Binûn

Enbiyâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣) وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)}.

{وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣) وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)} “Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık; onlara hayırlı işler yapmayı, namaz kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi. (73) Lût'a da bir hüküm ve bir ilim verdik. Onu, iğrenç işler yapmakta olan memleketten kurtardık. Gerçekten onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. (74) Onu rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz o, salihlerdendi. (75)”

(وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً) أي: يقتدى بهم، (يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا) أي: يدعون إلى الله بإذنه؛ ولهذا قال: (وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ) من باب عطف الخاص على العام، (وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ) أي: فاعلين لما يأمرون الناس به.

{وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً} “Onları önderler kıldık” yani kendilerine uyulan [önderler], {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “emrimizle doğru yolu gösteren” yani O'nun izniyle Allah'a davet eden [önderler]. Bu sebeple: {وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} “onlara hayırlı işler yapmayı, namaz kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik” buyurmuştur ki bu, özelin genele atfedilmesi (atf-ı hâs ale'l-âmm) kabilindendir. {وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ} “Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi” yani insanlara emrettikleri şeyleri bizzat yapan kimselerdi.

ثم عطف بذكر لوط -وهو لوط بن هاران بن آزر-كان قد آمن بإبراهيم، واتبعه، وهاجر معه، كما قال تعالى: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} [العنكبوت: ٢٦]، فآتاه الله حكمًا وعلمًا، وأوحى إليه، وجعله نبيًا، وبعثه إلى سَدُومَ وأعمالها، فخالفوه وكذبوه، فأهلكهم الله ودَمَّر عليهم، كما قص خبرهم في غير موضع من كتابه العزيز؛ ولهذا قال: (وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ).

Sonra Lût'un -ki o, Âzer oğlu Hârân oğlu Lût'tur- zikrine geçti. O, İbrâhim'e iman etmiş, ona uymuş ve onunla birlikte hicret etmişti; nitekim Allah Teâlâ: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve: 'Şüphesiz ben Rabbime hicret ediyorum.' dedi.” [Ankebût: 26] buyurmuştur. Allah ona bir hüküm ve bir ilim verdi, ona vahyetti, onu bir peygamber kıldı ve onu Sedûm ile çevresine gönderdi. Fakat ona karşı geldiler ve onu yalanladılar; Allah da onları helak edip yerle bir etti; nitekim yüce Kitabı'nın birçok yerinde onların haberini anlatmıştır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Onu, iğrenç işler yapmakta olan memleketten kurtardık. Gerçekten onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. Onu rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz o, salihlerdendi.”

{وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)}.

{وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)} “Daha önce Nûh da yakarmıştı da biz onun duasını kabul etmiştik; böylece onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. (76) Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk. (77)”

يخبر تعالى عن استجابته لعبده ورسوله نوح، ﵇، حين دعا على قومه لما كذبوه: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} [القمر: ١٠]، {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا * إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلا فَاجِرًا كَفَّارًا} [نوح: ٢٦، ٢٧]، ولهذا قال هاهنا: (إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ) أي: الذين آمنوا به كما قال: {وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلا قَلِيلٌ} [هود: ٤٠].

Allah Teâlâ, kavmi kendisini yalanladığı zaman kulu ve elçisi Nûh aleyhisselâm'ın aleyhlerine yaptığı: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} “Bunun üzerine Rabbine: 'Ben yenik düştüm, artık bana yardım et!' diye yalvardı.” [Kamer: 10] ve: {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا * إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلا فَاجِرًا كَفَّارًا} “Nûh dedi ki: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma! Çünkü sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve sadece ahlaksız, nankör [evlatlar] doğururlar.'” [Nûh: 26-27] şeklindeki duasına icabet ettiğini haber vermektedir. Bu sebeple burada: {إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ} {وَأَهْلَهُ} “Daha önce yakarmıştı da biz onun duasını kabul etmiştik; böylece onu ve ailesini... kurtarmıştık” yani Allah Teâlâ'nın: {وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلا قَلِيلٌ} “Hakkında hüküm verilmiş olanlar müstesna, aileni ve iman edenleri [gemiye bindir]! Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.” [Hûd: 40] buyurduğu gibi, ona iman eden kimseleri [kurtarmıştık] buyurmaktadır.

