وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ) قال: عند قيام الساعة، وذهاب صالحي أمة محمد ﷺ، ينزو بعضهم على بعض في الأزقة، وكذا روى ابن جُرَيج، عن مجاهد، مثله .
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ) ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: "Kıyametin kopması ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin salihlerinin gitmesi anında sokaklarda birbirlerinin üzerine atlarlar [çiftleşirler]." İbn Cüreyc de Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir .
وروى جابر الجُعْفي، عن مجاهد، وعكرمة، وعطاء بن أبي رباح: أنهم من هذه الأمة، يعنون في آخر الزمان.
Câbir el-Cu'fî, Mücâhid, İkrime ve Atâ b. Ebî Rabâh'tan; onların bu ümmetten olduklarını, yani ahir zamanda [gelecek olanları] kastettiklerini rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا الحسن الأشيب، حدثنا شريك، عن إبراهيم بن مهاجر، عن مجاهد: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ)، قال: هم في هذه الأمة ، يتراكبون تراكب الأنعام والحمر في الطرق، لا يخافون الله في السماء، ولا يستحيون الناس في الأرض.
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Hâris anlattı, bize el-Hasen el-Eşeyb anlattı, bize Şerîk, İbrâhîm b. Muhâcir'den, o da Mücâhid'den: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ) ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Onlar bu ümmettedir ; yollarda davarların ve eşeklerin çiftleştiği gibi çiftleşirler. Ne gökteki Allah'tan korkarlar ne de yerdeki insanlardan utanırlar."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان الواسطي، حدثنا أبو عبد الرحمن المقرئ، حدثنا حيوة، حدثنا بشير بن أبي عمرو الخولاني: أن الوليد بن قيس حدثه، أنه سمع أبا سعيد الخدري يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يكون خلف بعد ستين سنة، أضاعوا الصلاة واتبعوا الشهوات، فسوف يلقون غيا. ثم يكون خلف يقرءون القرآن لا يعدو تراقيهم. ويقرأ القرآن ثلاثة: مؤمن، ومنافق، وفاجر". قال بشير : قلت للوليد: ما هؤلاء الثلاثة؟ قال: المؤمن مؤمن به، والمنافق كافر به، والفاجر يأكل به.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân el-Vâsıtî anlattı, bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, bize Hayve anlattı, bize Beşîr b. Ebî Amr el-Havlânî anlattı ki; el-Velîd b. Kays ona Ebû Saîd el-Hudrî'yi şöyle derken işittiğini haber vermiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Altmış yıldan sonra öyle bir nesil gelecek ki; namazı zayi edecekler, şehvetlere uyacaklar ve gayy ile karşılaşacaklardır. Sonra öyle bir nesil gelecek ki Kur'an okuyacaklar, fakat [Kur'an] köprücük kemiklerinden aşağı geçmeyecektir. Kur'an'ı üç [zümre] okur: Mümin, münafık ve fâcir." Beşîr dedi ki : Velîd'e: "Bu üçü kimdir?" diye sordum. O: "Mümin ona inanır, münafık onu inkâr eder, fâcir ise onunla geçinir/yer" dedi.
وهكذا رواه أحمد عن أبي عبد الرحمن، المقرئ ، به
Ahmed de bunu Ebû Abdirrahmân el-Mukrî'den bu [senetle] böyle rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم أيضًا: حدثني أبي، حدثنا إبراهيم بن موسى، أنبأنا عيسى بن يونس، حدثنا عبيد الله بن عبد الرحمن بن مَوْهَب ، عن مالك، عن أبي الرجال، أن عائشة كانت ترسل بالشيء صدقة لأهل الصُّفَّة، وتقول: لا تعطوا منه بربريا ولا بربرية، فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "هم الخلف الذين قال الله تعالى: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ). هذا حديث غريب .
İbn Ebî Hâtim yine dedi ki: Bana babam anlattı, bize İbrâhîm b. Mûsâ anlattı, bize Îsâ b. Yûnus haber verdi, bize Ubeydullâh b. Abdirrahmân b. Mevheb , Mâlik'ten, o da Ebü'r-Ricâl'den rivayet etti ki; Âişe ehl-i Suffe'ye sadaka olarak bir şeyler gönderir ve: "Ondan Berberi erkek ve Berberi kadınlara vermeyin; çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Onlar, Allah Teâlâ'nın: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ) dediği haleflerdir [sonradan gelen kötü nesildir]' buyurduğunu işittim" derdi. Bu garib bir hadistir .
وقال أيضًا: حدثني أبي، حدثنا عبد الرحمن بن الضحاك، حدثنا الوليد، حدثنا حَريز، عن شيخ من أهل المدينة؛ أنه سمع محمد بن كعب القُرَظِي يقول في قوله: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) الآية، قال: هم أهل الغرب، يملكون وهم شر من ملك.
[İbn Ebî Hâtim] yine dedi ki: Bana babam anlattı, bize Abdurrahmân b. ed-Dahhâk anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize Harîz, Medineli bir şeyhten rivayet etti; o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından öyle kötü bir nesil geldi ki...” ayeti hakkında şöyle derken işitmiştir: "Onlar Batı halkıdır; hükümran olurlar ve onlar hüküm sürenlerin en şerlileridir."
وقال كعب الأحبار: والله إني لأجد صفة المنافقين في كتاب الله ﷿: شرابين للقهوات تراكين للصلوات، لعابين بالكعبات، رقادين عن العتمات، مفرطين في الغدوات، تراكين للجمعات قال: ثم تلا هذه الآية: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا).
Ka'b el-Ahbâr dedi ki: "Vallahi ben münafıkların vasfını Allah Azze ve Celle'nin kitabında [şöyle] bulmaktayım: Kahveleri çokça içenler, namazları çokça terk edenler , zarlarla/oyunlarla çokça oynayanlar, yatsı namazlarında çokça uyuyanlar, sabah namazlarında aşırıya kaçıp [vaktini] geçirenler, cuma namazlarını çokça terk edenler ." Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا).
وقال الحسن البصري: عطلوا المساجد، ولزموا الضيعات.
Hasan-ı Basrî dedi ki: "Mescitleri atıl bıraktılar ve çiftliklere/mülklere kapandılar."
وقال أبو الأشهب العُطَارِدي: أوحى الله -تعالى-إلى داود: يا داود، حَذّر وأنذر أصحابك أكل الشهوات؛ فإن القلوب المعَلقة بشهوات الدنيا عقولها عني محجوبة، وإن أهون ما أصنع بالعبد من عبيدي إذا آثر شهوة من شهواته على أن أحرمه طاعتي.
Ebû'l-Eşheb el-Utâridî dedi ki: "Allah Teâlâ Dâvûd'a: 'Ey Dâvûd! Ashabını şehvetleri tatmaktan sakındır ve uyar; zira dünya şehvetlerine bağlı kalplerin akılları benden perdelenmiştir. Kullarım arasından bir kulum kendi şehvetlerinden birini [bana] tercih ettiği zaman ona yapacağım en hafif ceza, onu kendime itaatten mahrum bırakmamdır' diye vahyetti."
وقال الإمام أحمد: حدثنا زيد بن الحباب حدثنا أبو [السمح] التميمي، عن أبي قبيل ، أنه سمع عقبة بن عامر قال: قال رسول الله ﷺ: "إني أخاف على أمتي اثنتين: القرآن [واللبن، أما اللبن] فيتبعون الرّيف، ويتبعون الشهوات ويتركون الصلوات، وأما القرآن فيتعلمه المنافقون، فيجادلون به المؤمنين" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bize Ebû's-Semh et-Temîmî, Ebû Kabîl'den anlattı; o da Ukbe b. Âmir'i şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ümmetim üzerine iki şeyden korkarım: Kur'an [ve süt. Süte gelince] ; kırsala uyarlar, şehvetlerin peşine düşerler ve namazları terk ederler. Kur'an'a gelince; onu münafıklar öğrenir ve onunla müminlerle mücadele ederler" .
ورواه عن حسن بن موسى، عن ابن لهيعة، حدثنا أبو قبيل، عن عقبة، به مرفوعًا بنحوه تفرد به .
