Binûn

Tâhâ Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

(وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي) وذلك لما كان أصابه من اللثغ، حين عرض عليه التمرة والجمرة، فأخذ الجمرة فوضعها على لسانه، كما سيأتي بيانه، وما سأل أن يزول ذلك بالكلية، بل بحيث يزول العي، ويحصل لهم فهم ما يريد منه وهو قدر الحاجة. ولو سأل الجميع لزال، ولكن الأنبياء لا يسألون إلا بحسب الحاجة، ولهذا بقيت بقية، قال الله تعالى إخبارًا عن فرعون أنه قال: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكَادُ يُبِينُ} [الزخرف ٥٢] أي: يفصح بالكلام.

(وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي) Bu, kendisine hurma ile kor ateş sunulduğunda, ileride açıklanacağı üzere kor ateşi alıp dilinin üzerine koyması sebebiyle dilinde meydana gelen pelteklikten ötürü idi. O, bunun tamamen yok olmasını değil, ancak tutukluğun kalkması ve ondan istediklerini anlamalarının gerçekleşmesi ölçüsünde, yani ihtiyaç miktarınca istemişti. Şayet hepsinin kalkmasını isteseydi kalkardı; fakat peygamberler ancak ihtiyaç miktarınca isterler. İşte bu sebeple [dilinde] bir kalıntı kalmıştı. Nitekim Allah Teâlâ, Firavun'un şöyle dediğini haber vermektedir: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكَادُ يُبِينُ} [الزخرف ٥٢] “Yoksa ben, şu aşağılık ve neredeyse söz bile anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim?” Yani sözü açık ve net ifade edemeyen.

وقال الحسن البصري: (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) قال: حل عقدة واحدة، ولو سأل أكثر من ذلك أعطى.

Hasan-ı Basrî, (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) hakkında: "Tek bir düğümü çözmesini istedi; şayet bundan fazlasını isteseydi o da verilirdi" demiştir.

وقال ابن عباس: شكا موسى إلى ربه ما يتخوف من آل فرعون في القتيل، وعقدة لسانه، فإنه كان في لسانه عقدة تمنعه من كثير من الكلام، وسأل ربه أن يعينه بأخيه هارون يكون له ردءًا ويتكلم عنه بكثير مما لا يفصح به لسانه، فآتاه سؤله، فحل عقدة من لسانه.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Mûsâ, öldürülen kişi hususunda Firavun hanedanından duyduğu endişeyi ve dilindeki düğümü Rabbine arz etti; zira dilinde pek çok sözü söylemesine engel olan bir düğüm vardı. Kardeşi Hârûn ile kendisini desteklemesini, dilinin açıkça ifade edemediği pek çok şeyi onun kendi adına konuşmasını Rabbinden istedi. Rabbi de onun isteğini verdi ve dilinden bir düğümü çözdü.

وقال ابن أبي حاتم: ذُكِرَ عن عَمْرو بن عثمان، حدثنا بَقِيّة، عن أرطاة بن المنذر، حدثني بعض أصحاب محمد بن كعب، عنه قال: أتاه ذو قرابة له. فقال له: ما بك بأس لولا أنك تلحن في كلامك، ولست تعرب في قراءتك؟ فقال القرظي: يا ابن أخي، ألست أفهمك إذا حدثتك؟. قال:

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Amr b. Osmân'dan rivayet edildiğine göre, bize Bakıyye, Artât b. el-Münzir'den, o da Muhammed b. Ka'b'ın bazı arkadaşlarından rivayet etti; o şöyle demiştir: [Muhammed b. Ka'b'a] akrabalarından biri gelerek ona: "Konuşurken lahin yapman (dil bilgisi hatasına düşmen) ve okurken irab yapmaman olmasaydı sende hiçbir kusur bulunmazdı" dedi. Bunun üzerine el-Kurazî: "Ey kardeşimin oğlu! Seninle konuştuğumda maksadımı sana anlatamıyor muyum?" dedi. O da:

نعم. قال: فإن موسى، ﵇، إنما سأل ربه أن يحل عقدة من لسانه كي يفقه بنو إسرائيل كلامه، ولم يزد عليها. هذا لفظه.

"Evet" dedi. Bunun üzerine o: "Mûsâ aleyhisselâm da Rabbinden sadece İsrâiloğulları sözünü anlasınlar diye dilinden bir düğümü çözmesini istedi ve bundan fazlasını istemedi" dedi. Lafız bu şekildedir.

وقوله: (وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي): وهذا أيضًا سؤال من موسى في أمر خارجي عنه، وهو مساعدة أخيه هارون له.

Onun: (وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي) sözü de Mûsâ'nın kendi dışındaki bir hususta, yani kardeşi Hârûn'un kendisine yardımcı olması konusunda yaptığı bir duadır.

قال الثوري، عن أبي سعيد، عن عكرمة، عن ابن عباس أنه قال: فَنُبّئ هارون ساعتئذ حين نبئ موسى، ﵉.

Sevrî, Ebû Saîd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Mûsâ peygamber kılındığı o anda Hârûn'a da aleyhimesselâm peygamberlik verildi."

وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن ابن نُمَير، حدثنا أبو أسامة، عن هشام بن عروة عن أبيه، عن عائشة أنها خرجت فيما كانت تعتمر، فنزلت ببعض الأعراب، فسمعت رجلا يقول: أيّ أخ كان في الدنيا أنفع لأخيه؟ قالوا: ما ندري. قال: والله أنا أدري قالت: فقلت في نفسي: في حلفه لا يستثنى، إنه ليعلم أي أخ كان في الدنيا أنفع لأخيه. قال: موسى حين سأل لأخيه النبوة. فقلت: صدق والله. قلت: وفي هذا قال الله تعالى في الثناء على موسى، ﵇: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} [الأحزاب: ٦٩].

İbn Ebî Hâtim der ki: İbn Nümeyr'den zikredildi, bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den , o babasından, o da Âişe'den naklettiğine göre; o, umre yaptığı sırada bir yolculuğa çıkmış ve bazı bedevilerin yanına inmişti. Bir adamın: "Dünyada kardeşine en çok faydası dokunan kardeş kimdir?" dediğini işitti. Onlar: "Bilmiyoruz" dediler. Adam: "Vallahi ben biliyorum!" dedi . Âişe dedi ki: Kendi kendime: "İstisna yapmaksızın (inşallah demeden) yemin ettiğine göre dünyada kardeşine en çok faydası dokunan kardeşin kim olduğunu muhakkak biliyordur" dedim. Adam: "Kardeşi için peygamberlik istediği vakit Mûsâ'dır" dedi. Ben de: "Vallahi doğru söyledi" dedim. Derim ki: İşte bu hususta Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ı överek şöyle buyurmuştur: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} [الأحزاب: ٦٩] “O, Allah katında itibarlı/yüzü ak bir kimseydi.”

وقوله: (اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي) قال مجاهد: ظهري.

Onun: (اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي) sözü hakkında Mücâhid: "Sırtımı [güçlendir]" demiştir.

(وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي) أي: في مشاورتي.

(وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي) Yani istişaremde.

(كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا) قال مجاهد: لا يكون العبد من الذاكرين الله كثيرًا، حتى يذكر الله قائما وقاعدًا ومضطجعًا.

(كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا) Mücâhid şöyle demiştir: "Kul ayaktayken, otururken ve yan yatarken Allah'ı zikretmedikçe, Allah'ı çok zikredenlerden olamaz."

وقوله: (إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا) أي: في اصطفائك لنا، وإعطائك إيانا النبوة، وبعثتك لنا إلى عدوك فرعون، فلك الحمد على ذلك.

Onun: (إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا) sözü; yani bizi seçmende, bize peygamberlik vermende ve bizi düşmanın Firavun'a göndermende Sen bizi hakkıyla görensin; bundan dolayı Sana hamdolsun, demektir.

{قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى (٣٦) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى (٣٧)}

{قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى (٣٦) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى (٣٧)} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi. Andolsun ki biz sana başka bir defa daha lütufta bulunmuştuk.'”

هذه إجابة من الله لرسوله موسى، ﵇، فيما سأل من ربه ﷿، وتذكير له بنعمه السالفة عليه،

Bu , Azîz ve Celîl olan Rabbinden dilediği şeylerde Allah'ın elçisi Mûsâ aleyhisselâm'a verdiği bir icabet ve ona geçmişteki nimetlerini hatırlatmasıdır ;

{إِذْ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يُوحَى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا (٤٠)}

{إِذْ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يُوحَى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا (٤٠)} “Hani vahyedilecek şeyi annene vahyetmiştik: 'Onu sandığa koy da denize (Nil'e) bırak; deniz onu sahile atsın ki, bana da düşman, ona da düşman olan biri onu alsın.' Sana kendimden bir sevgi bıraktım ve nezaretim altında yetiştirilesin diye [böyle yaptım]. Hani kız kardeşin gidip: 'Ona bakacak birini size göstereyim mi?' diyordu. Böylece gözü aydın olsun ve üzülmesin diye seni annene geri döndürdük. Sen bir adam da öldürmüştün de seni o gamdan kurtarmıştık ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık.”

فيما كان ألهم أمه حين كانت ترضعه، وتحذر عليه من فرعون وملئه أن يقتلوه؛ لأنه كان قد ولد في السنة التي يقتلون فيها الغلمان. فاتخذت له تابوتا، فكانت ترضعه ثم تضعه فيه، وترسله في البحر -وهو النيل-وتمسكه إلى منزلها بحبل فذهبت مرة لتربطه فانفلت منها

[Bu nimetler,] onu emzirdiği ve erkek çocukların öldürüldüğü yılda doğduğu için Firavun ve ileri gelenlerinin onu öldürmesinden korktuğu sırada annesine ilham ettiği şeylerdendir. Bunun üzerine [annesi] onun için bir sandık edindi; onu emziriyor, sonra içine koyuyor, nehre -ki o Nil'dir- salıyor ve bir iple onu evine bağlı tutuyordu. Bir defasında onu bağlamak için gittiğinde [sandık] elinden kaçıverdi

وذهب به البحر، فحصل لها من الغم والهم ما ذكره الله عنها في قوله: {وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا} [القصص: ١٠] فذهب به البحر إلى دار فرعون {فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [القصص: ٨] أي قدرًا مقدورًا من الله، حيث كانوا هم يقتلون الغلمان من بني إسرائيل، حذرًا من وجود موسى، فحكم الله -وله السلطان العظيم، والقدرة التامة-ألا يربى إلا على فراش فرعون، ويغذى بطعامه وشرابه، مع محبته وزوجته له؛ ولهذا قال: (يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي) [أي: عند عدوك، جعلته يحبك. قال سلمة بن كُهَيْل: (وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي)] قال: حببتك إلى عبادي.

ve nehir onu alıp götürdü. Bundan dolayı annesine, Allah'ın onun hakkında şöyle buyurduğu keder ve tasa isabet etti: {وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا} [القصص: ١٠] “Mûsâ'nın annesinin yüreği ise bomboş sabahladı. Eğer kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı.” Nehir onu Firavun'un sarayına götürdü: {فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [القصص: ٨] “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye bulup aldı.” Yani Allah'tan takdir edilmiş bir kader olarak; zira onlar Mûsâ'nın ortaya çıkmasından sakınarak İsrâiloğullarının erkek çocuklarını öldürüyorlardı. Fakat yüce saltanat ve tam kudret sahibi olan Allah, onun ancak Firavun'un döşeğinde büyümesini, onun ve hanımının sevgisiyle birlikte onun yiyecek ve içeceğiyle beslenmesini hükmetti. İşte bu sebeple şöyle buyurdu: (يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي) [Yani: Düşmanının nezdinde, onu seni sever kıldım. Seleme b. Küheyl, (وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي) hakkında:] "Seni kullarıma sevdirdim" demiştir.

(وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي) قال أبو عمران الجوني: تربى بعين الله.

(وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي) Ebû İmrân el-Cevnî: "Allah'ın gözetimi altında büyütülesin diye" demiştir.

وقال قتادة: تغذى على عيني.

Katâde: "Benim gözetimim altında beslenesin diye" demiştir.

وقال معمر بن المثنى: (وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي) بحيث أرى.

Muammer b. el-Müsennâ: "(وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي) Benim göreceğim şekilde" demiştir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يعني أجعله في بيت الملك ينعم ويترف، غذاؤه عندهم غذاء الملك، فتلك الصنعة.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: "Yani onu kralın sarayında kıldım; nimet ve bolluk içinde yaşasın, onların yanındaki gıdası kralın gıdası olsun; işte bu yetiştirilmedir" demiştir.

وقوله: (إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا) وذلك أنه لما استقر عند آل فرعون، عرضوا عليه المراضع، فأباها، قال الله ﷿: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} فجات أخته وقالت {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} [القصص: ١٢]. تعني هل أدلكم على من ترضعه لكم بالأجرة؟ فذهبت به وهم معها إلى أمه، فعرضت عليه ثديها، فقبله، ففرحوا بذلك فرحًا شديدًا، واستأجروها على إرضاعه فنالها بسببه سعادة ورفعة وراحة في الدنيا وفي الآخرة أغنم وأجزل؛ ولهذا جاء في الحديث: "مثل الصانع الذي يحتسب في صنعته الخير، كمثل أم موسى، ترضع ولدها وتأخذ أجرها" .

