Binûn

Tâhâ Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولهذا لما كتب رسول الله ﷺ إلى هرقل عظيم الروم [كتابًا، كان أوله: "بسم الله الرحمن الرحيم، من محمد رسول الله إلى هرقل عظيم الروم] سلام على من اتبع الهدى. أما بعد، [فإني أدعوك بدعاية الإسلام] فأسلم تسلم يؤتك الله أجرك مرتين".

İşte bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Bizans İmparatoru Herakleios'a [bir mektup] yazdığında, [mektubun başı şöyleydi: "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Allah'ın Resûlü Muhammed'den Bizans İmparatoru Herakleios'a:] Selam doğru yola uyanlaradır. İmdi, [şüphesiz ben seni İslam davetiyle davet ediyorum.] Müslüman ol ki kurtulasın, Allah da sana ecrini iki kat versin."

وكذلك لما كتب مسيلمة إلى رسول الله ﷺ كتابًا صُورَتُه: "من مسيلمة رسول الله إلى محمد رسول الله، سلام عليك. أما بعد، فإني قد أشركت في الأمر مَعَكَ، فلك المدر ولي الوبر، ولكن قريش قوم يعتدون". فكتب إليه رسول الله ﷺ: "من محمد رسول الله إلى مسيلمة الكذاب، سلام على من اتبع الهدى، أما بعد، فإن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين" .

Aynı şekilde Müseylime, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e metni şöyle olan bir mektup yazdığında: "Allah'ın elçisi Müseylime'den Allah'ın elçisi Muhammed'e. Sana selam olsun. İmdi, ben bu işte seninle ortak kılındım. Şehir ve köyler senin olsun, çöl ve göçebeler benim olsun; fakat Kureyş haddi aşan bir kavimdir." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona şöyle yazdı: "Allah'ın Resûlü Muhammed'den yalancı Müseylime'ye. Selam doğru yola uyanlaradır. İmdi, şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel akıbet ise muttakilerindir" .

ولهذا قال موسى وهارون، ﵉، لفرعون: (وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى * إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى) أي: قد أخبرنا الله فيما أوحاه إلينا من الوحي المعصوم أن العذاب متحمض لمن كذب بآيات الله وتولى عن طاعته، كما قال تعالى: {فَأَمَّا مَنْ طَغَى * وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى} [النازعات: ٣٧ - ٣٩] وقال تعالى: {فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى * لا يَصْلاهَا إِلا الأَشْقَى * الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [الليل: ١٤ - ١٦] وقال تعالى: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [القيامة: ٣١، ٣٢]. أي: كذب بقلبه وتولى بفعله.

İşte bu yüzden Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm Firavun'a şöyle demişlerdir: (وَالسَّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى * إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى) “Selam doğru yola uyanlaradır. Şüphesiz bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu.” Yani: Allah, bize indirdiği masum vahyinde, azabın sadece Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve O'na itaatten yüz çeviren kimselere has olduğunu bize bildirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا مَنْ طَغَى * وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى} [en-Nâziât: 37-39] “Artık kim azmış ve dünya hayatını tercih etmişse, şüphesiz varacağı yer cehennemin ta kendisidir.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى * لا يَصْلاهَا إِلا الأَشْقَى * الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [el-Leyl: 14-16] “Ben sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım. Oraya ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht kimseden başkası girmez.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [el-Kıyâme: 31, 32] “O ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi.” Yani: Kalbiyle yalanladı ve fiiliyle yüz çevirdi.

{قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠) قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الأُولَى (٥١)}

{قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠) قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الأُولَى (٥١)} “[Firavun]: 'Peki, sizin Rabbiniz kimdir ey Mûsâ?' dedi. [Mûsâ]: 'Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir' dedi. [Firavun]: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?' dedi.”

يقول تعالى مخبرًا عن فرعون أنه قال لموسى منكرًا وجود الصانع الخالق، إله كل شيء وربه ومليكه، قال: (فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى) أي: الذي بعثك وأرسلك مَنْ هو؟ فإني لا أعرفه، وما علمت لكم من إله غيري، (قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى). قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس يقول: خلق لكل شيء زَوْجة.

Allâh Teâlâ, her şeyin ilâhı, Rabbi ve mâliki olan Yaratıcı ve Sanatkâr'ın varlığını inkâr eden Firavun'un Mûsâ'ya şöyle dediğini haber vermektedir: {فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى} “Peki, sizin Rabbiniz kimdir ey Mûsâ?” Yani: Seni vazifelendirip gönderen kimdir? Zira ben O'nu tanımıyorum ve sizin için benden başka bir ilâh da bilmiyorum. {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “[Mûsâ]: 'Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir' dedi.” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: “Her şey için bir eş yarattı.”

وقال الضحاك عن ابن عباس: جعل الإنسان إنسانًا، والحمار حمارًا، والشاة شاةً.

Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: İnsanı insan, eşeği eşek, koyunu da koyun yaptı.

وقال ليث بن أبي سُلَيم، عن مجاهد: أعطى كل شيء صورته.

Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den nakletti: Her şeye suretini verdi.

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: سَوّى خلق كل دابة.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: Her canlının yaratılışını düzgün ve tastamam kıldı.

وقال سعيد بن جبير في قوله: (أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) قال: أعطى كل ذي خَلْق ما يصلحه من خَلْقه، ولم يجعل للإنسان من خَلْق الدابة، ولا للدابة من خلق الكلب، ولا للكلب من خلق الشاة، وأعطى كل شيء ما ينبغي له من النكاح، وهيّأ كلّ شيء على ذلك، ليس شيء منها يشبه شيئًا من أفعاله في الخَلْق والرزق والنكاح.

Saîd b. Cübeyr, O'nun: (أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) “Her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir.” kavli hakkında şöyle demiştir: Yaratılmış her varlığa, yaratılışından kendisine uygun olanı verdi; insana binek hayvanının hilkatinden, binek hayvanına köpeğin hilkatinden, köpeğe de koyunun hilkatinden vermedi. Her şeye çiftleşmesinden kendisi için münasip olanı verdi ve her şeyi buna göre hazırladı. Onlardan hiçbir şey, yaratılış, rızık ve çiftleşme hususundaki fiillerinden hiçbirinde diğerine benzemez.

وقال بعض المفسرين: (أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) كقوله تعالى: {وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى} [الأعلى: ٣] أي: قدر قدرًا، وهدى الخلائق إليه، أي: كَتَب الأعمال والآجال والأرزاق، ثم الخلائق ماشون على ذلك، لا يحيدون عنه، ولا يقدر أحد على الخروج منه. يقول: ربنا الذي خلق [الخلق] وقدر القَدَر، وجَبَل الخليقة على ما أراد.

Bazı müfessirler şöyle demiştir: (أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) “Her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir.” kavli, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى} [el-A'lâ: 3] “O ki takdir etti ve yol gösterdi.” Yani bir kader takdir etti ve yaratılmışları ona iletti; yani amelleri, ecelleri ve rızıkları yazdı, sonra da yaratılmışlar bunun üzerinde yürümektedir; ondan sapmazlar ve hiç kimse onun dışına çıkmaya güç yetiremez. [Mûsâ] şöyle demektedir: Bizim Rabbimiz [varlıkları] yaratan, kaderi takdir eden ve yaratılmışları dilediği fıtrat üzere var edendir.

(قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الأولَى) أصح الأقوال في معنى ذلك: أن فرعون لما أخبره موسى بأن ربه الذي أرسله هو الذي خلق ورزق وقدر فهدى، شرع يحتج بالقرون الأولى، أي: الذين لم يعبدوا الله، أي: فما بالهم إذا كان الأمر كما تقول، لم يعبدوا ربك بل عبدوا غيره؟

(قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الأولَى) “[Firavun]: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?' dedi.” Bunun anlamı hakkındaki en sahih görüş şudur: Mûsâ, kendisini gönderen Rabbinin yaratan, rızık veren, takdir edip yol gösteren olduğunu haber verince, Firavun önceki nesilleri, yani Allah'a ibadet etmemiş olanları delil getirmeye başladı; yani: Durum senin söylediğin gibiyse, onların durumu nedir ki senin Rabbine kulluk etmediler de başkasına kulluk ettiler?

{قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى (٥٢)}.

{قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى (٥٢)} “[Mûsâ]: 'Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur' dedi.”