Bunu Hasan b. Mûsâ'dan, o İbn Lehîa'dan rivayet etti; bize Ebû Kabîl, Ukbe'den, benzeri şekilde merfû olarak nakletti. [Ahmed] bunda teferrüd etmiştir .
وقوله: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) أي: خسرانا. وقال قتادة: شرًّا.
O'nun: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) yani 'hüsranla' dediğini nakletti. Katâde ise: 'Şerle' demiştir.
وقال سفيان الثوري، وشعبة، ومحمد بن إسحاق، عن أبي إسحاق السَّبيعي، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) قال: واد في جهنم، بعيد القعر، خبيث الطعم.
Süfyân es-Sevrî, Şu'be ve Muhammed b. İshâk, Ebû İshâk es-Sebîî'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Cehennemde dibi derin, tadı pis bir vadidir."
وقال الأعمش، عن زياد، عن أبي عياض في قوله: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) قال: واد في جهنم من قيح ودم.
el-A'meş, Ziyâd'dan, o da Ebû İyâd'dan O'nun: (فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: "Cehennemde irin ve kandan bir vadidir."
وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثني عباس بن أبي طالب، حدثنا محمد بن زياد بن زيان، حدثنا شرقي بن قطامي، عن لقمان بن عامر الخزاعي قال: جئت أبا أمامة صُدَيّ بن عَجْلان الباهلي فقلت: حدثنا حديثا سمعته من رسول الله ﷺ، قال: فدعا بطعام، ثم قال: قال رسول الله ﷺ: "لو أن صخرة زنة عشر أواق قذف بها من شفير جهنم، ما بلغت قعرها خمسين خريفًا،
İmâm Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bana Abbâs b. Ebî Tâlib rivayet etti, bize Muhammed b. Ziyâd b. Zebbân rivayet etti, bize Şarkî b. Kıtâmî, Lokmân b. Âmir el-Huzâî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Ümâme Sudey b. Aclân el-Bâhilî'nin yanına vardım ve: "Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir hadis rivayet et" dedim. Lokmân dedi ki: [Ebû Ümâme] yemek istedi, sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eğer on ukıyye ağırlığında bir kaya cehennemin kenarından atılsa, elli yıl [boyunca] onun dibine ulaşamaz,
ثم تنتهي إلى غي وآثام". قال: قلت: وما غي وآثام؟ قال: "بئران في أسفل جهنم، يسيل فيهما صديد أهل النار، وهما اللتان ذكر الله في كتابه: (أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) وقوله في الفرقان: {وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} هذا حديث غريب ورفعه منكر.
sonra da gayy ve esâma varır." Dedi ki: "Gayy ve esâm nedir?" diye sordum. O: "Cehennemin en dibinde, cehennem ehlinin irinlerinin aktığı iki kuyudur; onlar Allah'ın kitabında zikrettiği şu iki şeydir: (أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا) ve Furkan'daki: {وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Zina da etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarpar” buyruğudur" dedi. Bu hadis garibdir ve merfû oluşu münkerdir.
وقوله: (إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا)، أي: إلا من رجع عن ترك الصلوات واتباع الشهوات، فإن الله يقبل توبته، ويحسن عاقبته، ويجعله من ورثة جنة النعيم؛ ولهذا قال: (فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئًا) وذلك؛ لأن التوبة تُجُبُّ ما قبلها، وفي الحديث الآخر: "التائب من الذنب كمن لا ذنب له" ؛ ولهذا لا يُنْقص هؤلاء التائبون من أعمالهم التي عملوها شيئًا، ولا قوبلوا بما عملوه قبلها فينقص لهم مما عملوه بعدها؛ لأن ذلك ذهب هَدَرًا وترك نسيا، وذهب مَجَّانا، من كرم الكريم، وحلم الحليم.
O'nun: (إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا) buyruğu, yani namazları terk etmekten ve şehvetlere uymaktan vazgeçen kimse müstesnadır; zira Allah onun tövbesini kabul eder, akıbetini güzel kılar ve onu Naîm cennetinin vârislerinden eyler; işte bu yüzden: (فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئًا) buyurmuştur. Bu böyledir; çünkü tövbe kendisinden öncekileri siler. Diğer hadiste de: "Günahtan tövbe eden, hiç günahı olmayan gibidir" buyrulmuştur . Bu sebeple bu tövbe edenlerin yaptıkları amellerinden hiçbir şey eksiltilmez ve bundan sonra işleyeceklerinden eksiltilsin diye tövbeden önce yaptıklarıyla karşılaştırılmazlar ; zira o, Kerîm olanın keremi ve Halîm olanın hilmi sayesinde heba olup gitmiş, unutulmaya terk edilmiş ve karşılıksız silinmiştir.
وهذا الاستثناء هاهنا كقوله في سورة الفرقان: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا * إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} [الفرقان: ٦٨ - ٧٠]
Buradaki istisna, Furkan Suresi'ndeki şu buyruğu gibidir: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا * إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarpar. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe edip inanan ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [Furkan: 68-70].
{جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلا سَلامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣)}.
{جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلا سَلامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣)} “Rahman'ın kullarına gıyaben vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir. Orada selâmdan başka boş bir söz işitmezler ve orada sabah akşam rızıkları da onlarındır. İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur.”
يقول تعالى: الجنات التي يدخلها التائبون من ذنوبهم، هي (جَنَّاتِ عَدْنٍ) أي: إقامة (الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ) بظهر الغيب، أي: هي من الغيب الذي يؤمنون به وما رأوه؛ وذلك لشدة إيقانهم وقوة إيمانهم.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Günahlarından tövbe edenlerin gireceği cennetler, (جَنَّاتِ عَدْنٍ) yani ikamet cennetleridir; (الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ) [Rahman'ın kullarına vadettiği] gıyaben; yani onların iman ettikleri ve görmedikleri gaybdandır. Bu da onların kesin inançlarının şiddetinden ve imanlarının kuvvetindendir.
وقوله: (إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا) تأكيد لحصول ذلك وثبوته واستقراره؛ فإن الله لا يخلف الميعاد ولا يبدله، كقوله: {كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولا} [المزمل: ١٨] أي: كائنا لا محالة.
O'nun: (إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا) buyruğu, bunun gerçekleşmesinin, sübutunun ve kesinliğinin teyididir; zira Allah vadinden dönmez ve onu değiştirmez; tıpkı: {كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولا} “O'nun vaadi kesinlikle gerçekleşecektir” [Müzzemmil: 18] buyruğu gibi; yani mutlaka vaki olacaktır.
وقوله هاهنا: (مَأْتِيًّا) أي: العباد صائرون إليه، وسيأتونه.
Buradaki: (مَأْتِيًّا) buyruğu, yani kullar ona gidecekler ve ona varacaklardır, demektir.
ومنهم من قال: (مَأْتِيًّا) بمعنى: آتيا؛ لأن كل ما أتاك فقد أتيته، كما تقول العرب: أتت عليّ خمسون سنة، وأتيت على خمسين سنة، كلاهما بمعنى [واحد]
Onlardan bazısı da şöyle demiştir: “(مَأْتِيًّا) kelimesi gelen/ulaşan (آتِيًا) anlamındadır; çünkü sana gelen her şeye sen de varmış olursun. Nitekim Arapların: 'Bana elli yıl geldi' ve 'Ben elli yıla vardım' demeleri gibi; her ikisi de [aynı] anlamdadır.”
وقوله: (لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا) أي: هذه الجنات ليس فيها كلام ساقط تافه لا معنى له، كما قد يوجد في الدنيا.
O'nun: (لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا) buyruğu; yani bu cennetlerde, tıpkı dünyada bulunabildiği gibi, düşmanca, saçma sapan ve anlamsız hiçbir söz yoktur.