Onun: (إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا) sözü; o, Firavun hanedanının yanına yerleştiğinde ona sütanneler getirdiler fakat o onları kabul etmedi. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce ona sütanneleri haram kılmıştık” buyurmuştur. Bunun üzerine kız kardeşi geldi ve şöyle dedi : {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} [القصص: ١٢] “'Size onun bakımını sizin için üstlenecek ve ona iyi davranacak bir ev halkını göstereyim mi?'” Yani onu sizin için ücret karşılığı emzirecek birini göstereyim mi, demek istedi. Yanındakilerle birlikte çocuğu alıp annesine götürdü. Annesi göğsünü verince çocuk kabul etti. Buna son derece sevindiler ve emzirmesi için onu ücretle tuttular. Böylece çocuk sebebiyle dünyada mutluluk, yücelik ve rahatlığa kavuştu; ahiretteki ise daha kazançlı ve daha büyüktür. İşte bu yüzden hadiste şöyle buyrulmuştur: "Yaptığı işte hayır uman sanatkârın misali, hem çocuğunu emziren hem de ücretini alan Mûsâ'nın annesinin misali gibidir" .

وقال تعالى هاهنا: (فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلا تَحْزَنَ) أي: عليك، (وَقَتَلْتَ نَفْسًا) يعني: القبطي، (فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ) وهو ما حصل له بسبب عزم آل فرعون على قتله ففر منهم هاربًا، حتى ورد ماء مدين، وقال له ذلك الرجل الصالح: {لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} [القصص: ٢٥].

Burada da Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلا تَحْزَنَ) yani senin için tasalanmasın diye. (وَقَتَلْتَ نَفْسًا) yani Kıptî'yi, (فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ) o da Firavun hanedanının kendisini öldürmeye azmetmesi sebebiyle başına gelen gamdır; böylece onlardan kaçarak uzaklaştı, nihayet Medyen suyuna vardı ve o salih zat ona: {لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} [القصص: ٢٥] “Korkma, o zalimler topluluğundan kurtuldun” dedi.

وقوله: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا) قال الإمام أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب النسائي، ﵀، في كتاب التفسير من سننه، قوله: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا):

Ve O'nun: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا) “Seni çeşitli imtihanlarla da denemiştik” buyruğu; İmam Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb en-Nesâî -rahimehullâh- Sünen'inin Tefsir Kitabı'nda O'nun: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا) buyruğu [hakkında] şöyle demiştir:

حديث الفتون

Fütûn Hadisi

حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا أصبغ بن زيد، حدثنا القاسم بن أبي أيوب، أخبرني سعيد بن جبير، قال: سألت عبد الله بن عباس عن قول الله، ﷿، لموسى، ﵇: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا) فسألته عن الفتون ما هو؟ فقال: استأنف النهار يا بن جبير، فإن لها حديثًا طويلا. فلما أصبحت غدوت إلى ابن عباس لأنتجز منه ما وعدني من حديث الفتون، فقال: تذاكر فرعون وجلساؤه ما كان الله وعد إبراهيم، ﵇ أن يجعل في ذريته أنبياء وملوكًا، فقال بعضهم: إن بني إسرائيل ينتظرون ذلك، ما يشكون فيه وكانوا يظنون أنه يوسف بن يعقوب، فلما هلك قالوا: ليس هكذا كان وعد إبراهيم، فقال فرعون: فكيف ترون؟ فائتمروا وأجمعوا أمرهم على أن يبعث رجالا معهم الشفار، يطوفون في بني إسرائيل، فلا يجدون مولودًا ذكرًا إلا ذبحوه. ففعلوا ذلك، فلما رأوا أن الكبار من بني إسرائيل يموتون بآجالهم، والصغار يذبحون، قالوا: يوشك أن تفنوا بني إسرائيل، فتصيروا إلى أن تباشروا من الأعمال والخدمة التي كانوا يكفونكم، فاقتلوا عامًا كل مولود ذكر، فيقل أبناؤهم ودعوا عامًا فلا تقتلوا منهم أحدًا، فيشب الصغار مكان من يموت من الكبار؛ فإنهم لن يكثروا بمن تستحيون منهم فتخافوا مكاثرتهم إياكم، ولم يفنوا بمن تقتلون وتحتاجون إليهم، فأجمعوا أمرهم على ذلك.

Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Asbağ b. Zeyd haber verdi, bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb anlattı, bana Saîd b. Cübeyr haber verip dedi ki: Abdullah b. Abbâs'a Azîz ve Celîl olan Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a: (وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا) buyruğunu ve bu fütûnun ne olduğunu sordum. Şöyle dedi: "Günü yeniden başlat ey İbn Cübeyr; zira bunun uzun bir hadisi vardır." Sabah olunca fütûn hadisi hakkında bana verdiği sözü yerine getirmesi için İbn Abbâs'ın yanına vardım. Dedi ki: Firavun ve meclis arkadaşları, Allah'ın İbrâhîm aleyhisselâm'a zürriyetinden peygamberler ve hükümdarlar kılacağına dair vaadini konuştular. Bazıları: "İsrâiloğulları bunu bekliyor ve bundan hiç şüphe etmiyorlar. Onlar bunun Ya'kûb oğlu Yûsuf olduğunu sanıyorlardı. O vefat edince: 'İbrâhîm'in vaadi böyle değildi' dediler" dedi. Firavun: "O halde ne düşünüyorsunuz?" dedi. Kendi aralarında danışıp yanlarında büyük bıçaklar bulunan adamlar göndermeye, bunların İsrâiloğulları arasında dolaşıp buldukları her erkek çocuğu kesmelerine karar verdiler. Bunu yaptılar. İsrâiloğullarının yaşlılarının ecelleriyle öldüğünü, küçüklerin ise boğazlandığını görünce şöyle dediler: "Neredeyse İsrâiloğullarının neslini tüketeceksiniz; böylece onların sizin yerinize yaptığı işleri ve hizmeti bizzat kendiniz yapmak zorunda kalacaksınız. Bir yıl doğan bütün erkek çocukları öldürün, böylece oğulları azalsın ; bir yıl da serbest bırakın, onlardan hiçbirini öldürmeyin, böylece yaşlılardan ölenlerin yerine küçükler büyüsün. Zira sağ bıraktıklarınız sebebiyle çoğalıp size üstün gelmelerinden korkacağınız kadar çoğalmazlar; öldürdükleriniz sebebiyle de kendilerine ihtiyaç duyduğunuz halde tamamen tükenmezler." Bu hususta görüş birliğine vardılar.

فحملت أم موسى بهارون في العام الذي لا يذبح فيه الغلمان، فولدته علانية آمنة. فلما كان من قابل حملت بموسى، ﵇، فوقع في قلبها الهَمّ والحزن، وذلك من الفتون -يا بن جبير-ما دخل عليه في بطن أمه، مما يراد به، فأوحى الله [جل ذكره] إليها أن {وَلا تَخَافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} [القصص: ٧] فأمرها إذا ولدت أن تجعله في تابوت ثم تلقيه في اليم. فلما ولدت فعلت ذلك، فلما توارى عنها ابنُها أتاها الشيطان، فقالت في نفسها: ما فعلت با بني، لو ذبح عندي فواريته وكفنته، كان أحب إليّ من أن ألقيه إلى دواب البحر وحيتانه.

Mûsâ'nın annesi, erkek çocukların öldürülmediği yılda Hârûn'a hamile kaldı ve onu açıkça, emniyet içinde doğurdu. Ertesi yıl olunca Mûsâ aleyhisselâm'a hamile kaldı. Kalbine tasa ve keder düştü. İşte -ey İbn Cübeyr- fütûndan biri de, annesinin karnında iken ona yapılması planlanan şey sebebiyle başına gelenlerdir. Allah [şânı yüce olan] ona: {وَلا تَخَافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} [القصص: ٧] “Korkma ve üzülme! Kuşkusuz biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız” diye vahyetti. Doğurduğu zaman onu bir sandığa koymasını, sonra da nehre bırakmasını emretti. Doğurunca böyle yaptı. Çocuğu gözünden kaybolunca yanına şeytan geldi. Kendi kendine şöyle dedi: "Oğluma ne yaptım! Yanımda boğazlansaydı da onu defnedip kefenleseydim, denizdeki hayvanlara ve balıklara yem olmasından bana daha sevimli gelirdi."

فانتهى الماء به حتى أوفى به عند فُرْضَة مستقى جواري امرأة فرعون، فلما رأينه أخذنه فهممن أن يفتحن التابوت، فقال بعضهن إن في هذا مالا وإنا إن فتحناه لم تصدقنا امرأة الملك بما وجدناه فيه، فحملنه كهيئته لم يخرجن منه شيئًا حتى رفعنه إليها. فلما فتحته رأت فيه غلامًا، فألقى عليه منها محبة لم يلق منها على أحد قط. وأصبح فؤاد أم موسى فارغًا من ذكر كل شيء، إلا من ذكر موسى.

Su onu sürükleyip nihayet Firavun'un karısının cariyelerinin su aldığı iskeleye getirdi. Onu görünce aldılar ve sandığı açmaya yeltendiler. İçlerinden bazıları : "Bunun içinde mal vardır; şayet biz açarsak kralın karısı içinde bulduğumuz şey hususunda bize inanmaz" dediler. Böylece sandığı hiçbir şeyini çıkarmaksızın olduğu gibi taşıyıp kadına götürdüler. Kadın sandığı açınca içinde bir erkek çocuğu gördü. Kadının kalbine çocuk için, daha önce hiç kimseye karşı duymadığı bir sevgi düştü. Mûsâ'nın annesinin kalbi ise Mûsâ'nın anılmasından başka her şeyden bomboş kaldı.

فلما سمع الذباحون بأمره، أقبلوا بشفارهم إلى امرأة فرعون ليذبحوه، وذلك من الفتون يا بن

Cellatlar onun durumunu haber alınca, onu kesip öldürmek için bıçaklarıyla Firavun'un karısına doğru geldiler. İşte bu da fütûndan [imtihan ve sıkıntılardan] biridir ey İbn

جبير، فقالت لهم: أقروه، فإن هذا الواحد لا يزيد في بني إسرائيل حتى آتى فرعون فأستوهبه منه، فإن وهبه لي كنتم قد أحسنتم وأجملتم، وإن أمر بذبحه لم ألمكم.

Cübeyr! Kadın onlara: "Onu bırakın; zira bu tek çocuk İsrâiloğullarının sayısını artırmaz. Ben Firavun'a gidip onu bana bağışlamasını isteyeyim. Şayet bana bağışlarsa iyilik ve güzellik etmiş olursunuz; şayet kesilmesini emrederse sizi kınamam" dedi.

فأتت فرعون فقالت: {قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ} [القصص: ٩] فقال فرعون: يكون لك، فأما لي فلا حاجة لي فيه. فقال رسول الله ﷺ: "والذي يُحْلَف به لو أقر فرعون أن يكون قرة عين له كما أقرت امرأته، لهداه الله كما هداها، ولكن حرمه ذلك". فأرسلت إلى من حولها، إلى كل امرأة لها لبن لتختار له ظئرًا، فجعل كلما أخذته امرأة منهن لترضعه لم يقبل على ثديها حتى أشفقت امرأة فرعون أن يمتنع من اللبن فيموت، فأحزنها ذلك، فأمرت به فأخرج إلى السوق ومجمع الناس، ترجو أن تجد له ظئرًا تأخذه منها، فلم يقبل، وأصبحت أم موسى والهًا، فقالت لأخته: قصى أثره واطلبيه، هل تسمعين له ذكرًا، أحيّ ابني أم قد أكلته الدواب؟ ونسيت ما كان الله وعدها فيه، فبصرت به أخته عن جنب وهم لا يشعرون -والجُنُب: أن يسمو بصر الإنسان إلى شيء بعيد وهو إلى جنبه وهو لا يشعر به -فقالت من الفرح حين أعياهم الظُّؤُرات: أنا أدلكم على أهل بيت يكفلونه لكم وهم له ناصحون. فأخذوها فقالوا: ما يدريك؟ ما نصحهم له؟ هل يعرفونه ؟ حتى شكوا في ذلك، وذلك من الفتون يا بن جبير. فقالت: نصحهم له وشفقتهم عليه رغبتهم في ظؤرة الملك، ورجاء منفعة الملك. فأرسلوها فانطلقت إلى أمها فأخبرتها الخبر. فجاءت أمه، فلما وضعته في حجرها نزا إلى ثديها فمصَّه، حتى امتلأ جنباه ريًا، وانطلق البشراء إلى امرأة فرعون يبشرونها أن قد وجدنا لابنك ظئرًا. فأرسلت إليها. فأتت بها وبه فلما رأت ما يصنع بها قالت: امكثي ترضعي ابني هذا، فإني لم أحب شيئًا حبه قط. قالت أم موسى: لا أستطيع أن أدع بيتي وولدي فيضيع، فإن طابت نفسك أن تعطينيه فأذهب به إلى بيتي، فيكون معي لا آلوه خيرًا [فعلت، وإلا] فإني غير تاركة بيتي وولدي. وذكرت أم موسى ما كان الله وعدها فيه، فتعاسرت على امرأة فرعون، وأيقنت أن الله منجز وعده فرجعت به إلى بيتها من يومها، [وأنبته] الله نباتا حسنا وحفظه لما قد قضى فيه.

