قال ابن عُيَيْنَة، ﵀: ولم يزل ﷺ في زيادة [من العلم] حتى توفاه الله ﷿.
İbn Uyeyne rahimehullâh şöyle demiştir: Allah azze ve celle onu vefat ettirinceye kadar sallallâhu aleyhi ve sellem [ilim bakımından] sürekli bir artış içinde idi.
ولهذا جاء في الحديث: "إن الله تابع الوحي على رسوله، حتى كان الوحي أكثر ما كان يوم تُوُفِّيَ رسول الله ﷺ" وقال ابن ماجه: حدثنا أبو بكر بن أبى شيبة، حدثنا عبد الله بن نُمَيْر، عن موسى بن عبيدة، عن محمد بن ثابت، عن أبي هريرة، ﵁، قال: كان رسول الله ﷺ يقول: "اللهم انفعني بما علَّمتني، وعلمني ما ينفعني، وزدني علمًا، والحمد لله على كل حال" .
Bu sebeple hadiste şöyle gelmiştir: "Allah, Resûlüne vahyi öyle peş peşe indirdi ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefat ettiği gün vahiy, en yoğun olduğu dönemindeydi." İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Abdullah b. Nümeyr, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Muhammed b. Sâbit'ten, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle derdi: "Allahım! Bana öğrettiğin şeylerle beni faydalandır, bana fayda verecek şeyleri öğret ve ilmimi artır. Her hâlükârda Allah'a hamdolsun."
وأخرجه الترمذي، عن أبي كُرَيْب، عن عبد الله بن نُمَيْر، به. وقال: غريب من هذا الوجه. ورواه البزار عن عمرو بن علي الفلاس، عن أبي عاصم، عن موسى بن عبيدة، به. وزاد في آخره: "وأعوذ بالله من حال أهل النار".
Tirmizî de bunu Ebû Küreyb vasıtasıyla Abdullah b. Nümeyr'den aynı isnadla tahric etmiş ve: "Bu vecihten gariptir" demiştir. Bezzâr ise bunu Amr b. Alî el-Fellâs vasıtasıyla Ebû Âsım'dan, o Mûsâ b. Ubeyde'den aynı isnadla rivayet etmiş ve sonunda: «وأعوذ بالله من حال أهل النار» «Cehennem ehlinin hâlinden de Allah'a sığınırım.» [ziyadesini] eklemiştir.
{وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥) وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦) فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢)}
{وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥) وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦) فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢)} “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık. (115) Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti, o ise direndi. (116) Bunun üzerine dedik ki: «Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin. (117) Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir. (118) Ve sen orada susamayacaksın, güneşin sıcağında da kalmayacaksın.» (119) Derken şeytan ona vesvese verip: «Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?» dedi. (120) Nihayet ikisi de ondan yediler; bunun üzerine edep yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı. (121) Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti. (122)”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا أسباط بن محمد، حدثنا الأعمش، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: إنما سمي الإنسان لأنه عهد إليه فنسي. وكذا رواه علي بن أبي طلحة، عنه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Esbât b. Muhammed rivayet etti, bize A'meş, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "İnsan (el-insân), ancak kendisine ahit verildiği ve o da unuttuğu (fanesiye) için bu şekilde isimlendirilmiştir." Ali b. Ebî Talha da ondan bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال مجاهد والحسن: تَرَكَ.
Mücâhid ve Hasan ise: "[Ahdi] terk etti" dediler.
وقوله: (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ) يذكر تعالى تشريف آدم وتكريمه، وما فضله به على كثير ممن خلق تفضيلا.
Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ) “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik” buyruğu, Âdem'in şanının yüceltilmesini, ikram görmesini ve yarattığı pek çok varlığa karşı onu nasıl üstün kıldığını hatırlatmaktadır.
وقد تقدم الكلام على هذه القصة في سورة "البقرة" وفي "الأعراف" وفي "الحجر" و"الكهف" وسيأتي في آخر سورة "ص" [إن شاء الله تعالى]. يذكر فيها تعالى خَلْقَ آدم وأَمْرَه الملائكة بالسجود له تشريفًا وتكريمًا، ويبين عداوة إبليس لبني آدم ولأبيهم قديمًا؛ ولهذا قال تعالى: (فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى) أي: امتنع واستكبر. (فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ) يعني: حواء، ﵉ (فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى) أي: إياك أن يسعى في إخراجك منها، فتتعب وتعنى وتشقى في طلب رزقك، فإنك هاهنا في عيش رغيد هنيء، لا كلفة ولا مشقة.
Bu kıssaya dair açıklama daha önce Bakara, A'râf, Hicr ve Kehf sûrelerinde geçmişti; Sâd sûresinin sonunda da [inşâallahu teâlâ] gelecektir . Yüce Allah burada Âdem'in yaratılışını, bir şeref ve ikram olarak meleklere ona secde etmelerini emrettiğini zikretmekte ve İblis'in Âdemoğullarına ve onların atalarına olan kadim düşmanlığını açıklamaktadır. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى) “İblis hariç hepsi secde etmişti, o ise direndi” yani kaçındı ve büyüklük tasladı. (فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ) “Bunun üzerine dedik ki: «Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır...»” yani Havva radıyallâhu anhâ için. (فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى) “...Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin” yani sakın seni oradan çıkarmaya çalışmasın; aksi takdirde rızkını aramak uğruna yorulur, meşakkat çeker ve sıkıntıya düşersin. Çünkü sen burada hiçbir külfet ve meşakkat olmaksızın bol ve rahat bir geçim içindesin .
(إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى) إنما قرن بين الجوع والعُرْي؛ لأن الجوع ذُلّ الباطن، والعري ذُلّ الظاهر.
(إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى) “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir”. Açlık ile çıplaklık bir arada zikredilmiştir; çünkü açlık bâtının (iç tarafın) zilleti, çıplaklık ise zâhirin (dış görünüşün) zilletidir.
(وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى) وهذان أيضًا متقابلان، فالظمأ: حر الباطن، وهو العطش. والضحى: حر الظاهر.
(وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى) “Ve sen orada susamayacaksın, güneşin sıcağında da kalmayacaksın”. Bu ikisi de birbirine mukabildir: Zamâ (الظمأ) bâtının harareti olup susuzluktur. Dahâ (الضحى) ise zâhirin hararetidir.
