve üzerindekilere vâris olacaktır ve onlar ancak O'na döndürüleceklerdir.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥)}.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥)} “Kitap'ta İbrâhîm'i de an. Şüphesiz o, son derece dürüst bir kimse, bir peygamber idi. Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin kulluk ediyorsun? Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi. Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. Babacığım! Şeytana kulluk etme! Çünkü şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur. Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum.'”
يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ : واذكر في الكتاب إبراهيم واتلُه على قومك، هؤلاء الذين يعبدون الأصنام، واذكر لهم ما كان من خبر إبراهيم خليل الرحمن الذين هم من ذريته، ويدعون أنهم على ملته، وهو كان صديقًا نبيًّا -مع أبيه-كيف نهاه عن عبادة الأصنام فقال، (يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا) أي: لا ينفعك ولا يدفع عنك ضررًا.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: Kitap'ta İbrâhîm'i an ve putlara tapan şu kavmine onu oku; onlara, kendileri onun zürriyetinden olan ve onun milleti üzere olduklarını iddia eden Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in kıssasından bahset. O bir sıddîk ve bir peygamberdi; babasıyla olan durumunu, onu putlara tapmaktan nasıl nehyettiğini anlat. Hani şöyle demişti: (يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا) Yani sana ne bir fayda veren ne de senden bir zararı savabilen şeylere [niçin kulluk ediyorsun?]
(يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ): يقول: فإن كنت من صلبك وترى أني أصغر منك، لأني ولدك، فاعلم أني قد اطلعت من العلم من الله على ما لم تعلمه أنت ولا اطلعت عليه ولا جاءك بعد، (فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا) أي: طريقًا مستقيمًا موصلا إلى نيل المطلوب، والنجاة من المرهوب.
{يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ} “Ey babacığım! Doğrusu bana, sana gelmemiş olan bir ilim geldi”; [şöyle] buyurmaktadır: Her ne kadar senin sulbünden gelmiş olsam ve senin çocuğun olduğum için beni kendinden küçük görsen de bil ki, şüphesiz ben Allah katından, senin bilmediğin, vâkıf olmadığın ve henüz sana gelmemiş olan bir ilme vâkıf oldum. {فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا} “Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim” yani; arzu edilene ulaştıran ve korkulandan kurtaran dosdoğru bir yola [ileteyim].
(يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ) أي: لا تطعه في عبادتك هذه الأصنام، فإنه هو الداعي إلى ذلك، والراضي به، كما قال تعالى: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ} [يس: ٦٠] وقال: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا} [النساء: ١١٧].
(يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ) Yani bu putlara kulluk etmende ona itaat etme; zira buna çağıran ve bundan razı olan odur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ} [Yâsîn: 60] “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin diye size ahdetmedim mi?” Yine şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا} [Nisâ: 117] “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere tapıyorlar ve onlar ancak inatçı bir şeytana tapıyorlar.”
وقوله: (إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا) أي: مخالفًا مستكبرًا عن طاعة ربه، فطرده وأبعده، فلا تتبعه تصر مثله.
O'nun: (إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا) buyruğu; yani Rabbine itaatten yüz çevirip büyüklük taslamış, bu yüzden [Rabbi de] onu kovup uzaklaştırmıştır. Dolayısıyla ona uyma ki onun gibi olmayasın.
(يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ) أي: على شركك وعصيانك لما آمرك به، (فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا) يعني: فلا يكون لك مولى ولا ناصرًا ولا مغيثًا إلا إبليس، وليس إليه ولا إلى غيره من الأمر شيء، بل اتباعك له موجب لإحاطة العذاب بك، كما قال تعالى: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [النحل: ٦٣].
(يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ) Yani şirk koşman ve sana emrettiğim şeylere isyan etmen sebebiyle [azabın dokunmasından korkuyorum], (فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا) yani senin İblis'ten başka hiçbir dostun, yardımcın ve kurtarıcın olmaz. Oysa işten hiçbir şey ne onun ne de başkasının elindedir; bilakis ona uyman azabın seni kuşatmasını gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [Nahl: 63] “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte o, bugün de onların dostudur ve onlar için pek elem verici bir azap vardır.”
{قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)}.
{قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)} “[Babası] dedi ki: 'Ey İbrâhîm! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen, seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!' [İbrâhîm] dedi ki: 'Sana selâm olsun! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır. Sizden de Allah'ı bırakıp taptığınız şeylerden de ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht/mahrum kalmam.'”
يقول تعالى مخبرًا عن جواب أبي إبراهيم [لولده إبراهيم] فيما دعاه إليه أنه قال: (أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ) يعني: [إن كنت لا] تريد عبادتها ولا ترضاها، فانته عن سبها وشتمها وعيبها، فإنك إن لم تنته عن ذلك اقتصصتُ منك وشتمتك وسببتك، وهو قوله: (لأرْجُمَنَّكَ)، قاله ابن عباس، والسدي، وابن جريج، والضحاك، وغيرهم.
Allah Teâlâ, İbrâhîm'in babasının [oğlu İbrâhîm'e] kendisini davet ettiği husustaki cevabını haber vererek şöyle dediğini bildirir: (أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ) Yani: [Şayet sen onlara] ibadet etmek istemiyor ve onlardan razı olmuyorsan, bari onlara sövmekten, hakaret etmekten ve onları ayıplamaktan vazgeç. Şayet bundan vazgeçmezsen senden intikam alır, sana hakaret eder ve söverim. İbn Abbâs, es-Süddî, İbn Cüreyc, ed-Dahhâk ve başkalarının belirttiğine göre O'nun: (لأرْجُمَنَّكَ) buyruğu bu anlama gelir.
وقوله: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا): قال مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، ومحمد بن إسحاق: يعني دهرًا.
O'nun: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا) buyruğu hakkında Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. İshâk: 'Uzun bir müddet (dehr)' demişlerdir.
وقال الحسن البصري: زمانًا طويلا. وقال السدي: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا) قال: أبدًا.
el-Hasen el-Basrî: 'Uzun bir zaman' demiştir. es-Süddî: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا) buyruğu hakkında 'Sürekli olarak/ebediyen' demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، والعوفي، عن ابن عباس: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا) قال: سويًّا سالمًا، قبل أن تصيبك مني عقوبة. وكذا قال الضحاك، وقتادة وعطية الجَدَلي و [أبو] مالك، وغيرهم، واختاره ابن جرير.
Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan O'nun: (وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Benden sana bir ceza isabet etmeden önce sağ salim [uzaklaş].' ed-Dahhâk, Katâde, Atıyye el-Celedî, [Ebû] Mâlik ve başkaları da böyle demiştir; İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
فعندها قال إبراهيم لأبيه: (سَلامٌ عَلَيْكَ) كما قال تعالى في صفة المؤمنين: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا} [الفرقان: ٦٣] وقال تعالى: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} [القصص: ٥٥].