Firavun'a gelip: {قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ} [القصص: ٩] “Bana da sana da bir göz aydınlığıdır” dedi. Firavun ise: "Sana olsun; bana gelince, benim ona ihtiyacım yok!" dedi. Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kendisine yemin edilene andolsun ki, şayet Firavun hanımının ikrar ettiği gibi onun kendisi için de bir göz aydınlığı olmasını ikrar etseydi, hanımını hidayete erdirdiği gibi Allah onu da hidayete erdirirdi; lakin Allah onu bundan mahrum bıraktı." Kadın çevresindeki sütü olan her kadına haber gönderip ona bir sütanne seçmek istedi. O kadınlardan biri onu emzirmek için aldıkça çocuk onun memesini kabul etmedi; öyle ki Firavun'un hanımı çocuk sütten kesilip ölecek diye endişelendi ve bu onu üzdü. Çocuğun çarşıya ve insanların toplandığı yere çıkarılmasını, böylece onu kabul edecek bir sütanne bulunmasının umulmasını emretti; fakat çocuk yine kabul etmedi. Mûsâ'nın annesi ise şaşkın ve perişan haldeydi; kız kardeşine: "Onun izini sür ve onu ara; onun hakkında bir ses duyuyor musun, oğlum sağ mı yoksa hayvanlar onu yedi mi?" dedi ve Allah'ın bu hususta kendisine olan vaadini unuttu. Kız kardeşi, onlar farkında olmadan onu uzaktan gözetledi -cünüb (uzaktan bakmak): insanın gözünün uzaktaki bir şeye dikilmesi ve onun yanında olup bunu fark etmemesidir-. Sütanneler aciz kalınca sevinçle: "Ben size onun bakımını sizin için üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi göstereyim mi?" dedi. Onu yakalayıp: "Nereden biliyorsun? Onların buna iyi davranacağını nereden biliyorsun? Onu tanıyorlar mı?" dediler, hatta bundan şüphelendiler. İşte bu da fütûndandır ey İbn Cübeyr. Kız: "Onların ona iyi davranmaları ve şefkat göstermeleri, kralın sütannesi olmaya duydukları rağbet ve kralın menfaatini ummaları sebebiyledir" dedi. Onu bıraktılar; o da annesine gidip haberi verdi. Annesi geldi, çocuğu kucağına alınca çocuk hemen memesine atılıp öyle bir emdi ki iki yanı süte doydu. Müjdeciler Firavun'un karısına koşup: "Oğlun için sütanne bulduk!" diye müjdelediler. Kadın ona haber gönderdi. O da çocukla birlikte geldi. Kadın çocuğun ona olan tavrını görünce: "Burada kal, şu oğlumu emzir; zira ben hiçbir şeyi onu sevdiğim kadar sevmedim" dedi. Mûsâ'nın annesi: "Evimi ve çocuklarımı bırakamam, zayi olurlar. Şayet gönlün razı olursa onu bana verirsin, ben de onu evime götürürüm, benim yanımda kalır ve ona hiçbir hayrı esirgemem [böyle yaparım; aksi takdirde] evimi ve çocuklarımı terk edemem" dedi. Mûsâ'nın annesi Allah'ın bu husustaki vaadini hatırladı, Firavun'un hanımına karşı nazlandı ve Allah'ın vaadini yerine getireceğine kesin olarak inandı . Çocuğu o gün evine geri götürdü; Allah onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve onun hakkında hükmettiği şey için onu korudu .

فلم يزل بنو إسرائيل، وهم في ناحية القرية، ممتنعين من السخرة والظلم ما كان فيهم، فلما ترعرع قالت امرأة فرعون لأم موسى: أتريني ابني؟ فَوَعَدَتْها يومًا تريها إياه فيه، وقالت امرأة فرعون لخزانها وظُؤُرها وقهارمتها: لا يبقين أحد منكم إلا استقبل ابني اليوم بهدية وكرامة لأرى ذلك وأنا باعثة أمينا يحصي ما يصنع كل إنسان منكم، فلم تزل الهدايا والنحل

Şehrin bir kenarında bulunan İsrâiloğulları, [Mûsâ] aralarında bulunduğu müddetçe angaryadan ve zulümden korunmuş halde kaldılar. Çocuk serpilip büyüyünce Firavun'un hanımı, Mûsâ'nın annesine: "Oğlumu bana gösterir misin?" dedi. [Mûsâ'nın annesi de] çocuğu kendisine göstereceği bir gün için ona söz verdi. Firavun'un hanımı hazinedarlarına, sütannelerine ve kâhyalarına şöyle dedi: "Bugün hiçbiriniz kalmasın ki oğlumu bir hediye ve ikramla karşılamış olsun; bunu bizzat göreceğim. Ayrıca her birinizin ne yaptığını tespit edecek güvenilir birini de göndereceğim." Böylece hediyeler ve bağışlar...

والكرامة تستقبله من حين خرج من بيت أمه إلى أن دخل على امرأة فرعون، فلما دخل عليها نحلته وأكرمته، وفرحت به ونحلت أمه لحسن أثرها عليه، ثم قالت: لآتين به فرعون فَلَيَنْحَلَنَّهُ وليكرمنه، فلما دخلت به عليه جعله في حجره، فتناول موسى لحية فرعون يمدها إلى الأرض، فقال الغواة من أعداء الله لفرعون: ألا ترى ما وعد الله إبراهيم نبيه، إنه زعم أن يرثك ويعلوك ويصرعك، فأرسل إلى الذباحين ليذبحوه. وذلك من الفتون يا بن جبير بعد كل بلاء ابتلي به، وأريد به .

ve ikramlar annesinin evinden çıktığı andan Firavun'un hanımının huzuruna girene kadar onu karşılamaya devam etti. Huzuruna girdiğinde kadın ona hediyeler verdi , ikramda bulundu, onunla sevindi ve çocuk üzerindeki güzel bakımından dolayı annesine de hediyeler verdi. Sonra: "Onu muhakkak Firavun'a götüreceğim, o da ona bağışta bulunsun ve ikram etsin" dedi. Onu Firavun'un yanına götürdüğünde, Firavun çocuğu kucağına aldı. Mûsâ Firavun'un sakalını tutup yere doğru çekti . Allah düşmanlarından olan azgınlar Firavun'a: "Allah'ın peygamberi İbrâhîm'e vadettiği şeyi görmüyor musun? O, senin yerine geçeceğini, sana üstün geleceğini ve seni yere sereceğini iddia ediyor!" dediler. Bunun üzerine Firavun onu boğazlasınlar diye cellatlara haber gönderdi. İşte bu da -ey İbn Cübeyr- maruz bırakıldığı ve hakkında murat edilen her beladan sonraki fütûndandır .

فجاءت امرأة فرعون فقالت ما بدا لك في هذا الغلام الذي وهبته لي؟ فقال ألا ترينه يزعم أنه يصرعني ويعلوني! فقالت: اجعل بيني وبينك أمرًا يعرف فيه الحق، ائت بجمرتين ولؤلؤتين، فَقَرِّبْهُنَّ إليه، فإن بطش باللؤلؤتين واجتنب الجمرتين فاعرف أنه يعقل، وإن تناول الجمرتين ولم يرد اللؤلؤتين، علمت أن أحدا لا يؤثر الجمرتين على اللؤلؤتين وهو يعقل. فقرب إليه فتناول الجمرتين، فانتزعهما منه مخافة أن يحرقا يده، فقالت المرأة: ألا ترى؟ فصرفه الله عنه بعد ما كان قد همّ به، وكان الله بالغا فيه أمره.

Firavun'un hanımı gelip: "Bana bağışladığın bu çocuk hakkında sana ne oldu böyle?" dedi . Firavun: "Görmüyor musun, beni yere sereceğini ve bana üstün geleceğini iddia ediyor!" dedi . Kadın: "Benimle senin aranda hakkın anlaşılacağı bir ölçü koy: İki kor ateş ve iki inci getir, onları çocuğa yaklaştır; şayet iki inciye yapışır ve iki kordan sakınırsa bil ki aklı eriyordur; şayet iki kora uzanır ve iki inciyi istemezse anlarsın ki aklı eren hiç kimse iki kor ateşi iki inciye tercih etmez" dedi. Bunlar çocuğa yaklaştırılınca çocuk iki kora uzandı; kadın elini yakmasından korkarak hemen onları elinden aldı. Kadın: "Görmüyor musun?" dedi. Böylece Allah, Firavun ona niyetlendikten sonra onu Firavun'dan korudu; zira Allah onun hakkındaki emrini yerine getirecekti.

فلما بلغ أشده وكان من الرجال، لم يكن أحد من آل فرعون يخلص إلى أحد من بني إسرائيل معه بظلم ولا سخرة، حتى امتنعوا كل الامتناع، فبينما موسى، ﵇، يمشي في ناحية المدينة، إذا هو برجلين يقتتلان، أحدهما فرعوني والآخر إسرائيلي، فاستغاثه الإسرائيلي على الفرعوني، فغضب موسى غضبًا شديدًا؛ لأنه تناوله وهو يعلم منزلته من بني إسرائيل وحفظه لهم، لا يعلم الناس إلا أنما ذلك من الرضاع، إلا أم موسى، إلا أن يكون الله [سبحانه] أطلع موسى من ذلك على ما لم يطلع عليه غيره. فوكز موسى الفرعوني فقتله، وليس يراهما أحد إلا الله ﷿ والإسرائيلي، فقال موسى حين قتل الرجل: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} [القصص: ١٥]. ثم قَالَ {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [القصص: ١٦] فأصبح في المدينة خائفًا يترقب الأخبار، فأتى فرعون، فقيل له: إن بني إسرائيل قتلوا رجلا من آل فرعون فخذ لنا بحقنا ولا ترخص لهم. فقال: ابغوني قاتله، ومن يشهد عليه، فإن الملك وإن كان صَغْوه مع قومه لا يستقيم له أن يقيد بغير بينة ولا ثبت، فاطلبوا لي علم ذلك آخذ لكم بحقكم. فبينما هم يطوفون ولا يجدون ثبتًا، إذا بموسى من الغد قد رأى ذلك الإسرائيلي يقاتل رجلا من آل فرعون آخر. فاستغاثه الإسرائيلي على الفرعوني، فصادف موسى قد ندم على ما كان منه وكره الذي رأى، فغضب الإسرائيلي وهو يريد أن يبطش بالفرعوني، فقال:

Mûsâ ergenlik çağına ulaşıp yetişkin bir adam olunca, Firavun ailesinden hiç kimse onun yanında İsrâiloğullarından birine zulüm veya angarya ile ilişemez oldu; öyle ki tamamen bundan el çektiler. Mûsâ -aleyhisselâm- şehrin bir kenarında yürürken bir de baktı ki iki adam kavga ediyor; biri Firavunlu diğeri ise İsrâillidir. İsrâilli, Firavunluya karşı ondan yardım istedi. Mûsâ son derece öfkelendi; zira o adam, Mûsâ’nın İsrâiloğulları nezdindeki konumunu ve onları koruyup gözettiğini bildiği hâlde ona sataşmıştı. İnsanlar -Mûsâ’nın annesi müstesna- bunun sadece süt emzirmeden kaynaklandığını sanıyorlardı; meğerki Allah [Sübhânehû] Mûsâ’ya başkalarına bildirmediği bu durumu bildirmiş olsun. Bunun üzerine Mûsâ Firavunluya bir yumruk vurdu ve onu öldürdü. Onları Azîz ve Celîl olan Allah ile o İsrâilliden başka hiç kimse görmüyordu. Mûsâ adamı öldürdüğü vakit: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} “Bu şeytanın işindendir. Kuşkusuz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır” [el-Kasas: 15] dedi. Sonra {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla! Bunun üzerine O da kendisini bağışladı. Kuşkusuz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [el-Kasas: 16] dedi. Şehirde korku içinde haberleri gözetleyerek sabahladı. Firavun’a varılıp ona: "İsrâiloğulları Firavun ailesinden bir adamı öldürdü, bizim hakkımızı onlardan al ve onlara fırsat verme!" denildi. Firavun da: "Bana onun katilini ve aleyhine şahitlik edecek kimseyi bulun. Zira hükümdar, her ne kadar meyli kendi kavminden yana olsa da, delil ve kesin bir kanıt olmaksızın kısas uygulaması doğru olmaz. Bana buna dair bilgi getirin ki hakkınızı alıvereyim" dedi. Onlar [katili bulmak için] dolaşıp da hiçbir kanıt bulamazlarken, ertesi gün Mûsâ bir de baktı ki o İsrâilli, Firavun ailesinden başka bir adamla kavga ediyor. İsrâilli, Firavunluya karşı yine Mûsâ’dan yardım istedi. Mûsâ ise daha önce yaptığından ötürü pişman olmuştu ve gördüğü bu manzaradan hoşlanmadı. İsrâilli, [Mûsâ'nın] Firavunluyu yakalayacağını zannederek öfkelendi ve şöyle dedi:

للإسرائيلي لما فعل بالأمس واليوم: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} فنظر الإسرائيلي إلى موسى بعد ما قال له ما قال، فإذا هو غضبان كغضبه بالأمس الذي قتل فيه الفرعوني فخاف أن يكون بعد ما قال له: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} [القصص: ١٨] أن يكون إياه أراد، ولم يكن أراده، وإنما أراد الفرعوني. فخاف الإسرائيلي وقال: {يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ} [القصص: ١٩] وإنما قاله مخافة أن يكون إياه أراد موسى ليقتله، فتتاركا، وانطلق الفرعوني فأخبرهم بما سمع من الإسرائيلي من الخبر حين يقول: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ} فأرسل فرعون الذباحين ليقتلوا موسى، فأخذ رسل فرعون في الطريق الأعظم يمشون على هينتهم يطلبون موسى، وهم لا يخافون أن يفوتهم، فجاء رجل من شيعة موسى من أقصى المدينة، فاختصر طريقا حتى سبقهم إلى موسى، فأخبره وذلك من الفتون يا بن جبير.

