وقوله: (وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ) أي: فنجازيكم بأعمالكم.
Ayetindeki: {وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ} “Ve siz ancak bize döndürüleceksiniz.” yani amellerinizin karşılığını size veririz.
{وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٦) خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧)}.
{وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٦) خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧)} “İnkâr edenler seni gördükleri zaman: ‘İlahlarınızı diline dolayan bu mu?’ diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir. * İnsan aceleci olarak yaratılmıştır. Ayetlerimi size yakında göstereceğim; benden acele istemeyin!”
يقول تعالى لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه، (وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا) يعني: كفار قريش كأبي جهل وأشباهه (إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا) أي: يستهزئون بك وينتقصونك، يقولون: (أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ) يعنون: أهذا الذي يسب آلهتكم ويسفه أحلامكم، قال تعالى: (وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ) أي: وهم كافرون بالله، ومع هذا يستهزئون برسول الله، كما قال في الآية الأخرى: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا * إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} [الفرقان: ٤١، ٤٢].
Allah Teâlâ Peygamberine -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا} yani Ebû Cehil ve benzerleri gibi Kureyş kâfirleri [seni gördükleri zaman], {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا} “seni sadece alaya alırlar” yani seninle alay ederler ve seni küçümserler. Şöyle derler: {أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” Yani: İlahlarınıza söven ve akıllarınızı beyinsizlik sayan bu mu [derler]? Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ} “Oysa onlar Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir.” Yani onlar Allah'ı inkâr etmektedirler, bununla beraber Allah'ın Resûlü ile de alay etmektedirler; nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا * إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} “Seni gördükleri zaman: ‘Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik neredeyse bizi onlardan saptıracaktı!’ diyerek seni sadece alaya alırlar. Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bilecekler!” [Furkân: 41-42].
وقوله: (خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ)، كما قال في الآية الأخرى: {وَكَانَ الإِنْسَانُ عَجُولا} [الإسراء: ١١] أي: في الأمور.
Ayetindeki: {خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır.” nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَكَانَ الإِنْسَانُ عَجُولا} “İnsan çok acelecidir.” [İsrâ: 11] yani işlerde [acelecidir].
قال مجاهد: خلق الله آدم بعد كل شيء من آخر النهار، من يوم خلق الخلائق فلما أحيا الروح عينيه ولسانه ورأسه، ولم يبلغ أسفله قال: يا رب، استعجل بخلقي قبل غروب الشمس.
Mücâhid şöyle demiştir: Allah Âdem'i, varlıkları yarattığı günün son vaktinde, her şeyden sonra yarattı. Ruh onun gözlerini, dilini ve başını diriltip henüz aşağısına ulaşmadığında : "Ey Rabbim, güneş batmadan önce yaratılışımı acele ettir!" dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا محمد بن علقمة بن وقاص الليثي، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "خير يوم طلعت فيه
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. Alkame b. Vakkâs el-Leysî, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre'den [naklen] haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «خير يوم طلعت فيه...» «Üzerine güneşin doğduğu en hayırlı gün...
الشمس يوم الجمعة، فيه خلق آدم وفيه أدخل الجنة، وفيه أهبط منها، وفيه تقوم الساعة، وفيه ساعة لا يوافقها مؤمن يصلي -وقبض أصابعه قَلَّلَها -فسأل الله خيرًا، إلا أعطاه إياه". قال أبو سلمة: فقال عبد الله بن سلام: قد عرفت تلك الساعة، وهي آخر ساعات النهار من يوم الجمعة، وهي التي خلق الله فيها آدم، قال الله تعالى: (خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ) .
cuma günüdür. Âdem o gün yaratıldı, o gün cennete konuldu, o gün oradan indirildi, kıyamet de o gün kopacaktır. Onda öyle bir an vardır ki namaz kılan bir mümin -parmaklarını yumarak onun azlığını belirtti - ona denk gelip Allah'tan hayır bir şey isterse mutlaka [Allah] ona onu verir." Ebû Seleme dedi ki: Abdullah b. Selâm şöyle dedi: "Ben o saati biliyorum; o, cuma gününün gündüzünün son saatleridir. Allah'ın Âdem'i yarattığı an işte o andır. Allah Teâlâ: {خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır. Ayetlerimi size yakında göstereceğim; benden acele istemeyin!” buyurmuştur."
والحكمة في ذكر عجلة الإنسان هاهنا أنه لما ذكر المستهزئين بالرسول، صلوات الله [وسلامه] عليه، وقع في النفوس سرعة الانتقام منهم واستعجلت ، فقال الله تعالى: (خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ)؛ لأنه تعالى يملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته، يؤجل ثم يعجل، وينظر ثم لا يؤخر؛ ولهذا قال: (سَأُرِيكُمْ آيَاتِي) أي: نقمي وحكمي واقتداري على من عصاني، (فَلا تَسْتَعْجِلُونِ).
Burada insanın aceleciliğinin zikredilmesindeki hikmet şudur: Resûl'le -Allah'ın salât [ve selâmı] onun üzerine olsun- alay edenler zikredilince, nefislerde onlardan bir an önce intikam alınması [arzusu] uyanıp acele edildi . Bunun üzerine Allah Teâlâ: {خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır.” buyurdu. Zira O Teâlâ zalime mühlet verir, fakat onu yakaladığı zaman da kaçırmaz; erteler sonra acele eder, bakar sonra geciktirmez. Bu sebeple: {سَأُرِيكُمْ آيَاتِي} yani isyan edenlere karşı intikamlarımı, hükmümü ve kudretimi göstereceğim, {فَلا تَسْتَعْجِلُونِ} “benden acele istemeyin!” buyurmuştur.
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠)}.
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠)} “Ve: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?’ derler. * İnkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği vakti bir bilselerdi! * Doğrusu o onlara ansızın gelecek de kendilerini şaşkına çevirecektir. Artık ne onu geri çevirmeye güçleri yetecek ne de kendilerine mühlet verilecektir.”
يخبر تعالى عن المشركين أنهم يستعجلون أيضًا بوقوع العذاب بهم، تكذيبًا وجحودًا وكفرًا وعنادًا واستبعادًا، فقال: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ)
Allah Teâlâ, müşriklerin yalanlama, inkâr, küfür, inat ve uzak görme sebebiyle azabın başlarına gelmesini de acele istediklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?’ derler.”
قال الله تعالى: (لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ) أي: لو تيقنوا أنها واقعة بهم لا محالة لما استعجلوا، ولو يعلمون حين يغشاهم العذاب من فوقهم ومن تحت أرجلهم، {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} [الزمر: ١٦]، {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} [الأعراف: ٤١]، وقال في هذه الآية: (حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ) وقال: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} [إبراهيم: ٥٠]، فالعذاب محيط بهم من جميع جهاتهم، (وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) أي: لا ناصر لهم كما قال: {وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} [الرعد: ٣٤].
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ} “İnkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları... vakti bir bilselerdi!” Yani onun başlarına mutlaka geleceğinden kesin olarak emin olsalardı onu acele istemezlerdi. Azabın onları üstlerinden ve ayaklarının altından bürüyeceği vakti bir bilselerdi! {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} “Onların üstlerinde ateşten kat kat tabakalar, altlarında da kat kat tabakalar vardır.” [Zümer: 16], {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinde de örtüler vardır.” [A'râf: 41]. Bu ayette de: {حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ} “yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları [vakti]” buyurmuştur. [Diğer bir ayette de] şöyle buyurmuştur: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Gömlekleri katrandandır ve yüzlerini ateş bürür.” [İbrâhîm: 50]. Böylece azap onları her taraflarından kuşatacaktır. {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve kendilerine yardım da edilmeyeceği [vakti bir bilselerdi!]” yani onların hiçbir yardımcısı yoktur; nitekim: {وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} “Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur.” [Ra'd: 34] buyurmuştur.
وقوله: (بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً) أي: "تأتيهم النار بغتة"، أي: فجأة (فَتَبْهَتُهُمْ) أي: تذعرهم فيستسلمون لها حائرين، لا يدرون ما يصنعون، (فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا) أي: ليس لهم حيلة في ذلك، (وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أي: ولا يؤخر عنهم ذلك ساعة واحدة.
Allah Teâlâ'nın: {بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً} “Bilakis o, kendilerine ansızın gelecek” buyruğu; yani ateş onlara ansızın, apansız gelecektir. {فَتَبْهَتُهُمْ} “ve onları dehşete düşürecektir”; yani onları dehşete düşürür, onlar da ne yapacaklarını bilemeyerek şaşkın bir halde ona teslim olurlar. {فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا} “Artık ne onu geri çevirmeye güç yetirebilirler”; yani bu hususta hiçbir çareleri bulunmaz, {وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “ne de kendilerine mühlet verilir”; yani bu [azap] onlardan bir an bile ertelenmez.