İşte o zaman İbrâhîm babasına: (سَلامٌ عَلَيْكَ) dedi. Nitekim Teâlâ müminlerin vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا} “Cahiller kendilerine [hoşa gitmeyecek bir lafla] hitap ettiği zaman: 'Selam!' derler.” [Furkân, 63] ve Teâlâ [şöyle] buyurmuştur: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Boş ve faydasız sözü işittikleri vakit ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur!' derler.” [Kasas, 55].
ومعنى قول إبراهيم لأبيه: (سَلامٌ عَلَيْكَ) يعني: أما أنا فلا ينالك مني مكروه ولا أذى، وذلك لحرمة الأبوة، (سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي) أي: ولكن سأسأل الله تعالى فيك أن يهديك ويغفر ذنبك، (إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا) قال ابن عباس وغيره: لطيفًا، أي: في أن هداني لعبادته والإخلاص له. وقال مجاهد وقتادة، وغيرهما: (إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا) قال : [و] عَوّدَه الإجابة.
İbrâhîm'in babasına: (سَلامٌ عَلَيْكَ) demesinin anlamı şudur: Babalık hakkına hürmeten benden sana hiçbir hoşlanılmayacak şey ve eziyet ulaşmayacaktır. (سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي) Yani: Fakat senin için Allah Teâlâ'dan seni hidayete erdirmesini ve günahını bağışlamasını dileyeceğim. (إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا) İbn Abbâs ve başkaları: 'Lütufkârdır; yani beni kendisine kulluğa ve ihlasa iletmesi hususunda lütufkârdır' demiştir. Mücâhid, Katâde ve başkaları ise: (إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا) hakkında şöyle demişlerdir : [Ve] O'nu dualara icabet etmeye alıştırmıştır.
وقال السدي: "الحفي": الذي يَهْتَم بأمره.
es-Süddî şöyle dedi: 'Hafî', kişinin işiyle yakından ilgilenen kimsedir.
وقد استغفر إبراهيم لأبيه مدة طويلة، وبعد أن هاجر إلى الشام وبنى المسجد الحرام، وبعد أن ولد له إسماعيل وإسحاق، ﵉، في قوله: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} [إبراهيم: ٤١].
İbrâhîm uzun bir süre; Şam'a hicret ettikten, Mescid-i Harâm'ı inşa ettikten ve İsmâîl ile İshâk aleyhimesselâm doğduktan sonra bile şu buyruğunda olduğu gibi babası için mağfiret dilemiştir: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} [İbrâhîm: 41] “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne-babamı ve müminleri bağışla!”
وقد استغفر المسلمون لقراباتهم وأهليهم من المشركين في ابتداء الإسلام، وذلك اقتداء بإبراهيم الخليل في ذلك حتى أنزل الله تعالى: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} الآية [الممتحنة: ٤]، يعني إلا في هذا القول، فلا تتأسوا به. ثم بين تعالى أن إبراهيم أقلع عن ذلك، ورجع عنه، فقال تعالى: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} [التوبة: ١١٣، ١١٤].
Müslümanlar da İslâm'ın başlangıcında, Halîl İbrâhîm'e bu hususta uyarak müşrik olan akrabaları ve aileleri için mağfiret dilemişlerdi; ta ki Allah Teâlâ şu ayeti indirene kadar: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} [Mümtehine: 4] “İbrâhîm'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve Allah'ı bırakıp taptıklarınızdan uzağız. Sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebediyen düşmanlık ve kin baş göstermiştir.' Ancak İbrâhîm'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim, fakat Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senin adına savmaya gücüm yetmez' demesi müstesnadır.” Yani bu sözü hariç, onda ona uymayın . Sonra Allah Teâlâ İbrâhîm'in bundan vazgeçtiğini ve bundan rücu ettiğini açıklayarak şöyle buyurdu : {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} [Tevbe: 113-114] “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.”
وقوله: (وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي) أي: أجتنبكم وأتبرأ منكم ومن آلهتكم التي تعبدونها [من دون الله] ، (وَأَدْعُو رَبِّي) أي: وأعبد ربي وحده لا شريك له، (عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا) و "عسى" هذه موجبة لا محالة، فإنه ﵇، سيد الأنبياء بعد محمد صلى الله عليه سلم.
O'nun: (وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي) buyruğu; yani sizden, [Allah'tan başka] taptığınız ilahlarınızdan uzak duruyor ve teberri ediyorum. (وَأَدْعُو رَبِّي) Yani ortağı olmayan bir tek Rabbime kulluk ediyorum. (عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا) Buradaki "asâ" (umulur ki) kelimesi şüphesiz kesinlik ifade eder; çünkü o aleyhisselâm, Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra peygamberlerin efendisidir.
{فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)}.
{فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edince, ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık.”
يقول: فلما اعتزل الخليل أباه وقومه في الله، أبدله الله من هو خير منهم، ووهب له إسحاق ويعقوب، يعني ابنه وابن إسحاق، كما قال في الآية الأخرى: {وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} [الأنبياء: ٧٢]، وقال: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١].
Buyuruyor ki: Halîl [İbrâhîm], Allah uğrunda babasını ve kavmini terk edince, Allah ona onlardan daha hayırlı olanları verdi; ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u, yani oğlunu ve İshâk'ın oğlunu bağışladı. Nitekim diğer ayette: {وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} [Enbiyâ: 72] “ve üstelik Ya'kûb'u [bağışladık]” buyurmuş, yine: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [Hûd: 71] “ve İshâk'ın ardından da Ya'kûb'u [müjdeledik]” buyurmuştur.
ولا خلاف أن إسحاق والد يعقوب، وهو نص القرآن في سورة البقرة: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} [البقرة: ١٣٣]. ولهذا إنما ذكر هاهنا إسحاق ويعقوب، أي: جعلنا له نسلا وعقبا أنبياء، أقر الله بهم
İshâk'ın Ya'kûb'un babası olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu, Bakara Sûresi'ndeki şu Kur'an nassıdır: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} [Bakara: 133] “Yoksa Ya'kûb'a ölüm geldiği vakit siz orada hazır mı bulunuyordunuz? Hani o, oğullarına: «Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?» demişti. Onlar da: «Senin ilâhına ve ataların İbrâhîm, İsmâîl ve İshâk'ın ilâhına kulluk edeceğiz» demişlerdi.” İşte bu sebeple burada yalnızca İshâk ve Ya'kûb zikredilmiştir; yani: Biz ona, Allah'ın kendileriyle [İbrâhîm'in]...