Dün ve bugün yaptıklarından ötürü İsrâilliye: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Kuşkusuz sen apaçık bir azgınsın!” dedi. İsrâilli, Mûsâ kendisine bu sözü söyledikten sonra ona baktı; bir de gördü ki Mûsâ, tıpkı dün o Firavunluyu öldürdüğü gündeki gibi öfkelidir. Kendisine: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} [القصص: ١٨] “Kuşkusuz sen apaçık bir azgınsın!” dedikten sonra Mûsâ'nın kendisini kastettiğinden korktu; oysa Mûsâ onu değil, ancak Firavunluyu kastetmişti. İsrâilli korkup şöyle dedi: {يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ} [القصص: ١٩] “Ey Mûsâ! Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” Bunu sadece Mûsâ'nın kendisini öldürmek istediğinden korktuğu için söylemişti. Bunun üzerine birbirlerini bıraktılar. Firavunlu gidip İsrâilliden işittiği haberi, yani onun: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dediğini onlara haber verdi. Firavun Mûsâ'yı öldürsünler diye cellatları gönderdi. Firavun'un elçileri Mûsâ'yı aramak üzere ellerinden kaçacağından korkmaksızın ana yola koyulup yavaş yavaş yürüdüler. Şehrin öte başından Mûsâ'nın taraftarlarından bir adam geldi ve kestirme yoldan giderek onlardan önce Mûsâ'ya ulaşıp ona haber verdi . İşte bu da fütûndandır ey İbn Cübeyr!

فخرج موسى متوجهًا نحو مدين، لم يلق بلاء قبل ذلك، وليس له بالطريق علم إلا حسن ظنه بربه ﷿، فإنه قال: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ * وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ} [القصص: ٢٢، ٢٣].

Mûsâ, bundan önce hiçbir sıkıntı ile karşılaşmamış olarak ve Azîz ve Celîl olan Rabbine hüsnüzan beslemekten başka yol hakkında hiçbir bilgisi bulunmaksızın Medyen'e doğru yönelip çıktı; zira o şöyle demişti: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ * وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ} [القصص: ٢٢، ٢٣] “'Umarım Rabbim beni doğru yola iletir.' Medyen suyuna varınca, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. Onların gerisinde de [koyunlarını] sudan meneden iki kadın gördü.”

يعني بذلك حابستين غنمهما، فقال لهما: ما خطبكما معتزلتين لا تسقيان مع الناس؟ قالتا ليس لنا قوة نزاحم القوم، إنما ننتظر فضول حياضهم. فسقى لهما، فجعل يغترف في الدلو ماء كثيرا، حتى كان أول الرعاء، فانصرفتا بغنمهما إلى أبيهما، وانصرف موسى، ﵇، فاستظل بشجرة، وقال: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} [القصص: ٢٤]. واستنكر أبوهما سرعة صدورهما بغنمهما حُفَّلا بطانًا فقال: إن لكما اليوم لشأنا، فأخبرتاه بما صنع موسى، فأمر إحداهما أن تدعوه، فأتت موسى فدعته، فلما كلمه قال: {لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} [القصص: ٢٥]. ليس لفرعون ولا لقومه علينا سلطان ولسنا في مملكته، فقالت إحداهما: {يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الأَمِينُ} [القصص: ٢٦] فاحتملته الغيرة على أن قال لها: ما يدريك ما قوته؟ وما أمانته؟ فقالت: أما قوته، فما رأيت منه في الدلو حين سقى لنا، لم أر رجلا قط أقوى في ذلك السقي منه، وأما الأمانة فإنه نظر إليّ حين أقبلت إليه وشخصت له، فلما علم أني امرأة صوّب رأسه فلم يرفعه، حتى بلغته رسالتك. ثم قال لي: امشي خلفي، وانعتي لي الطريق. فلم يفعل هذا إلا وهو أمين، فسرى عن أبيها وصدقها، وظن به الذي قالت.

Bununla koyunlarını alıkoyan [iki kadını] kastediyordu. Onlara: "İnsanlarla beraber sulamayıp bir kenara çekilmekteki durumunuz nedir?" dedi. Onlar : "İnsanlarla itişip kakışmaya gücümüz yetmez; biz ancak onların havuzlarından arta kalanları bekleriz" dediler. Mûsâ onlar için suladı; kovaya bolca su doldurmaya başladı, öyle ki çobanların ilki gibi oldu. İki kadın koyunlarıyla babalarının yanına döndüler . Mûsâ aleyhisselâm ise dönüp bir ağacın gölgesine sığındı ve: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} [القصص: ٢٤] “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dedi. Babaları, koyunları memeleri süt dolu ve karınları doymuş olarak çabucak geri getirmelerini yadırgayıp: "Bugün sizin başınızdan mühim bir iş geçmiş!" dedi. Onlar da Mûsâ'nın yaptığını anlattılar. Babaları onlardan birine onu çağırmasını emretti. Kız Mûsâ'ya gelip onu davet etti. Mûsâ onunla konuşunca adam: {لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} [القصص: ٢٥] “Korkma, o zalimler topluluğundan kurtuldun” dedi. Firavun'un da kavminin de bizim üzerimizde bir hâkimiyeti yoktur ve biz onun mülkünde değiliz. Kızlardan biri: {يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الأَمِينُ} [القصص: ٢٦] “Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” dedi. Babasını bir kıskançlık tuttu ve ona: "Onun gücünü ve güvenilirliğini nereden biliyorsun?" dedi. Kız: "Gücüne gelince; bize su sularken kovadaki durumunu gördüm, o sulama işinde ondan daha güçlü bir adam asla görmedim. Güvenilirliğine gelince; ben ona doğru varıp karşısına çıktığımda bana baktı; kadın olduğumu anlayınca başını öne eğdi ve senin mesajını ona iletene kadar başını kaldırmadı. Sonra bana: 'Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et' dedi. Bunu ancak güvenilir bir kimse yapar" dedi. Bunun üzerine babasının içi rahatladı, onu doğruladı ve Mûsâ hakkında kızının dediği gibi düşündü.

فقال له: هل لك {أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} [القصص: ٢٧] ففعل فكانت على نبي الله موسى ثماني سنين واجبة، وكانت سنتان عدة منه، فقضى الله عنه عدته فأتمها عشرًا.

Mûsâ'ya şöyle dedi: {أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} [القصص: ٢٧] “Sekiz yıl bana çalışmana karşılık şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum. Şayet on yıla tamamlarsan o da kendiliğindendir. Sana güçlük çıkarmak istemem. İnşallah beni salih kimselerden bulacaksın.” Mûsâ bunu kabul etti. Sekiz yıl Allah'ın peygamberi Mûsâ üzerine farz idi; iki yıl ise kendisinden bir vaat idi; Allah onun vaadini de yerine getirdi ve süreyi ona on yıl olarak tamamlattı.

قال سعيد -وهو ابن جبير-: فلقيني رجل من أهل النصرانية من علمائهم قال: هل تدري أيّ

Saîd -ki o, İbn Cübeyr'dir- şöyle dedi: Hristiyan ehlinden, onların âlimlerinden bir adam benimle karşılaştı ve: "Biliyor musun hangi..." dedi.

الأجلين قضى موسى؟ قلت: لا. وأنا يومئذ لا أدري. فلقيت ابن عباس، فذكرت له ذلك، فقال: أما علمت أن ثمانيًا كانت على نبي الله واجبة، لم يكن لنبي الله أن ينقص منها شيئًا، ويعلم أن الله كان قاضيًا عن موسى عدته التي وعده فإنه قضى عشر سنين. فلقيت النصراني فأخبرته ذلك، فقال: الذي سألته فأخبرك أعلم منك بذلك. قلت: أجل، وأولى.

süreden hangisini tamamladığını biliyor musun?" dedi. Ben: "Hayır" dedim; zira o gün bunu bilmiyordum. Sonra İbn Abbâs ile karşılaştım ve bunu ona anlattım. Şöyle dedi: "Bilmez misin ki sekiz yıl Allah'ın peygamberi üzerine farz idi; Allah'ın peygamberinin bundan hiçbir şeyi eksiltmesi düşünülemezdi. Allah'ın da Mûsâ'nın verdiği sözü onun adına yerine getireceğini biliyordu; nitekim o, on yılı tamamladı." Hristiyan ile karşılaşıp bunu ona haber verdim; o da: "Kendisine sorduğun ve sana haber veren kimse, bunu senden daha iyi biliyor" dedi. Ben de: "Evet, öyle ve buna daha lâyıktır" dedim.

فلما سار موسى بأهله كان من أمر النار والعصا ويده ما قص الله عليك في القرآن، فشكا إلى الله تعالى ما يتخوف من آل فرعون في القتيل وعقدة لسانه، فإنه كان في لسانه عقدة تمنعه من كثير من الكلام، وسأل ربه أن يعينه بأخيه هارون، يكون له ردءًا، ويتكلم عنه بكثير مما لا يفصح به لسانه. فآتاه الله سؤله، وحل عقدة من لسانه، وأوحى الله إلى هارون وأمره أن يلقاه. فاندفع موسى بعصاه حتى لقي هارون، عليهما السلام. فانطلقا جميعًا إلى فرعون، فأقاما على بابه حينًا لا يؤذن لهما، ثم أذن لهما بعد حجاب شديد، فقالا {إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ} [طه: ٤٧]. قال: فمن ربكما؟ فأخبره بالذي قص الله عليك في القرآن؟ قال: فما تريدان؟ وذكره القتيل، فاعتذر بما قد سمعت. قال: أريد أن تؤمن بالله، وترسل معي بنى إسرائيل؟ فأبى عليه وقال: {فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [الشعراء: ١٥٤]. فألقى عصاه [فإذا هي] حية تسعى عظيمة فاغرة فاها، مسرعة إلى فرعون. فلما رآها فرعون قاصدة إليه خافها، فاقتحم عن سريره واستغاث بموسى أن يكفها عنه. ففعل، ثم أخرج يده من جيبه فرآها بيضاء من غير سوء -يعني من غير برص-ثم ردها فعادت إلى لونها الأول. فاستشار الملأ حوله فيما رأى، فقالوا له: هذان ساحران {يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} [طه: ٦٣] يعني: ملكهم الذي هم فيه والعيش، وأبوا على موسى أن يعطوه شيئًا مما طلب، وقالوا له: اجمع السحرة فإنهم بأرضك كثير حتى تغلب بسحرك سحرهما. فأرسل إلى المدائن فحشر له كل ساحر متعالم، فلما أتوا فرعون قالوا: بم يعمل هذا الساحر؟ قالوا: يعمل بالحيات. قالوا: فلا والله ما أحد في الأرض يعمل بالسحر بالحيات والحبال والعصى الذي نعمل. فما أجرنا إن نحن غلبنا؟ قال لهم: أنتم أقاربي وخاصتي، وأنا صانع إليكم كل شيء أحببتم، فتواعدوا يوم الزينة، وأن يحشر الناس ضحى.

Mûsâ ailesiyle birlikte yola çıktığında ateş, asâ ve eli ile ilgili hadiseler, Allah'ın sana Kur'an'da anlattığı gibi cereyan etti. Mûsâ, öldürülen kişi sebebiyle Firavun hanedanından korktuğunu ve dilindeki düğümü Allah Teâlâ'ya arz etti; zira dilinde pek çok sözü söylemesine engel olan bir düğüm vardı. Kardeşi Hârûn ile kendisini desteklemesini, dilinin açıkça ifade edemediği pek çok şeyi onun kendi adına konuşmasını Rabbinden istedi. Allah da onun isteğini verdi, dilinden bir düğümü çözdü; Hârûn'a da vahyedip onunla buluşmasını emretti. Mûsâ asâsıyla ilerledi ve nihayet Hârûn ile aleyhimesselâm buluştu. İkisi birlikte Firavun'a gittiler. Kapısında bir süre izin verilmeden beklediler. Sonra çetin bir engellemeden sonra kendilerine izin verildi. {إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ} [طه: ٤٧] “Biz senin Rabbinin elçileriyiz” dediler. Firavun: "Rabbiniz kimdir?" dedi. Mûsâ, Allah'ın sana Kur'an'da anlattığı gibi ona haber verdi. Firavun: "Ne istiyorsunuz?" dedi ve ona öldürülen adamı hatırlattı. Mûsâ işittiğin şekilde mazeretini beyan etti. Mûsâ: "Allah'a iman etmeni ve İsrâiloğullarını benimle göndermeni istiyorum" dedi. Firavun bunu reddetti ve: {فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [الشعراء: ١٥٤] “Eğer doğru söyleyenlerden isen bir delil getir!” dedi. Mûsâ asâsını attı; [bir de baktılar ki o] ağzını açmış, süratle Firavun'a doğru koşan koca bir yılandır. Firavun yılanın kendisine doğru geldiğini görünce ondan korktu, tahtından aşağı fırladı ve onu kendisinden uzaklaştırması için Mûsâ'ya yalvardı. Mûsâ da öyle yaptı. Sonra elini koynundan çıkardı; bir de gördü ki o, kusursuz -yani alacasız- bembeyazdır. Sonra onu geri soktu ve eski rengine döndü. Firavun gördüğü şeyler hakkında çevresindeki ileri gelenlerle istişare etti; onlar da ona: "Bu ikisi {يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} [طه: ٦٣] “sihirleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek isteyen” iki büyücüdür" dediler; bununla içinde bulundukları mülkü ve yaşantıyı kastediyorlardı. Mûsâ'ya istediği şeylerden hiçbirini vermeyi kabul etmediler ve Firavun'a: "Büyücüleri topla ; zira onlar senin memleketinde çoktur; böylece senin sihrin onların sihrine galip gelsin" dediler. Firavun şehirlere haber gönderdi ve bilgisiyle meşhur bütün sihirbazlar onun için toplandı. Firavun'un yanına geldiklerinde: "Bu büyücü ne tür sihir yapıyor?" dediler. "Yılanlarla sihir yapıyor" dediler. Onlar: "Vallahi yeryüzünde yılanlar, ipler ve asâlarla bizim yaptığımız gibi sihir yapan hiç kimse yoktur. Şayet biz galip gelirsek bizim mükâfatımız ne olacak?" dediler. Firavun onlara: "Siz benim yakınlarım ve seçkin adamlarım olacaksınız; hoşunuza giden her şeyi size yapacağım" dedi. Böylece süs (bayram) gününde ve insanların kuşluk vaktinde toplanması hususunda sözleştiler.