وقوله: (مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ) أي: من الشدة والتكذيب والأذى، فإنه لبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عامًا يدعوهم إلى الله ﷿، فلم يؤمن به منهم إلا القليل، وكانوا يقصدون لأذاه ويتواصون قرنًا بعد قرن، وجيلا بعد جيل على خلافه.

{مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “o büyük sıkıntıdan” sözü; şiddetten, yalanlanmaktan ve eziyetten [kurtardık demektir]. Zira o, aralarında elli yılı müstesna bin sene kalıp onları aziz ve celil olan Allah'a davet etti. Buna rağmen onlardan pek azı dışında kimse ona iman etmedi. Onlar daima ona eziyet etmeyi kastederler ve asırlar boyu nesilden nesile ona muhalefet etmeyi birbirlerine vasiyet ederlerdi.

وقوله: (وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ) أي: ونجيناه وخلصناه منتصرًا من القوم (الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ) أي: أهلكهم الله بعامة، ولم يُبْقِ على وجه الأرض منهم أحدًا؛ إذ دعا عليهم نبيهم.

{وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ} “Ve o kavme karşı ona yardım ettik” sözü; biz onu {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} “ayetlerimizi yalanlayan kavimden galip gelmiş olarak kurtardık ve selamete erdirdik. Şüphesiz onlar kötü bir kavimdi, bu yüzden onların hepsini suda boğduk” demektir. Yani Allah onları topyekûn helak etti ve yeryüzünde onlardan hiç kimseyi bırakmadı; zira peygamberleri onların aleyhine dua etmişti.

{وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١)}

{وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١)} “Dâvûd ve Süleymân'ı da [hatırla]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin girip otladığı bir ekin/bağ hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik. (78) Biz onu Süleymân'a kavrattık. Her birine hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan bizdik. (79) Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik. Peki şükrediyor musunuz? (80) Süleymân'a da şiddetli esen rüzgârı [boyun eğdirdik]. O, kendi emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz. (81)”

قال ابن إسحاق، عن مُرّة، عن ابن مسعود: كان ذلك الحرث كرمًا قد نَبَتَتْ عناقيده. وكذا قال شُرَيْح.

İbn İshâk, Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti: Bu ekin/bağ, salkımları bitmiş bir üzüm bağı idi. Şüreyh de böyle demiştir.

قال ابن عباس: النَّفْشُ: الرعي.

İbn Abbâs dedi ki: Nefş (نَفْش), otlamaktır.

وقال شُرَيح، والزهري، وقتادة: النَّفْشُ بالليل. زاد قتادة: والهَمْلُ بالنهار.

Şüreyh, ez-Zührî ve Katâde ise şöyle dediler: Nefş, geceleyin [otlamaktır]. Katâde: 'Hemel (هَمَل) ise gündüzleyin [başıboş otlamaktır].' diye eklemiştir.

قال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب وهارون بن إدريسَ الأصم قالا حدثنا المحاربي، عن أشعت، عن أبي إسحاق، عن مُرّة، عن ابن مسعود في قوله: (وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ) قال: كرم قد أنبتت عناقيده، فأفسدته. قال: فقضى داود بالغَنَم لصاحب الكَرْم، فقال سليمان: غيرُ هذا يا نبي الله! قال: وما ذاك؟ قال: تدفع الكرم إلى صاحب الغنم، فيقوم عليه حتى يعود كما كان، وتدفع الغنم إلى صاحب الكرم فيُصيب منها حتى إذا كان الكرم كما كان دفعت الكرم إلى صاحبه، ودفعت الغنم إلى صاحبها، فذلك قوله: (فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ).