وقوله: (إِلا سَلامًا) استثناء منقطع، كقوله: {لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلا تَأْثِيمًا * إِلا قِيلا سَلامًا سَلامًا} [الواقعة: ٢٥، ٢٦]
O'nun: (إِلا سَلامًا) buyruğu munkatı bir istisnadır; tıpkı: {لا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلا تَأْثِيمًا * إِلا قِيلا سَلامًا سَلامًا} “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler. Sadece 'Selâm, selâm!' sözü duyulur” [Vâkıa: 25, 26] buyruğu gibi.
وقوله: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) أي: في مثل وقت البُكُرات ووقت العَشيّات، لا أن هناك ليلا أو نهارًا ولكنهم في أوقات تتعاقب، يعرفون مضيها بأضواء وأنوار، كما قال الإمام أحمد:
O'nun: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) buyruğu; yani sabahlar ve akşamlar vakti gibi [bir vakitte] demektir. Yoksa orada gece veya gündüz olduğundan değildir; fakat onlar birbirini takip eden vakitler içindedirler, bunların geçişini ışıklar ve nurlar ile bilirler; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عبد الرزاق، حدثنا معْمَر، عن هَمَّام، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أول زُمْرَة تلج الجنة صُورهم على صورة القمر ليلة البدر، لا يبصُقون فيها، ولا يتمخطون فيها، ولا يَتَغَوّطون، آنيتهم وأمشاطهم الذهب والفضة، ومجامرهم الألْوّة، ورَشْحُهم المسك، ولكل واحد منهم زوجتان، يرى مُخّ ساقيهما من وراء اللحم؛ من الحسن، لا اختلاف بينهم ولا تباغض، قلوبهم على قلب واحد، يسبحون الله بكرة وعشيًّا".
Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı, o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Cennete ilk girecek zümrenin suretleri dolunay gecesindeki ayın sureti gibidir. Orada tükürmezler, sümkürmezler , büyük abdest bozmazlar. Kapları ve tarakları altın ve gümüştendir, buhurdanlıkları öd ağacındandır, terleri misktir. Onlardan her birinin, güzellikten dolayı etin ardından baldırlarının iliği görünen ikişer eşi vardır. Aralarında hiçbir ihtilaf ve kin yoktur; kalpleri tek bir kalp üzeredir. Sabah akşam Allah'ı tesbih ederler."
أخرجاه في الصحيحين من حديث معمر به
Her ikisi de bunu Sahihayn'da Ma'mer hadisinden bu [senetle] rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثني الحارث بن فضيل الأنصاري، عن محمود بن لبيد الأنصاري، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "الشهداء على بارق نهر بباب الجنة، في قبة خضراء، يخرج عليهم رزقهم من الجنة بكرة وعشيًّا" تفرد به أحمد من هذا الوجه.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya'kūb anlattı, bize babam, İbn İshâk'tan anlattı, bana el-Hâris b. Fudayl el-Ensârî, Mahmûd b. Lebîd el-Ensârî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şehitler, cennetin kapısındaki Bârık nehrinin üzerinde, yeşil bir kubbe içindedirler; rızıkları onlara cennetten sabah akşam çıkarılır" . Ahmed bu vecihle [rivayette] teferrüd etmiştir.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) قال: مقادير الليل والنهار.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) ayeti hakkında: "Gece ve gündüzün miktarları kadardır" dediğini nakletti.
وقال ابن جرير: حدثنا علي بن سهم، حدثنا الوليد بن مسلم قال: سألت زهير بن محمد، عن قول الله تعالى: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) قال: ليس في الجنة ليل، هم في نور أبدًا، ولهم مقدار الليل والنهار، يعرفون مقدار الليل بإرخاء الحجب وإغلاق الأبواب، ويعرفون مقدار النهار برفع الحجب، وبفتح الأبواب.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ali b. Sehl anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Züheyr b. Muhammed'e Allah Teâlâ'nın: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) buyruğunu sordum; şöyle dedi: "Cennette gece yoktur, onlar ebediyen nur içindedirler; onlar için gece ve gündüzün miktarı vardır. Gece miktarını perdelerin indirilmesi ve kapıların kapatılmasıyla bilirler; gündüz miktarını ise perdelerin kaldırılması ve kapıların açılmasıyla bilirler."
وبهذا الإسناد عن الوليد بن مسلم، عن خُلَيْد، عن الحسن البصري، وذكر أبواب الجنة، فقال: أبواب يُرى ظاهرها من باطنها، فتكلم وتكلم، فَتُهَمْهِم انفتحي انغلقي، فتفعل.
Aynı isnadla el-Velîd b. Müslim'den, o Huleyd'den, o da el-Hasen el-Basrî'den [rivayet edildiğine göre el-Hasen], cennet kapılarından bahsederek şöyle dedi: "[Onlar,] dışı içinden görünen kapılardır; konuşur ve [kendisiyle] konuşulur. [Kişi ona:] 'Açıl!', 'Kapan!' diye mırıldanır / seslenir, o da [bunu] yerine getirir."
وقال قتادة في قوله: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا): فيها ساعتان: بكرة وعشي: ليس ثم ليل ولا نهار، وإنما هو ضوء ونور.
Katâde: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) buyruğu hakkında şöyle dedi: "Orada iki vakit vardır: Sabah ve akşam. Orada gece ve gündüz yoktur; o ancak bir aydınlık ve nurdur."
وقال مجاهد ليس [فيها] بكرة ولا عشي، ولكن يُؤتون به على ما كانوا يشتهون في الدنيا.
Mücâhid dedi ki: "[Orada] sabah da akşam da yoktur; fakat dünyada arzuladıkları vakitlere uygun olarak kendilerine getirilir."
وقال الحسن، وقتادة، وغيرهما: كانت العرب، الأنْعَم فيهم، من يتغدّى ويتعشى، ونزل القرآن على ما في أنفسهم من النعيم، فقال تعالى: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا)
el-Hasen, Katâde ve başkaları dediler ki: "Araplar içinde en müreffeh olan, sabah ve akşam yemek yiyendi. Kur'an da onların nefislerindeki nimet anlayışına göre indi ; bu sebeple Teâlâ: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) buyurdu."
وقال ابن مهدي، عن حماد بن زيد، عن هشام، عن الحسن: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) قال: البكور يرد على العشي، والعشي يرد على البكور، ليس فيها ليل.
İbn Mehdî, Hammâd b. Zeyd'den, o Hişâm'dan, o da el-Hasen'den: (وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا) hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sabah vakti akşam vaktine, akşam vakti sabah vaktine döner; orada gece yoktur."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا سليم بن منصور بن عمار، حدثني أبي، حدثنا محمد بن زياد قاضي أهل شَمْشَاط عن عبد الله بن جرير عن أبي سلمة بن عبد الرحمن، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "ما من غداة من غدوات الجنة، وكل الجنة غدوات، إلا أنه يزف إلى ولي الله فيها زوجة من الحور العين، أدناهن التي خلقت من الزعفران"
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Selîm b. Mansûr b. Ammâr anlattı, bana babam anlattı, bize Şemşât halkının kadısı Muhammed b. Ziyâd, Abdullâh b. Cerîr'den , o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Cennetin sabahlarından hiçbir sabah yoktur ki -cennetin her anı sabahtır- orada Allah'ın veli kuluna hûri'l-înden bir eş gelin edilmesin; onların en aşağı derecede olanı safrandan yaratılmıştır" .
قال أبو محمد: هذا حديث منكر.
Ebû Muhammed dedi ki: Bu hadis münkerdir.
[وقوله تعالى] تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا) أي: هذه الجنة التي وصفنا بهذه الصفات العظيمة هي التي نورثها عبادنا المتقين، وهم المطيعون لله ﷿-في السراء والضراء، والكاظمون الغيظ والعافون عن الناس، وكما قال تعالى في أول سورة المؤمنين: {قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ} إلى أن قال: {أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ * الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [المؤمنون: ١ - ١١]
[Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:] تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا); yani bu azim sıfatlarla vasfettiğimiz şu cennet, takva sahibi kullarımıza miras bırakacağımız cennettir. Onlar darlıkta ve bollukta Allah Azze ve Celle'ye itaat edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir ; tıpkı Teâlâ'nın Mü'minûn Suresi'nin başında: {قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ} “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşû içindedirler” buyurup nihayetinde: {أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ * الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar vârislerin ta kendileridir; Firdevs cennetine vâris olurlar ve orada ebedî kalıcıdırlar” [Mü'minûn: 1-11] buyurduğu gibi.
{وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤)}
{وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤)} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında olan her şey O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.”
قال الإمام أحمد: حدثنا يَعْلى ووكيع قالا حدثنا عمر بن ذَرّ، عن أبيه، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ لجبريل: "ما يمنعك أن تزورنا أكثر مما تزورنا؟ " قال: فنزلت (وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) إلى آخر الآية.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya'lâ ve Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Ömer b. Zerr, babasından, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Bizi ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmene ne engel oluyor?" buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine ayetin sonuna kadar (وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) indi.
انفرد بإخراجه البخاري، فرواه عند تفسير هذه الآية عن أبي نعيم، عن عمر بن ذر به. ورواه ابن أبي حاتم وابن جرير، من حديث عمر بن ذر به وعندهما زيادة في آخر الحديث، فكان
[Bu hadisi] yalnızca Buhârî tahric etmiş olup onu bu ayetin tefsirinde Ebû Nuaym'dan, o da Ömer b. Zerr'den bu isnadla rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de bunu Ömer b. Zerr hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir. Bu ikisinin rivayetinin sonunda bir ilave yer almakta olup, bu da...
ذلك الجواب لمحمد ﷺ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir cevap idi.
وقال العَوْفي عن ابن عباس: احتبس جبريل عن رسول الله ﷺ، فوجد رسول الله ﷺ من ذلك وحَزَن، فأتاه جبريل وقال: يا محمد، (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا)
el-Avfî, İbn Abbâs'tan aktardı: Cibrîl bir süre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmedi; bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzüldü ve kederlendi. Bunun üzerine Cibrîl ona geldi ve: "Ey Muhammed! (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا)" dedi.
وقال مجاهد: لبث جبريل عن محمد ﷺ اثنتي عشرة ليلة، ويقولون [قُلِيَ] فلما جاءه قال: يا جبريل لقد رِثْتَ عليّ حتى ظن المشركون كل ظن. فنزلت: (وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ [لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ] (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) قال: وهذه الآية كالتي في الضحى.
Mücâhid dedi ki: Cibrîl, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den on iki gece gecikti. İnsanlar: '[Rabbi onu] terk etti' diyorlardı . Cibrîl ona gelince: 'Ey Cibrîl! Bana o kadar geciktin ki müşrikler her türlü zanda bulundular' dedi. Bunun üzerine: (وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ [لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ] (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) indi. [Mücâhid] dedi ki: Bu ayet Duhâ'daki ayet gibidir.
وكذلك قال الضحاك بن مُزَاحم، وقتادة، والسدي، وغير واحد: إنها نزلت في احتباس جبريل.
Dahhâk b. Müzâhim, Katâde, es-Süddî ve birden fazla kişi de böylece onun Cibrîl'in gecikmesi hakkında indiğini söylemişlerdir.
وقال الحكم بن أبان، عن عكرمة قال: أبطأ جبريل النزول على رسول الله ﷺ أربعين يومًا، ثم نزل، فقال له النبي ﷺ: "ما نزلت حتى اشتقت إليك" فقال له جبريل: بل أنا كنت إليك أشوق، ولكني مأمور، فأوحِيَ إلى جبريل أن قل له: (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) الآية. رواه ابن أبي حاتم، ﵀، وهو غريب.
el-Hakem b. Ebân, İkrime'den şöyle dediğini nakletti: Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kırk gün inmeyip gecikti, sonra indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Seni özleyene kadar inmedin" dedi. Cibrîl ona: "Bilakis ben seni daha çok özlemiştim; fakat ben emir kuluyum" dedi. Bunun üzerine Cibrîl'e ona: Ayetin sonuna kadar (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) demesi vahyolundu. Bunu İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- rivayet etmiştir; bu garib bir rivayettir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن مجاهد قال: أبطأت الرسلُ على النبي ﷺ، ثم أتاه جبريل فقال له: ما حبسك يا جبريل؟ فقال له جبريل: وكيف نأتيكم وأنتم لا تقصون أظفاركم، ولا تُنْقُون براجمكم، ولا تأخذون شواربكم، ولا تستاكون؟ ثم قرأ: (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) إلى آخر الآية.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Mücâhid'den nakletti; o dedi ki: Elçiler [melekler] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geciktiler. Sonra Cibrîl ona geldi. Ona: "Seni alıkoyan neydi ey Cibrîl?" dedi. Cibrîl ona: "Siz tırnaklarınızı kesmezken, parmak boğumlarınızı temizlemezken, bıyıklarınızı kısaltmazken ve misvak kullanmazken biz size nasıl gelelim?" dedi. Sonra ayetin sonuna kadar: (وَمَا نَتَنزلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ) ayetini okudu.
وقد قال الطبراني: حدثنا أبو عامر النحوي، حدثنا محمد بن إبراهيم الصوري، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن [الدمشقي] حدثنا إسماعيل بن عياش، أخبرني ثعلبة بن مسلم، عن أبي كعب مولى ابن عباس، عن ابن عباس عن النبي ﷺ: أن جبريل أبطأ عليه، فذكر ذلك له فقال: وكيف وأنتم لا تَسْتَنّون، ولا تُقَلّمُون أظفاركم، ولا تقصون شواربكم، ولا تُنْقُون رواجبكم.
Taberânî de şöyle demiştir: Bize Ebû Âmir en-Nahvî anlattı, bize Muhammed b. İbrâhîm es-Sûrî anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân [ed-Dımaşkī] anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bana Sa'lebe b. Müslim, İbn Abbâs'ın azatlısı Ebû Ka'b'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi ki: Cibrîl ona gecikmişti; [Resûlullâh] bunu ona zikredince şöyle dedi: "Siz misvak kullanmazken, tırnaklarınızı kesmezken, bıyıklarınızı kısaltmazken ve parmak boğumlarınızı temizlemezken nasıl gelelim?"
وهكذا رواه الإمام أحمد، عن أبي اليمان، عن إسماعيل بن عياش، به نحوه .
İmâm Ahmed de bunu Ebü'l-Yemân'dan, o İsmâîl b. Ayyâş'tan bu senedle benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا سَيَّار، حدثنا جعفر بن سليمان، حدثنا المغيرة بن حبيب -[ختن] مالك بن دينار-حدثني شيخ من أهل المدينة، عن أم سلمة قالت: قال لي رسول الله ﷺ: "أصلحي لنا المجلس، فإنه ينزل ملك إلى الأرض، لم ينزل إليها قط"
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Seyyâr anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân anlattı, bize Mâlik b. Dînâr'ın [damadı] Mugīre b. Habîb anlattı; [o dedi ki]: Bana Medine ehlinden bir ihtiyar, Ümmü Seleme'den naklen anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Bizim için odayı düzenle; çünkü yeryüzüne daha önce hiç inmemiş bir melek iniyor " buyurdu .
وقوله: (لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا) قيل: المراد ما بين أيدينا: أمر الدنيا، وما خلفنا: أمر الآخرة، (وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ) ما بين النفختين. هذا قول أبي العالية، وعكرمة، ومجاهد، وسعيد بن
Yüce Allah'ın: { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا } “Önümüzde, arkamızda olan her şey O'nundur” buyruğuna gelince; [burada] 'önümüzde olan'dan maksadın dünya işi, 'arkamızda olan'dan maksadın ahiret işi, { وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ } “ve bu ikisi arasında olan her şey de [O'nundur]” ifadesinden maksadın ise iki sûr üflemesi arası olduğu söylenmiştir. Bu; Ebü'l-Âliye, İkrime, Mücâhid ve Saîd b.
جبير. وقتادة، في رواية عنهما، والسدي، والربيع بن أنس.
Cübeyr, [ve Saîd b. Cübeyr ile] Katâde'den gelen bir rivayette ikisinin, ayrıca es-Süddî'nin ve Rebî' b. Enes'in görüşüdür.