قال سعيد بن جبير: فحدثني ابن عباس: أن يوم الزينة الذي أظهر الله فيه موسى على فرعون والسحرة، هو يوم عاشوراء.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs bana şöyle anlattı: "Allah'ın, Mûsâ'yı Firavun ve büyücülere karşı üstün kıldığı o süs günü, Âşûrâ günüdür."

فلما اجتمعوا في صعيد واحد قال الناس بعضهم لبعض: انطلقوا فلنحضر هذا الأمر، {لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ} [الشعراء: ٤٠] يعنون موسى وهارون استهزاء بهما، فقالوا: يا موسى -لقُدْرتهم بسحرهم- {إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} [الأعراف: ١١٥] {قَالَ بَلْ أَلْقُوا} [طه: ٦٦] {فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ} [الشعراء: ٤٤] فرأى

Hepsi tek bir düzlükte toplandıklarında insanlar birbirlerine şöyle dediler: "Yürüyün, şu hadiseye şahit olalım; {لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ} “Eğer galip gelirlerse büyücülere uyarız” [eş-Şuarâ 40]." [Büyücüler demekle], alay etmek gayesiyle Mûsâ ve Hârûn'u kastediyorlardı. [Büyücüler] sihirlerine duydukları güvenle: "Ey Mûsâ! {إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} “Ya sen [önce] at yahut ilk atanlar biz olalım” [el-A'râf 115]" dediler. [Mûsâ]: {قَالَ بَلْ أَلْقُوا} “Hayır, siz atın” [Tâhâ 66] dedi. {فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ} “Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: 'Firavun'un izzeti hakkı için, elbette galip gelenler biz olacağız' dediler” [eş-Şuarâ 44]. [Bunun üzerine] Mûsâ gördü

موسى من سحرهم ما أوجس في نفسه خيفة فأوحى الله إليه أن ألق عصاك، فلما ألقاها صارت ثعبانًا عظيمة فاغرة فاها، فجعلت العصى تلتبس بالحبال حتى صارت جَزرًا إلى الثعبان، تدخل فيه، حتى ما أبقت عصا ولا حبالا إلا ابتلعته، فلما عرفت السحرة ذلك قالوا: لو كان هذا سحرًا لم يبلغ من سحرنا كل هذا، ولكنه أمر من الله ﷿، آمنا بالله وبما جاء به موسى، ونتوب إلى الله مما كنا عليه. فكسر الله ظهر فرعون في ذلك الموطن وأشياعه، وظهر الحق، وبطل ما كانوا يعملون {فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} [الأعراف: ١١٩] وامرأة فرعون بارزة متبذلة تدعو الله بالنصر لموسى على فرعون وأشياعه، فمن رآها من آل فرعون ظن أنها إنما ابتذلت للشفقة على فرعون وأشياعه، وإنما كان حزنها وهمها لموسى.

ki onların sihrinden dolayı içinde bir korku duydu. Bunun üzerine Allah ona asâsını atmasını vahyetti. Mûsâ onu atınca ağzını açmış kocaman bir ejderha oldu; asâlar iplere karışmaya ve ejderhaya doğru çekilip içine girmeye başladı; öyle ki yutmadık hiçbir asâ ve ip bırakmadı. Büyücüler bu durumu fark edince : "Şayet bu bir sihir olsaydı bizim sihrimize bu kadar baskın gelemezdi; lakin bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın emridir. Biz Allah'a ve Mûsâ'nın getirdiğine iman ettik; bulunduğumuz durumdan ötürü de Allah'a tövbe ediyoruz" dediler. Allah o meydanda Firavun'un ve taraftarlarının belini kırdı, hak ortaya çıktı ve onların yaptıkları boşa gitti: {فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} [الأعراف: ١١٩] “Orada mağlup oldular ve küçük düşerek geri döndüler.” Firavun'un hanımı ise açıkta, gösterişsiz bir halde Mûsâ'nın Firavun ve taraftarlarına karşı galip gelmesi için Allah'a dua ediyordu. Firavun hanedanından onu görenler, kadının Firavun ve taraftarlarına duyduğu şefkatten dolayı bu hale girdiğini sanıyorlardı; oysa onun üzüntüsü ve tasası sadece Mûsâ içindi.

فلما طال مكث موسى بمواعيد فرعون الكاذبة، كلما جاء بآية وعده عندها أن يرسل معه بني إسرائيل، فإذا مضت أخلف موعده وقال: هل يستطيع ربك أن يصنع غير هذا؟. فأرسل الله على قومه الطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم آيات مفصلات، كل ذلك يشكو إلى موسى ويطلب إليه أن يكفها عنه، ويواثقه على أن يرسل معه بني إسرائيل، فإذا كف ذلك أخلف موعده، ونكث عهده.

Mûsâ, Firavun'un yalan vaatleri karşısında uzun süre bekledi; Mûsâ ne zaman bir mucize getirse, Firavun İsrâiloğullarını onunla beraber göndereceğine söz veriyor; mucize geçip gidince de sözünden dönerek: "Rabbin bundan başkasını yapmaya güç yetirebilir mi?" diyordu. Bunun üzerine Allah onun kavmine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kanı açık mucizeler olarak gönderdi. Bütün bunlarda Firavun Mûsâ'ya sızlanıyor, bunları kendisinden kaldırmasını istiyor ve İsrâiloğullarını onunla beraber göndereceğine dair kesin sözler veriyordu; bela kalkınca da sözünden dönüyor ve ahdini bozuyordu.

حتى أمر الله موسى بالخروج بقومه فخرج بهم ليلا فلما أصبح فرعون ورأى أنهم قد مضوا أرسل في المدائن حاشرين، فتبعه بجنود عظيمة كثيرة، وأوحى الله إلى البحر: إذا ضربك عبدي موسى بعصاه فانفلق اثنتي عشرة فرقة، حتى يجوز موسى ومن معه، ثم التق على من بقي بعد من فرعون وأشياعه. فنسي موسى أن يضرب البحر بالعصا وانتهى إلى البحر وله قصيف، مخافة أن يضربه موسى بعصاه وهو غافل فيصير عاصيًا لله.

Nihayet Allah Mûsâ'ya kavmiyle birlikte çıkmasını emretti; o da onları geceleyin çıkardı. Firavun sabahlayıp onların gitmiş olduğunu görünce şehirlere toplayıcılar gönderdi ve pek büyük ve kalabalık ordularla onun peşine düştü. Allah denize: "Kulum Mûsâ sana asâsıyla vurduğu zaman on iki fırkaya yarıl ki Mûsâ ve beraberindekiler geçsin; sonra Firavun ve taraftarlarından geride kalanların üzerine kapan" diye vahyetti. Ancak Mûsâ denize asâsıyla vurmayı unuttu ve denize ulaştı. Deniz ise Mûsâ dalgınlıkla asâsıyla vurur da Allah'a isyan etmiş olur korkusuyla çağıltı koparmaktaydı.

فلما تراءى الجمعان وتقاربا، قال أصحاب موسى: إنا لمدركون، افعل ما أمرك به ربك، فإنه لم يكذب ولم تكذب. قال وعدني أن إذا أتيت البحر انفرق اثنتي عشرة فرقة، حتى أجاوزه. ثم ذكر بعد ذلك العصا فضرب البحر بعصاه حين دنا أوائل جند فرعون من أواخر جند موسى، فانفرق البحر كما أمره ربه وكما وعد موسى، فلما أن جاز موسى وأصحابه كلهم البحر، ودخل فرعون وأصحابه، التقى عليهم البحر كما أمر، فلما جاوز موسى البحر قال أصحابه: إنا نخاف ألا يكون فرعون غرق ولا نؤمن بهلاكه. فدعا ربه فأخرجه له ببدنه حتى استيقنوا بهلاكه.

İki topluluk birbirini görüp yaklaştığında Mûsâ'nın arkadaşları: "Biz muhakkak yakalanacağız; Rabbinin sana emrettiği şeyi yap, zira O yalan söylemedi, sen de yalan söylemedin" dediler. Mûsâ: "Rabbim bana denize geldiğimde, geçinceye kadar on iki fırkaya yarılacağını vaat etti" dedi. Sonra asâyı hatırladı ve Firavun ordusunun öncüleri Mûsâ'nın ordusunun artçılarına yaklaştığı sırada asâsıyla denize vurdu. Deniz, Rabbinin emrettiği ve Mûsâ'ya vaat ettiği gibi yarıldı. Mûsâ ve arkadaşlarının tamamı denizi geçip Firavun ve arkadaşları da içeri girdiğinde, deniz emredildiği gibi üzerlerine kapandı. Mûsâ denizi geçince arkadaşları: "Firavun'un boğulmamış olmasından korkuyoruz ve onun helak olduğuna inanmıyoruz" dediler. Bunun üzerine Mûsâ Rabbine dua etti ve Allah, helak olduğuna kesin kanaat getirsinler diye Firavun'u cesediyle kıyıya çıkardı.

ثم مروا بعد ذلك على قوم يعكفون على أصنام لهم: {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٣٨، ١٣٩]. قد رأيتم من العِبَر وسمعتم ما يكفيكم ومضى. فأنزلهم موسى منزلا وقال أطيعوا هارون، فإني قد استخلفته عليكم، فإني ذاهب إلى ربي. وأجلهم ثلاثين يومًا أن يرجع إليهم فيها، فلما أتى ربه وأراد

Sonra bunun ardından kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar: {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-A‘râf: 138, 139] “«Ey Mûsâ! Onların ilâhları olduğu gibi bize de bir ilâh yap» dediler. [Mûsâ] dedi ki: «Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz. Muhakkak ki bunların içinde bulundukları [inanç] helâk olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları şeyler de bâtıldır.»” [Mûsâ]: "Size yetecek kadar ibret gördünüz ve [öğüt] işittiniz" [dedi] ve geçip gitti. Mûsâ onları bir konak yerine yerleştirdi ve: "Hârûn'a itaat edin; zira ben onu sizin üzerinize halife (vekil) bıraktım, çünkü ben Rabbime gidiyorum" dedi. Onlara, yanlarına geri döneceği süre olarak otuz gün tayin etti. Rabbine gelip de

أن يكلمه في ثلاثين يومًا وقد صامهن، ليلهن ونهارهن، وكره أن يكلم ربه وريح فيه ريح فم الصائم، فتناول موسى من نبات الأرض شيئًا فمضغه، فقال له ربه حين أتاه: لم أفطرت؟ وهو أعلم بالذي كان، قال: يا رب، إني كرهت أن أكلمك إلا وفمي طيب الريح. قال: أوما علمت يا موسى أن ريح فم الصائم أطيب من ريح المسك، ارجع فصم عشرًا ثم ائتني. ففعل موسى، ﵇، ما أمر به، فلما رأى قوم موسى أنه لم يرجع إليهم في الأجل، ساءهم ذلك. وكان هارون قد خطبهم وقال: إنكم قد خرجتم من مصر، ولقوم فرعون عندكم عواري وودائع، ولكم فيهم مثل ذلك وأنا أرى أنكم تحتسبون ما لكم عندهم، ولا أحل لكم وديعة استودعتموها ولا عارية، ولسنا برادين إليهم شيئًا من ذلك ولا ممسكيه لأنفسنا، فحفر حفيرا، وأمر كل قوم عندهم من ذلك من متاع أو حلية أن يقذفوه في ذلك الحفير، ثم أوقد عليه النار فأحرقه، فقال لا يكون لنا ولا لهم.

gecesi ve gündüzüyle oruç tuttuğu otuz günün sonunda O'nunla konuşmak istediğinde, ağzında oruçlunun ağız kokusu varken Rabbiyle konuşmayı hoş görmedi; bu yüzden Mûsâ yerden bir bitki alıp çiğnedi. Yanına vardığında Rabbi -olanı en iyi bildiği halde- ona: "Niçin orucunu bozdun?" dedi. Mûsâ: "Ey Rabbim! Ağzım güzel kokmadıkça Seninle konuşmayı hoş görmedim" dedi. [Allah] buyurdu ki: "Bilmez misin ey Mûsâ, oruçlunun ağız kokusu misk kokusundan daha hoştur! Dön ve on gün daha oruç tut, sonra Bana gel." Mûsâ aleyhisselâm emrolunduğu gibi yaptı. Mûsâ'nın kavmi onun belirlenen sürede kendilerine dönmediğini görünce bu durum onları üzdü. Hârûn onlara hitap etmiş ve şöyle demişti: "Siz Mısır'dan çıktınız; Firavun kavminin sizde emanetleri ve ödünç malları var, sizin de onlarda benzer mallarınız var. Ben sizin onlardaki haklarınızı helal sayacağınızı düşünüyorum; ancak size emanet edilen bir emaneti veya ödünç malı size helal kılmıyorum. Biz bunlardan hiçbir şeyi ne onlara geri vereceğiz ne de kendimize alıkoyacağız." Bir çukur kazdırdı ve yanında bu türden eşya veya ziynet bulunan her topluluğa bunları o çukura atmalarını emretti. Sonra üzerine ateş yakıp yaktı ve: "Ne bizim olsun ne de onların" dedi.