وقوله: (فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى) قد تقدم أنه {فَدَلاهُمَا بِغُرُورٍ} [الأعراف: ٢٢]؛ {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [الأعراف: ٢١]. وقد
Yüce Allah'ın: (فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى) “Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir hâkimiyeti göstereyim mi?' dedi” buyruğuyla ilgili olarak; onun {فَدَلاهُمَا بِغُرُورٍ} [el-A‘râf 22] “Böylece onları aldatarak düşürdü”; {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [el-A‘râf 21] “Ve onlara: 'Şüphesiz ben size kesinlikle samimi öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” [şeklinde davrandığı] daha önce geçmişti. Nitekim
تقدم أن الله تعالى أوحى إلى آدم وزوجته أن يأكلا من كل الثمار، ولا يقربا هذه الشجرة المعينة في الجنة. فلم يزل بهما إبليس حتى أكلا منها، وكانت شجرةَ الخلد -يعني: التي من أكل منها خلد ودام مكثه. وقد جاء في الحديث ذكر شجرة الخلد، فقال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة عن أبي الضحاك سمعت أبا هريرة يحدث، عن النبي ﷺ قال: "إن في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام، ما يقطعها وهي شجرة الخلد". ورواه الإمام أحمد. .
daha önce Yüce Allah'ın Âdem ve eşine bütün meyvelerden yemelerini, cennetteki bu belirli ağaca ise yaklaşmamalarını vahyettiği geçmişti. İblis, onlar ondan yiyinceye kadar peşlerini bırakmadı. Bu ağaç ise ebedîlik ağacıydı; yani ondan yiyenin ebedî kalacağı ve cennetteki ikametinin sürekli olacağı ağaçtır. Hadiste de ebedîlik ağacından bahsedilmiştir. Nitekim Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Şu'be, Ebü'd-Dahhâk'tan rivayet etti , o Ebû Hüreyre'yi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyururken işittiğini rivayet etti: "Cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yürür de onu katedip bitiremez; o, ebedîlik ağacıdır." Bunu İmam Ahmed de rivayet etmiştir .
وقوله: (فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا) قال ابن أبي حاتم:
Yüce Allah'ın: (فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا) “Nihayet ikisi de ondan yediler; bunun üzerine edep yerleri kendilerine açılıverdi” buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle dedi:
حدثنا علي بن الحسين بن إشكاب، حدثنا علي بن عاصم، عن سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قتادة، عن الحسن، عن أبي بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله خلق آدم رجلا طوالا كثير شعر الرأس، كأنه نخلة سَحُوق. فلما ذاق الشجرة سقط عنه لباسه، فأول ما بدا منه عورته. فلما نظر إلى عورته جعل يَشْتَد في الجنة، فأخذتْ شعرَه شجرة، فنازعها، فنادى الرحمن: يا آدم، منِّي تفر؟ فلما سمع كلام الرحمن قال: يا رب، لا ولكن استحياء أرأيت إن تبت ورجعت، أعائدي إلى الجنة؟ قال: نعم فذلك قوله: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ}
Bize Ali b. el-Hüseyin b. İşkâb rivayet etti, bize Ali b. Âsım, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Übey b. Ka'b'dan rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Âdem'i uzun boylu, başının saçı gür , adeta uzun bir hurma ağacı gibi yarattı. Ağacı tattığında elbisesi üzerinden düştü ve kendisinden ilk açığa çıkan şey edep yeri oldu. Edep yerine bakınca cennette koşmaya başladı; derken bir ağaç saçına takıldı ve onunla çekiştik. Bunun üzerine Rahmân: 'Ey Âdem, benden mi kaçıyorsun?' diye seslendi. Rahmân'ın kelâmını işitince: 'Hayır ya Rabbi, bilakis [senden] utandığımdan . Ne dersin, şayet tövbe edip dönersem, beni tekrar cennete döndürür müsün?' dedi. Allah: 'Evet' buyurdu. İşte O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ} [Âdem Rabbinden kelimeler aldı, O da tövbesini kabul etti] sözü budur."
وهذا منقطع بين الحسن وأُبيّ بن كعب، فلم يسمعه منه، وفي رفعه نظر أيضًا.
Bu rivayet, Hasan ile Übey b. Ka'b arasında münkati'dir; Hasan bunu ondan bizzat işitmemiştir. Hadisin merfû oluşunda da tenkit edilecek yön vardır.
وقوله: (وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ) قال مجاهد: يرقعان كهيئة الثوب. وكذا قال قتادة، والسدي.
Yüce Allah'ın: (وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ) “ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” buyruğu hakkında Mücâhid: "Elbise şeklinde yamayıp örtüyorlardı" demiştir. Katâde ve es-Süddî de böyle söylemiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا جعفر، عن عون، حدثنا سفيان، عن ابن أبي ليلى، عن المِنْهال، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ) قال: ينزعان ورق التين، فيجعلانه على سوآتهما.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ca'fer, Avn'dan rivayet etti, bize Süfyân, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, (وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ) “ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” âyeti hakkında: "İncir yapraklarını koparıp edep yerlerinin üzerine koyuyorlardı" dedi.
وقوله: (وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى * ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى) قال البخاري:
Yüce Allah'ın: (وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى * ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى) “Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı. Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti” buyruğu hakkında Buhârî şöyle dedi:
حدثنا قتيبة، حدثنا أيوب بن النجار، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "حاجّ موسى آدم، فقال له: أنت الذي أخرجت الناس من الجنة بذنبك وأشقيتهم؟ قال آدم: يا موسى، أنت الذي اصطفاك الله برسالاته وبكلامه، أتلومني على أمر قد كتبه الله عليّ قبل أن يخلقني -أو: قدره الله عليّ قبل أن يخلقني -" قال رسول الله ﷺ: "فحج آدم موسى".
Bize Kuteybe rivayet etti, bize Eyyûb b. en-Neccâr, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Mûsâ, Âdem ile münazara etti ve ona: 'Günahın sebebiyle insanları cennetten çıkaran ve onları sıkıntıya sürükleyen sen değil misin?' dedi. Âdem: 'Ey Mûsâ! Sen ki Allah'ın risâletleri ve kelâmı ile seçtiği kimsesin; beni yaratmasından önce Allah'ın üzerime yazdığı -yahut: beni yaratmasından önce Allah'ın hakkımda takdir ettiği- bir işten dolayı mı beni kınıyorsun?' dedi.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Böylece Âdem, Mûsâ'ya delille galip geldi» buyurdu.
وهذا الحديث له طرق في الصحيحين، وغيرهما من المسانيد .
Bu hadisin Sahîhayn'da ve diğer müsnedlerde çeşitli yolları (tarîkleri) bulunmaktadır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني أنس بن عياض، عن الحارث بن أبي ذُبَابَ، عن يزيد بن هرمز قال: سمعت أبا هريرة يقول: قال رسول الله ﷺ: "حَجَّ آدمُ وموسى عند ربهما، فحج آدم موسى، قال موسى: أنت الذي خلقك الله بيده، ونفخ فيك من روحه، وأسجد لك ملائكته، وأسكنك في جنته، ثم أهبطت الناس إلى الأرض بخطيئتك؟ قال آدم: أنت موسى الذي اصطفاك الله برسالته وكلامه، وأعطاك الألواح فيها تبيان كل شيء، وقربك نَجِيًّا، فبكم وجدتَ الله كتب التوراة [قبل أن أخلق] قال موسى: بأربعين عامًا. قال آدم: فهل وجدتَ فيها (وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى) قال: نعم. قال: أفتلومني على أن عملتُ عملا كتب الله عليّ أن أعمله قبل أن يخلقني بأربعين سنة". قال رسول الله ﷺ: "فحج آدم موسى".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ rivayet etti, bize İbn Vehb haber verdi, bana Enes b. İyâz, Hâris b. Ebî Zübâb'dan, o Yezîd b. Hürmüz'den haber verdi; o dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Âdem ile Mûsâ Rableri huzurunda münazara ettiler ve Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi. Mûsâ dedi ki: 'Sen Allah'ın bizzat kudret eliyle yarattığı, ruhundan üflediği, meleklerini sana secde ettirdiği, seni cennetine yerleştirdiği, sonra da hatan yüzünden insanları yeryüzüne indirdiğin kimsesin, öyle mi?' Âdem dedi ki: 'Sen, Allah'ın risaletiyle ve kelâmıyla seçtiği, her şeyin açıklamasını içeren levhaları verdiği ve gizlice konuşmak üzere yaklaştırdığı Mûsâ'sın; [ben yaratılmadan önce] Allah'ın Tevrat'ı kaç yıl önce yazdığını gördün?' Mûsâ: 'Kırk yıl önce' dedi. Âdem: 'Peki orada (وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى) [Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı] âyetini gördün mü?' dedi. Mûsâ: 'Evet' dedi. Âdem: 'O halde beni yaratmasından kırk yıl önce Allah'ın üzerime yapacağımı yazdığı bir ameli yapmamdan ötürü mü beni kınıyorsun?' dedi." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi" buyurdu.