وقيل: (مَا بَيْنَ أَيْدِينَا) ما نستقبل من أمر الآخرة، (وَمَا خَلْفَنَا) أي: ما مضى من الدنيا، (وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ) أي: ما بين الدنيا والآخرة. يروى نحوه عن ابن عباس، وسعيد بن جبير، والضحاك، وقتادة، وابن جريج، والثوري. واختاره ابن جرير أيضًا، والله أعلم.
Şöyle de denildi: (مَا بَيْنَ أَيْدِينَا) 'önümüzde olan', ahiretten karşılaşacağımız şeylerdir; (وَمَا خَلْفَنَا) yani dünyadan geride kalanlardır; (وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ) yani dünya ile ahiret arasıdır. Bunun benzeri İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Katâde, İbn Cüreyc ve es-Sevrî'den rivayet edilmiştir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) قال مجاهد [والسُّدِّيّ] معناه: ما نسيك ربك.
Onun: (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) sözü hakkında Mücâhid [ve es-Süddî] şöyle dedi: Bunun anlamı, 'Rabbin seni unutmuş değildir' demektir.
وقد تقدم عنه أن هذه الآية كقوله: {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى} [الضحى: ١ - ٣]
Daha önce ondan bu ayetin, {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى} “Kuşluk vaktine ve dinginleştiği zaman geceye andolsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” [Duhâ: 1-3] sözü gibi olduğu geçmişti.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يزيد بن محمد بن عبد الصمد الدمشقي، حدثنا محمد بن عثمان -يعني أبا الجماهر -حدثنا إسماعيل بن عياش، حدثنا عاصم بن رجاء بن حيوة، عن أبيه، عن أبي الدرداء يرفعه قال: "ما أحل الله في كتابه فهو حلال وما حرم فهو حرام وما سكت [عنه] فهو عافية، فاقبلوا من الله عافيته، فإن الله لم يكن لينسى شيئا" ثم تلا هذه الآية: (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yezîd b. Muhammed b. Abdissemad ed-Dımaşkī anlattı, bize Muhammed b. Osmân -yani Ebü'l-Cemâhir - anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bize Âsım b. Recâ b. Hayve babasından nakletti, o da Ebü'd-Derdâ'dan merfû olarak rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Allah'ın Kitabı'nda helal kıldığı helaldir, haram kıldığı haramdır, [hakkında] sustuğu ise bir afiyettir/bağıştır. Allah'tan afiyetini kabul edin; zira Allah hiçbir şeyi unutacak değildir." Sonra şu ayeti okudu: (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) .
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)}.
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)} “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol! O'nun adaşı olduğunu bilir misin? (65)”.
وقوله: (رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) [أي: خالق ذلك ومدبره، والحاكم فيه والمتصرف الذي لا معقب لحكمه، (فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ] هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا): قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هل تعلم للرب مثلا أو شبها.
Onun: (رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) [yani: bunların yaratıcısı ve idare edicisi, onların hakimi ve hükmünü geri çevirecek kimse olmayan mutasarrıfıdır. (فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ] هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا) sözü hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: Rab için bir benzer veya denk bilir misin?
وكذلك قال مجاهد، وسعيد بن جبير، وقتادة، وابن جريج وغيرهم.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Katâde, İbn Cüreyc ve başkaları da böyle demiştir.
وقال عكرمة، عن ابن عباس: ليس أحد يسمى الرحمن غيره ﵎، وتقدس اسمه.
İkrime, İbn Abbâs'tan nakletti: O'ndan -celle celâlüh- başka 'Rahmân' diye isimlendirilen hiç kimse yoktur ve O'nun ismi mukaddestir.
{وَيَقُولُ الإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠)}.
{وَيَقُولُ الإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠)} “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?' (66) İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı düşünmez mi? (67) Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları cehennemin çevresinde diz üstü çökmüş olarak hazır bulunduracağız. (68) Sonra her gruptan, Rahmân'a karşı en çok azgınlık edeni mutlaka çekip ayıracağız. (69) Sonra oraya atılmaya kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz. (70)”.
يخبر تعالى عن الإنسان أنه يتعجب ويستبعد إعادته بعد موته، كما قال تعالى: {وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} [الرعد: ٥]،
Yüce Allah, insanın öldükten sonra tekrar diriltilmesini hayretle karşıladığını ve bunu akıldan uzak gördüğünü haber vermektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak olan onların: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta bulunacağız?' sözleridir.” [Ra'd, 5],
وقال: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} [يس: ٧٧ - ٧٩]، وقال هاهنا: (وَيَقُولُ الإنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا * أَوَلا يَذْكُرُ الإنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا) يستدل، تعالى، بالبداءة على الإعادة، يعني أنه، تعالى [قد] خلق الإنسان ولم يك شيئًا، أفلا يعيده وقد صار شيئًا، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [الروم: ٢٧]، وفي الصحيح: "يقول الله تعالى: كذبني ابن آدم ولم يكن له أن يكذبني، وآذاني ابن آدم ولم يكن له أن يؤذيني، أما تكذيبه إياي فقوله: لن يعيدني كما بدأني، وليس أول الخلق بأهون عليّ من آخره، وأما أذاه إياي فقوله: إن لي ولدًا، وأنا الأحد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوًا أحد" .
Ve şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “İnsan, bizim kendisini bir damla sudan yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverdi? Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi: 'Çürümüşken kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir'” [Yâsîn: 77-79]. Burada da şöyle buyurmuştur: (وَيَقُولُ الإنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا * أَوَلا يَذْكُرُ الإنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا) Allah Teâlâ ilk yaratılışı yeniden diriltmeye delil getirmektedir; yani Teâlâ insanı hiçbir şey değilken [zaten] yaratmıştır, o bir şey haline gelmişken onu yeniden diriltmez mi? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “O, yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrar edendir ki bu O'na pek kolaydır” [Rûm: 27]. Sahih'te [şöyle geçer]: "Allah Teâlâ buyurur ki: Âdemoğlu beni yalanladı, halbuki bunu yapmaya hakkı yoktu; bana eziyet etti, halbuki bunu yapmaya da hakkı yoktu. Beni yalanlamasına gelince; 'Beni ilk yarattığı gibi tekrar diriltemez' demesidir; oysa ilk yaratma benim için sonrakinden daha kolay değildir. Bana eziyet etmesine gelince; 'Benim bir çocuğum olduğunu' söylemesidir; oysa ben doğurmamış, doğurulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Ehad ve Samed'im" .
وقوله: (فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ) أقسم الرب، ﵎، بنفسه الكريمة، أنه لا بد أن يحشرهم جميعًا وشياطينهم الذين كانوا يعبدون من دون الله، (ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا).
Onun: (فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ) sözünde Rab -celle celâlüh-, onları ve Allah'tan başka ibadet ettikleri şeytanlarını mutlaka toplayacağına kendi yüce zâtı üzerine yemin etmiştir; (ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا).
قال العَوْفي، عن ابن عباس: يعني: قعودا كقوله: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} [الجاثية: ٢٨].
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: Yani, {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” [Câsiye: 28] sözünde olduğu gibi oturmuş vaziyette [olacaklardır].
وقال السدي في قوله: (ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا): يعني: قيامًا، وروي عن مرة، عن ابن مسعود [مثله] .
es-Süddî, Onun: (ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا) sözü hakkında: Yani ayakta [hazır bulunduracağız] demiştir. Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan [bunun benzeri] rivayet edilmiştir.
وقوله: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ) يعني: من كل أمة قاله مجاهد، (أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا).
Onun: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ) sözü; yani her ümmetten demektir, bunu Mücâhid söylemiştir; (أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا).