فقال له موسى في جواب ذلك: هم وإن لم يعبدوه فإن عملهم عند الله مضبوط عليهم، وسيجزيهم بعملهم في كتاب الله، وهو اللوح المحفوظ وكتاب الأعمال، (لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى) أي: لا يشذ عنه شيء، ولا يفوته صغير ولا كبير، ولا ينسى شيئًا. يصف علمه تعالى بأنه بكل شيء محيط، وأنه لا ينسى شيئًا، ﵎ وتقدس، فإن علم المخلوق يعتريه نقصانان أحدهما: عدم الإحاطة بالشيء، والآخر نسيانه بعد علمه، فنزه نفسه عن ذلك.

Bunun üzerine Mûsâ buna cevap olarak ona şöyle dedi: Onlar O'na kulluk etmemiş olsalar bile, onların amelleri Allah katında eksiksiz olarak kaydedilmiştir ve Allah'ın kitabında -ki o Levh-i Mahfûz ve amel defteridir- amellerinin karşılığını onlara verecektir. (لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى) “Rabbim ne yanılır ne de unutur.” Yani hiçbir şey O'nun [bilgisinin] dışına çıkmaz , küçük olsun büyük olsun hiçbir şey O'ndan kaçmaz ve O hiçbir şeyi unutmaz. Allah Teâlâ'nın ilmini her şeyi kuşatıcı olmasıyla ve hiçbir şeyi unutmamasıyla nitelendirmektedir -O yücedir ve münezzehtir-. Zira yaratılmışın ilmine iki noksanlık arız olur : Biri bir şeyi bütünüyle kuşatamamak, diğeri de bildikten sonra onu unutmaktır. İşte Kendisini bundan tenzih etmiştir.

{الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى (٥٤) مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥) وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦)}.

{الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى (٥٤) مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥) وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦)} “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapan, orada sizin için yollar açan ve gökten su indirendir. Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık. Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız. Andolsun, biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik de o yalanladı ve diretti.”

هذا من تمام كلام موسى فيما وصف به ربه، ﷿، حين سأله فرعون عنه، فقال: {الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}، ثم اعترض الكلام بين ذلك، ثم قال: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ مِهَادًا)

Bu, Firavun kendisine O'nu sorduğunda Mûsâ'nın Rabbini -azze ve celle- nitelerken söylediği {الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “O, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir.” sözünün tamamlayıcısı niteliğindedir. Daha sonra araya başka sözler girmiş, ardından da [Mûsâ] şöyle demiştir: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ مِهَادًا) “O, yeryüzünü sizin için bir döşek kılan[dır].”

وفي قراءة بعضهم "مهدا" أي: قرارا تستقرون عليها وتقومون وتنامون عليها وتسافرون على ظهرها، (وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلا) أي: جعل لكم طرقا تمشون في مناكبها، كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} [الأنبياء: ٣١].

Bazılarının kıraatinde ise "mehdâ" şeklindedir; yani üzerinde yerleşip durduğunuz , üzerinde dikilip uyuduğunuz ve sırtında yolculuk yaptığınız bir karargahtır. (وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلا) “Ve orada sizin için yollar açan[dır].” Yani yeryüzünün dört bir yanında yürüyesiniz diye sizin için yollar kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} [el-Enbiyâ: 31] “Doğru yolu bulsunlar diye orada geniş yollar açtık.”

(وَأَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى) أي: [من] ألوان النباتات من زروع وثمار، من حامض وحلو، وسائر الأنواع.

(وَأَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى) “Ve gökten su indirdi; böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık.” Yani: Ekinlerden ve meyvelerden, ekşisinden tatlısına ve diğer bütün türlerden [türlü türlü] bitki çeşitleri [çıkardık].

(كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ) أي: شيء لطعامكم وفاكهتكم، وشيء لأنعامكم لأقواتها خضرا ويابسًا.

(كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ) “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın.” Yani: Bir kısmı sizin yiyeceğiniz ve meyveniz içindir, bir kısmı da hayvanlarınızın yaş ve kuru gıdaları içindir.

(إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ) أي: لدلالات وحججا وبراهين (لأولِي النُّهَى) أي: لذوي العقول السليمة المستقيمة، على أنه لا إله إلا الله، ولا رب سواه.

(إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ) “Şüphesiz bunda deliller vardır.” Yani Allah'tan başka ilah ve O'ndan başka Rab olmadığına dair deliller, hüccetler ve burhanlar vardır. (لأولِي النُّهَى) “Akıl sahipleri için.” Yani selim ve dosdoğru akıl sahipleri için.

(مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى)

(مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى) “Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız.”

أي: من الأرض مبدؤكم، فإن أباكم آدم مخلوق من تراب من أديم الأرض، (وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ) أي: وإليها تصيرون إذا متم وبليتم، ومنها نخرجكم تارة أخرى. {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٥٢].

Yani: Başlangıcınız topraktandır, zira babanız Âdem topraktan, yerin yüzeyinden yaratılmıştır. (وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ) “Yine ona döndüreceğiz.” Yani öldüğünüzde ve çürüdüğünüzde ona döneceksiniz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız. {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} [el-İsrâ: 52] “Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek davetine uyarsınız ve [kabirlerinizde] pek az kaldığınızı zannedersiniz.”

وهذه الآية كقوله تعالى: {قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ} [الأعراف: ٢٥].

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ} [el-A'râf: 25] “[Allah]: 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız' dedi.”

وفي الحديث الذي في السنن أن رسول الله ﷺ حضر جنازة، فلما دفن الميت أخذ قبضة من التراب فألقاها في القبر ثم قال (مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ) ثم [أخذ] أخرى وقال: (وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ). ثم أخذ أخرى وقال: (وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى).

Sünen'de yer alan bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cenazede bulundu; ölü defnedilince bir avuç toprak alıp kabre attı ve: (مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ) “Sizi ondan yarattık” dedi. Sonra bir avuç daha [aldı] ve: (وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ) “Ve ona döndüreceğiz” dedi. Sonra bir avuç daha aldı ve: (وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى) “Ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız” buyurdu.

وقوله (وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى)، يعني: فرعون، أنه قامت عليه الحجج والآيات والدلالات وعاين ذلك وأبصره، فكذب بها وأباها كفرا وعنادا وبغيا، كما قال تعالى: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٤].

Ve O'nun: (وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى) “Andolsun, biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik de o yalanladı ve diretti.” kavli; yani Firavun'u kastetmektedir; aleyhine hüccetler, ayetler ve deliller ikame edilmiş, bunları bizzat görüp müşahede etmiş, fakat küfür, inat ve azgınlık sebebiyle onları yalanlayıp reddetmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [en-Neml: 14] “Kendileri de bunların doğruluğuna kesin olarak inandıkları halde, sırf zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler. Bak işte, o bozguncuların sonu nasıl oldu!”

{قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨) قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩)}.

{قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨) قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩)} “[Firavun] dedi ki: 'Büyünle bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin ey Mûsâ? O halde biz de mutlaka sana onun benzeri bir büyü getireceğiz. Şimdi bizimle senin aranda, bizim de senin de caymayacağımız uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle.' [Mûsâ] dedi ki: 'Buluşma vaktiniz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanma zamanıdır.'”

يقول تعالى مخبرًا عن فرعون أنه قال لموسى حين أراه الآية الكبرى، وهي إلقاء عصاه فصارت ثعبانًا عظيما ونزع يده من تحت جناحه فخرجت بيضاء من غير سوء فقال: هذا سحر، جئت به لتسحرنا وتستولي به على الناس، فيتبعونك وتكاثرنا بهم، ولا يتم هذا معك، فإن عندنا سحرًا مثل

Allah Teâlâ, Mûsâ kendisine en büyük mucizeyi —ki o da asâsını atması ve onun büyük bir ejderhaya dönüşmesi, elini koynunun altından çıkarmasıyla da onun hiçbir kusuru bulunmaksızın bembeyaz olarak çıkmasıdır— gösterdiğinde Firavun'un Mûsâ'ya şöyle dediğini haber vermektedir: "Bu bir büyüdür; bizi büyülemek ve bu sayede insanlara hâkim olmak için getirdin; böylece onlar sana uyacaklar ve sen de onlarla bize karşı üstünlük sağlayacaksın. Fakat bu senin yanına kâr kalmayacaktır; zira bizim yanımızda da seninkine benzer