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb ve Hârûn b. İdrîs el-Esamm anlatıp dediler ki: Bize el-Muhâribî, Eş'as'tan, o Ebû İshâk'tan, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan: {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Dâvûd ve Süleymân'ı da [hatırla]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin girip otladığı bir ekin/bağ hakkında hüküm veriyorlardı” sözü hakkında şöyle anlattı: Salkımları bitmiş bir üzüm bağı idi; [koyunlar] onu harap etmişti. Dâvûd, koyunların bağ sahibine verilmesine hükmetti. Bunun üzerine Süleymân: 'Ey Allah'ın peygamberi, başka türlü olmalı!' dedi. Dâvûd: 'O nedir?' diye sordu. [Süleymân]: 'Bağı koyun sahibine verirsin, eski hâline dönünceye kadar ona bakar. Koyunları da bağ sahibine verirsin, onlardan faydalanır. Bağ eski hâline gelince bağı sahibine geri verirsin, koyunları da sahibine geri verirsin.' dedi. İşte: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz onu Süleymân'a kavrattık” sözü budur.

وهكذا روى العَوْفي، عن ابن عباس.

El-Avfî de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir.

وقال حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، حدثنا خليفة، عن ابن عباس قال: فحكم داود بالغنم لأصحاب الحرث، فخرج الرِّعاء معهم الكلاب، فقال لهم سليمان: كيف قضى بينكم؟

Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den rivayet etti: Bize Halîfe, İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Dâvûd koyunların tarla sahiplerine verilmesine hükmetti . Çobanlar yanlarındaki köpeklerle beraber çıktılar. Süleymân onlara: 'Aranızda nasıl hükmetti?' diye sordu.

فأخبروه، فقال: لو وليت أمركم لقضيتُ بغير هذا! فأخبر بذلك داود، فدعاه فقال: كيف تقضي بينهم؟ قال أدفع الغنم إلى صاحب الحرث، فيكون له أولادها وألبانها وسلاؤها ومنافعها ويبذُر أصحاب الغنم لأهل الحرث مثلَ حرثهم، فإذا بلغ الحرث الذي كان عليه أخذ أصحاب الحرث الحرثَ وردوا الغنم إلى أصحابها.

Ona haber verdiler. Bunun üzerine: 'Eğer işinizin başına ben baksaydım bundan başka türlü hükmederdim!' dedi. Bu durum Dâvûd'a haber verilince onu çağırdı ve: 'Aralarında nasıl hükmedersin?' dedi. [Süleymân] şöyle dedi : 'Koyunları tarla sahibine veririm; yavruları, sütleri, yünleri ve menfaatleri onun olur. Koyun sahipleri de tarla sahipleri için tarlalarının bir benzerini ekerler. Tarla önceki hâline ulaştığında, tarla sahipleri tarlayı alır ve koyunları sahiplerine iade ederler.'

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا خُدَيْج، عن أبي إسحاق، عن مُرَّة، عن مسروق قال: الحرث الذي نفشت فيه الغنم إنما كان كرما نفشت فيه الغنم، فلم تَدَع فيه ورقة ولا عنقودًا من عنب إلا أكلته، فأتوا داود، فأعطاهم رقابها، فقال سليمان: لا بل تؤخذ الغنم فيعطاها أهلُ الكرم، فيكون لهم لبنها ونفعها، ويعطى أهل الغنم الكرم فيصلحوه ويعمروه حتى يعود كالذي كان ليلة نَفَشت فيه الغنم، ثم يُعطَى أهل الغنم غنمهم، وأهل الكرم كرمهم.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Saîd b. Süleymân anlattı, bize Hudeyc, Ebû İshâk'tan, o Mürre'den, o da Mesrûk'tan nakletti; o şöyle demiştir: Koyunların içine daldığı ekin, sadece bir üzüm bağı idi. Koyunlar oraya daldı ve yemedik tek bir yaprak ya da üzüm salkımı bırakmadı. Bunun üzerine Dâvûd'a geldiler, o da [koyunların] bizzat kendilerini onlara verdi. Süleymân ise şöyle dedi: Hayır, aksine koyunlar alınır ve bağ sahiplerine verilir; sütü ve menfaati onların olur. Koyun sahiplerine de bağ verilir; onlar da bağı ıslah eder ve mâmur kılarlar, ta ki koyunların içine daldığı gecedeki haline dönünceye kadar. Sonra koyun sahiplerine koyunları, bağ sahiplerine de bağları verilir.