قال الحارث: وحدثني عبد الرحمن بن هُرْمزُ بذلك، عن أبى هريرة، عن رسول الله ﷺ. .
Hâris dedi ki: Bana Abdurrahman b. Hürmüz de bunu Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynı şekilde rivayet etti .
{قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥)}
{قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥)} “[Allah] buyurdu ki: «Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin. Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve sıkıntı çekmez. (123) Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.» (124) [O da] der ki: «Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin, oysa ben görüyordum?» (125)”
يقول تعالى لآدم وحواء وإبليس: اهبطوا منها جميعًا، أي: من الجنة كلكم. وقد بسطنا ذلك في سورة البقرة {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} قال: آدم وذريته، وإبليس وذريته.
Yüce Allah Âdem'e, Havva'ya ve İblis'e şöyle buyurmaktadır: Hepiniz oradan inin; yani hepiniz cennetten inin. Bunu Bakara sûresinde genişçe açıklamıştık. {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak” buyruğu hakkında: "Âdem ile nesli, İblis ile nesli [birbirine düşmandır]" demiştir.
وقوله: (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى) قال أبو العالية: الأنبياء والرسل والبيان.
Yüce Allah'ın: (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى) “Artık benden size bir hidayet geldiğinde” buyruğu hakkında Ebü'l-Âliye: "Peygamberler, elçiler ve apaçık beyan" demiştir.
(فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى) قال ابن عباس: لا يضل في الدنيا، ولا يشقى في الآخرة.
(فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى) “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve sıkıntı çekmez” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Dünyada sapmaz, ahirette de sıkıntı çekmez" demiştir.
(وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي) أي: خالف أمري، وما أنزلته على رسولي، أعرض عنه وتناساه وأخذ من غيره هداه (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) أي: في الدنيا، فلا طمأنينة له، ولا انشراح لصدره، بل صدره [ضيق] حَرَج لضلاله، وإن تَنَعَّم ظاهره، ولبس ما شاء وأكل ما شاء، وسكن حيث شاء، فإن قلبه
{ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse” yani: Emrime ve Resûlüme indirdiğim şeylere muhalefet eder, ondan yüz çevirir, onu unutur ve hidayetini ondan başkasından ararsa; { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” yani dünyada. Artık onun için ne bir huzur ne de göğsünde bir genişlik/ferahlık vardır. Bilakis sapkınlığı sebebiyle göğsü [dar] ve sıkıntılıdır. Dış görünüşü nimetler içinde olsa, dilediğini giyip dilediğini yese ve dilediği yerde ikamet etse bile, şüphesiz onun kalbi
ما لم يخلص إلى اليقين والهدى، فهو في قلق وحيرة وشك، فلا يزال في ريبة يتردد. فهذا من ضنك المعيشة.
yakîne ve hidayete samimiyetle ulaşmadıkça endişe, şaşkınlık ve şüphe içindedir; sürekli bir kuşku içerisinde bocalayıp durur. İşte bu, dar geçimdendir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: الشقاء.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” âyeti hakkında: "Bedbahtlıktır" dediğini rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: كل مال أعطيته عبدًا من عبادي، قل أو كثر، لا يتقيني فيه، فلا خير فيه، وهو الضنك في المعيشة. ويقال: إن قومًا ضُلالا أعرضوا عن الحق، وكانوا في سعة من الدنيا متكبرين، فكانت معيشتهم ضنكا؛ [و] ذلك أنهم كانوا يرون أن الله ليس مخلفًا لهم معايشهم، من سوء ظنّهم بالله والتكذيب، فإذا كان العبد يكذب بالله، ويسيء الظن به والثقة به اشتدت عليه معيشته، فذلك الضنك.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Kullarımdan bir kula az ya da çok verdiğim her mal ki onda benden sakınmaz (takvalı davranmaz), onda hiçbir hayır yoktur ve işte bu, geçimdeki darlıktır." Şöyle de denilmiştir: Sapkın bir topluluk haktan yüz çevirdi ve dünyada genişlik içinde kibirlendiler; bu yüzden onların geçimi dar oldu. [Ve] bu durum, Allah'a dair besledikleri kötü zan ve inkârları sebebiyle Allah'ın onların rızıklarını telafi edip vermeyeceğini zannetmelerinden kaynaklanıyordu. Kul Allah'ı yalanlar, O'na karşı kötü zan besler ve O'na güvenmezse geçimi kendisine dar gelir; işte darlık budur.
وقال الضحاك: هو العمل السيئ، والرزق الخبيث، وكذا قال عكرمة، ومالك بن دينار.
Dahhâk: "O, kötü amel ve pis rızıktır" dedi. İkrime ve Mâlik b. Dînâr da böyle söylediler.
وقال سفيان بن عيينة، عن أبي حازم، عن أبي سلمة، عن أبي سعيد في قوله: (مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: يضيق عليه قبره، حتى تختلف أضلاعه فيه. قال أبو حاتم الرازي: النعمان بن أبي عياش يكنى أبا سلمة.
Süfyân b. Uyeyne, Ebû Hâzim'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Saîd'den: (مَعِيشَةً ضَنْكًا) “dar bir geçim” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kabri ona daraltılır, öyle ki kabirde kaburga kemikleri birbirine geçer." Ebû Hâtim er-Râzî dedi ki: Nu'mân b. Ebî Ayyâş Ebû Seleme künyesiyle anılır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا صفوان، حدثنا الوليد، حدثنا عبد الله بن لهيعة، عن دَرَّاج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ في قول الله ﷿: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: "ضمة القبر" الموقوف أصح.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Safvân rivayet etti, bize Velîd rivayet etti, bize Abdullah b. Lehîa, Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah azze ve celle'nin: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında: "Kabir sıkmasıdır" buyurdu. Mevkuf olan rivayet daha sahihtir .
وقال ابن أبي حاتم أيضًا: حدثنا الربيع بن سليمان، حدثنا أسد بن موسى، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا دراج أبو السمح، عن ابن حُجَيْرة -اسمه عبد الرحمن -عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ قال: المؤمن في قبره في روضة خضراء، ويرحب له في قبره سبعون ذراعا، وينور له قبره كالقمر ليلة البدر، أتدرون فيم أنزلت هذه الآية: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا)؟ أتدرون ما المعيشة الضنك؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: عذاب الكافر في قبره، والذي نفسي بيده، إنه ليسلط عليه تسعة وتسعون تِنِّينًا، أتدرون ما التنين؟ تسعة وتسعون حية، لكل حية سبعة رؤوس، ينفخون في جسمه، ويلسعونه ويخدشونه إلى يوم يبعثون". .