سحرك، فلا يغرنك ما أنت فيه (فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا) أي: يومًا نجتمع نحن وأنت فيه، فنعارض ما جئت به بما عندك من السحر في مكان معين ووقت معين فعند ذلك (قال) لَهُمْ مُوسَى (مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ) وهو يوم عيدهم ونَوروزُهم وتفرغهم من أعمالهم واجتماعهم جميعهم؛ ليشاهد الناس قدرة الله على ما يشاء، ومعجزات الأنبياء، وبطلان معارضة السحر لخوارق العادات النبوية، ولهذا قال: (وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ) أي: جميعهم (ضُحًى) أي: ضحوة من النهار ليكون أظهر وأجلى وأبين وأوضح، وهكذا شأن الأنبياء، كل أمرهم واضح، بيّن، ليس فيه خفاء ولا ترويج؛ ولهذا لم يقل "ليلا" ولكن نهارًا ضحى.

bir büyü vardır. İçinde bulunduğun durum seni aldatmasın. (فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا) “Şimdi bizimle senin aranda bir buluşma vakti belirle.” Yani: Seninle bizim bir araya geleceğimiz, senin getirdiğin şeye senin büyünün dengiyle karşılık vereceğimiz belirli bir yer ve belirli bir gün tayin et. İşte o zaman Mûsâ onlara: (قال) “Dedi”, (مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ) “Buluşma vaktiniz bayram günüdür.” Bu gün onların bayramı, nevruzları, işlerinden boş kaldıkları ve hepsinin toplandığı gündür; ta ki insanlar Allah'ın dilediği şey üzerindeki kudretini, peygamberlerin mucizelerini ve büyünün peygamberlik harikalarına karşı koymadaki batıllığını görsünler. İşte bu yüzden: (وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ) “Ve insanların toplanma zamanıdır” yani hepsinin; (ضُحًى) “Kuşluk vaktinde” yani günün kuşluk vaktinde [toplanmasıdır] dedi ki daha aşikâr, daha açık, daha net ve daha belirgin olsun. Peygamberlerin durumu işte böyledir; onların her işi açık ve nettir, onda ne bir gizlilik ne de bir aldatmaca vardır. Bu sebeple "geceleyin" dememiş, gündüzleyin kuşluk vakti demiştir.

قال ابن عباس: وكان يوم الزينة يوم عاشوراء.

İbn Abbâs: "Ziynet günü, Âşûrâ günüydü" demiştir.

وقال السدي، وقتادة، وابن زيد: كان يوم عيدهم.

Süddî, Katâde ve İbn Zeyd: "Onların bayram günüydü" demişlerdir.

وقال سعيد بن جبير: يوم سوقهم.

Saîd b. Cübeyr: "Pazar kurdukları gündü" demiştir.

ولا منافاة. قلت: وفي مثله أهلك الله فرعون وجنوده، كما ثبت في الصحيح.

Bunlar arasında bir çelişki yoktur. Derim ki: Sahih hadiste sabit olduğu üzere, Allah Firavun'u ve ordularını da böyle bir günde helak etmiştir.

وقال وهب بن مُنَبِّه: قال فرعون: يا موسى، اجعل بيننا وبينك أجلا ننظر فيه. قال موسى: لم أومر بهذا، إنما أمرت بمناجزتك، إن أنت لم تخرج دخلت إليك. فأوحى الله إلى موسى أن اجعل بينك وبينه أجلا وقل له أن يجعل هو. قال فرعون: اجعله إلى أربعين يومًا. ففعل.

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Firavun: "Ey Mûsâ, aramızda bir süre belirle de durumu değerlendirelim" dedi. Mûsâ: "Ben bununla emrolunmadım; ben ancak seninle derhal karşılaşmakla emrolundum. Eğer sen çıkmazsan ben senin yanına girerim" dedi. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: "Onunla kendi aranda bir süre belirle ve ona da süreyi kendisinin belirlemesini söyle" diye vahyetti. Firavun: "Onu kırk gün sonrası yap" dedi. Mûsâ da öyle yaptı.

وقال مجاهد، وقتادة: (مَكَانًا سُوًى) مَنْصَفًا. وقال السدي: عدلا. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (مَكَانًا سُوًى) [مستوى] يتبين الناس ما فيه، لا يكون صَوَب ولا شيء يتغيب بعض ذلك عن بعض مستوٍ حتى يُرى.

Mücâhid ve Katâde, (مَكَانًا سُوًى) “Uygun bir yer” kavli hakkında: "Ortada, eşit mesafede bir yer" demişlerdir. Süddî: "Adil bir yer" demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: (مَكَانًا سُوًى) “Uygun bir yer”, yani insanların içindekini açıkça görebileceği [düzlük] bir yerdir; ne bir eğim ne de bir kısmın diğerini gizleyeceği bir şey bulunur; görülebilecek şekilde düzlüktür demiştir.

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠) قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١) فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى (٦٤)}

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠) قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١) فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى (٦٤)} “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı ve sonra geldi. Mûsâ onlara: 'Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın, yoksa sizi bir azap ile yok eder. İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır' dedi. Onlar ise durumlarını kendi aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. Dediler ki: 'Şüphesiz bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek isteyen iki büyücüdür. Öyleyse hilenizi birleştirin, sonra saf halinde gelin! Bugün üstün gelen muhakkak kurtuluşa ermiştir.'”

يقول تعالى مخبرًا عن فرعون أنه لما تواعد هو بموسى ﵇، إلى وقت ومكان معلومين، تولى، أي: شرع في جمع السحرة من مدائن مملكته، كل من ينسب إلى سحر في ذلك الزمان. وقد كان السحر فيهم كثيرًا نافقًا جدًا، كما قال تعالى: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} [يونس: ٧٩].

Allâh Teâlâ Firavun'dan haber vererek bildirmektedir ki o, Mûsâ aleyhisselâm ile bilinen bir vakit ve yer için sözleştiğinde dönüp gitti; yani o devirde krallığının şehirlerinden sihirle anılan herkesi, bütün büyücüleri toplamaya girişti. O dönemde aralarında sihir çok yaygın ve pek revaçtaydı; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} “Firavun: 'Bana bütün bilgin büyücüleri getirin!' dedi.” [Yûnus: 79].

(ثُمَّ أَتَى) أي: اجتمع الناس لميقات يوم معلوم وهو يوم الزينة، وجلس فرعون على سرير مملكته، واصطف له أكابر دولته، ووقفت الرعايا يمنة ويسرة وأقبل موسى، ﵇، يتوكأ على عصاه، ومعه أخوه هارون، ووقف السحرة بين يدي فرعون صفوفًا، وهو يحرضهم ويحثهم، ويرغبهم في إجادة عملهم في ذلك اليوم، ويتمنون عليه، وهو يعدهم ويمنيهم، فيقولون: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ * قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} [الشعراء: ٤١، ٤٢]. (قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا) أي: لا تُخَيّلُوا للناس بأعمالكم إيجاد أشياء لا حقائق لها، وأنها مخلوقة، وليست مخلوقة، فتكونون قد كذبتم على الله، (فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ) أي: يهلككم بعقوبة هلاكًا لا بقية له، (وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى * فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ) قيل: معناه: أنهم تشاجروا فيما بينهم فقائل يقول: ليس هذا بكلام ساحر، إنما هذا كلام نبي. وقائل يقول: بل هو ساحر. وقيل غير ذلك، والله أعلم.

(ثُمَّ أَتَى) “Sonra geldi.” Yani insanlar belirlenen günün vaktinde -ki o ziynet/bayram günüdür- toplandılar. Firavun krallık tahtına oturdu, devletinin ileri gelenleri önünde saf tuttu, halk sağda ve solda durdu. Mûsâ aleyhisselâm asasına dayanarak yanında kardeşi Hârûn olduğu halde geldi. Büyücüler de Firavun'un huzurunda saflar halinde durdular; o onları kışkırtıyor, teşvik ediyor ve o gün işlerini en güzel şekilde yapmalarını arzuluyordu. Onlar Firavun'dan temennide bulunuyor, Firavun da onlara vaatlerde bulunup umut veriyordu. Onlar: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ * قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} [eş-Şuarâ: 41, 42] “'Eğer üstün gelen biz olursak bize gerçekten bir mükâfat var mı?' dediler. [Firavun]: 'Evet, üstelik siz o zaman şüphesiz en yakınlardan olacaksınız' dedi.” (قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا) “Mûsâ onlara: 'Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın' dedi.” Yani: Yaptığınız işlerle insanlara aslı astarı olmayan şeyleri var gibi, yaratılmış gibi göstermeyin; oysa onlar yaratılmış değildir. Aksi takdirde Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. (فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ) “Yoksa sizi bir azap ile yok eder.” Yani hiçbir kalıntı bırakmayacak şekilde bir ceza ile sizi helak eder. (وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى * فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ) “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır. Onlar ise durumlarını kendi aralarında tartıştılar.” Denildi ki: Bunun anlamı, kendi aralarında çekişmeleridir; bir kısmı: 'Bu bir büyücü sözü değildir, bu ancak bir peygamber sözüdür' derken, diğeri: 'Hayır, o bir büyücüdür' diyordu. Başka açıklamalar da yapılmıştır, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَأَسَرُّوا النَّجْوَى) أي: تناجوا فيما بينهم، (قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ) هذه لغة لبعض العرب، جاءت هذه القراءة على إعرابها، ومنهم من قرأ: "إنْ هَذَينِ لَسَاحِرَانِ" وهذه اللغة المشهورة، وقد توسع النحاة في الجواب عن القراءة الأولى بما ليس هذا موضعه.