عينه في حياته؛ ولهذا قال: (وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا)، فلو لم يكن يعقوب قد نُبئ في حياة إبراهيم، لما اقتصر عليه، ولذكر ولده يوسف، فإنه نبي أيضًا كما قال رسول الله ﷺ في الحديث المتفق على صحته، حين سئل عن خير الناس، فقال: "يوسف نبي الله، ابن يعقوب نبي الله، ابن إسحاق نبي الله، ابن إبراهيم خليل الله" وفي اللفظ الآخر: "إن الكريم ابن الكريم ابن الكريم ابن الكريم: يوسفُ بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم"
hayattayken onun gözünü aydın kıldı. Bu sebeple: (وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا) buyurmuştur. Şayet Ya'kûb'a İbrâhîm'in hayatında peygamberlik verilmemiş olsaydı, sadece onunla yetinilmez, oğlu Yûsuf da zikredilirdi; zira o da bir peygamberdir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sıhhatinde ittifak edilen hadiste insanların en hayırlısı sorulduğunda şöyle buyurmuştur: "Allah'ın peygamberi Yûsuf'tur; o, Allah'ın peygamberi Ya'kûb'un oğludur, o da Allah'ın peygamberi İshâk'ın oğludur, o da Allah'ın dostu İbrâhîm'in oğludur." Diğer lafızda ise şöyledir: "Kerîm oğlu Kerîm oğlu Kerîm oğlu Kerîm; İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Yûsuf'tur."
وقوله: (وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا): قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني الثناء الحسن. وكذا قال السدي، ومالك بن أنس.
O'nun: (وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا) buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Güzel övgüyü kastetmektedir. es-Süddî ve Mâlik b. Enes de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: إنما قال: (عَلِيًّا)؛ لأن جميع الملل والأديان يثنون عليهم ويمدحونهم، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.
İbn Cerîr dedi ki: (عَلِيًّا) (yüce) buyurmuştur; çünkü bütün milletler ve dinler onları hayırla yâd eder ve överler; Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا (٥١)}
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا (٥١)} “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş/seçilmiş bir kul idi ve bir resul, bir peygamber idi.”
لما ذكر تعالى إبراهيم الخليل وأثنى عليه، عطف بذكر الكليم، فقال: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا) قرأ بعضهم بكسر اللام، من الإخلاص في العبادة.
Allah Teâlâ Halîl İbrâhîm'i zikredip onu övünce, Kelîm [olan Mûsâ]'nın zikrini ona atfederek şöyle buyurdu: (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا) Bazıları bu kelimeyi [ibadette ihlas sahibi anlamında] lâm harfinin kesresiyle (muhlisen) okumuşlardır.
قال الثوري ، عن عبد العزيز بن رُفَيع ، عن أبي لبابة قال: قال الحواريون: يا روح الله، أخبرنا عن المخلص لله. قال: الذي يعمل لله، لا يحب أن يحمده الناس.
es-Sevrî , Abdülazîz b. Rufey'den , o da Ebû Lübâbe'den şöyle dediğini nakletti: Havârîler: 'Ey Ruhullah! Bize Allah için muhlis olan kimseyi haber ver' dediler. O da: 'İnsanların kendisini övmesini sevmeksizin Allah için amel eden kimsedir' dedi.
وقرأ الآخرون بفتحها، بمعنى أنه كان مصطفى، كما قال تعالى: {إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} [الأعراف: ١٤٤].
Diğerleri ise [lâm harfinin] fethasıyla (muhlasen), yani onun seçilmiş (mustafâ) bir kul olduğu anlamında okumuşlardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} [A'râf: 144] “Şüphesiz ben seni insanların üzerine seçtim.”
(وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا)، جُمِع له بين الوصفين، فإنه كان من المرسلين الكبار أولي العزم الخمسة، وهم: نوح وإبراهيم، وموسى، وعيسى، ومحمد، صلوات الله وسلامه عليهم وعلى سائر الأنبياء أجمعين.
(وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا) Onun için iki vasıf bir arada zikredilmiştir; zira o, büyük elçilerden, beş 'ulü'l-azm' [peygamberden] biriydi. Onlar: Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed'dir; Allah'ın salât ve selâmı onların ve diğer bütün peygamberlerin üzerine olsun.
{وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣)}.
{وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣)} “Biz ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan/özel konuşan bir sırdaş olarak [kendimize] yaklaştırdık. Rahmetimizden ona, bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık.”
وقوله: (وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ) أي: الجبل (الأيْمَنِ) أي: من جانبه الأيمن من موسى حين ذهب يبتغي من تلك النار جذوة، رآها تلوح فقصدها، فوجدها في جانب الطور الأيمن منه، عند شاطئ الوادي. فكلمه الله تعالى، ناداه وقربه وناجاه. قال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا يحيى -هو القطان-حدثنا سفيان، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) قال: أدني حتى سمع صريف القلم.
Allah Teâlâ'nın: (وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ) “Biz ona Tûr'un... tarafından seslendik” -yani dağın-; (الأيْمَنِ) “sağ” -yani Mûsâ o ateşten bir kor parçası getirmek üzere gittiğinde, onun sağ tarafından [seslendik]- buyruğu [hakkındadır]. [Mûsâ] parıldayan bir ateş görmüş ve ona yönelmişti; onu vadinin sahilinde/kıyısında, Tûr'un sağ tarafında buldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onunla konuştu; ona seslendi, onu [kendisine] yaklaştırdı ve onunla fısıldaştı (özel olarak konuştu). İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Yahyâ -ki o el-Kattân'dır- rivayet etti, bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] rivayet etti: (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) “ve onu fısıldaşan/özel konuşan bir sırdaş olarak [kendimize] yaklaştırdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kalemin cızırtısını işitecek kadar [kendisine] yaklaştırıldı.
وهكذا قال مجاهد، وأبو العالية، وغيرهم. يعنون صريف القلم بكتابة التوراة.
Mücâhid, Ebü'l-Âliye ve başkaları da böyle demiştir. Tevrat'ın yazılışındaki kalemin cızırtısını kastetmektedirler.
وقال السدي: (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) قال: أدخل في السماء فكلم، وعن مجاهد نحوه.
es-Süddî, (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) buyruğu hakkında: 'Semaya girdirildi ve onunla konuşuldu' demiştir; Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) قال: نجا بصدقه
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den: (وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا) buyruğu hakkında: "Doğruluğu sayesinde kurtuldu" dediğini nakletti .
قال ابن أبي حاتم: حدثنا عبد الجبار بن عاصم، حدثنا محمد بن سلمة الحراني، عن أبي الوصل، عن شهر بن حَوْشَب، عن عمرو بن معد يكرب قال: لما قرب الله موسى نجيًا بطور سيناء، قال: يا موسى، إذا خلقت لك قلبًا شاكرًا، ولسانًا ذاكرًا، وزوجة تعين على الخير، فلم أخزن عنك من الخير شيئًا، ومن أخزن عنه هذا فلم أفتح له من الخير شيئًا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Abdülcebbâr b. Âsım anlattı, bize Muhammed b. Seleme el-Harrânî, Ebü'l-Vasl'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Amr b. Ma'dîkerib'den anlattı; şöyle dedi: Allah, Sînâ Tûru'nda Mûsâ'yı sırdaş olarak [kendisine] yaklaştırdığında şöyle buyurdu: "Ey Mûsâ! Sana şükreden bir kalp, zikreden bir dil ve hayırda yardımcı olan bir zevce yarattığım zaman, senden hayırdan hiçbir şeyi esirgememiş olurum. Kendisinden bunu esirgediğim kimseye ise hayırdan hiçbir şey açmamışımdır."