İbn Ebî Hâtim yine dedi ki: Bize Rebî' b. Süleyman rivayet etti, bize Esed b. Mûsâ rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, bize Derrâc Ebü's-Semh, İbn Hüceyre'den -adı Abdurrahman'dır-, o Ebû Hüreyre'den, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o şöyle buyurdu: "Mümin kabrinde yeşil bir bahçededir; kabri kendisine yetmiş arşın genişletilir ve dolunay gecesindeki ay gibi kabri aydınlatılır. Bu âyetin: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) [Şüphesiz onun için dar bir geçim vardır] ne hakkında indirildiğini bilir misiniz? Dar geçimin ne olduğunu bilir misiniz?" Ashap: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: "Kâfirin kabrindeki azabıdır. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onun üzerine doksan dokuz tinnîn (ejderha/büyük yılan) musallat edilir. Tinnînin ne olduğunu bilir misiniz? Doksan dokuz yılandır ki, her yılanın yedi başı vardır; diriltilecekleri güne kadar onun vücuduna üflerler, onu sokarlar ve tırmalarlar."
رفعه منكر جدًا.
Bunun merfû oluşu son derece münkerdir.
وقال البزار: حدثنا محمد بن يحيى الأزدي، حدثنا محمد بن عمرو حدثنا هشام بن سعد، عن سعيد بن أبي هلال، [عن أبي حُجَيْرة] عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ في قول الله ﷿: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: "المعيشة الضنك الذي قال الله تعالى: أنه يسلط عليه تسعة وتسعون
Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî rivayet etti, bize Muhammed b. Amr rivayet etti, bize Hişâm b. Sa'd, Saîd b. Ebî Hilâl'den, [o Ebû Hüceyre'den], o Ebû Hüreyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “Şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Dar geçim; Allah Teâlâ'nın buyurduğu üzere, üzerine doksan dokuz
حية، ينهشون لحمه حتى تقوم الساعة" .
yılanın musallat edilmesidir; kıyamet kopuncaya kadar onun etini kemirirler."
وقال أيضًا: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا أبو الوليد، حدثنا حماد بن سلمة، عن محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) قال: "عذاب القبر". إسناد جيد .
Yine dedi ki: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Ebü'l-Velîd rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: (فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا) “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” âyeti hakkında: "Kabir azabıdır" buyurduğunu rivayet etti. İsnadı ceyyiddir .
وقوله: (وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى) قال مجاهد، وأبو صالح، والسدي: لا حجة له.
Yüce Allah'ın: (وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى) “ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz” buyruğu hakkında Mücâhid, Ebû Sâlih ve es-Süddî: "Onun hiçbir delili/hücceti yoktur" dediler.
وقال عكرمة: عُمِّي عليه كل شيء إلا جهنم.
İkrime: "Cehennem hariç her şey ona kör edilmiştir" dedi.
ويحتمل أن يكون المراد: أنه يُحشَر أو يبعث إلى النار أعمى البصر والبصيرة أيضًا، كما قال تعالى: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} [الإسراء: ٩٧]. ولهذا يقول: (رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا) أي: في الدنيا.
Kastedilenin şu olması da muhtemeldir: Yüce Allah'ın: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} [el-İsrâ: 97] “Kıyamet gününde onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi dindikçe onların alevini artırırız” buyurduğu gibi, hem gözü hem de basireti kör olarak cehenneme haşredilir veya sevk edilir . İşte bu yüzden o şöyle der: (رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا) “Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin, oysa ben görüyordum?” yani dünyada.
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦)}.
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦)} “[Allah] buyurur ki: «İşte böyle; âyetlerimiz sana gelmişti de sen onları unutmuştun, bugün de aynı şekilde sen unutulursun.» (126)”
(قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى) أي: لما أعرضت عن آيات الله، وعامَلْتها معاملة من لم يذكرها، بعد بلاغها إليك تناسيتها وأعرضت عنها وأغفلتها، كذلك نعاملك [اليوم] معاملة من ينساك {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} [الأعراف: ٥١] فإن الجزاء من جنس العمل، فأما نسيان لفظ القرآن مع فهم معناه والقيام بمقتضاه، فليس داخلا في هذا الوعيد الخاص، وإن كان مُتَوَعدًا عليه من جهة أخرى، فإنه قد وردت السنة بالنهي الأكيد، والوعيد الشديد في ذلك، قال الإمام أحمد:
(قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى) “[Allah] buyurur ki: «İşte böyle; âyetlerimiz sana gelmişti de sen onları unutmuştun, bugün de aynı şekilde sen unutulursun.»” Yani sen Allah'ın âyetlerinden yüz çevirip sana tebliğ edildikten sonra onları hatırlamayan birinin muamelesiyle karşılayarak onları unuttuğun, onlardan yüz çevirdiğin ve onları ihmal ettiğin gibi, biz de [bugün] sana seni unutan birinin muamelesini yaparız : {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} [el-A'râf: 51] “Onlar bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, biz de bugün onları unuturuz.” Çünkü ceza amelin cinsindendir. Kur'an'ın lafzını unutmakla birlikte manasını anlamak ve gereğiyle amel etmek ise her ne kadar başka bir açıdan tehdit edilmiş olsa da bu özel tehdidin kapsamına girmez; zira bu hususta kesin bir yasaklama ve şiddetli bir tehdit sünnette vârid olmuştur. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا خالد، عن يزيد بن أبي زياد، عن عيسى بن فائد، عن رجل، عن سعد بن عبادة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من رجل قرأ القرآن فنسيه، إلا لقي الله يوم يلقاه وهو أجذم" .
Bize Halef b. el-Velîd rivayet etti, bize Hâlid, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Îsâ b. Fâid'den, o bir adamdan, o Sa'd b. Ubâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kur'an'ı okuyup da sonra onu unutan hiçbir kimse yoktur ki, Allah'a kavuşacağı gün O'nun huzuruna cüzzamlı (eli kolu kesik) olarak çıkmasın."
ثم رواه الإمام أحمد من حديث يزيد بن أبي زياد، عن عيسى بن فائد، عن عبادة بن الصامت عن النبي ﷺ، فذكر مثله سواء .
Sonra İmam Ahmed bunu Yezîd b. Ebî Ziyâd'ın hadisinden, Îsâ b. Fâid'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere aynısıyla rivayet etti .
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧)}
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧)} “Haddi aşan ve Rabbinin âyetlerine inanmayanları işte böyle cezalandırırız. Âhiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir. (127)”
يقول تعالى: وهكذا نجازي المسرفين المكذبين بآيات الله في الدنيا والآخرة، {لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} [الرعد: ٣٤] ولهذا قال: (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى) أي: أشد ألمًا من عذاب الدنيا، وأدوم عليهم، فهم مخلدون فيه؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ للمتلاعنين: "إن عذاب الدنيا أهون من عذاب الآخرة".
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada ve ahirette haddi aşanları ve Allah'ın ayetlerini yalanlayanları işte böyle cezalandırırız; {لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} [الرعد: ٣٤] “Dünya hayatında onlar için bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak hiçbir koruyucu da yoktur.” [er-Ra‘d: 34]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى) Yani dünya azabından daha şiddetli bir acı verir ve onların üzerinde daha süreklidir; onlar orada ebedî kalacaklardır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem liân yapan eşlere: «Şüphesiz dünya azabı, ahiret azabından daha hafiftir» buyurmuştur.