وكان السامري من قوم يعبدون البقر، جيران لبني إسرائيل ولم يكن من بني إسرائيل، فاحتمل مع موسى وبني إسرائيل حين احتملوا، فقضي له أن رأى أثرًا فقبض منه قبضة، فمر بهارون، فقال له هارون، ﵇: يا سامري، ألا تلقي ما في يدك؟ وهو قابض عليه، لا يراه أحد طوال ذلك، فقال: هذه قبضة من أثر الرسول الذي جاوز بكم البحر، ولا ألقيها لشيء إلا أن تدعو الله إذا ألقيتها أن يكون ما أريد. فألقاها، ودعا له هارون، فقال: أريد أن يكون عجلا. فاجتمع ما كان في الحفيرة من متاع أو حلية أو نحاس أو حديد، فصار عجلا أجوف. ليس فيه روح، وله خوار.

Sâmirî ise İsrâiloğullarının komşusu olan ve sığıra tapan bir kavimdendi; İsrâiloğullarından değildi. Mûsâ ve İsrâiloğulları göç ettiklerinde o da onlarla birlikte göç etmişti. Ona bir iz görmek takdir edildi ve ondan bir avuç aldı. Hârûn'un yanından geçti, Hârûn aleyhisselâm ona: "Ey Sâmirî! Elindekini atmayacak mısın?" dedi. O ise elinde tutuyor, bu süre boyunca kimse onu görmüyordu. Dedi ki: "Bu, sizi denizden geçiren elçinin izinden bir avuçtur. Bunu attığımda dilediğim şeyin olması için Allah'a dua etmen şartı dışında hiçbir şey için atmam." Bunun üzerine onu attı, Hârûn da ona dua etti. Sâmirî: "Bir buzağı olmasını istiyorum" dedi. Çukurda bulunan eşya, ziynet, bakır veya demir ne varsa bir araya geldi ve içi boş bir buzağı oldu. Canı yoktu, ancak böğürmesi vardı.

قال ابن عباس: لا والله، ما كان له صوت قط، إنما كانت الريح تدخل في دبره وتخرج من فيه، فكان ذلك الصوت من ذلك.

İbn Abbâs dedi ki: Hayır, vallahi onun kesinlikle bir sesi yoktu; sadece rüzgâr arkasından girip ağzından çıkıyor ve o ses bundan kaynaklanıyordu.

فتفرق بنو إسرائيل فرقًا، فقالت فرقة: يا سامري ما هذا؟ وأنت أعلم به. قال: هذا ربكم ولكن موسى أضل الطريق. وقالت فرقة: لا نكذب بهذا حتى يرجع إلينا موسى، فإن كان ربنا لم نكن ضيعناه وعجزنا فيه حين رأيناه، وإن لم يكن ربنا فإنا نتبع قول موسى. وقالت فرقة: هذا عمل الشيطان، وليس بربنا ولا نؤمن به ولا نصدق، وأشرب فرقة في قلوبهم الصدق بما قال السامري في العجل، وأعلنوا التكذيب به، فقال لهم هارون: {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ} [طه: ٩٠]. قالوا فما بال موسى وعدنا ثلاثين يومًا ثم أخلفنا، هذه أربعون يومًا قد مضت؟ وقال سفهاؤهم: أخطأ ربه فهو يطلبه ويتبعه.

İsrâiloğulları fırkalara ayrıldı. Bir fırka: "Ey Sâmirî, bu nedir? Sen onu daha iyi bilirsin" dedi. [Sâmirî]: "Bu sizin Rabbinizdir, fakat Mûsâ yolu şaşırdı" dedi. Diğer bir fırka: "Mûsâ bize dönünceye kadar bunu yalanlamayız; eğer Rabbimiz ise onu gördüğümüzde zayi etmemiş ve hakkında acze düşmemiş oluruz, şayet Rabbimiz değilse Mûsâ'nın sözüne uyarız" dedi. Bir başka fırka: "Bu şeytanın işidir, bizim Rabbimiz değildir, biz ona inanmayız ve tasdik etmeyiz" dedi. Bir fırkanın ise kalplerine Sâmirî'nin buzağı hakkındaki sözünü tasdik etmek içirildi ve onu yalanlamayı açıkça reddettiler. Hârûn onlara: {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ} [طه: ٩٠] “'Ey kavmim! Şüphesiz siz bununla imtihan edildiniz. Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır'” dedi. Onlar: "Mûsâ'ya ne oluyor ki bize otuz gün vaadetti de sonra sözünü tutmadı? İşte kırk gün geçti" dediler. Beyinsizleri ise: "Rabbini şaşırdı, onu arıyor ve peşinden gidiyor" dediler.

فلما كلم الله موسى وقال له ما قال، أخبره بما لقي قومه من بعده، {فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} [طه: ٨٦] فقال لهم ما سمعتم في القرآن، وأخذ برأس أخيه يجره إليه، وألقى

Allah, Mûsâ ile konuşup ona söyleyeceklerini söyledikten sonra, kendisinden sonra kavminin başına gelenleri ona bildirdi. {فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} [Tâhâ: 86] “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndü” ve onlara Kur'an'da işittiğiniz şeyleri söyledi. Kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı ve attı...

الألواح من الغضب، ثم إنه عذر أخاه بعذره، واستغفر له وانصرف إلى السامري فقال له: ما حملك على ما صنعت؟ قال: قبضت قبضة من أثر الرسول، وفطنت لها وعميت عليكم فقذفتها {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي * قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} [طه: ٩٦، ٩٧] ولو كان إلها لم يخلص إلى ذلك منه. فاستيقن بنو إسرائيل بالفتنة، واغتبط الذين كان رأيهم فيه مثل رأي هارون، فقالوا لجماعتهم: يا موسى، سل لنا ربك أن يفتح لنا باب توبة نصنعها، فيكفر عنا ما عملنا. فاختار موسى قومه سبعين رجلا لذلك، لا يألو الخير، خيار بني إسرائيل، ومن لم يشرك في العجل، فانطلق بهم يسأل لهم التوبة، فرجفت بهم الأرض، فاستحيا نبي الله من قومه ومن وفده حين فعل بهم ما فعل فقال: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} [الأعراف: ١٥٥] وفيهم من كان اطلع الله منه على ما أشرب قلبه من حب العجل وإيمانه به، فلذلك رجفت بهم الأرض، فقال: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} [الأعراف: ١٥٦، ١٥٧]. فقال: يا رب، سألتك التوبة لقومي، فقلت: إن رحمتي كتبتها لقوم غير قومي، هلا أخرتني حتى تخرجني في أمة ذلك الرجل المرحومة؟ فقال له: إن توبتهم أن يقتل كل رجل منهم من لقي من والد وولد، فيقتله بالسيف، ولا يبالي من قتل في ذلك الموطن، وتاب أولئك الذين كان خفي على موسى وهارون واطلع الله من ذنوبهم فاعترفوا بها، وفعلوا ما أمروا، وغفر الله للقاتل والمقتول.

öfkeden levhaları [yere] attı. Sonra kardeşinin mazeretini kabul edip onu mazur gördü, onun için mağfiret diledi ve Sâmirî'ye yönelip ona: "Seni bu yaptığına sevk eden nedir?" dedi. [Sâmirî]: "Elçinin izinden bir avuç aldım, ben onu fark ettim ama siz göremediniz, ben de onu attım. {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي * قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} [طه: ٩٦، ٩٧] “Bunu bana nefsim hoş gösterdi.' [Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatın boyunca senin payına, 'Bana dokunmayın!' demek düşer. Senin için asla şaşmayacak bir ceza vakti de vardır. Kendisine tapınıp durduğun ilahına bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da onu denize savurup atacağız!'” dedi. Şayet o bir ilah olsaydı, ona bu yapılamazdı. Bunun üzerine İsrâiloğulları imtihana düştüklerine kesin kanaat getirdiler. Buzağı konusundaki görüşleri Hârûn'un görüşü gibi olanlar sevindiler ve kendi topluluklarına: "Ey Mûsâ! Bizim için Rabbine niyaz et de bize yapacağımız bir tövbe kapısı açsın, böylece yaptıklarımızı bizden silsin" dediler. Mûsâ bunun için kavminden, hayırdan geri durmayan, İsrâiloğullarının en hayırlıları olan ve buzağıya ortak koşmamış yetmiş kişi seçti. Kendileri için tövbe istemek üzere onları alıp gitti. Derken yer onları sarstı. Allah'ın peygamberi, onlara bu muamele yapılınca kavminden ve heyetinden utandı da şöyle dedi: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} [الأعراف: ١٥٥] “'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak mi edeceksin?'” İçlerinde, kalbine buzağı sevgisi ve ona iman etme duygusu sindiğini Allah'ın bildiği kimseler vardı; işte bu yüzden yer onları sarstı. [Allah] buyurdu ki: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} [الأعراف: ١٥٦، ١٥٧] “'Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar...'” [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Kavmim için Senden tövbe istedim, Sen ise rahmetimi kavmimden başkasına yazdım dedin. Beni o adamın merhamet edilmiş ümmeti içinde çıkarıncaya kadar erteleseydin ya!" dedi. [Allah] ona: "Onların tövbesi, her birinin karşılaştığı babasını ve oğlunu kılıçla öldürmesidir; o durumda kimin kimi öldürdüğüne aldırmaz" buyurdu. Mûsâ ve Hârûn'a gizli kalıp da Allah'ın günahlarını bildiği kimseler tövbe edip günahlarını itiraf ettiler, kendilerine emredileni yaptılar; Allah da öldüreni de öldürüleni de bağışladı.

ثم سار بهم موسى، ﵇ متوجها نحو الأرض المقدسة، وأخذ الألواح بعد ما سكت عنه الغضب، فأمرهم بالذي أمر به أن يبلغهم من الوظائف، فثقل ذلك عليهم، وأبوا أن يقروا بها، فنتق الله عليهم الجبل كأنه ظلة، ودنا منهم حتى خافوا أن يقع عليهم فأخذوا الكتاب بأيمانهم وهم مصغون ينظرون إلى الجبل، والكتاب بأيديهم، وهم من وراء الجبل مخافة أن يقع عليهم. ثم مضوا حتى أتوا الأرض المقدسة، فوجدوا مدينة فيها قوم جبارون خَلْقُهُم خَلْق منكر -وذكروا من ثمارهم أمرًا عجيبًا من عظمها-فقالوا: يا موسى إن فيها قومًا جبارين، لا طاقة لنا بهم، ولا ندخلها ما داموا فيها، فإن يخرجوا منها فإنا داخلون. قال رجلان من الذين يُخَافُون-قيل ليزيد: هكذا قرأه؟ قال: نعم من الجبارين، آمنا بموسى، وخرجا إليه، فقالوا: نحن أعلم بقومنا إن كنتم إنما تخافون ما رأيتم من أجسامهم وعددهم، فإنهم لا قلوب لهم ولا مَنَعَة عندهم، فادخلوا عليهم الباب، فإذا دخلتموه فإنكم غالبون-ويقول أناس: إنهم من قوم موسى. فقال الذين يخافون، بنو إسرائيل: {[قَالُوا] يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} [المائدة: ٢٤] فأغضبوا موسى، فدعا عليهم وسماهم فاسقين، ولم يدع عليهم قبل ذلك، لما رأى