وقوله: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا) أي: وأجبنا سؤاله وشفاعته في أخيه، فجعلناه نبيًّا، كما قال في الآية الأخرى: {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ} [القصص: ٣٤]، وقال : {قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} [طه: ٣٦]، وقال: {فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ * وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ)} [الشعراء: ١٣، ١٤]؛ ولهذا قال بعض السلف: ما شفع أحد في أحد شفاعة في الدنيا أعظم من شفاعة موسى في هارون أن يكون نبيًّا، قال الله تعالى: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا).
O'nun: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا) buyruğu; yani kardeşi hakkındaki duasını ve şefaatini kabul ettik de onu bir peygamber kıldık; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ} [Kasas: 34] “Kardeşim Hârûn'un dili benden daha açıktır/düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder; zira beni yalanlamalarından korkuyorum.”, ve şöyle buyurmuştur : {قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} [Tâhâ: 36] “İstediğin sana verildi, ey Mûsâ!”, ve şöyle buyurmuştur: {فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ * وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ)} [Şuarâ: 13, 14] “...Bu yüzden Hârûn'a da elçilik ver. Bir de onların benim aleyhime bir suç [iddiaları] var; beni öldürmelerinden korkuyorum.” Bundan dolayı seleften bazıları şöyle demiştir: "Dünyada hiç kimse bir başkası hakkında, Mûsâ'nın peygamber olması için Hârûn hakkındaki şefaatinden daha büyük bir şefaatte bulunmamıştır." Nitekim Allah Teâlâ: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا) buyurmuştur.
قال ابن جرير: حدثنا يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن داود، عن عكرمة قال: قال ابن عباس: قوله: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا)، قال: كان هارون أكبر من موسى، ولكن أراد: وهب له نبوته.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o İkrime'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs: (وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا) buyruğu hakkında: "Hârûn, Mûsâ'dan daha büyüktü; fakat [burada] kastedilen, ona onun peygamberliğini bağışlamış olmasıdır" dedi.
وقد ذكره ابن أبي حاتم معلقًا، عن يعقوب وهو ابن إبراهيم الدورقي، به.
İbn Ebî Hâtim de bunu muallak olarak Ya'kûb'dan -ki o İbn İbrâhîm ed-Devrakî'dir- aynı isnadla zikretmiştir.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا (٥٤) وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)}.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا (٥٤) وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)} “Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o, sözünde duran biriydi; bir elçi ve bir peygamberdi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi; Rabbi katında da rızaya ermişti.”
هذا ثناء من الله تعالى على إسماعيل بن إبراهيم الخليل، ﵉، وهو والد عرب الحجاز كلهم بأنه (كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ)
Bu , Allah Teâlâ'dan Halîl İbrâhîm'in oğlu İsmâil'e -aleyhisselâm- bir övgüdür. O, bütün Hicaz Araplarının babasıdır. [Allah onu] (كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ) [sözünde duran biriydi] diye övmüştür.
قال ابن جريج: لم يَعدْ ربه عدة إلا أنجزها، يعني: ما التزم قط عبادة بنذر إلا قام بها، ووفاها حقها.
İbn Cüreyc dedi ki : "Rabbine verdiği her sözü mutlaka yerine getirirdi." Yani, adakla hiçbir ibadeti üstlenmedi ki onu yerine getirip hakkını vermiş olmasın.
وقال ابن جرير: حدثني يونس، أنبأنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، أن سهل بن عقيل حدثه، أن إسماعيل النبي، ﵇، وعد رجلا مكانًا أن يأتيه، فجاء ونسي الرجل، فظل به إسماعيل وبات حتى جاء الرجل من الغد، فقال: ما برحت من هاهنا؟ قال: لا. قال: إني نسيت. قال: لم أكن لأبرح حتى تأتيني. فلذلك (كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ).
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Amr b. el-Hâris haber verdi; ona da Sehl b. Ukayl anlatmış ki: İsmâil Peygamber -aleyhisselâm- bir adama bir yerde buluşmak üzere söz verdi ve oraya geldi. Ancak adam [sözünü] unuttu. İsmâil gün boyu orada bekledi ve geceyi de orada geçirdi; nihayet adam ertesi gün geldi ve: "Buradan hiç ayrılmadın mı?" dedi. [İsmâil]: "Hayır [ayrılmadım]" dedi. Adam: "Ben unuttum" deyince, [İsmâil]: "Sen bana gelinceye kadar buradan ayrılacak değildim" dedi. İşte bu sebeple { كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ } “O, sözüne sadık idi”.
وقال سفيان الثوري: بلغني أنه أقام في ذلك المكان ينتظره حولا حتى جاءه.
Süfyân es-Sevrî dedi ki: Bana ulaştığına göre o, adam gelinceye kadar bir yıl boyunca o mekânda onu bekleyip durmuştur.
وقال ابن شَوْذَب: بلغني أنه اتخذ ذلك الموضع سكنًا.
İbn Şevzeb dedi ki: Bana ulaştığına göre o, o yeri bir mesken edinmiştir.
وقد روى أبو داود في سننه، وأبو بكر محمد بن جعفر الخرائطي في كتابه "مكارم الأخلاق" من طريق إبراهيم بن طَهْمَان، عن عبد الله بن مَيْسَرة، عن عبد الكريم -يعني: ابن عبد الله بن شَقيق-عن أبيه، عن عبد الله بن أبي الحمساء قال: بايعت رسول الله ﷺ قبل أن يبعث فبقيت له عليّ بقية، فوعدته أن آتيه بها في مكانه ذلك، قال: فنسيت يومي والغد، فأتيته في اليوم الثالث وهو في مكانه ذلك، فقال لي: "يا فتى، لقد شققت علي، أنا هاهنا منذ ثلاث أنتظرك" لفظ الخرائطي ، وساق آثارًا حسنة في ذلك.
Ebû Dâvûd Sünen'inde ve Ebû Bekr Muhammed b. Ca'fer el-Harâitî "Mekârimü'l-Ahlâk" adlı kitabında İbrâhîm b. Tahmân tarikiyle, Abdullah b. Meysere'den, o Abdülkerîm'den -yani İbn Abdillâh b. Şakīk-, o babasından, o da Abdullah b. Ebi'l-Hamsâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- peygamber olarak gönderilmeden önce bir şey sattım, bende ona ait bir bakiye kaldı. Ona bunu o mekânda kendisine getireceğime dair söz verdim. Dedi ki: O günümü ve ertesi günü unuttum. Üçüncü gün oraya geldiğimde o aynı yerindeydi. Bana şöyle dedi: "Ey delikanlı! Bana zahmet verdin, ben üç gündür burada seni bekliyorum." Bu lafız el-Harâitî'ye aittir ve o bu hususta güzel rivayetler nakletmiştir.