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى (١٣٠)}.
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى (١٣٠)} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Oysa onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. (128) Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap hemen] kaçınılmaz olurdu. (129) O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamt ile tesbih et. Gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin. (130)”
يقول تعالى: (أَفَلَمْ يَهْدِ) لهؤلاء المكذبين بما جئتهم به: يا محمد، كم أهلكنا من الأمم المكذبين بالرسل قبلهم، فبادوا فليس لهم باقية ولا عين ولا أثر، كما يشاهدون ذلك من ديارهم الخالية التي خلفوهم فيها، يمشون فيها، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأولِي النُّهَى) أي: العقول الصحيحة والألباب المستقيمة، كما قال تعالى: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٦]، وقال في سورة "الم السجدة": {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ} [السجدة: ٢٦].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin kendilerine getirdiğin şeyleri yalanlayan şu kimselere, kendilerinden önce peygamberleri yalanlayan nice ümmetleri helak etmiş olmamız kılavuzluk edip göstermedi mi (أَفَلَمْ يَهْدِ)? Onlar yok olup gittiler; geride ne bir kalıntıları ne bir fertleri ne de bir izleri kaldı; nitekim kendilerinden sonra geriye bıraktıkları ve içlerinde yürüyüp gezdikleri ıssız yurtlarından bunu bizzat görmektedirler. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأولِي النُّهَى) “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” yani selim akıllar ve dosdoğru kavrayış sahipleri için. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [el-Hac: 46] “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Şüphesiz gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” Elif-Lâm-Mîm es-Secde sûresinde de şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ} [es-Secde: 26] “Kendilerinden önce yurtlarında gezip dolaştıkları nice nesilleri helak etmiş olmamız onlara yol göstermedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır; hâlâ işitmezler mi?”
ثم قال تعالى: (وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى) أي: لولا الكلمة السابقة من الله وهو أنه لا يعذب أحدًا إلا بعد قيام الحجة عليه، والأجل المسمى الذي ضربه الله تعالى لهؤلاء المكذبين إلى مدة معينة لجاءهم العذاب بغتة؛ ولهذا قال لنبيه مسليًا له: (فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ) أي: من تكذيبهم لك، (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ) يعني: صلاة الفجر، (وَقَبْلَ غُرُوبِهَا) يعني: صلاة العصر، كما جاء في الصحيحين عن جرير بن عبد الله البَجَليّ ﵁ قال: كنا جلوسًا عند رسول الله ﷺ فنظر إلى القمر ليلة البدر، فقال: " إنكم سترون ربكم كما ترون هذا القمر، لا تُضَامُّون في رؤيته، فإن استطعتم ألا تغلبوا على صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها، فافعلوا" ثم قرأ هذه الآية .
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى) “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap hemen] kaçınılmaz olurdu”. Yani Allah'tan önceden geçmiş bir söz -ki o da delil ortaya konmadıkça hiç kimseye azap etmeyeceği hükmüdür - ve Yüce Allah'ın bu yalanlayanlar için belirli bir süreye kadar takdir ettiği belirlenmiş bir ecel olmasaydı, azap onlara ansızın geliverirdi. Bu sebeple Peygamberini teselli ederek şöyle buyurmuştur: (فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ) “O halde onların söylediklerine sabret” yani seni yalanlamalarına sabret, (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ) “güneşin doğmasından önce Rabbini hamt ile tesbih et” yani sabah namazı, (وَقَبْلَ غُرُوبِهَا) “ve batmasından önce” yani ikindi namazı; nitekim Sahîhayn'da Cerîr b. Abdillâh el-Becelî radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk. Dolunay gecesinde aya baktı ve şöyle buyurdu: "Şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de apaçık göreceksiniz; O'nu görme konusunda birbirinize haksızlık etmeyeceksiniz (veya sıkışıp izdiham etmeyeceksiniz). Güneşin doğmasından önceki ve batmasından önceki namaza güç yetirebiliyorsanız bunu yapın." Sonra bu âyeti okudu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا سفيان بن عيينة، عن عبد الملك بن عمير، عن عمارة بن رُوَيْبة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: " لن يَلجَ النار أحد صلى قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Süfyân b. Uyeyne, Abdülmelik b. Umeyr'den, o da Umâre b. Ruveybe'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce namaz kılan hiç kimse ateşe girmeyecektir."
رواه مسلم من حديث عبد الملك بن عمير، به .
Müslim bunu Abdülmelik b. Umeyr hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .
وفي المسند والسنن، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: " إن أدنى أهل الجنة منزلة من ينظر في ملكه مسيرة ألفي سنة، ينظر إلى أقصاه كما ينظر إلى أدناه، وإن أعلاهم منزلة لَمَنْ ينظر إلى الله ﷿ في اليوم مرتين ".
el-Müsned ve es-Sünen'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إن أدنى أهل الجنة منزلة من ينظر في ملكه مسيرة ألفي سنة، ينظر إلى أقصاه كما ينظر إلى أدناه، وإن أعلاهم منزلة لَمَنْ ينظر إلى الله ﷿ في اليوم مرتين » «Şüphesiz cennet ehlinin makamca en aşağıda olanı, mülküne iki bin yıllık mesafeden bakan kimsedir; en yakınına baktığı gibi en uzağına da bakar. Onların makamca en üstünü ise, günde iki defa Azîz ve Celîl olan Allah'a bakan kimsedir.»
وقوله: (وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ) أي: من ساعاته فتهجد به. وحمله بعضهم على المغرب والعشاء، (وَأَطْرَافَ النَّهَارِ) في مقابلة آناء الليل، (لَعَلَّكَ تَرْضَى) كما قال تعالى: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى} [الضحى: ٥].
Âyetteki: (وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ) “Gecenin bazı saatlerinde de tesbih et” ifadesi, gecenin vakitlerinde teheccüd namazı kıl demektir. Bazıları bunu akşam ve yatsı namazı olarak yorumlamıştır. (وَأَطْرَافَ النَّهَارِ) “Gündüzün uçlarında da [tesbih et]” ifadesi ise gecenin saatlerine karşılıktır. (لَعَلَّكَ تَرْضَى) “Umulur ki hoşnut olursun” ifadesi ise tıpkı Yüce Allah'ın: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى} [ed-Duhâ: 5] “Rabbin sana verecek ve sen de hoşnut olacaksın” buyruğu gibidir.
وفي الصحيح: " يقول الله: يا أهل الجنة، فيقولون: لبيك ربنا وسعديك. فيقول: هل رضيتم؟ فيقولون: وما لنا لا نرضى، وقد أعطيتنا ما لم تعط أحدا من خلقك؟ فيقول: إني أعطيكم أفضل من ذلك. فيقولون: وأي شيء أفضل من ذلك؟ فيقول: أحل عليكم رضواني، فلا أسخط عليكم بعده أبدًا " .
Sahîh'te [şöyle rivayet edilmiştir]: "Allah: 'Ey cennet ehli!' buyurur. Onlar: 'Buyur Rabbimiz, emrindeyiz, bütün hayırlar Senin elindedir!' derler. Bunun üzerine: 'Razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Nasıl razı olmayalım ki Sen bize yarattıklarından hiçbirine vermediğin şeyleri verdin!' derler. Allah: 'Ben size bundan daha üstününü vereceğim' buyurur. Onlar: 'Bundan daha üstün ne olabilir ki?' derler. Allah: 'Üzerinize rızamı indireceğim ve bundan sonra size asla gazap etmeyeceğim' buyurur" .