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤١) قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣)}.
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤١) قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣)} “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edildi; fakat onlarla eğlenenleri, alay konusu ettikleri şey kuşatıverdi. * De ki: ‘Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?’ Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler. * Yoksa onları bize karşı koruyacak ilahları mı var? Onlar kendilerine bile yardım edemezler ve bizden de bir yakınlık görmezler.”
يقول تعالى مسليًا لرسوله [صلوات الله وسلامه عليه] عما آذاه به المشركون من الاستهزاء والتكذيب: (وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) يعني: من العذاب الذي كانوا يستبعدون وقوعه، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} [الأنعام: ٣٤].
Allah Teâlâ, müşriklerin alay ve yalanlamalarla eziyet ettikleri hususunda Resûlü'nü [Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun] teselli ederek şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edildi; fakat onlarla eğlenenleri, alay konusu ettikleri şey kuşatıverdi.” Yani gerçekleşmesini uzak gördükleri azap [onları kuşatıverdi]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı. Fakat yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine karşı sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Şüphesiz peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da gelmiştir.” [En'âm: 34].
ثم ذكر تعالى نعمته على عبيده في حفظه لهم بالليل والنهار، وكلاءته وحراسته لهم بعينه التي لا تنام، فقال: (قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ)؟ أي: بدل الرحمن بمعنى غيره كما قال الشاعر
Sonra Allah Teâlâ, kullarını gece ve gündüz koruması, uyumayan gözüyle onları gözetip muhafaza etmesi hususundaki nimetini zikrederek şöyle buyurdu: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ} “De ki: ‘Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?’” Yani: Rahmân'ın yerine, O'ndan başka [kim koruyabilir]? Şairin dediği gibi:
جَارية لَمْ تَلْبَس المُرقَّقا … وَلَم تَذق منَ البُقول الفُسْتُقا
İnce elbiseler giymemiş bir cariye … Sebze yerine fıstık da tatmamış.
أي: لم تذق بدل البقول الفستق.
Yani: Sebze yerine fıstık tatmamış.
وقوله تعالى: (بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ) أي: لا يعترفون بنعمه عليهم وإحسانه إليهم، بل يعرضون عن آياته وآلائه، ثم قال (أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا) استفهام إنكار وتقريع وتوبيخ، أي: ألهم آلهة تمنعهم وتكلؤهم غيرنا؟ ليس الأمر كما توهموا ولا كما زعموا؛ ولهذا قال: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ) أي: هذه [الآلهة] التي استندوا إليها غير الله لا يستطيعون نصر أنفسهم.
Allah Teâlâ'nın: {بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ} “Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler.” ayeti; yani O'nun kendileri üzerindeki nimetlerini ve ihsanını itiraf etmezler , bilakis O'nun ayetlerinden ve nimetlerinden yüz çevirirler, demektir. Sonra şöyle buyurdu: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا} “Yoksa onları bize karşı koruyacak ilahları mı var?” [Bu], inkârî, azarlayıcı ve kınayıcı bir sorudur; yani: Onları bizden başka koruyup gözetecek ilahları mı var? Mesele vehmettikleri ve iddia ettikleri gibi değildir. Bu sebeple: {لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ} “Onlar kendilerine bile yardım edemezler” yani Allah'tan başka dayandıkları bu [ilahlar] kendi nefislerine bile yardım edemezler, buyurmuştur.
وقوله: (وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ) قال العوفي، عن ابن عباس: (وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ) أي: يجارون وقال قتادة لا يصحبون [من الله] بخير وقال غيره: (وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ) يمنعون.
Allah Teâlâ'nın: {وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Onlara tarafımızdan sahip de çıkılmaz.” ayeti hakkında Avfî, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini nakletmiştir]: {وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Onlara tarafımızdan sahip de çıkılmaz”, yani kendilerine eman verilip himaye edilmezler. Katâde: "Onlara [Allah tarafından] bir hayır eşlik etmez/ulaşmaz." demiştir. Bir başkası da şöyle demiştir: {وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Onlara tarafımızdan sahip de çıkılmaz”; [yani azaptan] engellenip korunmazlar.
{بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ (٤٤)}.
{بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ (٤٤)} “Doğrusu biz onları ve babalarını, ömürleri uzayıncaya kadar yaşattık/faydalandırdık. Peki onlar bizim yere gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? Galip gelenler onlar mıdır?”
يقول تعالى مخبرًا عن المشركين: إنما غرهم وحملهم على ما هم فيه من الضلال، أنهم مُتّعوا في الحياة الدنيا، ونعموا وطال عليهم العمر فيما هم فيه، فاعتقدوا أنهم على شيء.
Allah Teâlâ müşrikler hakkında haber vererek buyuruyor ki: Onları aldatan ve içinde bulundukları sapıklığa sevk eden şey, dünya hayatında faydalandırılmış, nimete erdirilmiş ve içinde bulundukları durumda ömürlerinin uzatılmış olmasıdır; bu yüzden kendilerini [doğru] bir şey üzerinde zannettiler.
ثم قال واعظًا لهم: (أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا) اختلف المفسرون في معناه، وقد أسلفناه في سورة "الرعد"، وأحسن ما فسر بقوله تعالى: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأحقاف: ٢٧].
Sonra onlara öğüt vererek şöyle buyurdu: {أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الأرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Peki onlar bizim yere gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı?” Müfessirler bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bunu daha önce "Ra'd" suresinde zikretmiştik. Bu hususta yapılan en güzel tefsir Allah Teâlâ'nın şu ayetidir: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Andolsun ki biz, çevrenizdeki memleketleri de helak ettik ve dönsünler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” [Ahkâf: 27].
وقال الحسن البصري: يعني بذلك ظهور الإسلام على الكفر.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Bununla İslâm'ın küfre üstün gelmesini kastetmektedir.
والمعنى: أفلا يعتبرون بنصر الله لأوليائه على أعدائه، وإهلاكه الأمم المكذبة والقرى الظالمة، وإنجائه لعباده المؤمنين؛ ولهذا قال: (أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ) يعني: بل هم المغلوبون الأسفلون الأخسرون الأرذلون.
Anlamı şudur: Allah'ın, düşmanlarına karşı dostlarına yardım etmesinden, yalanlayan ümmetleri ve zalim memleketleri helak edip mümin kullarını kurtarmasından ibret almazlar mı? Bu sebeple: {أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Galip gelenler onlar mıdır?” yani bilakis onlar mağlup, en aşağılık, en hüsranda ve en rezil olanlardır, buyurmuştur.
{قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (٤٧)}.
{قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (٤٧)} “De ki: ‘Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum.’ Fakat sağırlar uyarıldıkları zaman çağrıyı duymazlar. * Andolsun ki onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa mutlaka: ‘Vay halimize! Doğrusu biz zalimler idik.’ derler. * Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan amel] bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz!”
وقوله: (قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ) أي: إنما أنا مبلغ عن الله ما أنذركم به من العذاب والنكال، ليس ذلك إلا عما أوحاه الله إليّ، ولكن لا يجدي هذا عمن أعمى الله بصيرته، وختم على سمعه وقلبه؛ ولهذا قال: (وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ).
Ayetindeki: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ} “De ki: ‘Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum.’” yani: Ben ancak sizi kendisiyle uyardığım azap ve cezayı Allah'tan tebliğ ediciyim ; bu da ancak Allah'ın bana vahyettiği şeyden ibarettir. Fakat bu, Allah'ın basiretini kör ettiği, işitmesine ve kalbine mühür vurduğu kimseye fayda vermez. Bu sebeple: {وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ} “Fakat sağırlar uyarıldıkları zaman çağrıyı duymazlar.” buyurmuştur.
وقوله: (وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ) أي: ولئن مس هؤلاء المكذبين أدنى شيء من عذاب الله، ليعترفن بذنوبهم، وأنهم كانوا ظالمين أنفسهم في الدنيا.
Ayetindeki: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ} “Andolsun ki onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa mutlaka: ‘Vay halimize! Doğrusu biz zalimler idik.’ derler.” yani bu yalanlayanlara Allah'ın azabından en ufak bir şey dokunsa, mutlaka günahlarını ve dünyada kendilerine zulmetmiş olduklarını itiraf edeceklerdir.
وقوله: (وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا) أي: ونضع الموازين العدل ليوم القيامة. الأكثر على أنه إنما هو ميزان واحد، وإنما جمع باعتبار تعدد الأعمال الموزونة فيه.
Ayetindeki: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا} “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez.” Yani kıyamet günü için adil teraziler koyarız. Çoğunluğun görüşüne göre o sadece tek bir terazidir; onda tartılacak amellerin çokluğu göz önünde bulundurularak çoğul getirilmiştir.