ورواه ابن مَنْده أبو عبد الله في كتاب "معرفة الصحابة"، بإسناده عن إبراهيم بن طَهْمَان، عن بُدَيْل بن ميسرة، عن عبد الكريم، به .
Bunu Ebû Abdillâh İbn Mende de "Ma'rifetü's-Sahâbe" adlı kitabında, isnadıyla İbrâhîm b. Tahmân'dan, o Büdeyl b. Meysere'den, o da Abdülkerîm'den aynı isnadla rivayet etmiştir.
وقال بعضهم: إنما قيل له: (صَادِقَ الْوَعْدِ)؛ لأنه قال لأبيه: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} [الصافات: ١٠٢]، فصدق في ذلك.
Bazıları şöyle demiştir: Ona ancak babasına: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} [Sâffât: 102] “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.” dediği ve bu sözünde durduğu için (صَادِقَ الْوَعْدِ) [sözüne sadık] denilmiştir.
فصدق الوعد من الصفات الحميدة، كما أن خُلْفَه من الصفات الذميمة، قال الله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ} [الصف: ٢، ٣] وقال رسول الله ﷺ: "آية المنافق ثلاث: إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا اؤتمن خان"
Sözünde durmak övülen vasıflardan olduğu gibi, sözden dönmek de yerilen vasıflardandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ} [Saff: 2, 3] “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyi niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur.” Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- de şöyle buyurmuştur: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder."
ولما كانت هذه صفات المنافقين، كان التلبس بضدها من صفات المؤمنين، ولهذا أثنى الله على عبده ورسوله إسماعيل بصدق الوعد، وكذلك كان رسول الله ﷺ صادق الوعد أيضًا، لا يعد أحدًا شيئًا إلا وفّى له به، وقد أثنى على أبي العاص بن الربيع زوج ابنته زينب، فقال: "حدثني فصدقني، ووعدني فوفى لي" . ولما توفي النبي ﷺ قال الخليفة أبو بكر الصديق: من كان له عند رسول الله ﷺ عدَةٌ أو دَيْن فليأتني أنجز له، فجاءه جابر بن عبد الله، فقال: إن رسول الله ﷺ كان قال: "لو جاء مال البحرين أعطيتك هكذا وهكذا وهكذا"، يعني: ملء كفيه، فلما جاء مال البحرين أمر الصديق جابرًا، فغرف بيديه من المال، ثم أمره بِعَدّه، فإذا هو خمسمائة درهم، فأعطاه مثليها معها
Bunlar münafıkların sıfatları olunca, bunların zıddıyla vasıflanmak da müminlerin sıfatlarından olmuştur. Bu yüzden Allah, kulu ve elçisi İsmâil'i sözünde durmasıyla övmüştür. Nitekim Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- de sözünde son derece duran biriydi; hiç kimseye bir şey vaad etmezdi ki onu mutlaka yerine getirmiş olmasın. Kızı Zeyneb'in eşi Ebü'l-Âs b. er-Rebî'i de överek şöyle buyurmuştur: "Bana konuştu, doğru söyledi; bana söz verdi, sözünü tuttu." . Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- vefat ettiğinde Halife Ebû Bekr es-Sıddîk: "Kimin Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- katında bir vaadi veya alacağı varsa bana gelsin, onu yerine getireyim" dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh ona gelip şöyle dedi: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-: "Eğer Bahreyn malı gelirse sana şöyle, şöyle ve şöyle veririm" buyurmuştu; yani iki avuç dolusunu kastediyordu. Bahreyn malı geldiğinde es-Sıddîk Câbir'e emretti, o da maldan iki eliyle avuçladı, sonra ona onu saymasını emretti; bir baktı ki beş yüz dirhemdir. Bunun üzerine onunla birlikte iki mislini daha ona verdi .
وقوله: (وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا) في هذا دلالة على شرف إسماعيل على أخيه إسحاق؛ لأنه إنما
O'nun: {وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا} “O, bir resul ve bir nebi idi.” buyruğu: Bunda, İsmâil'in kardeşi İshâk'a olan üstünlüğüne bir delil vardır; çünkü o yalnızca
وصف بالنبوة فقط، وإسماعيل وصف بالنبوة والرسالة. وقد ثبت في صحيح مسلم أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله اصطفى من ولد إبراهيم إسماعيل … " وذكر تمام الحديث، فدل على صحة ما قلناه.
peygamberlikle nitelenmiştir , İsmâil ise hem peygamberlik hem de elçilikle nitelenmiştir . Nitekim Sahîh-i Müslim'de sabit olduğuna göre Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, İbrâhîm'in çocukları arasından İsmâil'i seçti..." ve hadisin tamamını zikretti. Bu da söylediğimizin doğruluğunu göstermektedir.
وقوله: (وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا): هذا أيضًا من الثناء الجميل، والصفة الحميدة، والخلة السديدة ، حيث كان مثابرًا على طاعة ربه آمرًا بها لأهله ، كما قال تعالى لرسوله: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى} [طه: ١٣٢]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ} الآية [التحريم: ٦] أي: مروهم بالمعروف، وانهوهم عن المنكر، ولا تدعوهم هملا فتأكلهم النار يوم القيامة، وقد جاء في الحديث، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "رحم الله رجلا قام من الليل فصلى، وأيقظ امرأته، فإن أبت نَضَح في وجهها الماء، رحم الله امرأة قامت من الليل فصلت، وأيقظت زوجها، فإن أبى نضحت في وجهه الماء" أخرجه أبو داود، وابن ماجه .
O'nun: (وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا) buyruğu: Bu da güzel bir övgü, methedilen bir sıfat ve dosdoğru bir haslettir . Zira o, ailesine de bunu emrederek Rabbinin taatine devamlı sarılıyordu ; nitekim Allah Teâlâ Resûlü'ne şöyle buyurmuştur: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى} [Tâhâ: 132] “Ailene namazı emret ve onda sabırlı/devamlı ol. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet ise takvanındır.”, ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ} [Tahrîm: 6] “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan, başında acımasız ve güçlü meleklerin bulunduğu bir ateşten koruyun...” Yani: Onlara iyiliği emredin, onları kötülükten nehyedin; onları başıboş bırakmayın ki kıyamet günü ateş onları yemesin. Nitekim hadiste Ebû Hüreyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: "Gece kalkıp namaz kılan ve hanımını da uyandıran, eğer direnirse yüzüne su serpen erkeğe Allah rahmet etsin! Gece kalkıp namaz kılan ve kocasını da uyandıran, direnirse yüzüne su serpen kadına da Allah rahmet etsin!" Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce rivayet etmiştir .
وعن أبي سعيد، وأبي هريرة، ﵄، عن النبي ﷺ قال: "إذا استيقظ الرجل من الليل وأيقظ امرأته، فصليا ركعتين، كتبا من الذاكرين الله كثيرًا والذاكرات". رواه أبو داود، والنسائي، وابن ماجه، واللفظ له .
Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: "Bir adam geceleyin uyanıp hanımını da uyandırır ve iki rekât namaz kılarlarsa, Allah'ı çok zikreden erkekler ve kadınlar arasına yazılırlar." Bunu Ebû Dâvûd, Nesâî ve lafız ona ait olmak üzere İbn Mâce rivayet etmiştir .
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧)}.
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧)} “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru/özü sözü bir bir peygamberdi. Biz onu yüce bir makama yükselttik.”
وهذا ذكر إدريس، ﵇، بالثناء عليه، بأنه كان صديقًا نبيًّا، وأن الله رفعه مكانًا عليًّا. وقد تقدم في الصحيح: أن رسول الله ﷺ مر به في ليلة الإسراء وهو في السماء الرابعة.
Bu , İdrîs'in -aleyhisselâm-, onun sıddîk bir nebi olduğu ve Allah'ın onu yüce bir mekâna yükselttiği zikredilerek övülmesidir. Sahîh'te Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- İsrâ gecesinde dördüncü semada iken ona uğradığı daha önce geçmişti.
وقد روى ابن جرير هاهنا أثرًا غريبًا عجيبًا، فقال: حدثني يونس بن عبد الأعلى، أنبأنا ابن وهب، أخبرني جرير بن حازم، عن سليمان الأعمش، عن شَمِر بن عطية، عن هلال بن يساف قال: سأل ابن عباس كعبًا، وأنا حاضر، فقال له: ما قول الله ﷿-لإدريس: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) فقال كعب: أما إدريس فإن الله أوحى إليه أني أرفع لك كل يوم مثل عمل جميع بني آدم، فأحب أن يزداد عملا فأتاه خليل له من الملائكة فقال: إن الله أوحى إليّ كذا وكذا، فكلم لي ملك الموت، فَلْيؤخرني حتى أزداد عملا فحمله بين جناحيه، حتى صعد به إلى السماء، فلما كان في السماء الرابعة تلقاهم مَلَك الموت منحدرًا، فكلم ملك الموت في الذي كلمه فيه إدريس، فقال: وأين إدريس؟ فقال: هو ذا على ظهري. قال ملك الموت: فالعجب! بعثت وقيل لي: اقبض روح إدريس
İbn Cerîr burada garip ve şaşırtıcı bir rivayet naklederek şöyle demiştir: Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Cerîr b. Hâzim, Süleyman el-A‘meş'ten, o Şemir b. Atıyye'den, o da Hilâl b. Yesâf'tan aktardı; o şöyle demiştir: Ben de hazır bulunurken İbn Abbâs, Kâ‘b'a sordu ve ona: "Allah Azze ve Celle'nin İdrîs hakkındaki: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Biz onu yüce bir makama yükselttik.” buyruğunun manası nedir?" dedi. Kâ‘b şöyle dedi: "İdrîs'e gelince; Allah ona: «Ben her gün senin için bütün Âdemoğullarının ameli kadar [sevap] yükseltirim» diye vahyetti. O da amelini artırmayı arzuladı. Bunun üzerine meleklerden bir dostu ona geldi. [İdrîs] ona: «Şüphesiz Allah bana şöyle şöyle vahyetti. Benim için ölüm meleğiyle konuş da amelimi artırabilmem için beni ertelesin (ecelimi geciktirsin)» dedi. [Melek] onu iki kanadı arasına alıp onunla semaya yükseldi. Dördüncü semaya vardığında, ölüm meleği aşağı doğru inerken onlarla karşılaştı. [Melek], İdrîs'in kendisiyle konuştuğu mesele hakkında ölüm meleğiyle konuştu. Ölüm meleği: «Peki, İdrîs nerede?» dedi. O da: «İşte sırtımda» dedi. Ölüm meleği: «Ne hayret verici bir durum! Ben [vazifeli olarak] gönderildim ve bana: İdrîs'in ruhunu kabzet denildi
في السماء الرابعة. فجعلت أقول: كيف أقبض روحه في السماء الرابعة، وهو في الأرض؟ فقبض روحه هناك، فذلك قول الله: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) .
dördüncü semada kabzet denilerek gönderildim. Ben de kendi kendime: O yeryüzündeyken ruhunu dördüncü semada nasıl kabzederim? deyip duruyordum' dedi. Ve orada onun ruhunu kabzetti. İşte Allah'ın: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) buyruğu budur.
هذا من أخبار كعب الأحبار الإسرائيليات، وفي بعضه نكارة، والله أعلم.
Bu, Kâ'bü'l-Ahbâr'ın İsrâiliyyât haberlerindendir ve bir kısmında münkerlik vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقد رواه ابن أبي حاتم من وجه آخر، عن ابن عباس: أنه سأل كعبًا، فذكر نحو ما تقدم، غير أنه قال لذلك الملك: هل لك أن تسأله -يعني: ملك الموت-كم بقي من أجلي لكي أزداد من العمل وذكر باقيه ، وفيه: أنه لما سأله عما بقي من أجله، قال : لا أدري حتى أنظر، ثم نظر، قال: إنك تسألني عن رجل ما بقي من عمره إلا طرفة عين، فنظر الملك تحت جناحه إلى إدريس، فإذا هو قد قبض، ﵇، وهو لا يشعر به.
İbn Ebî Hâtim bunu başka bir yoldan İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: O, Kâ'b'a sormuş, o da yukarıda geçene benzer şekilde zikretmiş, ancak o meleğe şöyle dediğini aktarmıştır: "Ona -yani ölüm meleğine- amelimi artırabilmem için ecelimden ne kadar kaldığını sorar mısın?" Rivayetin devamını zikretti . Orada şu da vardır: Melek ona ecelinden ne kadar kaldığını sorduğunda, melek : "Bakıncaya kadar bilemem" dedi, sonra baktı ve şöyle dedi: "Sen bana öyle bir adamı soruyorsun ki ömründen bir göz açıp kapama anı bile kalmamıştır." Bunun üzerine melek kanadının altındaki İdrîs'e baktı; bir de gördü ki melek farkına varmadan o -aleyhisselâm- vefat etmiştir.
ثم رواه من وجه آخر عن ابن عباس: أن إدريس كان خياطًا، فكان لا يغرز إبرة إلا قال: "سبحان الله"، فكان يمسي حين يمسي وليس في الأرض أحد أفضل عملا منه. وذكر بقيته كالذي قبله، أو نحوه.
Sonra onu başka bir yoldan İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: İdrîs bir terziydi; her iğne batırışında mutlaka "Sübhânallâh" derdi. Akşama girdiğinde yeryüzünde ameli ondan daha faziletli hiç kimse bulunmazdı. Rivayetin devamını bir önceki gibi veya benzeri şekilde zikretti.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) قال: إدريس رفع ولم يمت، كما رفع عيسى.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den O'nun: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) buyruğu hakkında: "Îsâ yükseltildiği gibi İdrîs de ölmeden yükseltildi" dediğini nakletti.