قال الثوري، عن [علي بن الأقمر] ، عن أبي الأحوص، عن ابن مسعود قال: يحبس الأول على الآخر، حتى إذا تكاملت العدة ، أتاهم جميعًا، ثم بدأ بالأكابر، فالأكابر جرما، وهو قوله: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا).
es-Sevrî, [Ali b. el-Akmer'den] , o Ebü'l-Ahvas'tan, o da İbn Mes'ûd'dan nakletti: Öncekiler sonrakiler için alıkonur; sayı tamamlanınca hepsine birden gelinir, sonra günah bakımından en büyüklerden başlanarak teker teker [çekilip alınırlar]. İşte Onun: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا) sözü budur.
وقال قتادة: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا) قال: ثم لننزعن من أهل كل دين قادتهم [ورؤساءهم] في الشر. وكذا قال ابن جريج، وغير واحد من السلف. وهذا كقوله تعالى: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} [الأعراف: ٣٨، ٣٩]
Katâde: (ثُمَّ لَنَنزعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا) ayeti hakkında dedi ki: "Sonra her din ehlinden, şerdeki önderlerini [ve reislerini] mutlaka çekip ayıracağız." İbn Cüreyc ve Selef'ten birden fazla kişi de böyle demiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözü gibidir: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْfًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplandıkları zaman, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah]: 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz' der. Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz olmadı. O halde kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!' derler” [A'râf: 38-39].
وقوله: (ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا) ثم" هاهنا لعطف الخبر على الخبر، والمراد أنه تعالى أعلم بمن يستحق من العباد أن يصلى بنار جهنم ويخلَّد فيها، وبمن يستحق تضعيف
Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا) “Sonra oraya girmeye kimlerin en çok lâyık olduğunu elbette en iyi biz biliriz” buyruğundaki «sümme» (ثُمَّ) [lafzı], burada haberi habere atfetmek içindir. Kastedilen ise, Allah Teâlâ'nın kullar arasından cehennem ateşine girmeyi ve orada ebedî kalmayı kimin hak ettiğini, kimin de kat kat [artırılmış]
العذاب، كما قال في الآية المتقدمة: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ}
nitekim geçen ayette: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “[Allah]: 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz' der” buyurmuştur.
{وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢)}.
{وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢)} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür. (71) Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız. (72)”.
قال الإمام أحمد: حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا خالد بن سليمان، عن كثير بن زياد البُرْساني، عن أبي سُمَيَّة قال: اختلفنا في الورود، فقال بعضنا: لا يدخلها مؤمن. وقال بعضهم: يدخلونها جميعا، ثم ينجي الله الذين اتقوا. فلقيت جابر بن عبد الله فقلت له: إنا اختلفنا في الورود، فقال: يردونها جميعًا -وقال سليمان مَرَّةً يدخلونها جميعًا-وأهوى بأصبعيه إلى أذنيه، وقال: صُمّتا، إن لم أكن سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يبقى بر ولا فاجر إلا دخلها، فتكون على المؤمن بردًا وسلامًا، كما كانت على إبراهيم، حتى إن للنار ضجيجًا من بردهم، ثم ينجي الله الذين اتقوا، ويذر الظالمين فيها جثيًّا" غريب ولم يخرجوه.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Hâlid b. Süleymân, Kesîr b. Ziyâd el-Bursânî'den, o da Ebû Sümeyye'den nakletti; o dedi ki: [Ateşe] uğrama (vürûd) konusunda ihtilaf ettik. Bazılarımız: 'Oraya hiçbir mümin girmez' dedi. Bazıları da: 'Oraya hepsi girer, sonra Allah takva sahiplerini kurtarır' dedi. Câbir b. Abdillâh ile karşılaştım ve ona: 'Biz ateşe uğrama konusunda ihtilaf ettik' dedim. O da: 'Hepsi oraya uğrayacaktır' -Süleymân bir defasında 'Hepsi oraya girecektir' dedi- ve iki parmağını kulaklarına götürüp şöyle dedi: 'Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmediysem ikisi de sağır olsun: "İyisi de kötüsü de kalmaksızın herkes oraya girer; ancak ateş, İbrâhim'e olduğu gibi mümine karşı serin ve selametli olur. Hatta onların serinliğinden dolayı ateşin bir feryadı olur. Sonra Allah takva sahiplerini kurtarır, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakır." Bu rivayet gariptir ve [Kütüb-i Sitte müellifleri] onu tahric etmemişlerdir.
وقال الحسن بن عرفة: حدثنا مروان بن معاوية، عن بكار بن أبي مروان، عن خالد بن مَعْدَان قال: قال أهل الجنة بعدما دخلوا الجنة: ألم يعدنا ربنا الورود على النار؟ قال: قد مررتم عليها وهي خامدة.
el-Hasen b. Arafe dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Bekkâr b. Ebî Mervân'dan, o Hâlid b. Ma'dân'dan nakletti; o dedi ki: Cennetlikler cennete girdikten sonra: 'Rabbimiz bize ateşe uğrayacağımızı vaad etmemiş miydi?' derler. [Onlara]: 'Siz sönmüş vaziyette iken onun üzerinden geçtiniz' denilir.
وقال عبد الرزاق، عن ابن عيينة، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن قيس بن أبي حازم قال: كان عبد الله بن رَوَاحة واضعًا رأسه في حِجْر امرأته، فبكى، فبكت امرأته فقال ما يبكيك؟ فقالت: رأيتك تبكي فبكيت. قال: إني ذكرت قول الله ﷿: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا)، فلا أدري أنجو منها أم لا؟ وفي رواية: وكان مريضًا.
Abdürrezzâk, İbn Uyeyne'den, o İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Kays b. Ebî Hâzim'den nakletti; o dedi ki: Abdullâh b. Revâha başını eşinin kucağına koymuştu; derken ağladı, eşi de ağladı. [İbn Revâha] : 'Seni ağlatan nedir?' dedi. Kadın : 'Senin ağladığını gördüm de ağladım' dedi. [İbn Revâha]: 'Ben Allah Azze ve Celle'nin: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) sözünü hatırladım; ondan kurtulup kurtulamayacağımı bilmiyorum' dedi . Bir rivayette de: O hasta idi.
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن يَمَان، عن مالك بن مِغْول، عن أبي إسحاق: كان أبو ميسرة إذا أوى إلى فراشه قال: يا ليت أمي لم تلدني ثم يبكي، فقيل: ما يبكيك يا أبا ميسرة؟ فقال: أخبرنا أنا واردوها، ولم نُخْبَرْ أنا صادرون عنها .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Yemân, Mâlik b. Mıgvel'den, o Ebû İshâk'tan nakletti: Ebû Meysere yatağına vardığında: 'Keşke annem beni doğurmasaydı' der, sonra da ağlardı. 'Seni ağlatan nedir ey Ebû Meysere?' denildiğinde o: 'Bize oraya gireceğimiz haber verildi; fakat oradan çıkıp kurtulacağımız (sâdır olacağımız) haber verilmedi' derdi .
وقال عبد الله بن المبارك، عن الحسن البصري قال: قال رجل لأخيه: هل أتاك أنك وارد النار؟ قال: نعم. قال: فهل أتاك أنك صادر عنها؟ قال: لا. قال: ففيم الضحك؟ [قال فما رُئي ضاحكًا حتى لحق بالله].
Abdullâh b. el-Mübârek, Hasen-i Basrî'den nakletti; o dedi ki: Bir adam [din] kardeşine: "Ateşe varacağın (gireceğin) sana bildirildi mi?" dedi. O: "Evet" dedi. [Bunun üzerine]: "Peki oradan çıkıp kurtulacağın sana bildirildi mi?" dedi. O: "Hayır" dedi. [Bunun üzerine adam]: "O halde bu gülmek ne için?" dedi. [Râvi dedi ki: Artık o kimse Allah'a kavuşuncaya kadar gülerken görülmedi].
وقال عبد الرزاق أيضًا: أخبرنا ابن عُيَيْنَة، عن عمرو، أخبرني من سمع ابن عباس يخاصم نافع بن الأزرق، فقال ابن عباس: الورود الدخول؟ فقال نافع: لا فقرأ ابن عباس: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [الأنبياء: ٩٨] وردوا أم لا؟ وقال: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} [هود: ٩٨] أورْدٌ هو أم لا؟ أما أنا وأنت فسندخلها، فانظر هل نخرج منها أم لا؟ وما أرى الله مخرجك منها بتكذيبك فضحك نافع .