Ve O'nun: (وَأَسَرُّوا النَّجْوَى) “Ve gizlice fısıldaştılar.” kavli; yani aralarında gizlice konuştular. (قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ) “Dediler ki: 'Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür.'” Bu, Arapların bir kısmının lehçesidir; bu kıraat onların irabına göre gelmiştir. Onlardan "إنْ هَذَينِ لَسَاحِرَانِ" şeklinde okuyan da vardır ki meşhur lehçe budur. Dilciler ilk kıraatin cevabı hakkında burada yeri olmayan geniş açıklamalarda bulunmuşlardır.

والغرض أن السحرة قالوا فيما بينهم: تعلمون أن هذا الرجل وأخاه -يعنون: موسى وهارون-ساحران عالمان خبيران بصناعة السحر، يريدان في هذا اليوم أن يغلباكم وقومكم ويستوليا على الناس، وتتبعهما العامة ويقاتلا فرعون وجنوده، فينتصرا عليه ويخرجاكم من أرضكم.

Maksat şudur ki büyücüler aralarında şöyle dediler: Bilirsiniz ki bu adam ve kardeşi -yani Mûsâ ve Hârûn- sihir sanatında uzman ve bilgili iki büyücüdür. Bugün size ve kavminize galip gelmek, insanlara hâkim olmak, halkın kendilerine uymasını sağlamak ve Firavun ile ordularıyla savaşıp ona galip gelerek sizi yurdunuzdan çıkarmak istemektedirler.

وقوله: (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) أي: ويستبدا بهذه الطريقة، وهي السحر، فإنهم كانوا معظَّمين بسببها، لهم أموال وأرزاق عليها، يقولون: إذا غلب هذان أهلكاكم وأخرجاكم من الأرض، وتفردا بذلك، وتمحضت لهما الرياسة بها دونكم.

Ve O'nun: (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) “Ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek [isterler].” kavli; yani bu mesleği, yani büyüyü tekellerine almak [isterler]. Çünkü onlar bu meslek sebebiyle itibar görüyor, bu sayede mallar ve rızıklar elde ediyorlardı. [Büyücüler] şöyle diyorlardı: Bu ikisi galip gelirse sizi helak eder, yurdunuzdan çıkarır, bu işi tekellerine alırlar ve size bırakmaksızın liderlik sırf kendilerine kalır.

وقد تقدم في حديث الفتون عن ابن عباس [قال] في قوله: (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) يعني: ملكهم الذي هم فيه والعيش.

Daha önce geçen 'Fitûn' hadisinde İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) “Ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek [isterler].” kavli hakkında: "Yani içinde bulundukları mülklerini ve yaşantılarını [yok etmek isterler]" [demiştir.]

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نعيم بن حماد، حدثنا هُشَيْم، عن عبد الرحمن بن إسحاق، سمع الشعبي يحدث عن علي في قوله: (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) قال: يصرفا وجوه الناس إليهما.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Huşeym, Abdurrahman b. İshâk'tan anlattı; o Şa'bî'nin Ali'den nakille (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) “Ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek [isterler].” kavli hakkında: "İnsanların yüzlerini kendilerine çevirmek [isterler]" dediğini işitmiştir.

وقال مجاهد: (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) قال: أولي الشرف والعقل والأسنان.

Mücâhid, (وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) “Ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek [isterler].” kavli hakkında: "Şeref, akıl ve yaşça büyük olanlarınızı [ellerinizden almak isterler]" demiştir.

وقال أبو صالح: (بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) أشرافكم وسرواتكم. وقال عكرمة: بخيركم. وقال قتادة: وطريقتهم المثلى يومئذ بنو إسرائيل، كانوا أكثر القوم عددا وأموالا فقال عدو الله: يريدان أن يذهبا بها لأنفسهما.

Ebû Sâlih: "{ بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى } [ifadesi], şereflileriniz ve ileri gelenleriniz [demektir]" demiştir. İkrime: "Hayırlı olanlarınız [demektir]" demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "O gün onların en üstün topluluğu İsrâiloğulları idi; sayı ve mal bakımından kavmin en çok olanları onlardı. Bunun üzerine Allah'ın düşmanı [Firavun]: 'Bu ikisi, onları kendilerine mal etmek istiyorlar' dedi."

وقال عبد الرحمن بن زيد: (بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى) بالذي أنتم عليه.

Abdurrahman b. Zeyd: "(بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى), üzerinde bulunduğunuz nizamı [yok etmek isterler]" demiştir.

وقوله (فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا) أي اجتمعوا كلكم صفًّا واحدًا، وألقوا ما في أيديكم مرة واحدة، لتبهروا الأبصار، وتغلبوا هذا وأخاه، (وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى) أي: منا ومنه، أما نحن فقد وعدنا هذا الملك العطاء الجزيل، وأما هو فينال الرياسة العظيمة.

Ve O'nun: (فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا) “Öyleyse hilenizi birleştirin, sonra saf halinde gelin!” kavli; yani hepiniz tek bir saf olarak toplanın, gözleri kamaştırmak ve bu adam ile kardeşine galip gelmek için ellerinizdekileri tek bir seferde atın. (وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى) “Bugün üstün gelen muhakkak kurtuluşa ermiştir.” Yani: Bizden ya da ondan kim üstün gelirse; bize gelince bu hükümdar bize bol mükâfat vaat etti, ona gelince o büyük bir liderliğe nail olacaktır.

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى (٦٧) قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى (٦٩) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى (٧٠)}.

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى (٦٧) قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى (٦٩) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى (٧٠)} “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Ya sen at yahut ilk atan biz olalım.' [Mûsâ]: 'Hayır, siz atın' dedi. Bir de baktı ki, büyüleri sebebiyle onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor. Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku hissetti. Dedik ki: 'Korkma! Şüphesiz üstün gelecek olan sensin. Sağ elindekini at ki onların yaptıklarını yutsun. Çünkü onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.' Sonunda büyücüler secdeye kapandılar ve: 'Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik' dediler.”

يقول تعالى مخبرًا عن السحرة حين توافقوا هم وموسى، ﵇، أنهم قالوا لموسى: (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ) أي: أنت أولا (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا) أي: أنتم أولا ليُرى ماذا تصنعون من السحر، وليظهر للناس جلية أمرهم، (فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى). وفي الآية الأخرى أنهم لما ألقوا {وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ} [الشعراء: ٤٤] وقال تعالى: {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} [الأعراف: ١١٦]، وقال هاهنا (فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى).

Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm ile karşılaştıklarında büyücülerin Mûsâ'ya şöyle dediklerini haber vermektedir: (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ) “Ya sen at” yani önce sen; (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا) “'Ya sen at yahut ilk atan biz olalım.' [Mûsâ]: 'Hayır, siz atın' dedi.” Yani: Ne tür bir büyü yapacağınız görülsün ve durumlarının içyüzü insanlara aşikâr olsun diye önce siz atın. (فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى) “Bir de baktı ki, büyüleri sebebiyle onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor.” Diğer ayette belirtildiğine göre onlar attıklarında: {وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ} [eş-Şuarâ: 44] “Ve 'Firavun'un izzeti hakkı için, şüphesiz üstün gelenler elbette biz olacağız' dediler.” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} [el-A'râf: 116] “İnsanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler.” Burada ise şöyle buyurmuştur: (فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى) “Bir de baktı ki, büyüleri sebebiyle onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor.”

وذلك أنهم أودعوها من الزئبق ما كانت تتحرك بسببه وتضطرب وتميد، بحيث يخيل للناظر أنها تسعى باختيارها، وإنما كانت حيلة، وكانوا جمًّا غفيرًا وجمعًا كبيرًا فألقى كل منهم عصا وحبلا حتى صار الوادي ملآن حيات يركب بعضها بعضًا.