Sonra Mûsâ aleyhisselâm onlarla birlikte Mukaddes Topraklara doğru yola çıktı. Öfkesi yatıştıktan sonra levhaları aldı ve kendilerine tebliğ etmekle emrolunduğu vazifeleri onlara emretti. Bu onlara ağır geldi ve bunları kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah, dağı bir gölgelik gibi üzerlerine kaldırdı; dağ onlara o kadar yaklaştı ki üzerlerine düşeceğinden korktular. [Bunun üzerine] dağın üzerlerine düşmesi korkusuyla başlarını eğip dağa bakar vaziyette ve kitap ellerinde olduğu halde kitabı sağ elleriyle aldılar. Sonra Mukaddes Topraklara varıncaya kadar yola devam ettiler. Orada yapılı/yaratılışları dehşet verici zorba bir kavmin bulunduğu bir şehir gördüler -meyvelerinin büyüklüğünden ve acayipliğinden de bahsettiler- ve şöyle dediler: "Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var; onlar orada bulunduğu sürece bizim onlara gücümüz yetmez ve biz oraya asla girmeyiz. Şayet oradan çıkarlarsa biz o zaman gireriz." Kendilerinden korkulan kimselerden iki adam -Yezîd'e: "O bunu böyle mi okudu?" diye sorulduğunda: "Evet, onlar o zorbalardandı; Mûsâ'ya iman edip onun yanına çıkmışlardı" dedi- şöyle dediler: "Biz kavmimizi daha iyi biliriz. Eğer siz onların sadece gördüğünüz cüsselerinden ve sayılarından korkuyorsanız, [bilin ki] onların cesaretleri (yürekleri) yoktur ve arkalarında bir güç de bulunmamaktadır. Kapıdan üzerlerine girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz galip gelirsiniz." Bazı kimseler ise onların Mûsâ'nın kavminden olduğunu söyler. Korkan kimseler, yani İsrâiloğulları ise şöyle dediler: {[قَالُوا] يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} [المائدة: ٢٤] “[Onlar] dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturacağız!'” [Böylece] Mûsâ'yı öfkelendirdiler. O da onlara beddua etti ve onları fâsıklar olarak niteledi. Oysa gördüğü

منهم من المعصية وإساءتهم حتى كان يومئذ فاستجاب الله له وسماهم كما سماهم فاسقين، فحرمها عليهم أربعين سنة يتيهون في الأرض، يصبحون كل يوم فيسيرون، ليس لهم قرار، ثم ظلل عليهم الغمام في التيه، وأنزل عليهم المنّ والسلوى، وجعل لهم ثيابًا لا تبلى ولا تتسخ، وجعل بين ظهرانيهم حجرًا مربعًا، وأمر موسى فضربه بعصاه. فانفجرت منه اثنتا عشرة عينًا، في كل ناحية ثلاث أعين، وأعلم كل سِبْط عينهم التي يشربون منها، فلا يرتحلون من مَنْقَلَة إلا وجدوا ذلك الحجر معهم بالمكان الذي كان فيه بالأمس.

isyana ve kötülüklere rağmen o güne kadar onlara beddua etmemişti. Allah onun duasını kabul etti ve onları onun isimlendirdiği gibi fasıklar olarak isimlendirdi. Orayı onlara kırk yıl haram kıldı; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşıp durdular. Her sabah kalkıp yürüyorlar, duracak yerleri olmuyordu. Sonra Tîh sahrasında üzerlerine bulutları gölgelik kıldı, onlara kudret helvası ve bıldırcın eti indirdi, onlar için eskimeyen ve kirlenmeyen elbiseler var etti, aralarına dört köşe bir taş koydu ve Mûsâ'ya emredip asasıyla ona vurdu. Ondan on iki pınar fışkırdı; her bir tarafta üç pınar vardı. Her kabile su içeceği pınarını bildi. Bir konaktan her göç ettiklerinde, o taşı dün bulunduğu yerdeki gibi yanlarında buluyorlardı.

رفع ابن عباس هذا الحديث إلى النبي ﷺ، وصَدَّقَ ذلك عندي أن معاوية سمع ابن عباس يحدث هذا الحديث، فأنكر عليه أن يكون الفرعوني الذي أفشى على موسى أمر القتيل الذي قتل، فقال: كيف يُفْشي عليه ولم يكن علم به ولا ظهر عليه إلا الإسرائيلي الذي حضر ذلك؟. فغضب ابن عباس، فأخذ بيد معاوية فانطلق به إلى سعد بن مالك الزهري، فقال له: يا أبا إسحاق، هل تذكر يوم حدثنا رسول الله ﷺ عن قتيل موسى الذي قتل من آل فرعون؟ الإسرائيلي الذي أفشى عليه أم الفرعوني؟ قال: إنما أفشى عليه الفرعوني، بما سمع من الإسرائيلي الذي شهد على ذلك وحضره.

İbn Abbâs bu hadisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak nakletti. Benim nezdimde bunu doğrulayan husus şudur: Muâviye, İbn Abbâs'ın bu hadisi anlattığını işitmiş ve Mûsâ'nın öldürdüğü maktulün durumunu ifşa edenin Firavun hanedanından biri olmasını inkâr ederek şöyle demiştir: "Bunu bilen ve buna tanık olan sadece İsrâilli olduğu halde Firavunlu nasıl ifşa edebilir?" Bunun üzerine İbn Abbâs öfkelendi, Muâviye'nin elinden tutup onu Sa'd b. Mâlik ez-Zührî'ye götürdü ve ona: "Ey Ebû İshak! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize Firavun hanedanından Mûsâ'nın öldürdüğü maktul hakkında anlattığı günü hatırlıyor musun? Onu ifşa eden İsrâilli miydi, yoksa Firavunlu mu?" dedi. Sa'd: "Ona şahit olup orada bulunan İsrâilliden işittikleri sebebiyle bunu ancak Firavunlu ifşa etmiştir" dedi.

هكذا رواه الإمام النسائي في السنن الكبرى، وأخرجه أبو جعفر بن جرير وابن أبي حاتم في تفسيريهما كلهم من حديث يزيد بن هارون به وهو موقوف من كلام ابن عباس، وليس فيه مرفوع إلا قليل منه، وكأنه تلقاه ابن عباس، ﵁ مما أبيح نقله من الإسرائيليات عن كعب الأحبار أو غيره، والله أعلم. وسمعت شيخنا الحافظ أبا الحجاج المزي يقول ذلك أيضًا.

İmam Nesâî es-Sünenü'l-Kübrâ'da böyle rivayet etmiştir. Ebû Ca'fer b. Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de tefsirlerinde bunu tahriç etmişlerdir; hepsi de Yezîd b. Hârûn rivayetiyle bunu nakletmiştir. Bu, İbn Abbâs'ın sözü olarak mevkûftur; çok azı müstesna içinde merfû bir kısım yoktur. Sanki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bunu Kâ'b el-Ahbâr veya bir başkasından aktarılmasına izin verilen İsrâiliyyât kabilinden almıştır, en doğrusunu Allah bilir. Şeyhimiz Hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî'nin de böyle söylediğini işittim.

{فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى (٤٠) وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى (٤٤)}

{فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى (٤٠) وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى (٤٤)} “Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kaldın. Sonra da belirlenmiş bir vakitte (kader üzere) geldin ey Mûsâ! Seni kendim için seçtim. Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin ve Beni anmakta gevşeklik göstermeyin. İkiniz Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır. Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar.”

يقول تعالى مخاطبًا لموسى، ﵇: إنه لبث مقيمًا في أهل "مدين" فارًا من فرعون وملئه، يرعى على صهره، حتى انتهت المدة وانقضى الأجل، ثم جاء موافقًا لقدر الله وإرادته من غير ميعاد، والأمر كله لله ﵎، وهو المسير عباده وخلقه فيما يشاء؛ ولهذا قال: (ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا [مُوسَى]) قال مجاهد: أي على موعد.

Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a hitap ederek; Firavun ve ileri gelenlerinden kaçıp kayınpederinin yanında [çobanlık yaparak] Medyen halkı arasında mukim olarak kaldığını, nihayet sürenin bittiğini ve vaktin dolduğunu, sonra da önceden belirlenmiş bir buluşma olmaksızın Allah'ın kaderi ve iradesine uygun olarak geldiğini bildirmektedir. Bütün işler aziz ve celil olan Allah'a aittir; kullarını ve yarattıklarını dilediği şekilde sevk eden O'dur. Bu sebeple: (ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا [مُوسَى]) “Sonra da belirlenmiş bir vakitte (kader üzere) geldin ey [Mûsâ]!” buyurmuştur. Mücâhid: "Yani belirlenen bir vakitte" demiştir.

وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى) قال: على قدر

Abdurrezzâk, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den O’nun: (ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى) “Sonra da belirlenmiş bir vakitte (kader üzere) geldin ey Mûsâ!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: [Bu,] ... takdiri üzere

الرسالة والنبوّة.

takdiri üzere [geldin]."

وقوله: (وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي) أي: اصطفيتك واجتبيتك رَسُولا لنفسي، أي: كما أريد وأشاء.

Ve O'nun: (وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي) “Seni kendim için seçtim.” kavli; yani: Dilediğim ve murat ettiğim şekilde Seni kendime elçi olarak seçtim ve beğendim [demektir].

وقال البخاري عند تفسيرها: حدثنا الصَّلْتُ بن محمد، حدثنا مهديّ بن ميمون، حدثنا محمد ابن سِيرين عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ قال: "التقى آدم وموسى، فقال موسى: أنت الذي أشقيت الناس وأخرجتهم من الجنة؟ فقال آدم: وأنت الذي اصطفاك الله برسالته واصطفاك لنفسه، وأنزل عليك التوراة؟ قال: نعم. قال: فوجدتَه قد كتب عَليّ قبل أن يخلقني؟ قال: نعم. فحَجّ آدم موسى" أخرجاه .

Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize es-Salt b. Muhammed rivayet etti, bize Mehdî b. Meymûn rivayet etti, bize Muhammed b. Sîrîn, Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Âdem ile Mûsâ karşılaştılar. Mûsâ: 'İnsanları bedbaht eden ve onları cennetten çıkaran sen misin?' dedi. Âdem de: 'Sen de Allah'ın risaletiyle seçtiği, kendisi için seçip beğendiği ve üzerine Tevrat'ı indirdiği kişi misin?' dedi. Mûsâ: 'Evet' dedi. Âdem: 'O halde beni yaratmadan önce bunu benim aleyhime yazdığını görmedin mi?' dedi. Mûsâ: 'Evet' dedi. Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi." Her ikisi de tahriç etmiştir .

(اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي) أي: بحُجَجي وبراهيني ومعجزاتي، (وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي) قال علي ابن أبي طلحة عن ابن عباس: لا تُبْطئا.

(اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي) “Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin”; yani delillerim, bürhanlarım ve mucizelerimle. (وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي) “ve Beni anmakta gevşeklik göstermeyin.” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: "Ağır davranmayın" dediğini nakletmiştir.

وقال مجاهد، عن ابن عباس: لا تَضْعُفا.

Mücâhid de İbn Abbâs'tan: "Gevşeklik göstermeyin" dediğini rivayet etmiştir.

والمراد أنهما لا يفتران في ذكر الله، بل يذكران الله في حال مواجهة فرعون، ليكون ذكرُ الله عونًا لهما عليه، وقوّة لهما وسلطانًا كاسرًا له، كما جاء في الحديث: "إن عبدي كل عبدي للذي يذكرني وهو مُنَاجِز قِرْنه".

Kastedilen, Allah'ı zikretmekten geri durmamaları, bilakis Firavun ile karşılaştıkları sırada Allah'ı zikretmeleridir; ta ki Allah'ın zikri ona karşı kendilerine bir yardım, onlar için bir kuvvet ve onu kırıp sindiren bir güç olsun. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Benim gerçek kulum, dengi ile çarpışırken Beni zikreden kulumdur."

(اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى) أي: تمرّد وعتا وتَجَهْرم على الله وعصاه،

(اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى) “İkiniz Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır.” Yani: Haddi aşmış, azgınlaşmış, Allah'a karşı cüretkâr davranmış ve O'na isyan etmiştir.

(فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) هذه الآية فيها عبرة عظيمة، وهو أن فرعون في غاية العتو والاستكبار، وموسى صفوة الله من خلقه إذ ذاك، ومع هذا أمر ألا يخاطب فرعون إلا بالملاطفة واللين، كما قال يزيد الرقاشي عند قوله: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا): يا من يتحبب إلى من يعاديه فكيف بمن يتولاه ويناديه؟

(فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar.” Bu ayette büyük bir ibret vardır; o da şudur: Firavun azgınlık ve kibrin zirvesinde idi, Mûsâ ise o dönemde Allah'ın mahlukatı içinden seçtiği kulu idi. Buna rağmen Firavun'a ancak nezaket ve yumuşaklıkla hitap etmesi emredilmiştir. Nitekim Yezîd er-Rakkâşî: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ey kendisine düşmanlık edene dahi sevdirmeye çalışan [Allah'ım]! Kendisini dost edinen ve O'na yalvaran kimseye karşı [muamelen] nasıldır acaba?"

وقال وهب بن مُنَبه: قولا له: إني إلى العفو والمغفرة أقربُ مني إلى الغضب والعقوبة.

Vehb b. Münebbih dedi ki: "Ona: Şüphesiz Ben affetmeye ve mağfirete, öfke ve cezalandırmaya olduğumdan daha yakınım, deyin."

وعن عكرمة في قوله: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) قال: لا إله إلا الله، وقال عمرو بن عبيد، عن الحسن البصري: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) أعْذرا إليه، قولا له: إن لك ربًا ولك معادًا، وإن بين يديك جنة ونارا.

İkrime'den: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: "Lâ ilâhe illallâh [deyin]" dediği rivayet edilmiştir. Amr b. Ubeyd de Hasan-ı Basrî'den: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: "Onu mazur bırakmayacak şekilde uyarın, ona: Senin bir Rabbin ve döneceğin bir yer vardır; önünde de cennet ve cehennem bulunmaktadır, deyin" dediğini nakletmiştir.