Abdürrezzâk da şöyle dedi: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan haber verdi; bana İbn Abbâs'ı Nâfi' b. el-Ezrak ile tartışırken dinleyen kimse haber verdi: İbn Abbâs: 'el-Vürûd girmek demektir' dedi. Nâfi': 'Hayır' deyince İbn Abbâs: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [Enbiyâ: 98] ayetini okudu ve 'Girdiler mi, girmediler mi?' dedi. Ve: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür” [Hûd: 98] ayetini okuyup 'Bu bir giriş midir değil midir? Bana ve sana gelince, biz oraya mutlaka gireceğiz; bak bakalım oradan çıkabilecek miyiz, çıkamayacak mıyız? Yalanlaman sebebiyle Allah'ın seni oradan çıkaracağını da sanmıyorum' dedi. Bunun üzerine Nâfi' güldü .
وروى ابن جريج، عن عطاء قال: قال أبو راشد الحَرُوري -وهو نافع بن الأزرق-: {لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا} [الأنبياء: ١٠٢] فقال ابن عباس: ويلك: أمجنون أنت؟ أين قوله: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} [هود: ٩٨]، {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} [مريم: ٨٦]، (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا)؟ والله إن كان دعاء من مضى: اللهم أخرجني من النار سالمًا، وأدخلني الجنة غانمًا .
İbn Cüreyc, Atâ'dan rivayet etti; o dedi ki: Harûrî olan Ebû Râşid -ki o Nâfi' b. el-Ezrak'tır-: {لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا} “Onun uğultusunu bile duymazlar” [Enbiyâ: 102] ayetini okudu. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Yazıklar olsun sana, deli misin sen? {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür” [Hûd: 98], {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz” [Meryem: 86] ve (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) sözleri nerede kaldı? Vallahi geçmiştekilerin duası: 'Allah'ım, beni ateşten esenlikle çıkar ve cennete kazançlı olarak girdir' idi' dedi .
وقال ابن جرير: حدثني محمد بن عبيد المحاربي، حدثنا أسباط، عن عبد الملك، عن عبيد الله، عن مجاهد قال: كنت عند ابن عباس، فأتاه رجل يقال له: أبو راشد، وهو نافع بن الأزرق، فقال له: يا ابن عباس، أرأيت قول الله: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا)؟ قال: أما أنا وأنت يا أبا راشد فسنردها، فانظر: هل نصدر عنها أم لا .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, bize Esbât, Abdülmelik'ten, o Ubeydullâh'tan, o Mücâhid'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs'ın yanındaydım. Kendisine Ebû Râşid denilen bir adam geldi -ki o Nâfi' b. el-Ezrak'tır- ve ona: 'Ey İbn Abbâs! Allah'ın: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا) sözü hakkında ne dersin?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Bana ve sana gelince ey Ebû Râşid, biz oraya mutlaka gireceğiz; bak bakalım oradan çıkabilecek miyiz, çıkamayacak mıyız?' dedi .
وقال أبو داود الطيالسي: قال شعبة، أخبرني عبد الله بن السائب، عمن سمع ابن عباس يقرؤها [كذلك] : "وإن منهم إلا واردها" يعني: الكفار
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Şu'be: Bana Abdullâh b. es-Sâib, İbn Abbâs'ın bunu [şöyle] okuduğunu işiten bir kimseden haber verdi, dedi: "İçlerinden oraya girmeyecek hiç kimse yoktur"; yani inkârcılar .
وهكذا روى عمرو بن الوليد الشَّنِّي ، أنه سمع عكرمة يقرؤها كذلك: "وإن منهم إلا واردها"، قال: وهم الظلمة. كذلك كنا نقرؤها. رواه ابن أبي حاتم وابن جرير.
Amr b. el-Velîd eş-Şennî de İkrime'nin bunu böyle: "İçlerinden oraya girmeyecek hiç kimse yoktur" şeklinde okuduğunu işittiğini rivayet etmiştir; [İkrime]: 'Onlar zalimlerdir. Biz böyle okurduk' demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس قوله: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا) يعني: البر والفاجر، ألا تسمع إلى قول الله لفرعون: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}، فسمى الورود في النار دخولا وليس بصادر.
el-Avfî, İbn Abbâs'ın: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا) sözü hakkında: 'Yani iyi de kötü de [oraya girer]; Allah'ın Firavun hakkındaki: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür. Varacakları yer ne kötü bir yerdir! Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz” sözünü işitmiyor musun? Ateşe girmeyi vürûd (uğramak) olarak isimlendirmiştir; oysa o oradan çıkacak değildir' dediğini nakletti.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن، عن إسرائيل، عن السدي، عن مُرَّة، عن عبد الله -هو ابن مسعود- (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) قال رسول الله ﷺ: "يرد الناس [النار] كلهم، ثم يصدرون عنها بأعمالهم".
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdurrahmân, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullâh'tan -ki o İbn Mes'ûd'dur- rivayet etti: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” [ayeti hakkında] Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «يرد الناس [النار] كلهم، ثم يصدرون عنها بأعمالهم» «Bütün insanlar [ateşe] uğrayacak, sonra amellerine göre oradan çıkacaklardır.»
ورواه الترمذي عن عبد بن حميد، عن عبيد الله، عن إسرائيل، عن السدي به . ورواه من طريق شعبة، عن السدي، عن مرة، عن ابن مسعود موقوفا .
Bunu Tirmizî, Abd b. Humeyd'den, o Ubeydullâh'tan, o İsrâîl'den, o es-Süddî'den aynı senedle rivayet etmiştir . Ayrıca Şu'be tarikinden, o es-Süddî'den, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan mevkuf olarak da rivayet etmiştir .
هكذا وقع هذا الحديث هاهنا مرفوعًا. وقد رواه أسباط، عن السدي، عن مُرّة عن عبد الله بن مسعود قال: يرد الناس جميعًا الصراط، وورودهم قيامهم حول النار، ثم يصدرون عن الصراط بأعمالهم، فمنهم من يمر مثل البرق ، ومنهم من يمر مثل الريح، ومنهم من يمر مثل الطير، ومنهم من يمر كأجود الخيل، ومنهم من يمر كأجود الإبل، ومنهم من يمر كعدو الرجل، حتى إن آخرهم مرًّا رجل نوره على موضعي إبهامي قدميه، يمر يتكفأ به الصراط، والصراط دَحْضُ مَزَلّة، عليه حَسَك كَحَسك القَتَاد، حافتاه ملائكة، معهم كلاليب من نار، يختطفون بها الناس. وذكر تمام الحديث. رواه ابن أبي حاتم.
Bu hadis burada merfû olarak bu şekilde vaki olmuştur. Esbât ise es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bütün insanlar Sırat'a gelirler; onların ateşe uğramaları ateşin etrafında durmalarıdır. Sonra amelleri nispetinde Sırat'tan çıkıp geçerler. Onlardan kimi şimşek gibi geçer , kimi rüzgar gibi geçer, kimi kuş gibi geçer, kimi en iyi at gibi geçer, kimi en iyi deve gibi geçer, kimi de bir adamın koşması gibi geçer. Hatta onların geçiş bakımından en sonuncusu, nuru sadece iki ayak başparmağının yerinde olan bir adamdır; Sırat üzerinde sendeleyerek geçer. Sırat ise kaypak ve kaygan bir yerdir, üzerinde katâd dikenleri gibi dikenler vardır; iki kenarında ellerinde ateşten kancalar bulunan melekler vardır ve insanları onlarla kapıp alırlar... Ve hadisin tamamını zikretti. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا خلاد بن أسلم، حدثنا النضر، حدثنا إسرائيل، أخبرنا أبو إسحاق، عن أبي الأحوص عن عبد الله: قوله: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) قال: الصراط على جهنم مثل حد السيف، فتمر الطبقة الأولى كالبرق، والثانية كالريح، والثالثة كأجود الخيل، والرابعة كأجود البهائم، ثم يمرون والملائكة يقولون: اللهم سَلّم سَلّم.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Hallâd b. Eslem anlattı, bize en-Nadr anlattı, bize İsrâîl anlattı, bize Ebû İshâk, Ebü'l-Ahvas'tan , o Abdullâh'tan nakletti: Onun: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) sözü hakkında şöyle dedi: Sırat, cehennem üzerinde kılıcın keskin yüzü gibidir. İlk tabaka şimşek gibi geçer, ikincisi rüzgar gibi, üçüncüsü en iyi at gibi, dördüncüsü en iyi binek hayvanları gibi geçer. Sonra insanlar geçerlerken melekler: 'Allah'ım, selamet ver, selamet ver!' derler.