وفي الحديث [الآخر] يقال: " يا أهل الجنة، إن لكم عند الله موعدا يريد أن يُنْجزكُمُوه. فيقولون: وما هو؟ ألم يبيض وجوهنا ويثقل موازيننا ويزحزحنا عن النار، ويدخلنا الجنة؟ فيكشف الحجاب فينظرون إليه فوالله ما أعطاهم خيرًا من النظر إليه، وهي الزيادة " .
[Diğer] hadiste de şöyle denilir: "'Ey cennet ehli! Allah katında size verilmiş bir söz vardır, O bunu sizin için yerine getirmek istiyor' denir. Onlar: 'O nedir ki? Yüzlerimizi ak etmedi mi, terazilerimizi ağır kılmadı mı, bizi cehennemden uzaklaştırıp cennete koymadı mı?' derler. Bunun üzerine perde kaldırılır ve O'na bakarlar. Allah'a yemin olsun ki onlara, O'na bakmaktan daha hayırlı bir şey verilmemiştir ve işte ziyade [fazlalık] budur" .
{وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (١٣٢)}
{وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (١٣٢)} “Kendilerini sınamak için onlardan bazı zümrelere dünya hayatının süsü olarak verdiğimiz şeylere sakın gözünü dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir. (131) Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. (132)”
يقول تعالى لنبيه محمد صلوات الله وسلامه عليه: لا تنظر إلى هؤلاء المترفين وأشباههم ونظرائهم، وما فيه من النعم فإنما هو زهرة زائلة، ونعمة حائلة، لنختبرهم بذلك، وقليل من عبادي الشكور.
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: Bu zevk ve sefahat içindekilere , onların benzerlerine ve denklerine, içinde bulundukları nimetlere bakma! Çünkü bunlar ancak geçici bir süs, zail olacak bir nimettir; bununla onları sınayalım diye [verilmiştir]. Zira kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır.
وقال مجاهد: (أَزْوَاجًا مِنْهُمْ) يعني: الأغنياء فقد آتاك [الله] خيرًا مما آتاهم، كما قال في الآية الأخرى: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ * لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ} [الحجر: ٨٧، ٨٨]، وكذلك ما ادخره تعالى لرسوله في الدار الآخرة أمر عظيم لا يُحَدّ ولا يوصف، كما قال تعالى: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى} [الضحى: ٥] ولهذا قال: (وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى).
Mücâhid şöyle demiştir: (أَزْوَاجًا مِنْهُمْ) “onlardan bazı zümrelere” yani zenginlere [verdiğimiz şeylere]. [Allah] sana onlara verdiğinden daha hayırlısını vermiştir; nitekim diğer âyette şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ * لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ} [el-Hicr: 87, 88] “Andolsun ki Biz sana tekrarlanan yedi âyeti ve yüce Kur'an'ı verdik. Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz şeylere sakın gözünü dikme!” Aynı şekilde Yüce Allah'ın âhiret yurdunda Resûlü için hazırlayıp sakladığı şeyler de sınırlandırılamayacak ve vasfedilemeyecek kadar büyük bir şeydir. Nitekim Yüce Allah: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى} [ed-Duhâ: 5] “Rabbin sana verecek ve sen de hoşnut olacaksın” buyurmuştur. Bu sebeple: (وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى) “Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir” buyurmuştur.
وفي الصحيح: أن عمر بن الخطاب لما دخل على رسول الله ﷺ في تلك المشربة التي كان قد اعتزل فيها نساءه، حين آلى منهم فرآه متوسدًا مضطجعًا على رمال حصير وليس في البيت إلا صُبْرَة من قَرَظ، وأهَب معلقة، فابتدرت عينا عمر بالبكاء، فقال رسول الله: " ما يبكيك؟ ".
Sahih'te [nakledildiğine göre]; Ömer b. el-Hattâb, hanımlarına [bir ay] yaklaşmamaya yemin ettiği (îlâ yaptığı) sırada onlardan ayrı kaldığı meşrebede (çatı odasında) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiğinde, onu bir hasır örgüsü üzerinde [bir şeye] yaslanıp uzanmış halde gördü. Odada ise sadece bir miktar selem yaprağı (karaz) yığını ile asılmış [tabaklanmamış] deriler vardı. Bunun üzerine Ömer'in gözlerinden yaşlar boşandı. Resûlullah [ise]: «Seni ağlatan nedir?» buyurdu.
فقال: يا رسول الله، إن كسرى وقيصر فيما هما فيه، وأنت صفوة الله من خلقه؟ فقال: "أوفي شك أنت يا ابن الخطاب؟ أولئك قوم عُجِّلت طيباتهم في حياتهم الدنيا ".
Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü! Kisrâ ve Kayser bulundukları [lüks] içinde yaşarken, sen Allah'ın yarattıkları arasından seçtiği zatsın [ve bu haldesin]?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah: "Şüphede misin ey Hattâb oğlu? Onlar, güzel şeyleri dünya hayatında kendilerine çarçabuk verilip tüketilmiş bir topluluktur" buyurdu .
فكان صلوات الله وسلامه عليه أزهد الناس في الدنيا مع القدرة عليها، إذا حصلت له ينفقها هكذا وهكذا، في عباد الله، ولم يدخر لنفسه شيئًا لغد.
Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun , gücü yetmesine rağmen dünyada insanların en zâhidi idi. Eline bir şey geçtiğinde onu Allah'ın kulları arasında şöyle şöyle dağıtır, yarına kendisi için hiçbir şey biriktirmezdi.
قال ابن أبي حاتم: أنبأنا يونس، أخبرني ابن وهب، أخبرني مالك، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يَسَار، عن أبي سعيد؛ أن رسول الله ﷺ قال: " إن أخوف ما أخاف عليكم ما يفتح الله من زهرة الدنيا ". قالوا: وما زهرة الدنيا يا رسول الله؟ قال: " بركات الأرض " .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Yûnus haber verdi, bana İbn Vehb bildirdi, bana Mâlik, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd'den bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizin için en çok korktuğum şey, Allah'ın dünya süsünden size açacağı şeylerdir ." Sahâbîler: "Dünyanın süsü nedir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. O da: "Yeryüzünün bereketleridir" buyurdu .
وقال قتادة والسدي: زهرة الحياة الدنيا، يعني: زينة الحياة الدنيا.
Katâde ve es-Süddî, dünya hayatının çiçeği (zehretü'l-hayâti'd-dünyâ) ifadesini, dünya hayatının ziyneti ve süsü olarak açıklamışlardır.
وقال قتادة (لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ) لنبتليهم.
Katâde: (لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ) “onları sınamak için” ifadesini, onları imtihan etmek için diye açıklamıştır.
وقوله: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا) أي: استنقذهم من عذاب الله بإقام الصلاة، واصطبر أنت على فعلها كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا} [التحريم: ٦].