Bunun sebebi, iplerin ve değneklerin içine cıva koymuş olmalarıydı; bu yüzden onlar hareket ediyor, kıpırdıyor ve sallanıyordu; öyle ki bakan kimseye kendi iradesiyle koşuyormuş gibi görünüyordu. Oysa bu sadece bir hileydi. Onlar pek kalabalık bir topluluk ve büyük bir cemiyetti; her biri bir asa ve bir ip attı, öyle ki vadi birbiri üzerine binen yılanlarla doldu.

وقوله: (فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى) أي خاف على الناس أن يَفْتَتِنوا بسحرهم ويغتروا بهم قبل أن يلقي ما في يمينه، فأوحى الله تعالى إليه في الساعة الراهنة أن (وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ) يعني: عصاه، فإذا هي (تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا) وذلك أنها صارت تِنِّينًا عظيما هائلا ذا عيون وقوائم وعنق ورأس وأضراس، فجعلت تتبع تلك الحبال والعصي حتى لم تبق منها شيئًا إلا تلقفته وابتلعته، والسحرة والناس ينظرون إلى ذلك عيانًا جَهْرة، نهارًا ضحوة. فقامت المعجزة، واتضح البرهان، وبطل ما كانوا يعملون ؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى).

Ve O'nun: (فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى) “Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku hissetti.” kavli; yani sağ elindekini atmadan önce insanların onların büyüsüne kapılıp onlara aldanmalarından korktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ o anda ona şöyle vahyetti: (وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ) “Sağ elindekini at” yani asasını; o zaman o, (تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا) “Onların yaptıklarını yutsun.” Zira o gözleri, ayakları, boynu, başı ve azı dişleri olan heybetli, devasa bir ejderhaya dönüştü; o ipleri ve değnekleri takip etmeye başladı, öyle ki hiçbirini bırakmaksızın hepsini yakalayıp yuttu. Büyücüler ve insanlar güpegündüz, kuşluk vaktinde bunu açıkça ve apaçık gözleriyle izliyorlardı. Böylece mucize gerçekleşti, delil apaçık ortaya çıktı ve yaptıkları şeyler boşa çıktı; işte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى) “Çünkü onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.”

وقال ابن أبي حاتم حدثنا أبي، حدثنا محمد بن موسى الشيباني حدثنا حماد بن خالد، حدثنا ابن معاذ -أحسبه الصائغ-عن الحسن، عن جُنْدَب بن عبد الله البجلي قال: قال رسول الله

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Mûsâ eş-Şeybânî anlattı, bize Hammâd b. Hâlid anlattı, bize İbn Muâz -sanırım es-Sâiğ- Hasan'dan, o da Cündeb b. Abdillâh el-Becelî'den [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah

ﷺ "إذا أخذتم -يعني الساحر-فاقتلوه" ثم قرأ: (وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى) قال: "لا يؤمن به حيث وجد".

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "[Büyücüyü] yakaladığınız zaman onu öldürün." Sonra da: (وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى) “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.” [ayetini] okuyup: "Nerede bulunursa bulunsun ona emniyet verilmez / inanılmaz" dedi.

وقد روى أصله الترمذي موقوفًا ومرفوعًا.

Bunun aslını Tirmizî mevkuf ve merfû olarak rivayet etmiştir.

فلما عاين السحرة ذلك وشاهدوه، ولهم خبرة بفنون السحر وطرقه ووجوهه، علموا علم اليقين أن هذا الذي فعله موسى ليس من قبيل السحر والحيل، وأنه حق لا مرية فيه، ولا يقدر على هذا إلا الذي يقول للشيء: كن فيكون، فعند ذلك وقعوا سُجَّدًا لله وقالوا: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} [الشعراء: ٤٧، ٤٨].

Büyücüler bunu bizzat görüp müşahede edince -ki onlar büyünün fenlerini, yollarını ve vecihlerini çok iyi biliyorlardı- Mûsâ'nın bu yaptığının büyü ve hile türünden olmadığını, şüphe götürmez bir hakikat olduğunu ve buna ancak bir şeye "Ol!" deyince hemen oluveren [Zât]'tan başkasının güç yetiremeyeceğini kesin bir bilgiyle (ilmelyakîn) anladılar. İşte o anda Allah için secdeye kapandılar ve şöyle dediler: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} [eş-Şuarâ: 47, 48] “Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik.”

ولهذا قال ابن عباس، وعُبَيد بن عُمَير: كانوا أول النهار سحرة، وفي آخر النهار شهداء بررة.

İşte bu sebeple İbn Abbâs ve Ubeyd b. Umeyr şöyle demişlerdir: Onlar günün başında büyücü, günün sonunda ise sâlih şehitler idiler.

قال محمد بن كعب: كانوا ثمانين ألفًا، وقال القاسم بن أبي بزَّة: كانوا سبعين ألفًا.

Muhammed b. Kâ'b: "Seksen bin kişiydiler" demiştir. Kāsım b. Ebî Bezze ise: "Yetmiş bin kişiydiler" demiştir.

وقال السدي: بضعة وثلاثين ألفًا.

Süddî: "Otuz küsur bin kişiydiler" demiştir.

وقال الثوري: عن عبد العزيز بن رُفَيْع، عن أبي ثمامة: كان سحرة فرعون تسعة عشر ألفًا.

Sevrî, Abdülazîz b. Rufey'den, o da Ebû Sümâme'den: "Firavun'un büyücüleri on dokuz bin kişiydi" dediğini nakletmiştir.

وقال محمد بن إسحاق: كانوا خمسة عشر ألفًا.

Muhammed b. İshâk: "On beş bin kişiydiler" demiştir.

وقال كعب الأحبار كانوا اثني عشر ألفًا.

Kâ'b el-Ahbâr: "On iki bin kişiydiler" demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن علي بن حمزة، حدثنا علي بن الحسين بن واقد، عن أبيه، عن يزيد النحوي، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: كانت السحرة سبعين رجلا أصبحوا سحرة وأمسوا شهداء.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Muhammed b. Ali b. Hamza anlattı, bize Ali b. el-Hüseyn b. Vâkıd, babasından, o Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Büyücüler yetmiş adamdı; sabaha büyücü olarak çıktılar, akşama şehit olarak girdiler.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا المسيب بن واضح بمكة، حدثنا ابن المبارك قال: قال الأوزاعي: لما خرَّ السحرة سُجَّدًا رُفعت لهم الجنة حتى نظروا إليها.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mekke'de el-Müseyyeb b. Vâdıh anlattı, bize İbnu'l-Mübârek anlattı; o şöyle dedi: Evzâî dedi ki: Büyücüler secdeye kapandıklarında cennet kendilerine yükseltildi, öyle ki ona baktılar.

قال: وذُكر عن سعيد بن سلام: حدثنا إسماعيل بن عبد الله بن سليمان، عن سالم الأفطس، عن سعيد بن جبير قوله: (فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا) قال: رأوا منازلهم تبنى لهم وهم في سجودهم. وكذا قال عكرمة والقاسم بن أبي بَزَّة.

[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Saîd b. Sellâm'dan şöyle zikredildi: Bize İsmâil b. Abdillâh b. Süleymân, Sâlim el-Aftas'tan, o Saîd b. Cübeyr'in { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا } “Büyücüler secdeye kapandılar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar secdelerindeyken kendileri için inşa edilen konaklarını gördüler." İkrime ve el-Kâsım b. Ebî Bezze de böyle demiştir.

{قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى (٧١) قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣)}.

{قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى (٧١) قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣)} “[Firavun] dedi ki: «Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi muhakkak hurma kütüklerine asacağım! Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz!» (71) Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana seni asla tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin. (72) Doğrusu biz, günahlarımızı ve bizi zorladığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır.» (73)”

يقول تعالى مخبرًا عن كفر فرعون وعناده وبغيه ومكابرته الحق بالباطل، حين رأى ما رأى من المعجزة الباهرة والآية العظيمة، ورأى الذين قد استنصر بهم قد آمنوا بحضرة الناس كلهم وغُلِب كل الغلب -شرع في المكابرة والبهت، وعدل إلى استعمال جاهه وسلطانه في السحرة، فتهددهم وأوعدهم وقال (آمَنْتُمْ لَهُ) أي: صدقتموه (قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ) أي: وما أمرتكم بذلك، وافتتم عليّ في ذلك. وقال قولا يعلم هو والسحرة والخلق كلهم أنه بَهْت وكذب: (إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ) أي أنتم إنما أخذتم السحر عن موسى، واتفقتم أنتم وإياه عليّ وعلى رعيتي، لتظهروه، كما قال في الآية الأخرى: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [الأعراف ١٢٣].