وقال بقيَّة، عن علي بن هارون، عن رجل، عن الضحاك بن مُزَاحم، عن النزال بن سَبْرَة، عن علي في قوله: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) قال: كَنِّه.

Bakıyye, Ali b. Hârûn'dan, o bir adamdan, o Dahhâk b. Müzâhim'den, o en-Nezzâl b. Sebre'den, o da Ali'den: (فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا) “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: "Ona künyesiyle hitap edin" dediğini rivayet etmiştir.

وكذا روي عن سفيان الثوري: كَنّه بأبي مُرَّة.

Aynı şekilde Süfyân es-Sevrî'den de: "Ona Ebû Mürre künyesiyle hitap et" dediği rivayet edilmiştir.

والحاصل من أقوالهم أن دعوتهما له تكون بكلام رقيق لين قريب سهل، ليكون أوقع في النفوس وأبلغ وأنجع، كما قال تعالى: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} الآية [النحل: ١٢٥].

Onların sözlerinden anlaşılan özet şudur: Nefislere daha tesirli, daha beliğ ve daha faydalı olması için ikisinin ona daveti nazik, yumuşak, cana yakın ve tatlı bir dille olmalıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} [النحل: ١٢٥] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et.”

[قوله] (لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) أي: لعله يرجع عما هو فيه من الضلال والهلكة، (أَوْ يَخْشَى) أي: يُوجد طاعة من خشية ربه، كما قال تعالى:

[Allah Teâlâ'nın] (لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) “belki öğüt alır veya korkar.” kavli; yani: Umulur ki içinde bulunduğu sapıklıktan ve helakten döner; (أَوْ يَخْشَى) “veya korkar” yani: Rabbinin korkusundan ötürü bir itaat ortaya koyar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

(لمن أراد أن يذكر أو يخشى) فالتذكر: الرجوع عن المحذور، والخشية: تحصيل الطاعة.

(لمن أراد أن يذكر أو يخشى) “öğüt almak veya korkmak isteyen kimse için...” Tezekkür (öğüt alma), sakıncalı olandan vazgeçmek; haşyet (korku) ise itaati gerçekleştirmektir.

وقال الحسن البصري [في قوله] لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) يقول: لا تقل أنت يا موسى وأخوك هارون: أهْلكْه قبل أن أعذر إليه.

Hasan-ı Basrî [O'nun] (لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى) “belki öğüt alır veya korkar.” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Allah Teâlâ] Sen ey Mûsâ ve kardeşin Hârûn: Ben onu uyaracak mazeret bırakmadan önce onu helak et, demeyin, buyurmaktadır."

وهاهنا نذكر شعر زيد بن عمرو بن نفيل، ويروى لأمَيّة بن أبي الصَّلْت فيما ذكره ابن إسحاق:

Burada Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şiirini zikredelim; İbn İshâk'ın zikrettiğine göre bu şiir Ümeyye b. Ebü's-Salt'a da nisbet edilir:

وأنت الذي من فضل مَنٍّ ورحمة … بعثت إلى موسى رسولا مناديا

Sen lütuf, ihsan ve rahmetinle… Mûsâ'ya davetçi bir elçi gönderensin.

فقلت له يا اذهب وهارون فادعُوَا … إلى الله فرعون الذي كان باغيا

Ona dedin ki: 'Haydi sen ve Hârûn gidin ve… azgın olan Firavun'u Allah'a çağırın.'

فقولا له هل أنت سوّيت هذه … بلا وتد حتى استقلت كما هيا

Ona deyin ki: 'Şunu (yeri) kazıksız olarak sen mi düzeltip yaydın… ta ki olduğu gibi dosdoğru durdu?'

وقولا له آأنت رَفَّعت هذه … بلا عمد? أرفق إذن بك بانيا

Ve ona deyin ki: 'Şunu (göğü) direksiz sen mi yükselttin?… O halde bina eden olarak sana ne mutlu!'

وقولا له آأنت سويت وسطها … منيرًا إذا ما جَنَّه الليل هاديا

Ve ona deyin ki: 'Gece bürüdüğü zaman yol gösteren bir aydınlatıcıyı… onun ortasına sen mi yerleştirdin?'

وقولا له من يخرج الشمس بكرةً … فيصبح ما مست من الأرض ضاحيا

Ve ona deyin ki: 'Sabahleyin güneşi kim çıkarır da… yeryüzünün dokunduğu yerler aydınlanır?'

وقولا له من ينبت الحب في الثرى … فيصبح منه البقل يهتز رابيا

Ve ona deyin ki: 'Toprakta taneyi kim bitirir de… ondan bitkiler boy atıp salınır?'

ويخرج منه حبه في رءوسه … ففي ذاك آيات لمن كان واعيا

'Ve onun başaklarında tanelerini çıkarır?… Şüphesiz bunda kavrayan kimse için ayetler vardır.'

{قَالا رَبَّنَا إ، ِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى (٤٥) قَالَ لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨)}

{قَالا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى (٤٥) قَالَ لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨)} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Doğrusu biz, onun bize karşı aşırı gitmesinden veya azgınlaşmasından korkuyoruz.' Buyurdu ki: 'Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm. Haydi ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Artık İsrâiloğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme! Sana Rabbinden bir ayetle geldik. Selam doğru yola uyanlaradır. Doğrusu bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu.'”

يقول تعالى إخبارًا عن موسى وهارون، ﵉، أنهما قالا مستجيرين بالله تعالى شاكيَيْن

Yüce Allah; Mûsâ ve Hârûn’un -aleyhimesselâm-, Allah Teâlâ’ya sığınarak ve O’na yakararak

إليه: (إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى) يعنيان أن يَبْدُر إليهما بعقوبة، أو يعتدي عليهما فيعاقبهما وهما لا يستحقان منه ذلك.

şöyle dediklerini haber vermektedir: (إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى) “Doğrusu biz, onun bize karşı aşırı gitmesinden veya azgınlaşmasından korkuyoruz.” Yani onlar hak etmedikleri halde, Firavun'un kendilerine alelacele ceza vermesinden veya haksızlık edip kendilerini cezalandırmasından [korktuklarını dile getirmektedirler].

قال عبد الرحمن بن زيد: (أَنْ يَفْرُطَ) يعجل.

Abdurrahman b. Zeyd: (أَنْ يَفْرُطَ) "acele etmesinden" [demektir], demiştir.

وقال مجاهد: يبسط علينا.

Mücâhid: "Bize el uzatmasından" demiştir.

وقال الضحاك، عن ابن عباس: (أَوْ أَنْ يَطْغَى): يعتدي.

Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakille: (أَوْ أَنْ يَطْغَى) "haddi aşmasından" [demektir], demiştir.

(قَالَ لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى) أي: لا تخافا منه، فإنني معكما أسمع كلامكما وكلامه، وأرى مكانكما ومكانه، لا يخفى عليّ من أمركم شيء، واعلما أن ناصيته بيدي، فلا يتكلم ولا يتنفس ولا يبطش إلا بإذني وبعد أمري، وأنا معكما بحفظي ونصري وتأييدي.

(قَالَ لا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى) “Buyurdu ki: 'Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.'” Yani: Ondan korkmayın, zira Ben sizinle beraberim; sizin sözünüzü de onun sözünü de işitirim, sizin yerinizi de onun yerini de görürüm. Sizin durumunuzdan hiçbir şey Bana gizli kalmaz. Bilin ki onun perçemi Benim elimdedir; Benim iznim ve emrim olmadan ne konuşabilir, ne nefes alabilir, ne de zorbalık yapabilir. Ben korumamla, yardımım ve desteğimle sizinleyim.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطَّنَافِسيّ، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي عبيدة، عن عبد الله قال: لما بعث اللهُ ﷿ موسى إلى فرعون قال: رب، أيّ شيء أقول؟ قال قل: هيا شراهيا. قال الأعمش: فَسَّرَ ذلك: الحي قبل كل شيء، والحي بعد كل شيء. إسناد جيد، وشيء غريب.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî rivayet etti, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan rivayet etti ki: Allah Azze ve Celle Mûsâ'yı Firavun'a gönderdiğinde Mûsâ: "Rabbim! Ne söyleyeyim?" dedi. [Allah]: "Heyyâ Şerâhiyyâ de" buyurdu. A'meş: "Bunun açıklaması: Her şeyden önce diri olan ve her şeyden sonra diri olan, demektir" dedi. İsnadı ceyyid, [metni ise] garip bir şeydir.

(فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ)، قد تقدم في حديث "الفتون" عن ابن عباس أنه قال: مكثا على بابه حينًا لا يؤذن لهما، ثم أذن لهما بعد حجاب شديد.

(فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ) “Haydi ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz.” İbn Abbâs'tan nakledilen 'Fitûn' hadisinde daha önce geçtiği üzere o şöyle demiştir: Kendilerine izin verilmeksizin bir müddet kapısında beklediler; sonra şiddetli bir engellemeden sonra kendilerine izin verildi.

وذكر محمد بن إسحاق بن يسار: أن موسى وأخاه هارون خرجا، فوقفا بباب فرعون يلتمسان الإذن عليه وهما يقولان: إنا رسل رب العالمين، فآذنوا بنا هذا الرجل، فمكثا فيما بلغني سنتين يَغْدوان ويروحان، لا يعلم بهما ولا يجترئ أحد على أن يخبره بشأنهما، حتى دخل عليه بَطَّال له يلاعبه ويُضْحكه،، فقال له: أيها الملك، إن على بابك رجلا يقول قولا عجيبًا، يزعم أن له إلهًا غيرك أرسله إليك. قال: ببابي؟ قال: نعم. قال: أدخلوه، فدخل ومعه أخوه هارون وفي يده عصاه، فلما وقف على فرعون قال: إني رسول رب العالمين. فعرفه فرعون.

Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle zikretmiştir: Mûsâ ve kardeşi Hârûn çıkıp Firavun'un kapısında durdular ve: "Biz âlemlerin Rabbinin elçileriyiz, bu adama bizim geldiğimizi haber verin" diyerek huzura kabul edilmek için izin istediler. Bana ulaştığına göre, sabah akşam gidip gelerek iki yıl beklediler; Firavun'un onlardan haberi olmadı ve hiç kimse onların durumunu ona haber vermeye cesaret edemedi. Nihayet onunla şakalaşıp onu güldüren bir soytarısı huzuruna girdi ve ona: "Ey hükümdar! Kapında acayip bir söz söyleyen bir adam var; kendisinin senden başka bir ilahı olduğunu ve seni ona gönderdiğini iddia ediyor" dedi. Firavun: "Benim kapımda mı?" dedi. O: "Evet" dedi. Firavun: "Onu içeri alın" dedi. Mûsâ yanında kardeşi Hârûn ve elinde asası olduğu halde içeri girdi. Firavun'un karşısında durunca: "Ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim" dedi. Firavun onu tanıdı.

وذكر السّدّي أنه لما قدم بلاد مصر، ضاف أمّه وأخاه وهما لا يعرفانه، وكان طعامهما ليلتئذ الطعثلل وهو اللفت، ثم عرفاه وسلما عليه، فقال له موسى: يا هارون، إن ربي قد أمرني أن آتي هذا الرجل فرعون فأدعوه إلى الله، وأمر أن تعاونني. قال: افعل ما أمرك ربك. فذهبا، وكان ذلك ليلا فضرب موسى باب القصر بعصاه، فسمع فرعون فغضب وقال من يجترئ على هذا

Süddî şöyle zikretmiştir: [Mûsâ] Mısır diyarına geldiğinde, kendisini tanımadıkları hâlde annesine ve kardeşine misafir oldu. O gece ikisinin yemeği şalgam demek olan tu‘sulel (الطعثلل) idi. Sonra onu tanıdılar ve ona selam verdiler. Mûsâ ona: "Ey Hârûn! Şüphesiz Rabbim bana şu adama, Firavun'a gidip onu Allah'a davet etmemi emretti ve bana yardım etmeni emretti" dedi. [Hârûn]: "Rabbin sana ne emrettiyse yap" dedi. Bunun üzerine [birlikte] gittiler; bu [vakit] geceydi. Mûsâ asasıyla sarayın kapısına vurdu. Firavun [bunu] işitti, öfkelendi ve: "Böyle bir şeye kim cüret edebilir..." dedi.

الصنيع؟ فأخبره السدنة والبوابون بأن هاهنا رجلا مجنونًا يقول: إنه رسول الله. فقال: عليّ به. فلما وقفا بين يديه قالا وقال لهما ما ذكر الله في كتابه.

Nöbetçiler ve kapıcılar ona: "Burada mecnun bir adam var, kendisinin Allah'ın elçisi olduğunu söylüyor" diye haber verdiler. Firavun: "Onu bana getirin" dedi. Huzurunda durduklarında onlar söylediklerini söylediler, Firavun da onlara Allah'ın Kitabında zikrettiği şeyleri söyledi.

وقوله: (قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ) أي: بدلالة ومعجزة من ربك، (وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى) أي: والسلام عليك إن اتبعت الهدى.

Ve O'nun: (قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ) “Sana Rabbinden bir ayetle geldik.” kavli; yani Rabbinden bir delil ve mucizeyle [geldik demektir]. (وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى) “Selam doğru yola uyanlaradır.” Yani: Şayet doğru yola uyarsan selam senin üzerine olsun.