وقال سفيان، عن منصور، عن مجاهد: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) قال: [رفع إلى] السماء الرابعة.
Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) buyruğu hakkında: "Dördüncü semaya [yükseltildi] " dediğini nakletti.
وقال العوفي عن ابن عباس: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) قال: رفع إلى السماء السادسة فمات بها. وهكذا قال الضحاك بن مُزَاحم.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) buyruğu hakkında: "Altıncı semaya yükseltildi ve orada öldü" dediğini nakletti. Dahhâk b. Müzâhim de böyle demiştir.
وقال الحسن، وغيره، في قوله: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) قال: الجنة.
Hasan ve başkaları O'nun: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا) buyruğu hakkında: "Cennet" demişlerdir.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨)}
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨)} “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden; Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhîm ve İsrâil'in (Ya'kûb'un) soyundan, doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.”
يقول تعالى هؤلاء النبيون -وليس المراد [هؤلاء] المذكورين في هذه السورة فقط، بل جنس الأنبياء ﵈، استطرد من ذكر الأشخاص إلى الجنس - (الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ) الآية.
Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İşte bu peygamberler -ki sadece bu sûrede zikredilen [bu kimseler] kastedilmemiştir, bilakis bütünüyle peygamberler zümresidir (aleyhimüsselâm); şahısların zikrinden cinsin zikrine intikal edilmiştir- {الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ} “Âdem'in soyundan... peygamberlerden kendilerine Allâh'ın nimet verdiği kimseler” [diyerek] âyetin sonuna kadar [devam eder].
قال السدي وابن جرير، ﵀: [فالذي عنى به من ذرية آدم: إدريس، والذي عنى به من ذرية من حملنا مع نوح: إبراهيم] والذي عنى به من ذرية إبراهيم: إسحاق ويعقوب وإسماعيل، والذي عنى به من ذرية إسرائيل: موسى، وهارون، وزكريا ويحيى وعيسى ابن مريم.
es-Süddî ve İbn Cerîr -rahimehumallâh- dediler ki: [Âdem'in soyundan kastettiği kişi: İdrîs'tir. Nûh ile beraber taşıdıklarımızın soyundan kastettiği kişi: İbrâhîm'dir] . İbrâhîm'in soyundan kastettiği kişiler: İshâk, Ya'kûb ve İsmâil'dir. İsrâil'in soyundan kastettiği kişiler ise: Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem oğlu Îsâ'dır.
قال ابن جرير: ولذلك فرّق أنسابهم، وإن كان يجمع جميعهم آدم؛ لأن فيهم من ليس من ولد من كان مع نوح في السفينة، وهو إدريس، فإنه جد نوح.
İbn Cerîr dedi ki: İşte bundan dolayı , hepsi Âdem'de birleşse bile neseplerini ayrı ayrı zikretmiştir; çünkü içlerinde Nûh ile beraber gemide bulunan kimsenin soyundan olmayan biri vardır ki o da İdrîs'tir; zira o Nûh'un dedesidir.
قلت: هذا هو الأظهر أن إدريس في عمود نسب نوح، ﵉. وقد قيل: إنه من أنبياء بني إسرائيل، أخذًا من حديث الإسراء، حيث قال في سلامه على النبي ﷺ: "مرحبا بالنبي الصالح، والأخ الصالح"، ولم يقل: "والولد الصالح"، كما قال آدم وإبراهيم ، ﵉.
Derim ki: En açık olanı, İdrîs'in Nûh'un -aleyhisselâm- soy kütüğünde yer almasıdır. İsrâ hadisinde Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- selâm verirken: "Salih peygambere ve salih kardeşe merhaba!" deyip Âdem ve İbrâhîm'in -aleyhimesselâm- dediği gibi "ve salih evlada" dememesinden hareketle onun İsrâiloğulları peygamberlerinden olduğu da söylenmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس، أنبأنا ابن وهب، أخبرني ابن لَهِيعة، عن يزيد بن أبي حبيب، عن عبد الله بن محمد أن إدريس أقدم من نوح بعثه الله إلى قومه، فأمرهم أن يقولوا: "لا إله إلا الله"، ويعملوا ما شاءوا فأبوا، فأهلكهم الله ﷿.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Abdullah b. Muhammed'den anlattı ki: İdrîs, Nûh'tan daha öncedir; Allah onu kavmine göndermiş, o da onlara: "Lâ ilâhe illallâh" demelerini ve dilediklerini yapmalarını emretmiş, onlar ise yüz çevirmişler; bunun üzerine Allah Azze ve Celle onları helâk etmiştir.
[ومما يؤيد أن المراد بهذه الآية جنسُ الأنبياء، أنها كقوله تعالى في سورة الأنعام: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ] إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ * وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} إلى أن قال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} [الأنعام ٨٣ - ٩٠] وقال تعالى: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} [غافر: ٧٨]. وفي صحيح البخاري، عن مجاهد: أنه سأل ابن عباس: أفي "ص" سجدة؟ قال نعم، ثم تلا هذه الآية: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ}، فنبيكم ممن أُمِر أن يقتدي بهم، قال: وهو منهم، يعني داود .
[Bu ayetten kastın genel olarak peygamberler cinsi olduğunu teyit eden hususlardan biri de, onun En'âm suresindeki şu ayet gibi olmasıdır: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ] إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ * وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “İşte bunlar kavmine karşı İbrâhîm'e verdiğimiz delillerimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. Biz ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce de Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleymân'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u doğru yola iletmiştik. İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da; hepsi de salihlerdendi. İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da; hepsini âlemlere üstün kıldık. Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de... Onları seçtik ve onları dosdoğru yola ilettik.” Ta ki şöyle buyuruncaya kadar: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} [En'âm: 83-90] “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy. De ki: 'Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; o ancak âlemler için bir öğüttür.'” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} [Mü'min: 78] “Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık.” Sahîh-i Buhârî'de Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs'a: "Sâd suresinde secde var mıdır?" diye sormuş, o da : "Evet" demiş, sonra şu ayeti okumuştur: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy.” Peygamberiniz de onlara uyması emredilenlerdendir; [İbn Abbâs] dedi ki: O da onlardandır, yani Dâvûd'u kastediyor .
وقال الله تعالى في هذه الآية الكريمة: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} أي: إذا سمعوا كلام الله المتضمن حُجَجه ودلائله وبراهينه، سجدوا لربهم خضوعًا واستكانة، وحمدًا وشكرًا على ما هم فيه من النعم العظيمة.
Allah Teâlâ bu yüce ayette şöyle buyurmuştur: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.” Yani: Allah'ın delillerini, hüccetlerini ve bürhanlarını içeren kelamını işittikleri vakit, boyun eğerek, tezellül ederek ve içinde bulundukları büyük nimetlere hamd ve şükür olarak Rablerine secde ederlerdi.