Allah Teâlâ; o göz kamaştırıcı mucizeyi ve büyük ayeti gördüğünde, kendilerinden yardım istediği kimselerin bütün insanların huzurunda iman ettiğini ve tam anlamıyla mağlup olduğunu görünce Firavun'un küfrünü, inadını, azgınlığını ve bâtıl ile hakka karşı direnmesini haber vererek; onun inada ve iftiraya başladığını, makam ve saltanatını büyücüler aleyhinde kullanmaya yöneldiğini bildirmektedir. Nitekim onları tehdit edip korkutarak şöyle dedi: (آمَنْتُمْ لَهُ) yani: Onu tasdik mi ettiniz, (قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ) yani: Ben size bunu emretmemişken ve benden habersiz iş çevirerek mi? Kendisinin de, büyücülerin de ve bütün yaratılmışların da bir iftira ve yalan olduğunu bildiği bir söz söyledi: (إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ) yani: Siz büyüyü ancak Mûsâ'dan aldınız; onu üstün kılmak için bana ve tebaama karşı onunla anlaştınız. Nitekim diğer ayette şöyle demiştir: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [el-A'râf 123] “Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz!”

ثم أخذ يتهددهم فقال: (فَلأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلأصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ) أي: لأجعلنكم مثلة [ولأقتلنكم] ولأشهرنكم.

Sonra onları tehdit etmeye başlayıp şöyle dedi: (فَلأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلأصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ) “Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi muhakkak hurma kütüklerine asacağım!” Yani: Sizi ibretlik bir cezaya uğratacağım, [sizi öldüreceğim] ve sizi teşhir edeceğim.

قال ابن عباس: فكان أول من فعل ذلك. رواه ابن أبي حاتم.

İbn Abbâs: "Bunu ilk yapan o oldu" demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى) أي أنتم تقولون: إني وقومي على ضلالة، وأنتم مع موسى وقومه على الهدى. فسوف تعلمون من يكون له العذاب ويبقى فيه.

Ve O'nun: (وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى) “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz!” kavli; yani siz benim ve kavmimin sapıklık üzere olduğunu, kendinizin ise Mûsâ ve kavmiyle beraber hidayet üzere olduğunuzu söylüyorsunuz. Azabın kime ait olacağını ve onda kimin kalacağını pek yakında bileceksiniz.

فلما صال عليهم بذلك وتوعدهم، هانت عليهم أنفسهم في الله ﷿، و (قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ) أي: لن نختارك على ما حصل لنا من الهدى واليقين. (وَالَّذِي فَطَرَنَا) يحتمل أن يكون قسمًا، ويحتمل أن يكون معطوفًا على البينات.

Onlara bu şekilde saldırıp tehdit edince, Allah Azze ve Celle uğrunda canları kendilerine önemsiz geldi ve: (قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ) “Dediler ki: Bize gelen apaçık delillere seni asla tercih etmeyeceğiz.” Yani: Bize ulaşan hidayet ve yakîne seni tercih etmeyeceğiz. (وَالَّذِي فَطَرَنَا) “ve bizi yaratana” [ifadesinin] yemin olması muhtemel olduğu gibi, apaçık delillere matuf olması da muhtemeldir.

يعنون: لا نختارك على فاطرنا وخالقنا الذي أنشأنا من العدم، المبتدئ خلقنا من الطين، فهو المستحق للعبادة والخضوع لا أنت.

Şunu kastediyorlar: Bizi yoktan var eden, yaratılışımızı balçıktan başlatan Fâtır'ımıza ve Yaratıcımıza seni asla tercih etmeyiz. Dolayısıyla ibadete ve boyun eğmeye layık olan sen değil, O'dur.

(فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ) أي: فافعل ما شئت وما وَصَلَت إليه يدك، (إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا) أي: إنما لك تَسَلُّط في هذه الدار، وهي دار الزَّوال ونحن قد رغبنا في دار القرار.

{ فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ } “Artık ne hüküm vereceksen ver!” Yani: Dilediğini ve elinin uzandığı her şeyi yap! { إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } “Sen ancak bu dünya hayatında hükmedersin.” Yani: Senin hâkimiyetin ancak bu yurttadır; o da yok olup gidecek bir yurttur. Biz ise ebediyet yurduna (dârü'l-karâr) rağbet ettik.

(إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا) أي: ما كان منا من الآثام، خصوصًا ما أكرهتنا عليه من السحر لنعارض به آية الله تعالى ومعجزة نبيه.

(إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا) “Doğrusu biz, günahlarımızı bağışlaması için Rabbimize iman ettik.” Yani: İşlemiş olduğumuz günahları, özellikle de Allah Teâlâ'nın ayetine ve Peygamberinin mucizesine karşı çıkalım diye bizi zorladığın büyüyü [bağışlaması için].

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نعيم بن حماد، حدثنا سفيان بن عُيَيْنَة، عن أبي سعيد، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: (وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ) قال: أخذ فرعون أربعين غلامًا من بني إسرائيل فأمر أن يعلموا السحر بالفَرَمَا، وقال: علموهم تعليمًا لا يعلمه أحد في الأرض. قال ابن عباس: فهم من الذين آمنوا بموسى، وهم من الذين قالوا: ([إِنَّا] آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ).

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Ebû Saîd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: (وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ) “ve bizi zorladığın büyüyü [bağışlaması için]” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Firavun İsrâiloğulları'ndan kırk genç aldı ve Feremâ'da büyü öğrenmelerini emretti. "Onlara yeryüzünde hiç kimsenin bilmediği bir eğitimi verin" dedi. İbn Abbâs dedi ki: İşte onlar Mûsâ'ya iman edenlerden ve ([إِنَّا] آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ) “Doğrusu biz, günahlarımızı ve bizi zorladığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik.” diyenlerdendir.

وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.

وقوله: (وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى) أي: خير لنا منك (وَأَبْقَى) أي: أدوم ثوابًا مما كنت وعدتنا ومنيتنا. وهو رواية عن ابن إسحاق، ﵀.

Ve O'nun: (وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى) “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır.” kavli; yani bizim için senden daha hayırlıdır, (وَأَبْقَى) “ve daha kalıcıdır” yani senin bize vaat edip vadettiğin şeyden sevap bakımından daha süreklidir. Bu, İbn İshâk'tan -rahimehullâh- gelen bir rivayettir.

وقال محمد بن كعب القُرَظِي: (وَاللَّهُ خَيْرُ) أي: لنا منك إن أطيع، (وَأَبْقَى) أي: منك عذابًا إن عُصِيَ.

Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: (وَاللَّهُ خَيْرُ) “Allah daha hayırlıdır” yani itaat edilirse bizim için senden daha hayırlıdır, (وَأَبْقَى) “ve daha kalıcıdır” yani isyan edilirse azap bakımından senden daha süreklidir.

وروي نحوه عن ابن إسحاق أيضًا:

Bunun benzeri İbn İshâk'tan da rivayet edilmiştir:

والظاهر أن فرعون -لعنه الله-صمم على ذلك وفعله بهم، ﵏؛ ولهذا قال ابن عباس وغيره من السلف: أصبحوا سحرة، وأمسَوْا شهداء.

Görünen o ki Allah'ın lanetine uğrayası Firavun bunda kararlılık gösterdi ve bunu onlara -radıyallâhu anhum- uyguladı. İşte bu sebeple İbn Abbâs ve Selef'ten başkaları şöyle demiştir: Sabaha büyücü olarak çıktılar, akşama şehit olarak girdiler.

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)}.

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)} “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar. (74) Kim de O'na sâlih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır. (75) Altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleri! İşte arınan kimsenin mükâfatı budur. (76)”

الظاهر من السياق أن هذا من تمام ما وعظ به السحرة لفرعون، يحذرونه من نقمة الله وعذابه الدائم السرمدي، ويرغبونه في ثوابه الأبدي المخلد، فقالوا: (إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا) أي: يلقى الله يوم القيامة وهو مجرم، (فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا) كقوله: {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} [فاطر: ٣٦]، وقال: {وَيَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى * الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى * ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} [الأعلى: ١١ - ١٣]، وقال تعالى: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [الزخرف: ٧٧].