وقوله: (فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ) كما قال تعالى: {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٩]، وقال: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠]، وقال لقمان: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ١٦].
Ayetindeki: {فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} “Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan amel] bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz!” nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} “Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez.” [Kehf: 49] ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Şüphesiz Allah bir zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” [Nisâ: 40]. Lokmân da şöyle demiştir: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} “Yavrucuğum! [Yaptığın iyilik veya kötülük] bir hardal tanesi ağırlığında olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” [Lokmân: 16].
وفي الصحيحين عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كلمتان خفيفتان على اللسان، ثقيلتان في الميزان، حبيبتان إلى الرحمن: سبحان الله وبحمده، سبحان الله العظيم" .
Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dile hafif, mizanda ağır, Rahmân'a sevgili iki kelime: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, Sübhânallâhi'l-azîm (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, Yüce Allah'ı tenzih ederim)." .
وقال الإمام أحمد: حدثنا إبراهيم بن إسحاق الطَّالَقَاني، حدثنا ابن المبارك، عن ليث بن سعد، حدثني عامر بن يحيى، عن أبي عبد الرحمن الحبلي، قال: سمعت عبد الله بن عمرو بن العاص يقول: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ﷿ يستخلص رجلا من أمتي على رءوس الخلائق يوم القيامة، فينشر عليه تسعة وتسعين سجلا كل سجل مد البصر، ثم يقول أتنكر من هذا شيئًا؟
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İbrâhim b. İshâk et-Tâlakânî anlattı, bize İbnü'l-Mübârek, Leys b. Sa'd'dan anlattı, bana Âmir b. Yahyâ, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı [şöyle] derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah, kıyamet gününde mahlûkatın huzurunda ümmetimden bir adamı seçip ayırır ve onun önüne, her bir sicili (amel defteri) göz alabildiğine uzanan doksan dokuz sicil açar. Sonra: 'Bunlardan herhangi bir şeyi inkâr ediyor musun?»
أظلمتك كتبتي الحافظون؟ قال: لا يا رب، قال: أفلك عذر، أو حسنة؟ " قال: فيبهت الرجل فيقول: لا يا رب. فيقول: بلى، إن لك عندنا حسنة واحدة، لا ظلم اليوم عليك. فيخرج له بطاقة فيها: "أشهد أن لا إله إلا الله، وأن محمدًا عبده ورسوله" فيقول: أحضروه، فيقول: يا رب، ما هذه البطاقة مع هذه السجلات؟ فيقول: إنك لا تظلم، قال: "فتوضع السجلات في كفة [والبطاقة في كفة] " ، قال: "فطاشت السجلات وثقلت البطاقة" قال: "ولا يثقل شيء بسم الله الرحمن الرحيم" .
Koruyucu kâtiplerim sana haksızlık etti mi?' buyurur. O da: 'Hayır, ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Peki bir mazeretin veya bir iyiliğin var mı?' buyurur." Dedi ki: "Bunun üzerine o adam şaşırıp kalır ve: 'Hayır, ey Rabbim!' der. [Allah] buyurur ki: 'Evet, bizim katımızda senin bir tek iyiliğin vardır. Bugün sana asla haksızlık edilmeyecektir.' Derken onun için üzerinde: 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden abdühû ve rasûlüh' (Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir) yazılı bir kartvizit (bitâka) çıkarılır. [Allah]: 'Onu hazır edin!' buyurur. Adam: 'Ey Rabbim, bu sicillerin yanında bu kartvizit nedir ki!' der. [Allah]: 'Şüphesiz sen haksızlığa uğramayacaksın.' buyurur." Dedi ki: "Siciller bir kefeye, [kartvizit de bir kefeye] konur." Dedi ki: "Siciller havaya uçar, kartvizit ise ağır basar." Dedi ki: "Ve 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile birlikte hiçbir şey ağır gelmez." .
ورواه الترمذي وابن ماجه، من حديث الليث بن سعد، به، وقال الترمذي: حسن غريب.
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce, Leys b. Sa'd hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir ve Tirmizî: "Hasen gariptir." demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا ابن لَهِيعة، عن عمرو بن يحيى، عن أبي عبد الرحمن الحبلي، عن عبد الله بن عمرو بن العاص، قال: قال رسول الله ﷺ: "توضع الموازين يوم القيامة، فيؤتى بالرجل، فيوضع في كفة، فيوضع ما أحصي عليه، فتمايل به الميزان" قال: "فيبعث به إلى النار" قال: فإذا أدبر به إذا صائح من عند الرحمن ﷿ يقول: [لا تعجلوا] ، فإنه قد بقي له، فيؤتى ببطاقة فيها "لا إله إلا الله" فتوضع مع الرجل في كفة حتى يميل به الميزان .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe anlattı, bize İbn Lehîa, Amr b. Yahyâ'dan, o Ebû Abdirrahmân el-Hubelî'den, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü teraziler kurulur. Bir adam getirilir ve bir kefeye konur. Aleyhine sayılan [ameller] de konur ve terazi onun aleyhine meyleder ." Dedi ki: "Bunun üzerine onun cehenneme götürülmesi emredilir." Dedi ki: "Tam götürülürken birden Rahmân azze ve celle katından bir münadi: '[Acele etmeyin] , zira onun geriye kalmış bir şeyi vardır!' der. Bunun üzerine içinde 'Lâ ilâhe illallâh' yazılı bir kartvizit getirilir ve terazi onun lehine ağır basıncaya kadar adamla birlikte bir kefeye konur ." .
وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو نوح قراد أنبأنا ليث بن سعد، عن مالك بن أنس، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة؛ أن رجلا من أصحاب رسول الله ﷺ، جلس بين يديه، فقال: يا رسول الله، إن لي مملوكين، يكذبونني، ويخونونني، ويعصونني، وأضربهم وأشتمهم، فكيف أنا منهم؟ فقال له رسول الله ﷺ: "يحسب ما خانوك وعصوك وكذبوك وعقابك إياهم، إن كان عقابك إياهم دون ذنوبهم، كان فضلا لك [عليهم] وإن كان عقابك إياهم بقدر ذنوبهم، كان كفافا لا لك ولا عليك، وإن كان عقابك إياهم فوق ذنوبهم، اقتص لهم منك الفضل الذي يبقى قبلك". فجعل الرجل يبكي بين يدي رسول الله ﷺ: ويهتف، فقال رسول الله ﷺ: ما له أما يقرأ كتاب الله؟: (وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ) فقال الرجل: يا رسول الله، ما أجد شيئًا خيرًا من فراق هؤلاء -يعني عبيده-إني أشهدك أنهم أحرار كلهم.
İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Ebû Nûh Kurâd anlattı, bize Leys b. Sa'd, Mâlik b. Enes'ten, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den [naklen] bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam onun huzuruna oturup şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim kölelerim var; bana yalan söylüyorlar, bana hıyanet ediyorlar ve bana isyan ediyorlar; ben de onları dövüyor ve onlara sövüyorum. Benim onların karşısındaki durumum nedir?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Onların sana hıyanet etmeleri, isyan etmeleri ve yalan söylemeleri ile senin onlara verdiğin ceza hesap edilir. Şayet senin onlara verdiğin ceza onların günahlarından az ise bu senin lehine [onların aleyhine] bir fazlalık olur. Şayet senin onlara verdiğin ceza onların günahları miktarında ise başa baş olur; ne lehine ne de aleyhinedir. Şayet senin onlara verdiğin ceza onların günahlarının üzerinde ise sende kalan o fazlalık nispetinde senden onların lehine kısas alınır.» Bunun üzerine adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda feryat ederek ağlamaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Ona ne oluyor, Allah'ın Kitabı'nı okumuyor mu?» buyurdu: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} “Biz, kıyamet günü için adalet terazileri kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan iş] bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz.” Bunun üzerine adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlardan -yani kölelerinden- ayrılmaktan daha hayırlı bir şey göremiyorum. Şahit olmanı isterim ki onların hepsi artık hürdür." dedi.
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)}.
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)} “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a, takva sahipleri için Furkân'ı, bir ışığı ve bir öğüdü verdik. * Onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve kıyamet vaktinden de ürperirler. * İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?”
قد تقدم التنبيه على أن الله تعالى كثيرًا ما يقرن بين ذكر موسى ومحمد، صلوات الله وسلامه عليهما، وبين كتابيهما؛ ولهذا قال: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ). قال مجاهد: يعني: الكتاب. وقال أبو صالح: التوراة، وقال قتادة: التوراة، حلالها وحرامها، وما فرق الله بين الحق والباطل. وقال ابن زيد: يعني: النصر.