"والبُكِيّ": جمع باك، فلهذا أجمع العلماء على شرعية السجود هاهنا، اقتداء بهم، واتباعًا لمنوالهم
"el-Bükiyy" (البُكِيّ), bâkî (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Bundan dolayı âlimler, onlara uymak ve onların izinden gitmek amacıyla burada secde etmenin meşruiyeti üzerinde icma etmişlerdir.
قال سفيان الثوري، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن أبي مَعْمَر قال: قرأ عمر بن الخطاب، رضي
Süfyân es-Sevrî, el-A‘meş’ten, o İbrâhîm’den, o da Ebû Ma‘mer’den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu
الله عنه، سورة مريم، فسجد وقال: هذا السجود، فأين البكى؟ يريد البكاء.
anh- Meryem suresini okudu, secde etti ve: "Secde bu, peki ağlama nerede?" dedi; ağlamayı kastetmektedir.
رواه ابن أبي حاتم وابن جرير، وسَقَط من روايته ذكر "أبي معمر" فيما رأيت ، والله أعلم.
Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmişlerdir; gördüğüm kadarıyla onun rivayetinden "Ebû Ma'mer" zikri düşmüştür ; en doğrusunu Allah bilir.
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠)}.
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠)} “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar yakında [cehennemdeki] Gayy vadisini boylayacaklar / büyük bir hüsranla karşılaşacaklar. Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır.”
لما ذكر تعالى حزْبَ السعداء، وهم الأنبياء، ﵈، ومن اتبعهم، من القائمين بحدود الله وأوامره، المؤدين فرائض الله، التاركين لزواجره -ذكر أنه (خَلَفَ مِنْ بَعْدِهم خَلْفٌ) أي: قرون أخر، (أَضَاعُوا الصَّلاةَ) -وإذا أضاعوها فهم لما سواها من الواجبات أضيع؛ لأنها عماد الدين وقوامه، وخير أعمال العباد-وأقبلوا على شهوات الدنيا وملاذها، ورضوا بالحياة الدنيا واطمأنوا بها، فهؤلاء سيلقون غيا، أي: خَسَارًا يوم القيامة.
Allah Teâlâ bahtiyarlar zümresini -ki onlar peygamberler -aleyhimüsselâm- ve onlara tâbi olan, Allah'ın sınırlarını ve emirlerini ayakta tutan, Allah'ın farzlarını eda edip yasaklarından kaçınan kimselerdir- zikredince, (خَلَفَ مِنْ بَعْدِهم خَلْفٌ) yani onların ardından başka nesillerin geldiğini, (أَضَاعُوا الصَّلاةَ) [namazı zayi ettiklerini] -namazı zayi edince onun dışındaki vacipleri daha da çok zayi ederler; çünkü namaz dinin direği, esası ve kulların amellerinin en hayırlısıdır- ve dünyanın şehvetlerine, lezzetlerine yöneldiklerini, dünya hayatına razı olup onunla tatmin bulduklarını zikretti; işte bunlar kıyamet günü 'gayy' ile yani hüsranla karşılaşacaklardır.
وقد اختلفوا في المراد بإضاعة الصلاة هاهنا، فقال قائلون: المراد بإضاعتها تَرْكُها بالكلية، قاله محمد بن كعب القُرَظي، وابن زيد بن أسلم، والسدي، واختاره ابن جرير. ولهذا ذهب من ذهب من السلف والخلف والأئمة كما هو المشهور عن الإمام أحمد، وقول عن الشافعي إلى تكفير تارك الصلاة، للحديث : " بين العبد وبين الشرك تَركُ الصلاة" ، والحديث الآخر: "العهد الذي بيننا وبينهم الصلاة، فمن تركها فقد كفر" . وليس هذا محل بسط هذه المسألة.
Burada namazı zayi etmekten ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: Ondan maksat namazı tamamen terk etmektir, demiştir. Bunu Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, İbn Zeyd b. Eslem ve es-Süddî söylemiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu sebepledir ki selef, halef ve imamlardan bir grup -İmam Ahmed'den meşhur olduğu ve Şâfiî'den bir görüş olarak nakledildiği üzere- şu hadisten ötürü namazı terk edenin kâfir olduğu görüşüne gitmişlerdir: "Kul ile şirk arasında namazı terk etmek vardır" ve diğer hadis: "Bizimle onlar arasındaki ahit namazdır; kim onu terk ederse kâfir olur" . Burası bu meselenin ayrıntılı inceleneceği yer değildir.
وقال الأوزاعي، عن موسى بن سليمان، عن القاسم بن مُخَيمرة في قوله: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ)، قال: إنما أضاعوا المواقيت، ولو كان تركًا كان كفرًا.
el-Evzâî, Mûsâ b. Süleymân'dan, o el-Kâsım b. Muhaymire'den O'nun: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ) buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: "Onlar ancak vakitlerini zayi ettiler; eğer terk olsaydı küfür olurdu."
وقال وكيع، عن المسعودي، عن القاسم بن عبد الرحمن، والحسن بن سعد، عن ابن مسعود أنه قيل له: إن الله يكثر ذكر الصلاة في القرآن: {الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ} و {عَلَى صَلاتِهِمْ دَائِمُونَ} و {عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ}؟ قال ابن مسعود: على مواقيتها. قالوا: ما كنا نرى ذلك إلا على الترك؟ قال: ذاك الكفر.
Vekî', el-Mes'ûdî'den, o el-Kâsım b. Abdirrahmân ile el-Hasan b. Sa'd'dan, onlar da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre ona şöyle denilmiştir: "Şüphesiz Allah Kur'an'da namazı çokça zikretmektedir: {الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ} “Onlar ki namazlarından gafildirler”, {عَلَى صَلاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar namazlarına devamlıdırlar” ve {عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} “Onlar namazlarını korurlar” [bu ne demektir]?" İbn Mes'ûd: "Vakitleri hususunda [korurlar/gafildirler]" dedi. Onlar: "Biz bunu sadece [namazı] terk etmek olarak görüyorduk?" dediler. O: "O küfürdür" dedi.
[و] قال مسروق: لا يحافظ أحد على الصلوات الخمس، فيكتب من الغافلين، وفي إفراطهن الهلكة، وإفراطهن: إضاعتهن عن وقتهن.
[Ve] Mesrûk dedi ki: "Hiç kimse beş vakit namazı muhafaza edip de gafillerden yazılmaz. Onları zayi etmekte helâk vardır; onları zayi etmek ise vakitlerinden sonraya bırakmaktır."
وقال الأوزاعي، عن إبراهيم بن يزيد: أن عمر بن عبد العزيز قرأ: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا)، ثم قال: لم تكن إضاعتهم تركها، ولكن أضاعوا الوقت.
el-Evzâî, İbrâhîm b. Yezîd'den naklettiğine göre, Ömer b. Abdilazîz: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Derken, onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında cehennemdeki Gayyâ vadisini boylayacaklardır” [ayetini] okudu, sonra şöyle dedi: "Onların [namazı] zayi etmeleri onu [tamamen] terk etmeleri değildi, fakat vaktini zayi ettiler."