Siyaktan anlaşılan odur ki bu, büyücülerin Firavun'a yaptıkları vaazın devamıdır; onu Allah'ın intikamından ve ebedî, dâimî azabından sakındırmakta, O'nun sonsuz ve kalıcı mükâfatına teşvik etmektedirler. Nitekim şöyle dediler: (إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا) yani: Kim kıyamet günü günahkâr olarak Allah'ın huzuruna çıkarsa, (فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا) “muhakkak onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar.” Tıpkı O'nun şu buyruğu gibi: {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} [Fâtır: 36] “Haklarında hüküm verilmez ki ölsünler, kendilerinden cehennem azabı da hafifletilmez. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَيَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى * الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى * ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} [el-A'lâ: 11-13] “En bedbaht olan ise ondan kaçınır. O ki en büyük ateşe girecektir. Sonra orada ne ölür ne de yaşar.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [ez-Zuhruf: 77] “Ve şöyle seslenirler: «Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!» O da: «Siz burada kalıcısınız» der.”

وقال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا إسماعيل، أخبرنا سعيد بن يزيد، عن أبي نَضْرَة، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "أما أهل النار الذين هم أهلها، فإنهم لا يموتون فيها ولا يحيون ولكن [الناس] تصيبهم النار بذنوبهم، فتميتهم إماتة، حتى إذا صاروا فحمًا، أذن في الشفاعة، جيء بهم ضبائر، ضبائر، فبُثُّوا على أنهار الجنة، فيقال: يا أهل الجنة، أفيضوا عليهم فينبتون نبات الحبة تكون في حميل السيل"

İmam Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bize İsmâîl rivayet etti, bize Saîd b. Yezîd, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den [şöyle dediğini] haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cehennemlik olan asıl cehennem ehline gelince, onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Fakat günahları sebebiyle kendilerine ateş dokunan insanları [ateş] tamamen öldürür. Nihayet kömür haline geldiklerinde şefaat için izin verilir. [Bunun üzerine] küme küme getirilirler ve cennet nehirlerinin kenarlarına serpiştirilirler. Sonra: 'Ey cennet ehli! Onların üzerine [su] dökün!' denilir. Böylece onlar, selin sürükleyip getirdiği çer çöpün içindeki yabani tohumun bitip yeşerdiği gibi yeniden biterler.»

فقال رجل من القوم: كأن رسول الله ﷺ كان بالبادية.

Bunun üzerine topluluktan bir adam: "Sanki Resûlullah ﷺ çölde yaşamış gibi [tasvir etti]" dedi.

وهكذا أخرجه مسلم في كتابه الصحيح من رواية شعبة وبشر بن المفضل، كلاهما عن أبي مَسْلَمة سعيد بن يزيد به .

Müslim de Sahih'inde bunu Şu'be ve Bişr b. el-Mufaddal rivayetiyle, her ikisi de Ebû Mesleme Saîd b. Yezîd tarikiyle bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن عبد الوارث بن عبد الصمد بن عبد الوارث قال: حدثنا أبي حدثنا حيان، سمعت سليمان التيمي، عن أبي نَضْرَة، عن أبي سعيد؛ أن رسول الله ﷺ خَطَبَ فأتى على هذه الآية: (إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا)، قال النبي ﷺ: "أما أهلها الذين هم أهلها، فلا يموتون فيها ولا يحيون، وأما الذين ليسوا من أهلها، فإن النار تمسهم، ثم يقوم الشفعاء فيشفعون، فتجعل الضبائر، فيؤتى بهم نهرا يقال له: الحياة -أو: الحيوان-فينبتون كما ينبت القثَّاء في حميل السيل".

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Abdülvâris b. Abdissamed b. Abdilvâris'ten şöyle dediği zikredildi: Bize babam anlattı, bize Hayyân anlattı; Süleymân et-Teymî'den, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den şöyle işittim: Resûlullah ﷺ hutbe verdi ve şu ayete geldi: (إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا) “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar.” Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Cehennem halkı olan asıl ehline gelince, onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Cehennem halkından olmayanlara ise ateş dokunur, sonra şefaatçiler kalkıp şefaat ederler; böylece demetler haline getirilirler ve el-Hayât -yahut el-Hayevân- denilen bir nehre getirilirler. Sel birikintisindeki acur fidesinin bittiği gibi biterler."

وقوله: (وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ) أي: ومن لقي ربه يوم المعاد مؤمن القلب، قد صدق ضميره بقوله وعمله، (فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا) أي: الجنة ذات الدرجات العاليات، والغرف الآمنات، والمساكن الطيبات.

Ve O'nun: (وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ) “Kim de O'na sâlih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa” kavli; yani kim âhiret gününde kalbi mümin olarak, iç dünyasını sözü ve ameliyle doğrulamış halde Rabbine kavuşursa, (فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا) “işte onlar için en yüksek dereceler vardır.” Yani: Yüksek derecelere, güvenli köşklere ve tertemiz meskenlere sahip cennet vardır.

قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، أنبأنا هَمَّام، حدثنا زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن عبادة بن الصامت، عن النبي ﷺ قال: "الجنة مائة درجة، ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، والفردوس أعلاها درجة ومنها تخرج الأنهار الأربعة، والعرش فوقها، فإذا سألتم الله فاسألوه الفردوس".

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Affân anlattı, bize Hemmâm haber verdi, bize Zeyd b. Eslem, Atâ b. Yesâr'dan, o Ubâde b. es-Sâmit'ten, o da Peygamber'den ﷺ şöyle buyurduğunu anlattı: "Cennet yüz derecedir; her iki derece arası gök ile yer arası kadardır. Firdevs ise onun en yüksek derecesidir ve dört nehir oradan çıkar, Arş da onun üzerindedir. Allah'tan istediğiniz vakit Firdevs'i isteyiniz."

ورواه الترمذي، من حديث يزيد بن هارون، عن همام، به .

Bunu Tirmizî de Yezîd b. Hârûn hadisinden, Hemmâm tarikiyle rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن الدمشقي، أخبرنا خالد بن يزيد بن أبي مالك، عن أبيه قال: كان يقال: الجنة مائة درجة، في كل درجة مائة درجة، بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، فيهن الياقوت والحلي، في كل درجة أمير، يرون له الفضل والسؤدد.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân ed-Dımaşkî anlattı, bize Hâlid b. Yezîd b. Ebî Mâlik babasından haber verdi; o şöyle demiştir: Şöyle denilirdi: Cennet yüz derecedir, her derecede de yüz derece vardır. Her iki derece arası gök ile yer arası kadardır. Oralarda yakutlar ve ziynetler vardır. Her derecede bir emir bulunur ve onun fazilet ve üstünlüğünü görürler.

وفي الصحيحين: "أن أهل عليين ليرون من فوقهم كما ترون الكوكب الغابر في أفق السماء، لتفاضل ما بينهم". قالوا: يا رسول الله، تلك منازل الأنبياء؟ قال: "بلى والذي نفسي بيده، رجال آمنوا بالله وصدقوا المرسلين".

Sahîhayn'da [şöyle rivayet edilmiştir]: «أَنَّ أَهْلَ عِلِّيِّينَ لَيَرَوْنَ مَنْ فَوْقَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الْغَابِرَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، لِتَفَاضُلِ مَا بَيْنَهُمْ» «Şüphesiz İlliyyîn ehli, aralarındaki derece farkından dolayı, kendilerinden üsttekileri tıpkı sizin göğün ufkunda batmakta olan parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler.» [Ashâb]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar peygamberlerin makamları mıdır?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، رِجَالٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ» «Evet, nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki [oralar], Allah'a iman edip peygamberleri tasdik eden erlerindir.»

وفي السنن: "وإن أبا بكر وعمر لمنهم وأنعما" .

Sünen'de ise: "Şüphesiz Ebû Bekir ve Ömer de onlardandır ve ne güzeldirler!" [şeklinde geçmektedir].

وقوله: (جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي) أي: إقامة وهو بدل من الدرجات العلى، ([تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ] خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين أبدا، (وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى) أي: طهر نفسه من الدنس والخبث والشرك، وعبد الله وحده لا شريك له، وصدق المرسلين فيما جاءوا به من خَبَر وطلب.

Ve O'nun: (جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي) “Adn cennetleri!” kavli; yani ikamet cennetleridir ki bu, yüksek derecelerden bedeldir. ([تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ] خَالِدِينَ فِيهَا) “[Altından ırmaklar akan], içinde ebedî kalacakları” yani orada sürekli ikamet edeceklerdir. (وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى) “İşte arınan kimsenin mükâfatı budur.” Yani: Kendisini kirden, pislikten ve şirkten arındıran, hiçbir ortağı olmayan tek Allah'a ibadet eden ve peygamberleri getirdikleri haber ve emirlerde tasdik eden kimsenin [mükâfatıdır].