Âyetteki: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا) “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et” buyruğu, namazı ikame etmek suretiyle onları Allah'ın azabından kurtar ve sen de onu kılmaya sabırla devam et demektir. Nitekim Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا} [et-Tahrîm: 6] “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun” buyurmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن صالح، حدثنا ابن وهب أخبرني هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم، عن أبيه: أن عمر بن الخطاب كان يبيت عنده أنا ويرفأ، وكان له ساعة من الليل يصلي فيها، فربما لم يقم فنقول: لا يقوم الليلة كما كان يقوم، وكان إذا [استيقظ أقام] -يعني أهله -وقال: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا) .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den, o da babasından bildirdi ki: Ömer b. el-Hattâb'ın yanında ben ve Yerfe' gece yatardık. Onun geceden namaz kıldığı bir vakti vardı; bazen [hemen] kalkmazdı da biz: "Her zaman kalktığı gibi bu gece kalkmayacak" derdik. [Uyanınca] ailesini [kaldırır] ve: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا) “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et” derdi .
وقوله: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ) يعني إذا أقمت الصلاة أتاك الرزق من حيث لا تحتسب، كما قال تعالى: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} [الطلاق: ٢، ٣]، وقال تعالى: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ * مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} [الذاريات: ٥٦ - ٥٨] ولهذا قال: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ) وقال الثوري: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا) أي: لا نكلفك الطلب. وقال ابن أبي حاتم [أيضًا] حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا حفص بن غياث، عن هشام، عن أبيه؛ أنه كان إذا دخل على أهل الدنيا، فرأى من دنياهم طرفًا فإذا رجع إلى أهله، فدخل الدار
Âyetteki: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ) “Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz” buyruğu; yani sen namazı kıldığın zaman, rızık sana hiç ummadığın yerden gelir demektir. Nitekim Yüce Allah: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} [et-Talâk: 2-3] “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu hiç hesaba katmadığı bir yerden rızıklandırır” buyurmuş; yine Yüce Allah: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ * مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} [ez-Zâriyât: 56-58] “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum, Beni doyurmalarını da istemiyorum. Şüphesiz rızık veren, güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır” buyurmuştur. İşte bu sebeple: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ) “Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz” buyurmuştur. Sevrî: (لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا) “Biz senden bir rızık istemiyoruz” âyetini; “Seni [rızık] aramakla mükellef tutmuyoruz” şeklinde açıklamıştır. İbn Ebî Hâtim [de] şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Hafs b. Gıyâs, Hişâm'dan, o da babasından anlattı; o, dünya ehlinin yanına girip de dünyalıklarından bir şey gördüğünde, ailesine dönüp eve girince...
قرأ: (وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ) إلى قوله: (نَحْنُ نَرْزُقُكَ) ثم يقول: الصلاة الصلاة، رحمكم الله.
(وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ) “sakın gözünü dikme” ifadesinden (نَحْنُ نَرْزُقُكَ) “seni Biz rızıklandırıyoruz” ifadesine kadar okur, sonra da: "Namaza, namaza! Allah size rahmet etsin" derdi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن أبي زياد القَطَوَاني، حدثنا سَيَّار، حدثنا جعفر، عن ثابت قال: كان النبي ﷺ إذا أصابه خصاصة نادى أهله: " يا أهلاه، صلوا، صلوا ". قال ثابت: وكانت الأنبياء إذا نزل بهم أمر فزعوا إلى الصلاة.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Abdullah b. Ebî Ziyâd el-Katavânî anlattı, bize Seyyâr anlattı, bize Ca'fer, Sâbit'ten anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir darlık ve yoksulluk isabet ettiğinde ailesine: "Ey ailem! Namaz kılın, namaz kılın!" diye seslenirdi. Sâbit şöyle dedi: Peygamberler de kendilerine çetin bir durum isabet ettiğinde namaza sığınırlardı .
وقد روى الترمذي وابن ماجه، من حديث عمران بن زائدة، عن أبيه، عن أبي خالد الوالبي، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: " يقول الله تعالى: يا ابن آدم تَفَرَّغ لعبادتي أمْلأ صدرك غنى، وأسدّ فقرك، وإن لم تفعل ملأتُ صدرك شغلا ولم أسدّ فقرك " .
Tirmizî ve İbn Mâce, İmrân b. Zâide'den, o babasından, o Ebû Hâlid el-Vâlibî'den, o da Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Yüce Allah buyurur ki: 'Ey Âdemoğlu! Kendini Bana ibadete ver ki göğsünü zenginlikle doldurayım ve fakirliğini gidereyim. Eğer bunu yapmazsan göğsünü meşguliyetle doldurur, fakirliğini de gidermem'" .
وروى ابن ماجه من حديث الضحاك، عن الأسود، عن ابن مسعود: سمعت نبيكم ﷺ يقول: " من جعل الهموم هما واحدا هم المعاد كفاه الله هَمّ دنياه. ومن تشعبت به الهموم في أحوال الدنيا لم يبال الله في أي أوديته هلك " .
İbn Mâce, Dahhâk'tan, o Esved'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir: Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim kaygıları tek bir kaygı, yani âhiret kaygısı haline getirirse, Allah onun dünya kaygısını giderir. Kimin de kaygıları dünya halleri içinde dağılıp parçalanırsa, Allah onun hangi vadisinde helak olduğuna aldırmaz" .
وروي أيضًا من حديث شعبة، عن عُمَر بن سليمان عن عبد الرحمن بن أبان، عن أبيه، عن زيد بن ثابت: سمعت رسول الله ﷺ يقول: " من كانت الدنيا هَمَّه فرَّق الله عليه أمره، وجعل فقره بين عينيه، ولم يأته من الدنيا إلا ما كُتِبَ له. ومن كانت الآخرة نيَّته، جمع له أمره، وجعل غناه في قلبه، وأتته الدنيا وهي راغمة " .
Ayrıca Şu'be'den, o Ömer b. Süleyman'dan , o Abdurrahman b. Ebân'dan, o babasından, o da Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kimin tasası dünya olursa, Allah onun işini darmadağın eder, fakirliğini gözlerinin önüne diker ve dünyadan kendisine ancak yazılmış olan kadarı gelir. Kimin de niyeti âhiret olursa, Allah onun işini toparlar, zenginliğini kalbine koyar ve dünya ona boyun eğerek gelir" .
(وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى) أي: وحسن العاقبة في الدنيا والآخرة، وهي الجنة، لمن اتقى الله.
(وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى) “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” yani dünyada ve âhirette güzel son -ki o cennettir- Allah'tan sakınanlarındır.
وفي الصحيح: أن رسول الله ﷺ قال: " رأيت الليلة كأنا في دار عقبة بن رافع وأنا أتينا برطب [من رطب] ابن طاب، فأولت ذلك أن العاقبة لنا في الدنيا والرفعة وأن ديننا قد طاب ".
Sahîh'te [yer aldığına göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « رأيت الليلة كأنا في دار عقبة بن رافع وأنا أتينا برطب [من رطب] ابن طاب، فأولت ذلك أن العاقبة لنا في الدنيا والرفعة وأن ديننا قد طاب » «Bu gece rüyamda sanki biz Ukbe b. Râfi'in evindeymişiz ve bize İbn Tâb'ın taze hurmasından getirilmiş gibi gördüm. Bunu, akıbetin ve yüceliğin dünyada bizim olacağına ve dinimizin tertemiz ve güzel (tâb) olduğuna yordum.»
{وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأُولَى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى (١٣٥)}.
{وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأُولَى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى (١٣٥)} “«Bize Rabbinden bir mucize getirseydi ya!» dediler. Onlara önceki sahifelerdeki açık delil gelmedi mi? (133) Eğer Biz onları ondan (peygamberden) önce bir azap ile helak etseydik mutlaka: «Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce âyetlerine uysaydık ya!» derlerdi. (134) De ki: «Herkes beklemektedir; siz de bekleyin! Dosdoğru yolun sahiplerinin kimler olduğunu ve kimin doğru yolda bulunduğunu yakında bileceksiniz.» (135)”
يقول تعالى مخبرًا عن الكفار في قولهم: (لَوْلا) أي: هلا (يَأْتِينَا) محمد (بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ) أي: بعلامة دالة على صدقه في أنه رسول الله؟ قال الله تعالى: (أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى) يعني: القرآن العظيم الذي أنزله عليه الله وهو أمي، لا يحسن الكتابة، ولم يدارس أهل الكتاب، وقد جاء فيه أخبار الأولين، بما كان منهم في سالف الدهور، بما يوافقه عليه الكتب المتقدمة الصحيحة منها؛ فإن القرآن مهيمن عليها، يصدق الصحيح، ويُبَيّن خطأ المكذوب فيها وعليها. وهذه الآية كقوله تعالى في سورة "العنكبوت": {وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} [العنكبوت: ٥٠، ٥١] وفي الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: " ما من نبي إلا وقد أوتي من الآيات ما آمن على مثله البشر، وإنما كان الذي أوتيته وحيًا أوحاه الله إليّ، وإني لأرجو أن أكون أكثرهم تابعًا يوم القيامة " .
Yüce Allah kâfirlerin şu sözlerini haber vermektedir: (لَوْلا) “[Gelseydi] ya” yani neden (يَأْتِينَا) “bize” Muhammed (بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ) “Rabbinden bir mucize [getirmedi]?” yani onun Allah'ın elçisi olduğuna dâir doğruluğunu gösteren bir delil getirseydi ya? Yüce Allah şöyle buyurdu: (أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى) “Onlara önceki sahifelerdeki açık delil gelmedi mi?” Yani o ümmî olduğu, yazı yazmayı bilmediği ve Ehl-i Kitap ile ders yapıp okumadığı halde Allah'ın ona indirdiği yüce Kur'an gelmedi mi? Halbuki bu Kur'an'da, geçmiş çağlardaki öncekilerin haberleri , önceki sahih kitapların tasdik ettiği biçimde yer almaktadır. Zira Kur'an onların üzerinde bir denetleyicidir (müheymin); doğru olanı tasdik eder, uydurulup onlara mal edilenlerin yanlışlığını ise ortaya koyar. Bu âyet, Yüce Allah'ın el-Ankebût sûresindeki şu buyruğu gibidir: {وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} [el-Ankebût: 50, 51] “«Ona Rabbinden mucizeler indirilseydi ya!» dediler. De ki: «Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.» Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır.” Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Hiçbir peygamber yoktur ki kendisine insanların benzerine iman edeceği türden mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde tâbileri en çok olan peygamberin ben olacağımı ümit ediyorum" .
وإنما ذكر هاهنا أعظم الآيات التي أعطيها، ﵇، وهو القرآن، وله من المعجزات ما لا يحد ولا يحصر، كما هو مودع في كتبه، ومقرر في مواضعه.
Burada ona -aleyhisselâm- verilen en büyük mucize olan Kur'an zikredilmiştir; halbuki onun haddi hesabı olmayan pek çok mucizesi vardır; nitekim bunlar kendi kitaplarında kaydedilmiş ve ilgili yerlerinde tespit edilmiştir.
ثم قال تعالى: (وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا) أي: لو أنا أهلكنا هؤلاء المكذبين قبل أن نرسل إليهم هذا الرسول الكريم، وننزل عليهم هذا الكتاب العظيم لكانوا قالوا: (رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا) قبل أن تهلكنا، حتى نؤمن به ونتبعه؟ كما قال: (فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى)، يبين تعالى أن هؤلاء المكذبين متعنتون معاندون لا يؤمنون {وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٧]، كما قال تعالى: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} [الأنعام: ١٥٥ - ١٥٧] وقال: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا} [فاطر: ٤٢] وقال: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأنعام: ١٠٩، ١١٠].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا) “Eğer biz onları ondan (peygamberden veya Kur'an'dan) önce bir azap ile helak etseydik mutlaka şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya...'” Yani: Şayet biz bu yalanlayıcıları, kendilerine bu değerli elçiyi göndermeden ve bu ulu Kitab'ı indirmeden önce helak etseydik, [bizi helak etmeden önce bir elçi gönderseydin de] ona iman edip uysaydık ya diyerek mutlaka şöyle diyeceklerdi: (رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا) “Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya...” Nitekim şöyle buyurmuştur: (فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى) “...böylece alçalıp rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık.” Yüce Allah, bu yalanlayıcıların dikkafalı ve inatçı kimseler olduklarını, {وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “kendilerine her türlü mucize gelse bile elem verici azabı görünceye kadar iman etmeyeceklerini” [Yûnus, 97] beyan etmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Artık ona uyun ve [Allah'tan] sakının ki size merhamet edilsin. 'Kitap bizden önce sadece iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi kesinlikle onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [indirildi]. Nitekim size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” [el-En'âm, 155-157] Ve şöyle buyurmuştur: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse mutlaka [diğer] ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onlara nefretten başka bir şey artırmadı.” [Fâtır, 42] Ve şöyle buyurmuştur: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dâir bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah katındadır.' [Ey müminler!] O [mucize] geldiğinde de onların inanmayacaklarını siz nereden bileceksiniz? İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onları terk ederiz.” [el-En'âm, 109-110].
ثم قال تعالى (قُلْ) أي: يا محمد لمن كذبك وخالفك واستمر على كفره وعناده (كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ) أي: منا ومنكم (فَتَرَبَّصُوا) أي: فانتظروا، (فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ) أي: الطريق المستقيم، (وَمَنِ اهْتَدَى) إلى الحق وسبيل الرشاد، وهذا كقوله تعالى {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} [الفرقان: ٤٢]، {سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الأَشِرُ} [القمر: ٢٦].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ) “De ki” yani ey Muhammed, seni yalanlayan, sana karşı çıkan, inkâr ve inadında ısrar eden kimseye de ki: (كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ) “Herkes beklemektedir” yani bizden de sizden de [herkes]; (فَتَرَبَّصُوا) “siz de bekleyin” yani gözetleyin, (فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ) “dosdoğru yolun sahiplerinin kimler olduğunu” yani dosdoğru yolun [yolcularını], (وَمَنِ اهْتَدَى) “ve kimin hidayete erdiğini [yakında bileceksiniz]” hakka ve kurtuluş yoluna kimin ulaştığını bileceksiniz. Bu, Yüce Allah'ın şu âyetleri gibidir: {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} [el-Furkân: 42] “Azabı gördükleri zaman, kimin yolunun daha sapık olduğunu yakında bilecekler.” ve {سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الأَشِرُ} [el-Kamer: 26] “Yarın kimin yalancı ve şımarık olduğunu bilecekler!”
آخر تفسير سورة طه، ولله الحمد والمنة.
Tâhâ Suresi tefsirinin sonudur. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.