Daha önce Allah Teâlâ'nın Mûsâ ile Muhammed'i -ikisine de salât ve selâm olsun- ve ikisinin kitaplarını çokça birlikte zikrettiğine dikkat çekilmişti. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ} “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı... verdik.” Mücâhid: "Yani Kitab'ı." demiştir. Ebû Sâlih: "Tevrat'ı." demiştir. Katâde ise: "Tevrat'ı, onun helalini ve haramını ve Allah'ın hak ile batıl arasını ayırdığı şeyi." demiştir. İbn Zeyd de: "Yani zaferi." demiştir.
وجامع القول في ذلك: أن الكتب السماوية تشتمل على التفرقة بين الحق والباطل، والهدى والضلال، والغي والرشاد، والحلال والحرام، وعلى ما يحصل نورًا في القلوب، وهداية وخوفًا وإنابة وخشية؛ ولهذا قال: (الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ) أي: [تذكيرًا] لهم وعظة.
Bu husustaki sözün özü şudur: İlahi kitaplar hak ile batılı, hidayet ile dalaleti, azgınlık ile doğru yolu, helal ile haramı birbirinden ayırmayı ve kalplerde nur, hidayet, korku, yöneliş ve haşyet meydana getiren şeyleri içerir. Bu sebeple: {الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ} “Furkân'ı, bir ışığı ve takva sahipleri için bir öğüdü [verdik]” yani onlar için bir hatırlatma ve nasihat [kıldık] buyurmuştur.
ثم وصفهم فقال: (الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ) كقوله {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} [ق: ٣٣]، وقوله: {إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} [الملك: ١٢]، (وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ) أي: خائفون وجلون.
Sonra onları nitelendirerek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ} “Onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar” tıpkı şu ayetler gibidir: {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} “Görmediği halde Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelmiş bir kalple gelen kimse...” [Kâf: 33] ve {إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} “Şüphesiz görmedikleri halde Rablerinden korkanlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” [Mülk: 12]. {وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ} “ve onlar kıyamet vaktinden de ürperirler.” yani korkarlar ve titrerler.
ثم قال تعالى: (وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنزلْنَاهُ) يعني: القرآن العظيم، الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه، ولا من خلفه تنزيل من حكيم حميد، (أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ) أي: أفتنكرونه وهو في غاية [الجلاء] والظهور؟.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنزلْنَاهُ} “İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir.” Yani önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamadığı, Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiş olan yüce Kur'an'dır. {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” yani o son derece açık ve aşikâr iken siz onu inkâr mı ediyorsunuz?
{وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ (٥١) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (٥٢) قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ (٥٣) قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاعِبِينَ (٥٥) قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)}.
{وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ (٥١) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (٥٢) قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ (٥٣) قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاعِبِينَ (٥٥) قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)} “Andolsun ki daha önce İbrâhim'e de rüştünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik. Biz onu biliyorduk. * Hani o babasına ve kavmine: ‘Kendilerine tapıp durduğunuz bu heykeller nedir?’ demişti. * Onlar: ‘Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk.’ dediler. * [İbrâhim]: ‘Andolsun ki siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz.’ dedi. * Onlar: ‘Sen bize hakkı mı getirdin, yoksa şaka yapanlardan mısın?’ dediler. * [İbrâhim] dedi ki: ‘Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.’”
يخبر تعالى عن خليله إبراهيم، ﵇، أنه آتاه رشده من قبل، أي: من صغره ألهمه الحق والحجة على قومه، كما قال تعالى: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} [الأنعام: ٨٣]، وما يذكر من الأخبار عنه في إدخال أبيه له في السرب، وهو رضيع، وأنه خرج به بعد أيام، فنظر إلى الكواكب والمخلوقات، فتبصر فيها وما قصه كثير من المفسرين وغيرهم -فعامتها أحاديث بني إسرائيل، فما وافق منها الحق بما بأيدينا عن المعصوم قبلناه لموافقته الصحيح، وما خالف شيئًا من ذلك رددناه، وما ليس فيه موافقة ولا مخالفة لا نصدقه ولا نكذبه، بل نجعله وقفًا، وما كان من هذا الضرب منها فقد ترخص كثير من السلف في روايتها، وكثير من ذلك مما لا فائدة فيه، ولا حاصل له
Allah Teâlâ, halîli İbrâhim (aleyhisselâm) hakkında, daha önceden kendisine rüştünü verdiğini haber vermektedir. Yani henüz küçük yaştayken ona hakkı ve kavmine karşı delili ilham etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} [el-En‘âm: 83] “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir.” Babasının onu henüz süt emen bir bebekken bir dehlize/mağaraya koyması, birkaç gün sonra oradan çıkması, ardından yıldızlara ve yaratılmışlara bakıp onlar üzerinde derin derin düşünmesi hakkında nakledilen rivayetler ile pek çok müfessir ve diğer kimselerin naklettiği kıssalara gelince; bunların çoğu İsrâiloğullarına ait rivayetlerdir (İsrâiliyyat). Bunlardan, Mâsum [Peygamber]'den elimize ulaşan hakka uygun düşenleri, sahihe uygunluğu sebebiyle kabul ederiz. Bunlardan herhangi bir şeye aykırı olanları ise reddederiz. Ne uygunluk ne de aykırılık bulunanları ise ne doğrularız ne de yalanlarız; bilakis [onlar hakkında] tevakkuf eder (hükmü askıda tutarız). Bu tür rivayetleri nakletme hususunda selef-i sâlihînden pek çok kimse ruhsat tanımıştır; fakat bunların pek çoğu kendisinde hiçbir fayda ve netice bulunmayan...
مما ينتفع به في الدين. ولو كانت فيه فائدة تعود على المكلفين في دينهم لبينته هذه الشريعة الكاملة الشاملة. والذي نسلكه في هذا التفسير الإعراض عن كثير من الأحاديث الإسرائيلية، لما فيها من تضييع الزمان، ولما اشتمل عليه كثير منها من الكذب المروج عليهم، فإنهم لا تفرقة عندهم بين صحيحها وسقيمها كما حرره الأئمة الحفاظ المتقنون من هذه الأمة.
dinde kendisinden istifade edilecek bir yanı bulunmayan şeylerdir. Şayet mükelleflere dinleri hususunda geri dönecek bir fayda olsaydı, bu kâmil ve şamil şeriat onu açıklardı. Bizim bu tefsirde izlediğimiz yol ise; zaman kaybına yol açması ve çoğunun aralarında yaygın olan yalanları içermesi sebebiyle pek çok İsrâilî rivayetten yüz çevirmektir. Zira bu ümmetin muhakkik ve mütekın hafız imamlarının ortaya koyduğu gibi, onların yanında rivayetlerin sahihi ile sakimi arasında bir ayrım yoktur.
والمقصود هاهنا: أن الله تعالى أخبر أنه قد آتى إبراهيم رشده، من قبل، أي: من قبل ذلك، وقوله: (وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ) أي: وكان أهلا لذلك.
Burada kastedilen şudur: Allah Teâlâ daha önce, yani bundan önce İbrâhim'e rüştünü verdiğini haber vermiştir. Ayetindeki: {وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ} “Biz onu biliyorduk.” yani o buna layıktı.
ثم قال: (إِذْ قَالَ لأبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ) هذا هو الرشد الذي أوتيه من صغره، الإنكار على قومه في عبادة الأصنام من دون الله، ﷿، فقال: (مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ) أي: معتكفون على عبادتها.
Sonra şöyle buyurdu: {إِذْ قَالَ لأبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ} “Hani o babasına ve kavmine: ‘Kendilerine tapıp durduğunuz bu heykeller nedir?’ demişti.” İşte küçüklüğünden itibaren kendisine verilen rüşt; Azîz ve Celîl olan Allah'ı bırakıp putlara tapmaları sebebiyle kavmini kınamasıdır. Şöyle demiştir: {مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ} yani onlara ibadet etmeye kapanıp durduğunuz [bu heykeller nedir?]
قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد الصباح، حدثنا أبو معاوية الضرير، حدثنا سعد بن طريف، عن الأصبغ بن نباتة، قال: مر عليّ، على قوم يلعبون بالشطرنج، فقال: ما هذه التماثيل التي أنتم لها عاكفون؟ لأن يمس صاحبكم جمرًا حتى يطفأ خير له من أن يمسها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize El-Hasan b. Muhammed es-Sabbâh anlattı, bize Ebû Muâviye ed-Darîr anlattı, bize Sa'd b. Tarîf, El-Asbag b. Nübâte'den anlattı; o şöyle dedi: Ali satranç oynayan bir topluluğun yanından geçti ve: "Kendilerine tapıp durduğunuz bu heykeller nedir? Arkadaşınızın sönünceye kadar bir kora dokunması, bunlara dokunmasından onun için daha hayırlıdır." dedi.
(قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ): لم يكن لهم حجة سوى صنيع آبائهم الضلال؛ ولهذا قال: (لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: الكلام مع آبائكم الذين احتججتم بصنيعهم كالكلام معكم، فأنتم وهم في ضلال على غير الطريق المستقيم.
{قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ} “Onlar: ‘Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk.’ dediler.” Sapık babalarının yaptıklarından başka hiçbir delilleri yoktu; bu sebeple: {لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “[İbrâhim]: ‘Andolsun ki siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz.’ dedi.” Yani yaptıklarını delil getirdiğiniz babalarınızla konuşmak sizinle konuşmak gibidir; dolayısıyla siz de onlar da dosdoğru yolun dışındaki bir sapıklık içindesiniz.
فلما سفه أحلامهم، وضلل آباءهم، واحتقر آلهتهم (قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاعِبِينَ) يقولون : هذا الكلام الصادر عنك تقوله لاعبًا أو محقًا فيه؟ فإنا لم نسمع به قبلك.
Onların akıllarını beyinsizlik sayıp babalarını saptırmışlıkla itham edince ve ilahlarını küçümseyince: {قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاعِبِينَ} “Onlar: ‘Sen bize hakkı mı getirdin, yoksa şaka yapanlardan mısın?’ dediler.” Şöyle diyorlardı : Senden sadır olan bu sözü şaka yaparak mı söylüyorsun, yoksa bunda haklı ve ciddi misin? Çünkü biz senden önce bunu işitmedik.
(قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ) أي: ربكم الذي لا إله غيره، هو الذي خلق السماوات [والأرض] وما حوت من المخلوقات الذي ابتدأ خلقهن، وهو الخالق لجميع الأشياء (وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ) أي: وأنا أشهد أنه لا إله غيره، ولا رب سواه.
{قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ} “[İbrâhim] dedi ki: ‘Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır.’” Yani O'ndan başka hiçbir ilah bulunmayan Rabbiniz; gökleri [ve yeri] ve içerdikleri yaratılmışları ilk olarak yoktan var eden ve bütün her şeyin yaratıcısı olandır. {وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Ben de buna şahitlik edenlerdenim.” Yani ben O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan başka hiçbir rab olmadığına şahitlik edenlerdenim.
{وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧)}
{وَتَاللَّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧)} “Allah'a yemin olsun ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra ben putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!”
ثم أقسم الخليل قسمًا أسمعه بعض قومه ليكيدن أصنامهم، أي: ليحرصن على أذاهم وتكسيرهم بعد أن يولوا مدبرين أي: إلى عيدهم. وكان لهم عيد يخرجون إليه.
Sonra Halîl [İbrâhim], kavminden bazılarının işiteceği şekilde putlarına mutlaka bir tuzak kuracağına dair yemin etti; yani onlar arkalarını dönüp gittikten -yani bayramlarına gittikten- sonra onlara zarar vermeye ve onları parçalamaya mutlaka hırsla yöneleceğini [bildirdi]. Onların, kutlamak üzere çıktıkları bir bayramları vardı.
قال السدي: لما اقترب وقت ذلك العيد قال أبوه: يا بني، لو خرجت معنا إلى عيدنا لأعجبك ديننا! فخرج معهم، فلما كان ببعض الطريق ألقى نفسه إلى الأرض. وقال: إني سقيم، فجعلوا يمرون عليه وهو صريع، فيقولون: مه! فيقول: إني سقيم، فلما جاز عامتهم وبقي ضعفاؤهم قال: (تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ) فسمعه أولئك.
Es-Süddî dedi ki: O bayram vakti yaklaşınca babası: "Yavrucuğum, bizimle bayramımıza çıksaydın dinimiz hoşuna giderdi!" dedi. Bunun üzerine onlarla beraber çıktı. Yolun bir yerine vardığında kendini yere attı ve: "Ben hastayım." dedi. O yerde yatarken yanından geçmeye başladılar ve: "Neyin var?" diyorlardı; o da: "Ben hastayım." diyordu. Çoğunluğu geçip geride güçsüzleri kalınca: {تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!” dedi ve onlar bunu işitti.
وقال أبو إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: لما خرج قوم إبراهيم، إلى عيدهم مروا عليه فقالوا: يا إبراهيم ألا تخرج معنا؟ قال: إني سقيم. وقد كان بالأمس قال: (تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ) فسمعه ناس منهم.
Ebû İshâk, Ebû’l-Ahvas’tan, o da Abdullah’tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbrâhim'in kavmi bayramlarına çıktıklarında onun yanından geçip: "Ey İbrâhim, bizimle gelmiyor musun?" dediler. O: "Ben hastayım." dedi. Oysa bir gün önce: {تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “Allah'a yemin olsun ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!” demişti de onlardan birtakım insanlar bunu işitmişti.
{فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ (٦٠) قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)}.
{فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ (٦٠) قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ (٦٢) قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)} “Böylece belki ona başvururlar diye, içlerinden büyüğü hariç onları paramparça etti. (58) 'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir.' dediler. (59) 'Onları diline dolayan bir genç işitmiştik, kendisine İbrâhim denilir.' dediler. (60) 'O hâlde belki şahitlik ederler diye onu insanların gözü önüne getirin!' dediler. (61) 'İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrâhim?' dediler. (62) [İbrâhim] dedi ki: 'Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' (63)”
وقوله: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا) أي: حطامًا كسرها كلها (إِلا كَبِيرًا لَهُمْ) يعني: إلا الصنم الكبير عندهم كما قال: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} [الصافات: ٩٣].
Allah Teâlâ'nın: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا} “onları paramparça etti” yani kırıntı hâline getirdi, hepsini kırdı, {إِلا كَبِيرًا لَهُمْ} “içlerinden büyüğü hariç” yani yanlarındaki büyük put müstesna, nitekim şöyle buyurmuştur: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Gizlice üzerlerine varıp sağ eliyle vurdu.” [Sâffât: 93].
وقوله: (لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ) ذكروا أنه وضع القدوم في يد كبيرهم، لعلهم يعتقدون أنه هو الذي غَارَ لنفسه، وأنف أن تعبد معه هذه الأصنام الصغار، فكسرها.
Allah Teâlâ'nın: {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “belki ona başvururlar diye” sözüne gelince; kendisi adına kıskançlık gösterip beraberinde bu küçük putlara tapılmasını gururuna yediremeyerek onları kıranın o olduğunu sansınlar diye keseri büyüklerinin eline koyduğunu zikretmişlerdir.
(قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ) أي: حين رجعوا وشاهدوا ما فعله الخليل بأصنامهم من الإهانة والإذلال الدال على عدم إلهيتها، وعلى سخافة عقول عابديها (قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ) أي: في صنيعه هذا.
{قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir.' dediler.” Yani dönüp de Halîl'in putlarına yaptığı, onların ilah olmadıklarını ve tapanların akıllarının kıtlığını gösteren hakareti ve aşağılamayı görünce: {قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir.' dediler.” Yani bu yaptığı işte [zalimlerdendir].
(قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ) أي: قال من سمعه يحلف أنه ليكيدنهم: (سَمِعْنَا فَتًى) أي: شابًا (يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ)
{قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “'Onları diline dolayan bir genç işitmiştik, kendisine İbrâhim denilir.' dediler.” Yani onun putlara tuzak kuracağına yemin ettiğini işiten kimse şöyle dedi: {سَمِعْنَا فَتًى} “bir genç işitmiştik” yani bir delikanlı {يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “onları diline dolayan, kendisine İbrâhim denilir.”
قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عوف، حدثنا سعيد بن منصور، حدثنا جرير بن عبد الحميد، عن قابوس [عن أبيه] ، عن ابن عباس قال: ما بعث الله نبيًا إلا شابًا، ولا أوتي العلم عالم إلا وهو شاب، وتلا هذه الآية: (قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Avf anlattı, bize Saîd b. Mansûr anlattı, bize Cerîr b. Abdilhamîd, Kâbûs'tan, [babasından] , İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: "Allah hiçbir peygamberi genç yaştan başkası olarak göndermemiş ve hiçbir âlime genç yaşta olandan başkasına ilim verilmemiştir." ve şu ayeti okudu: {قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “'Onları diline dolayan bir genç işitmiştik, kendisine İbrâhim denilir.' dediler.”
وقوله: (قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ) أي: على رءوس الأشهاد في الملإ الأكبر بحضرة الناس كلهم، وكان هذا هو المقصود الأكبر لإبراهيم أن يتبين في هذا المحفل العظيم كثرة جهلهم وقلة عقلهم في عبادة هذه الأصنام التي لا تدفع عن نفسها ضرًا، ولا تملك لها نصرًا، فكيف يطلب منها شيء من ذلك؟.
Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ} “'O hâlde onu insanların gözü önüne getirin!' dediler” sözü; şahitlerin huzurunda, en büyük toplulukta, bütün insanların huzurunda demektir. İbrâhim'in en büyük gayesi de bu büyük toplulukta, kendilerinden hiçbir zararı savamayan ve yardım etmeye güç yetiremeyen bu putlara ibadet etmelerindeki cehaletlerinin çokluğunun ve akıllarının kıtlığının ortaya çıkmasıydı ; o hâlde bunlardan böyle bir şey nasıl istenebilirdi?
(قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا) يعني: الذي تركه لم يكسره (فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ) وإنما أراد بهذا أن يبادروا من تلقاء أنفسهم، فيعترفوا أنهم لا ينطقون، فإن هذا لا يصدر عن هذا الصنم، لأنه جماد.
{قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “'İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrâhim?' dediler. [İbrâhim] dedi ki: 'Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır'” yani kırmayıp bıraktığı [putu kastederek], {فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ} “'eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!'” Bununla sadece kendiliklerinden hemen harekete geçip onların konuşamadıklarını itiraf etmelerini murat etmiştir; zira bu fiil cansız bir nesne olduğu için bu puttan sadır olamaz.
وفي الصحيحين من حديث هشام بن حسان عن محمد بن سيرين، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن إبراهيم، ﵇، لم يكذب غير ثلاث: ثنتين في ذات الله، قوله: (بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا) وقوله {إِنِّي سَقِيمٌ} قال: "وبينا هو يسير في أرض جبار من الجبابرة ومعه
Sahîhayn'da Hişâm b. Hassân'dan, [o] Muhammed b. Sîrîn'den, [o da] Ebû Hureyre'den rivayetle; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إن إبراهيم، عليه السلام، لم يكذب غير ثلاث: ثنتين في ذات الله» «İbrâhim aleyhisselâm üç defa dışında asla yalan söylememiştir; ikisi Allah'ın zâtı [ve rızası] hakkındadır:» [Biri] {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır” sözü, [diğeri ise] {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözüdür. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla] buyurdu ki: «وبينا هو يسير في أرض جبار من الجبابرة ومعه» «O, zorbalardan bir zorbanın topraklarında yürürken yanında...»
سارة، إذ نزل منزلا فأتى الجبار رجل، فقال: إنه قد نزل بأرضك رجل معه امرأة أحسن الناس، فأرسل إليه فجاء، فقال: ما هذه المرأة منك؟ قال: هي أختي. قال: فاذهب فأرسل بها إليّ، فانطلق إلى سارة فقال: إن هذا الجبار سألني عنك فأخبرته أنك أختي فلا تكذبيني عنده، فإنك أختي في كتاب الله، وأنه ليس في الأرض مسلم غيري وغيرك، فانطلق بها إبراهيم ثم قام يصلي. فلما أن دخلت عليه فرآها أهوى إليها، فتناولها، فأخذ أخذًا شديدًا، فقال: ادعي الله لي ولا أضرك، فدعت له فأرسل، فأهوى إليها، فتناولها فأخذ بمثلها أو أشد. ففعل ذلك الثالثة فأخذ، [فذكر] مثل المرتين الأوليين فقال ادعي الله فلا أضرك. فدعت، له فأرسل، ثم دعا أدنى حجابه، فقال: إنك لم تأتني بإنسان، وإنما أتيتني بشيطان، أخرجها وأعطها هاجر، فأخرجت وأعطيت هاجر، فأقبلت، فلما أحس إبراهيم بمجيئها انفتل من صلاته، قال : مَهْيَم؟ قالت: كفى الله كيد الكافر الفاجر، وأخدمني هاجر" قال محمد بن سيرين وكان : أبو هريرة إذا حدث بهذا الحديث قال: فتلك أمكم يا بني ماء السماء
Sâre vardı. Bir yere konakladığında zorbaya bir adam gelip: 'Topraklarına yanında insanların en güzeli bir kadın bulunan bir adam konakladı.' dedi. Bunun üzerine ona haber gönderdi, o da geldi. 'Bu kadın senin neyindir?' dedi. [İbrâhim]: 'Kız kardeşimdir.' dedi. [Zorba]: 'Git ve onu bana gönder.' dedi. Sâre'nin yanına gidip: 'Şu zorba bana seni sordu, ben de senin kız kardeşim olduğunu söyledim. Onun yanında beni yalancı çıkarma; zira sen Allah'ın Kitabı'nda benim [din] kardeşimsin ve yeryüzünde benden ve senden başka hiçbir Müslüman yoktur.' dedi. İbrâhim onu götürdü, sonra namaz kılmaya durdu. Kadın onun yanına girip zorba onu görünce ona doğru yönelip el uzattı; ancak şiddetli bir şekilde tutuldu ve: 'Benim için Allah'a dua et, sana zarar vermeyeceğim.' dedi. Kadın onun için dua edince salıverildi. Tekrar ona yönelip el uzattı ve ilki gibi veya daha şiddetli tutuldu. Bunu üçüncü kez yaptı ve yine tutuldu; ilk iki defaki gibi [zikredildi] ve: 'Allah'a dua et, sana zarar vermeyeceğim.' dedi. Kadın onun için dua edince salıverildi. Sonra nöbetçilerinin en yakındakini çağırıp: 'Sen bana bir insan getirmedin, bana ancak bir şeytan getirdin! Onu çıkar ve ona Hâcer'i ver.' dedi. Kadın çıkarıldı ve kendisine Hâcer verildi. Dönüp geldi. İbrâhim onun gelişini hissedince namazından ayrılıp : 'Ne oldu?' dedi. Kadın: 'Allah kâfir ve fâcirin tuzağını savdı ve Hâcer'i bana hizmetçi verdi.' dedi." Muhammed b. Sîrîn dedi ki : Ebû Hüreyre bu hadisi anlattığı zaman şöyle derdi: "İşte o sizin annenizdir ey gök suyunun oğulları !"
{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)}.
{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)} “Bunun üzerine vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz.' dediler. (64) Sonra yine baş aşağı edildiler: 'Andolsun bunların konuşamayacağını bilmektesin.' (65) [İbrâhim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda vermeyen ve zarar dokunduramayan şeylere mi tapıyorsunuz? (66) Yuh size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?' (67)”
يقول تعالى مخبرًا عن قوم إبراهيم حين قال لهم ما قال: (فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ) أي: بالملامة في عدم احترازهم وحراستهم لآلهتهم، فقالوا: (إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ) أي: في ترككم لها مهملة لا حافظ عندها، (ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ) أي: ثم أطرقوا في الأرض فقالوا: (لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ) قال قتادة: أدركت القوم حيرة سوء فقالوا: (لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ).
Allah Teâlâ, İbrâhim onlara diyeceğini dediğinde kavminden haber vererek şöyle buyurmaktadır: {فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ} “Bunun üzerine vicdanlarına dönüp” yani ilahlarını koruyup gözetmedikleri için kendilerini kınayarak, {فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} “'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz.' dediler” yani onları yanlarında bir koruyucu olmaksızın başıboş bıraktığınız için. {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “Sonra yine baş aşağı edildiler” yani başlarını öne eğip: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} “'Andolsun bunların konuşamayacağını bilmektesin.'” dediler. Katâde şöyle demiştir: Topluluğu kötü bir şaşkınlık kapladı da: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} “'Andolsun bunların konuşamayacağını bilmektesin.'” dediler.
وقال السدي: (ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ) أي: في الفتنة.
Es-Süddî: {ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “Sonra yine baş aşağı edildiler” ayeti hakkında; yani fitneye [döndürüldüler], demiştir.
وقال ابن زيد: أي في الرأي.
İbn Zeyd: "Yani görüş bakımından [baş aşağı edildiler]." demiştir.
وقول قتادة أظهر في المعنى؛ لأنهم إنما فعلوا ذلك حيرة وعجزًا؛ ولهذا قالوا له: (لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ)، فكيف تقول لنا: سلوهم إن كانوا ينطقون، وأنت تعلم أنها لا تنطق فعندها قال لهم إبراهيم لما اعترفوا بذلك: (أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ) أي: إذا كانت لا تنطق ، وهي لا تضر ولا تنفع، فلم تعبدونها من دون الله.
Katâde'nin sözü mana bakımından daha açıktır; çünkü onlar bunu sadece şaşkınlık ve acziyetten ötürü yapmışlardır. Bu yüzden ona: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} “'Andolsun bunların konuşamayacağını bilmektesin.'” demişlerdir; yani 'Onların konuşmadığını bildiğin hâlde bize nasıl konuşabiliyorlarsa onlara sorun diyorsun?' Onlar bunu itiraf edince İbrâhim onlara: {أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ} “'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda vermeyen ve zarar dokunduramayan şeylere mi tapıyorsunuz?'” demiştir. Yani madem konuşamıyorlar ve ne zarar ne de fayda veriyorlar, öyleyse niçin Allah'ı bırakıp da onlara tapıyorsunuz?
(أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ)
{أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “'Yuf olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ akletmeyecek misiniz?'”
أي: أفلا تتدبرون ما أنتم فيه من الضلال والكفر الغليظ، الذي لا يروج إلا على جاهل ظالم فاجر؟ فأقام عليهم الحجة، وألزمهم بها؛ ولهذا قال تعالى: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} الآية [الأنعام: ٨٣].
Yani içinde bulunduğunuz, ancak cahil, zalim ve fâcir bir kimsede alıcı bulan o sapıklığı ve koyu küfrü hiç düşünmüyor musunuz? Böylece aleyhlerine delili ortaya koydu ve onları bununla bağlayıp susturdu. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir...” ayetini [En'âm: 83] buyurmuştur.
{قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٦٨) قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (٦٩) وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأَخْسَرِينَ (٧٠)}.
{قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٦٨) قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (٦٩) وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأَخْسَرِينَ (٧٠)} “'Eğer [bir şey] yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler. (68) Biz: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik. (69) Ona bir tuzak kurmak istediler de biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık. (70)”
لما دَحَضت حجتهم، وبان عجزهم، وظهر الحق، واندفع الباطل، عدلوا إلى استعمال جاه ملكهم، فقالوا: (حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ) فجمعوا حطبًا كثيرًا جدًا -قال السدي: حتى إن كانت المرأة تمرض، فتنذر إن عوفيت أن تحمل حطبًا لحريق إبراهيم-ثم جعلوه في جَوْبة من الأرض، وأضرموها نارًا، فكان لها شرر عظيم ولهب مرتفع، لم توقد قط نار مثلها، وجعلوا إبراهيم، ﵇، في كفة المنجنيق بإشارة رجل من أعراب فارس من الأكراد -قال شُعَيب الجبائي: اسمه هيزن-فخسف الله به الأرض، فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة، فلما ألقوه قال: "حسبي الله ونعم الوكيل"، كما رواه البخاري، عن ابن عباس أنه قال: "حسبي الله ونعم الوكيل" قالها إبراهيم حين ألقي في النار، وقالها محمد حين قالوا: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} [آل عمران: ١٧٣] .
Delilleri çürütülüp acziyetleri ortaya çıkınca, hak galip gelip batıl defolunca, krallıklarının gücünü kullanmaya yönelerek: {حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} “'Eğer [bir şey] yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler.” Çok fazla odun topladılar -Es-Süddî dedi ki: Hatta bir kadın hastalandığında, iyileşirse İbrâhim'in yakılması için odun taşımayı adardı- sonra onu yerdeki bir çukura koyup ateşe verdiler. Ateşin büyük kıvılcımları ve yükselen alevleri oldu; hiçbir zaman benzeri bir ateş yakılmamıştı. Fars göçebelerinden Kürt bir adamın işaretiyle İbrâhim aleyhisselâm'ı mancınığın kefesine koydular -Şuayb el-Cübbâî onun adının Heyzen olduğunu söylemiştir- Allah da o adamı yere batırdı; o kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp durmaktadır. Onu attıklarında: "Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir)" dedi. Nitekim Buhârî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "'Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl' sözünü İbrâhim ateşe atıldığı zaman söyledi; Muhammed de: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” [Âl-i İmrân: 173] ayetindeki durumda söyledi."
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا ابن هشام، حدثنا إسحاق بن سليمان، عن أبي جعفر، عن عاصم، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ "لما ألقي إبراهيم، ﵇، في النار قال: اللهم، إنك في السماء واحد، وأنا في الأرض واحد أعبدك" .
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize İbn Hişâm anlattı, bize İshâk b. Süleymân, Ebû Ca'fer'den, Âsım'dan, Ebû Sâlih'ten, Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İbrâhim aleyhisselâm ateşe atıldığında: 'Allah'ım! Sen gökte teksin, ben de yeryüzünde Sana ibadet eden tek kişiyim.' dedi."
ويروى أنه لما جعلوا يوثقونه قال: لا إله إلا أنت سبحانك لك الحمد، ولك الملك، لا شريك لك .
Rivayet edildiğine göre onu bağlamaya başladıklarında: "Senden başka ilah yoktur, Sen münezzehsin; hamd Sanadır, mülk Sanadır, Senin hiçbir ortağın yoktur." demiştir .
وقال شعيب الجبائي: كان عمره ست عشرة سنة. فالله أعلم.
Şuayb el-Cübbâî: "Onun yaşı on altıydı." demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وذكر بعض السلف أنه عرض له جبريل وهو في الهواء، فقال: ألك حاجة؟ فقال: أما إليك فلا [وأما من الله فبلى].
Selef âlimlerinden bazısı, [İbrâhim] havadayken Cibrîl'in onun karşısına çıkıp: "Bir ihtiyacın var mı?" diye sorduğunu; onun da: "Sana ise hayır, [fakat Allah'tan ise evet]" dediğini zikretmiştir.
وقال سعيد بن جبير -ويروى عن ابن عباس أيضًا-قال: لما أُلقيَ إبراهيم جعل خازن المطر يقول: متى أومر بالمطر فأرسله؟ قال: فكان أمر الله أسرع من أمره، قال الله: [﷿] (يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ) قال: لم يبق نار في الأرض إلا طفئت.
Saîd b. Cübeyr -İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir - dedi ki: İbrâhim atıldığında yağmur meleği: "Yağmurla ne zaman emrolunacağım da onu göndereceğim?" demeye başladı. Dedi ki: Allah'ın emri onun emrinden daha çabuk oldu; Allah [Azze ve Celle] : {يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!” buyurdu. Dedi ki: Yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı .
وقال كعب الأحبار: لم ينتفع [أحد] يومئذ بنار، ولم تحرق النار من إبراهيم سوى وثاقه.
Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: O gün [hiç kimse] ateşten faydalanamadı ve ateş İbrâhim'in bağlarından başka hiçbir yerini yakmadı.
وقال الثوري، عن الأعمش، عن شيخ، عن علي بن أبي طالب: (قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ) [قال: بَرَدَتْ عليه حتى كادت تقتله، حتى قيل: (وَسَلامًا)] ، قال: لا تضرِّيه.
Es-Sevrî, El-A'meş'ten, bir şeyhten, Ali b. Ebî Tâlib'den {قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Biz: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik” ayeti hakkında rivayet etti: [Dedi ki: Ateş onun üzerine öyle bir soğudu ki neredeyse onu öldürecekti; ta ki {وَسَلامًا} 've selamet' denilinceye kadar] ; "Ona zarar verme." dedi.
وقال ابن عباس، وأبو العالية: لولا أن الله ﷿ قال: (وَسَلامًا) لآذى إبراهيم بَرْدُها.
İbn Abbâs ve Ebû’l-Âliye dediler ki: Eğer Azîz ve Celîl olan Allah: {وَسَلامًا} “ve selamet” buyurmasaydı, ateşin soğukluğu İbrâhim'e eziyet verirdi.
وقال جُوَيبر، عن الضحاك: (كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ) قال: صنعوا له حظيرة من حَطَب جَزْل، وأشعلوا فيه النار من كل جانب، فأصبح ولم يصِبه منها شيء حتى أخمدها الله -قال: ويذكرون أن جبريل كان معه يمسح وجهه من العرق، فلم يُصِبْه منها شيء غيرُ ذلك.
Cüveybir, Ed-Dahhâk'tan {كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Onun için kalın odunlardan bir ağıl yaptılar ve her tarafından ateşe verdiler. Sabah olduğunda, Allah onu söndürünceye kadar ateşten ona hiçbir şey isabet etmemişti. Dedi ki: Cebrâîl'in onunla beraber olup yüzünden teri sildiğini, bundan başka ona hiçbir şeyin isabet etmediğini zikrederler.
وقال السدي: كان معه فيها ملك الظل.
Es-Süddî: "Orada onunla beraber gölge meleği vardı." demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا يوسف بن موسى، حدثنا مِهْران، حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، عن المِنْهَال بن عمرو قال: أخبرت أن إبراهيم ألقي في النار، فقال: كان فيها إما خمسين وإما أربعين، قال: ما كنت أيامًا وليالي قط أطيب عيشًا إذ كنت فيها، وددت أن عيشي وحياتي كلها مثل عيشي إذ كنت فيها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Mihrân anlattı, bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, El-Minhâl b. Amr'dan anlattı; o şöyle dedi: Bana İbrâhim'in ateşe atıldığı ve orada elli veya kırk [gün] kaldığı haber verildi. [İbrâhim] şöyle demiştir: "Orada bulunduğum gün ve gecelerden daha tatlı bir hayat yaşadığım hiçbir zaman olmamıştı; bütün yaşantımın ve hayatımın orada bulunduğum zamanki yaşantım gibi olmasını arzu ederdim."