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩)}.

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩)} “Andolsun ki biz Mûsâ'ya: «Kullarımı geceleyin yürüt; [yetişilmekten] korkmaksızın ve endişe etmeksizin denizde onlar için kuru bir yol aç!» diye vahyettik. (77) Firavun da ordularıyla onları takip etti; denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi. (78) Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi. (79)”

يقول تعالى مخبرًا أنه أمر موسى، ﵇، حين أبى فرعون أن يرسل معه بني إسرائيل، أن يسري بهم في الليل، ويذهب بهم من قبضة فرعون. وقد بسط الله هذا المقام في غير هذه السورة الكريمة. وذلك أن موسى لما خرج ببني إسرائيل أصبحوا وليس منهم بمصر لا داع ولا مجيب، فغضب فرعون غضبًا شديدًا وأرسل في المدائن حاشرين، أي من يجمعون له الجند من بلدانه ورَسَاتيقه، يقول: {إِنَّ هَؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ} [الشعراء: ٥٤، ٥٥] ثم لما جمع جنده واستوثق له جيشه، ساق في طلبهم {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} [الشعراء: ٦٠] أي: عند طلوع الشمس {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ} أي: نظر كل من الفريقين إلى الآخر {قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ * قَالَ كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [الشعراء: ٦١، ٦٢]، ووقف موسى ببني إسرائيل، البحر أمامهم، وفرعون وراءهم، فعند ذلك أوحى الله إليه أن (اضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا) فضرب البحر بعصاه، وقال: "انفلق بإذن الله {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [الشعراء: ٦٣] أي: الجبل العظيم. فأرسل الله الريح على أرض البحر فلفحته حتى صار يابسا كوجه الأرض؛ ولهذا قال: (فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا) أي: من فرعون، (وَلا تَخْشَى) يعني: من البحر أن يغرق قومك.

Allah Teâlâ, Firavun İsrâiloğulları'nı onunla birlikte göndermekten kaçındığında, Mûsâ'ya -aleyhisselâm- kullarını geceleyin yürütmesini ve onları Firavun'un pençesinden alıp götürmesini emrettiğini haber vermektedir. Allah bu olayı bu yüce surenin dışındaki yerlerde etraflıca açıklamıştır. Şöyle ki; Mûsâ İsrâiloğulları ile birlikte çıktığında sabah oldu ve Mısır'da onlardan ne bir çağıran ne de cevap veren kimse kalmadı. Firavun buna şiddetle öfkelendi ve şehirlere toplayıcılar gönderdi; yani memleketlerinden ve köylerinden kendisine ordu toplayacak kimseler yollayarak şöyle dedi: {إِنَّ هَؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ} [eş-Şuarâ: 54, 55] “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur. Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler.” Sonra ordusunu toplayıp askerlerini sağlama alınca onların peşine düştü: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} [eş-Şuarâ: 60] “Güneş doğarken onların peşine düştüler.” Yani: Güneşin doğuşu esnasında. {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluk birbirini görünce” yani her iki grup diğerine baktığında, {قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ * قَالَ كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [eş-Şuarâ: 61, 62] “Mûsâ'nın arkadaşları: «Muhakkak yakalandık!» dediler. [Mûsâ]: «Hayır! Muhakkak Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir» dedi.” Mûsâ, İsrâiloğulları ile öylece durdu; deniz önlerinde, Firavun ise arkalarındaydı. İşte o anda Allah ona şöyle vahyetti: (اضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا) “Denizde onlar için kuru bir yol aç!” O da asasıyla denize vurdu ve: "Allah'ın izniyle yarıl!" dedi. {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [eş-Şuarâ: 63] “Derhal yarıldı ve her parçası büyük bir dağ gibi oldu.” Yani: Yüce bir dağ gibi. Allah deniz tabanına rüzgâr gönderdi, rüzgâr orayı kuruttu; öyle ki yer yüzü gibi kuru hale geldi. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا) “Denizde onlar için kuru bir yol aç; [yetişilmekten] korkmaksızın” yani Firavun'dan [korkmaksızın], (وَلا تَخْشَى) “ve endişe etmeksizin” yani denizin kavmini boğmasından [endişe etmeksizin].

ثم قال تعالى: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ) أي: البحر (مَا غَشِيَهُمْ) أي: الذي هو معروف ومشهور. وهذا يقال عند الأمر المعروف المشهور، كما قال تعالى: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى * فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} [النجم: ٥٣، ٥٤]، وكما قال الشاعر:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ) yani denizden (مَا غَشِيَهُمْ) “onları kaplayan şey kaplayıverdi.” Yani: Bilinen ve meşhur olan şey kapladı. Bu ifade bilinen ve meşhur olan bir durum karşısında söylenir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى * فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} [en-Necm: 53, 54] “Altüst olmuş şehirleri de O yerle bir etti. Onları bürüyen bürüdü.” Şairin dediği gibi:

أنَا أبُو النَّجْم وشِعْري شِعْري

Ben Ebu'n-Necm'im, şiirim de bildiğiniz şiirimdir.

أي: الذي يعرف، وهو مشهور.

Yani: Bilinen ve meşhur olandır.

وكما تقدمهم فرعون فسلك بهم في اليم فأضلهم وما هداهم إلى سبيل الرشاد، كذلك {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} [هود: ٩٨].

Firavun onların önüne geçip onları denize sürüklediği, böylece onları saptırıp doğru yola iletmediği gibi; aynı şekilde {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} [Hûd: 98] “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer ve onları ateşe götürür. Vardıkları yer ne kötü bir varış yeridir!”

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢)}.

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢)} “Ey İsrâiloğulları! Şüphesiz sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafında sizinle sözleştik ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik. (80) Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin ve bu hususta taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner. Kimin de üzerine gazabım inerse, muhakkak o helak olmuştur. (81) Şüphesiz ben, tevbe eden, iman edip sâlih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım. (82)”

يذكر تعالى نعمه على بني إسرائيل العظام، ومننه الجسام، حيث نَجَّاهم من عدوهم فرعون، وأقر أعينهم منه، وهم ينظرون إليه وإلى جنده قد غرقوا في صبيحة واحدة، لم ينج منهم أحد، كما قال [تعالى]: {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} [البقرة: ٥٠].

Allah Teâlâ İsrâiloğulları üzerindeki büyük nimetlerini ve yüce lütuflarını hatırlatmaktadır; zira onları düşmanları Firavun'dan kurtarmış, gözleri önünde bir tek sabah vaktinde kendisi ve ordusu boğulurken ve içlerinden tek bir kişi bile kurtulamazken onlara bakarak gözlerini aydın kılmıştır. Nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} [el-Bakara: 50] “Ve siz bakıp dururken Firavun hanedanını boğmuştuk.”

وقال البخاري: حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا رَوْح بن عبادة، حدثنا شعبة، حدثنا أبو بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما قدم رسول الله ﷺ المدينة واليهود تصوم عاشوراء، فسألهم فقالوا: هذا اليوم الذي أظفر الله فيه موسى على فرعون، فقال: " نحن أولى بموسى فصوموه " رواه مسلم أيضًا في صحيحه .

Buhârî şöyle demiştir: Bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ Medine'ye geldiğinde Yahudiler Âşûrâ günü oruç tutuyorlardı. Onlara [bunun sebebini] sordu; onlar da: "Bu, Allah'ın Mûsâ'yı Firavun'a karşı muzaffer kıldığı gündür" dediler. Bunun üzerine: "Biz Mûsâ'ya [sizden] daha layığız, binaenaleyh o gün oruç tutunuz" buyurdu. Bunu Müslim de Sahih'inde rivayet etmiştir .

ثم إنه تعالى واعد موسى وبني إسرائيل بعد هلاك فرعون إلى جانب الطور الأيمن، وهو الذي كلمه تعالى عليه، وسأل فيه الرؤية، وأعطاه التوراة هناك. وفي غُضُون ذلك عَبَدَ بنو إسرائيل العجل، كما يقصه تعالى قريبا.

Sonra Allah Teâlâ, Firavun'un helakinden sonra Mûsâ ve İsrâiloğulları ile Tûr'un sağ tarafında sözleşti. Orası, Allah Teâlâ'nın onunla konuştuğu, [Mûsâ'nın] O'nu görmeyi talep ettiği ve orada Tevrat'ı kendisine verdiği yerdir. Bu esnada İsrâiloğulları buzağıya tapmışlardır; nitekim Allah Teâlâ bunu az sonra anlatacaktır.