ولهذا شواهد في الصحيحين وغيرهما، من رواية أنس، وأبي سعيد، وأبي هريرة، وجابر، وغيرهم من الصحابة ﵃ .
Bunun Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Enes, Ebû Saîd, Ebû Hüreyre, Câbir ve diğer sahâbîlerden -radıyallâhu anhum- gelen şahitleri vardır.
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة عن الجُرَيري، عن [أبي السليل] عن غُنَيْم بن قيس قال: ذكروا ورود النار، فقال كعب: تمسك النار للناس كأنها مَتْن إهالة حتى يستوي عليها أقدام الخلائق، برهم وفاجرهم، ثم يناديها مناد: أن امسكي أصحابك، ودعي أصحابي، قال: فتخسف بكل ولي لها، ولهي أعلم بهم من الرجل بولده، ويخرج المؤمنون ندية ثيابهم. قال كعب: ما بين منكبي الخازن من خزنتها مسيرة سنة، مع كل واحد منهم عمود ذو شعبتين، يدفع به الدفع فيصرع به في النار سبعمائة ألف.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye, el-Cüreyrî'den, o [Ebû's-Selîl'den], o Guneym b. Kays'tan nakletti; o şöyle dedi: Ateşe varıştan (vürûddan) söz ettiler. Bunun üzerine Ka'b şöyle dedi: Ateş, donmuş yağ tabakası gibi insanlar için tutulur; nihayetinde iyisiyle kötüsüyle [bütün] mahlûkātın ayakları üzerinde düzleşip karar kılar. Sonra bir seslenici ateşe: "Kendi ehlini/yandaşlarını tut, benimkileri bırak!" diye seslenir. [Guneym] dedi ki: Ateş, kendisine dost olan herkesi içine batırıp yutar; üstelik o, onları kişinin öz evladını tanımasından daha iyi tanır. Müminler ise elbiseleri nemli/serin bir vaziyette çıkarlar. Ka'b dedi ki: O ateşin bekçilerinden bir bekçinin iki omzunun arası bir yıllık mesafedir. Onlardan her birinin yanında iki çatallı bir gürz bulunur; onunla öyle bir iter ki, onun darbesiyle ateşe yedi yüz bin kişi devrilir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر، عن أم مُبَشِّر، عن حفصة قالت: قال رسول الله ﷺ: "إني لأرجو ألا يدخل النار -إن شاء الله-أحد شهد بدرًا والحديبية" قالت فقلت: أليس الله يقول (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا)؟ قالت : فسمعته يقول: (ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا) .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den, o Ümmü Mübeşşir'den, o Hafsa'dan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnşâallâh, Bedir ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiçbir kimse ateşe girmeyecektir diye ümit ediyorum" buyurdu. [Hafsa] dedi ki : Ben: 'Allah: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) buyurmuyor mu?' dedim. [Hafsa] dedi ki : O'nun şöyle buyurduğunu işittim: (ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا) .
وقال [الإمام] أحمد أيضًا: حدثنا ابن إدريس، حدثنا الأعمش، عن أبي سفيان ، عن جابر، عن أم مبشر -امرأة زيد بن حارثة-قالت: كان رسول الله ﷺ في بيت حفصة، فقال: "لا يدخل النار أحد شهد بدرًا والحديبية" قالت حفصة: أليس الله يقول: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا)؟ فقال رسول الله ﷺ: (ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا) .
[İmâm] Ahmed yine dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, bize el-A'meş, Ebû Süfyân'dan , o Câbir'den, o Zeyd b. Hârise'nin hanımı Ümmü Mübeşşir'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hafsa'nın evindeydi ve şöyle buyurdu: "Bedir ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiç kimse ateşe girmez." Hafsa: 'Allah: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا) buyurmuyor mu?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا) buyurdu .
وفي الصحيحين، من حديث الزهري، عن سعيد، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يموت لأحد من المسلمين ثلاثة من الولد تمسه النار، إلا تَحِلَّة القسم".
Sahîhayn'da Zührî'den, o Saîd'den, o Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- nakledilen hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müslümanlardan üç çocuğu vefat eden hiçbir kimseye, yeminin yerine gelmesi (tahilletü'l-kasem) müstesna, ateş dokunmaz" .
وقال عبد الرزاق: قال معمر: أخبرني الزهري، عن ابن المسيب، عن أبي هريرة، أن النبي ﷺ قال: "من مات له ثلاثة لم تمسه النار إلا تحلة القسم" يعني الورود .
Abdürrezzâk dedi ki: Ma'mer: Zührî, İbnü'l-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin üç çocuğu vefat ederse, yeminin yerine gelmesi (tahilletü'l-kasem) müstesna, ona ateş dokunmaz"; yani [oraya] uğramayı kastetmektedir .
وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا زَمْعَة، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يموت لمسلم ثلاثة من الولد، تمسه النار إلا تحلة القسم". قال الزهري: كأنه يريد هذه الآية: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا) .
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Zem'a, Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de, yeminin yerine gelmesi dışında, ateşe dokunmaz." Zührî dedi ki: Sanki şu ayeti kastetmektedir: (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا) .
وقال ابن جرير: حدثني عمران بن بكار الكلاعي ، حدثنا أبو المغيرة ، حدثنا عبد الرحمن بن يزيد بن تميم، حدثنا إسماعيل بن عبيد الله، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، قال: خرج رسول الله ﷺ يعود رجلا من أصحابه وعِكًا، وأنا معه، ثم قال: "إن الله تعالى يقول: هي ناري أسلطها على عبدي المؤمن؛ لتكون حظه من النار في الآخرة" غريب ولم يخرجوه من هذا الوجه .
İbn Cerîr dedi ki: Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, bize Ebü'l-Mugīre anlattı, bize Abdurrahmân b. Yezîd b. Temîm anlattı, bize İsmâîl b. Ubeydillâh, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hummaya yakalanmış olan ashâbından bir adamı ziyaret etmek için çıktı, ben de onunla beraberdim. Sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Teâlâ buyurur ki: O, ahiretteki ateşten payı olsun diye mümin kuluma musallat ettiğim ateşimdir." Bu garib bir rivayettir ve onu bu vecihten tahric etmemişlerdir .
وحدثنا أبو كريب، حدثنا ابن يمان، عن عثمان بن الأسود، عن مجاهد قال: الحمى حظ كل مؤمن من النار، ثم قرأ: "وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا".
Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Yemân, Osmân b. el-Esved'den, o Mücâhid'den nakletti; o dedi ki: Humma, her müminin ateşten nasibidir. Sonra: "وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا" ayetini okudu.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعَة، حدثنا زَبَّان بن فائد، عن سهل بن معاذ بن أنس الجهني، عن أبيه، عن رسول الله ﷺ قال: "من قرأ: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} حتى يختمها عشر
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Zebbân b. Fâid, Sehl b. Muâz b. Enes el-Cühenî'den, o babasından, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Kim {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} “De ki: O, Allah'tır, tektir” [suresini] sonuna kadar on
مرات، بنى الله له قصرًا في الجنة". فقال عمر: إذا نستكثر يا رسول الله، فقال رسول الله [ﷺ: "لله] أكثر وأطيب" .
defa okursa, Allah onun için cennette bir köşk bina eder." Ömer: 'O halde biz çokça artırırız ey Allah'ın Resûlü' dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın] [katındaki mükâfat] daha çok ve daha güzeldir" buyurdu .