وقال أبو زُرْعَة بن عمرو بن جرير، عن أبي هريرة قال: إن أحسن [شيء] قال أبو إبراهيم -لما رفع عنه الطبق وهو في النار، وجده يرشح جبينه-قال عند ذلك: نعْمَ الربّ ربك يا إبراهيم.
Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr, Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle dedi: İbrâhim'in babasının söylediği en güzel [söz] -o ateşteyken üzerinden örtü kaldırılıp da alnının terlediğini gördüğünde- o sırada söylediği: "Senin Rabbin ne güzel Rabdir ey İbrâhim!" sözüdür.
وقال قتادة: لم يأت يومئذ دابة إلا أطفأت عنه النار، إلا الوَزَغ -وقال الزهري: أمر النبي ﷺ: بقتله وسماه فويسقًا .
Katâde dedi ki: O gün keler/kertenkele dışında, ateşi ondan söndürmeye çalışmayan hiçbir hayvan gelmedi. Ez-Zührî de: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti ve onu füveysik (küçük fasık/zararlı) olarak isimlendirdi." demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبيد الله ابن أخي ابن وهب، حدثني عمي، حدثنا جرير بن حازم، أن نافعًا حدثه قال: حدثتني مولاة الفاكه بن المغيرة المخزومي قالت: دخلت على عائشة فرأيت في بيتها رمحا. فقلت: يا أم المؤمنين، ما تصنعين بهذا الرمح؟ فقالت: نقتل به هذه الأوزاغ، إن رسول الله ﷺ قال: "إن إبراهيم حين ألقي في النار، لم يكن في الأرض دابة إلا تطفئ النار، غير الوَزَغ، فإنه كان ينفخ على إبراهيم"، فأمرنا رسول الله ﷺ بقتله.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize İbn Vehb'in kardeşinin oğlu Ebû Ubeydillâh anlattı, bana amcam anlattı, bize Cerîr b. Hâzim anlattı; Nâfi' ona rivayet edip şöyle demiştir: Bana el-Fâkih b. el-Mugîre el-Mahzûmî'nin azatlı cariyesi anlattı ve dedi ki: Âişe'nin yanına girdim, evinde bir mızrak gördüm. Bunun üzerine: "Ey Müminlerin Annesi! Bu mızrakla ne yapıyorsun?" dedim. O da: "Bununla şu kelerleri/kertenkeleleri öldürüyoruz. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إن إبراهيم حين ألقي في النار، لم يكن في الأرض دابة إلا تطفئ النار، غير الوَزَغ، فإنه كان ينفخ على إبراهيم» «İbrâhim ateşe atıldığında, yeryüzünde keler/kertenkele dışında ateşi söndürmeye çalışmayan hiçbir hayvan yoktu; zira o, İbrâhim'in üzerine [ateşi] üflüyordu.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize onu öldürmemizi emretti." dedi.
وقوله: (وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأخْسَرِينَ) أي: المغلوبين الأسفلين؛ لأنهم أرادوا بنبي الله كيدا، فكادهم الله ونجاه من النار، فغلبوا هنالك.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأخْسَرِينَ} “Ona bir tuzak kurmak istediler de biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” sözü; yani yenilgiye uğrayan en aşağılık kimseler [kıldık demektir]. Çünkü onlar Allah'ın peygamberine bir tuzak kurmak istediler, Allah da onlara tuzak kurup onu ateşten kurtardı ve orada mağlup oldular.
وقال عطية العوفي: لما ألقِيَ إبراهيم في النار، جاء ملكهم لينظر إليه فطارت شرارة فوقعت على إبهامه، فأحرقته مثل الصوفة.
Atıyye el-Avfî şöyle dedi: İbrâhim ateşe atıldığında kralları ona bakmak için geldi; derken bir kıvılcım uçup başparmağına düştü ve onu yün gibi yakıverdi.
{وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢)}
{وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢)} “Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık. (71) Ona İshâk'ı ve fazladan bir bağış olarak Ya'kûb'u lütfettik; her birini salih kimseler kıldık. (72)”
يقول تعالى مخبرًا عن إبراهيم، أنه سلمه الله من نار قومه، وأخرجه من بين أظهرهم مهاجرًا إلى بلاد الشام، إلى الأرض المقدسة منها، كما قال الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبيّ بن كعب في قوله: (إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ) قال: الشام، وما من ماء عذب إلا يخرج من تحت الصخرة.
Allah Teâlâ İbrâhim'den haber vererek; Allah'ın onu kavminin ateşinden esenliğe çıkardığını, aralarından çıkarıp Şam diyarına, oradaki mukaddes topraklara hicret ettirdiğini bildirmektedir. Nitekim Er-Rabî' b. Enes, Ebû’l-Âliye'den, Übey b. Ka'b'ın: {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “alemler için bereketli kıldığımız yere” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Şam'dır; hiçbir tatlı su yoktur ki o kayanın altından çıkmasın."
وكذا قال أبو العالية أيضًا.
Ebû’l-Âliye de aynı şekilde demiştir.
وقال قتادة: كانا بأرض العراق، فأنجيا إلى الشام، [وكان يقال للشام: عماد دار الهجرة، وما نقص من الأرض زيد في الشام] وما نقص من الشام زيد في فلسطين. وكان يقال: هي أرض المحشر والمنشر، وبها ينزل عيسى ابن مريم، ﵇، وبها يهلك المسيح الدجال.
Katâde dedi ki: İkisi Irak topraklarındaydı, Şam'a kurtarıldılar. [Şam için: 'Hicret yurdunun direğidir; yeryüzünden eksilen Şam'a eklenir] , Şam'dan eksilen de Filistin'e eklenir.' denilirdi. Ayrıca: 'Burası mahşer ve menşer (toplanma ve dirilme) toprağıdır; Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm oraya inecek ve Mesih Deccâl orada helak edilecektir.' denilirdi.
وقال كعب الأحبار في قوله: (إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ) إلى حران.
Ka'b el-Ahbâr: {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “alemler için bereketli kıldığımız yere” sözü hakkında: "Harran'a." demiştir.
وقال السدي: انطلق إبراهيم ولوط قِبَل الشام، فلقي إبراهيم سارة، وهي ابنة ملك حران، وقد طعنت على قومها في دينهم، فتزوجها على ألا يغيرها.
Es-Süddî dedi ki: İbrâhim ve Lût Şam tarafına gittiler. İbrâhim, kavminin dinini eleştirmiş olan Harran kralının kızı Sâre ile karşılaştı ve onu değiştirmemek [dinine müdahale etmemek] şartıyla onunla evlendi.
رواه ابن جرير، وهو غريب [والمشهور أنها ابنة عمه، وأنه خرج بها مهاجرًا من بلاده] .
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir ve bu garip bir rivayettir. [Meşhur olan ise onun amcasının kızı olduğu ve İbrâhim'in onunla birlikte memleketinden hicret ederek çıktığıdır] .
وقال العَوفي، عن ابن عباس: إلى مكة؛ ألا تسمع قوله: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} [آل عمران: ٩٦].
El-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: "Mekke'ye; baksana Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} 'Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan, alemler için pek bereketli ve doğru yol rehberi olan [Kâbe]'dir.' [Âl-i İmrân: 96] sözünü işitmiyor musun?"
وقوله: (وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً) قال عطاء، ومجاهد: عطية.
Allah Teâlâ'nın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Ona İshâk'ı ve fazladan bir bağış olarak Ya'kûb'u lütfettik” sözü hakkında Atâ ve Mücâhid: "Bağış/lütuf." demişlerdir.
وقال ابن عباس، وقتادة، والحكم بن عُيينة: النافلة ولد الولد، يعني: أن يعقوب ولد إسحاق، كما قال: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١].
İbn Abbâs, Katâde ve el-Hakem b. Uyeyne şöyle demişlerdir: "Nâfile, çocuğun çocuğudur (torundur)." Yani Ya'kûb, İshâk'ın çocuğudur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik.” [Hûd: 71].
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: سأل واحدًا فقال: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} [الصافات: ١٠٠]، فأعطاه الله إسحاق وزاده يعقوب نافلة.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle dedi: Bir tek [çocuk] isteyerek: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” [Sâffât: 100] demişti; Allah da ona İshâk'ı verdi ve fazladan (nâfile olarak) Ya'kûb'u da artırdı.
(وَكُلا جَعَلْنَا صَالِحِينَ) أي: الجميع أهل خير وصلاح،
{وَكُلا جَعَلْنَا صَالِحِينَ} “her birini salih kimseler kıldık” yani hepsini hayır ve salah ehli [kıldık],