وهكذا قال شُرَيح، ومُرَّة، ومجاهد، وقتادة، وابن زيد وغير واحد.

Şüreyh, Mürre, Mücâhid, Katâde, İbn Zeyd ve daha pek çok kişi de böyle demiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن أبي زياد، حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا إسماعيل، عن عامر، قال: جاء رجلان إلى شُرَيح، فقال أحدهما: إن شاة هذا قطعت غزلا لي، فقال شريح: نهارًا أم ليلا؟ فإن كان نهارًا فقد برئ صاحب الشاة، وإن كان ليلا ضَمِن، ثم قرأ: (وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ) الآية.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Ebî Ziyâd anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize İsmâil, Âmir'den haber verdi; o şöyle dedi: Şüreyh'e iki adam geldi. Biri: 'Şunun koyunu bana ait bir ipliği kopardı.' dedi. Şüreyh: 'Gündüzleyin mi yoksa geceleyin mi? Eğer gündüzleyin ise koyun sahibi sorumluluktan kurtulmuştur. Eğer geceleyin ise tazmin eder.' dedi, sonra: {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ} “Dâvûd ve Süleymân'ı da [hatırla]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin girip otladığı bir ekin/bağ hakkında hüküm veriyorlardı...” ayetini okudu.

وهذا الذي قاله شُرَيح شبيه بما رواه الإمام أحمد، وأبو داود، وابن ماجه، من حديث الليث بن سعد، عن الزهري، عن حَرام بن مُحَيْصة ؛ أن ناقة البراء بن عازب دخلت حائطًا، فأفسدت فيه، فقضى رسول الله ﷺ على أهل الحوائط حفظها بالنهار، وما أفسدت المواشي بالليل ضامن على أهلها . وقد عُلِّل هذا الحديث، وقد بسطنا الكلام عليه في كتاب "الأحكام" وبالله التوفيق.

Şüreyh'in bu söylediği; İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin Leys b. Sa'd hadisinden, ez-Zührî'den, o da Harâm b. Muhayyısa'dan rivayet ettikleri şu hadise benzemektedir: Berâ b. Âzib'in devesi bir bahçeye girip orada zarar vermişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gündüz vakti bahçeleri korumanın bahçe sahiplerine ait olduğuna, hayvanların geceleyin verdiği zararı ise hayvan sahiplerinin tazmin etmesi gerektiğine hükmetti . Bu hadis illetli sayılmıştır; bu konudaki açıklamayı 'el-Ahkâm' adlı kitabımızda genişçe yaptık. Muvaffakiyet Allah'tandır.

وقوله: (فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا) قال ابن أبي حاتم:

Allah Teâlâ'nın: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “Biz onu Süleymân'a kavrattık. Her birine hüküm ve ilim verdik” sözü hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:

حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، عن حميد؛ أن إياس بن معاوية لما استقضى أتاه الحسن فبكى، قال ما يبكيك؟ قال يا أبا سعيد، بلغني أن القضاة: رجل اجتهد فأخطأ، فهو في النار، ورجل مال به الهوى فهو في النار، ورجل اجتهد فأصاب فهو في الجنة. فقال الحسن البصري: إن فيما قص الله من نبأ داود وسليمان، ﵉، والأنبياء حكمًا يرد قول هؤلاء الناس عن قولهم، قال الله تعالى: (وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ) فأثنى الله على سليمان ولم يذم داود. ثم قال -يعني: الحسن-: إن الله اتخذ على الحكماء ثلاثًا: لا يشترون به ثمنًا قليلا ولا يتبعون فيه الهوى، ولا يخشون فيه أحدًا، ثم تلا {يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [ص: ٢٦] وقال: {فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ} [المائدة: ٤٤]، وقال {وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا} [المائدة: ٤٤].

Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd, Humeyd'den anlattı: İyâs b. Muâviye kadı tayin edildiğinde el-Hasan ona geldi; [İyâs] ağladı. [Hasan]: 'Seni ağlatan nedir?' dedi . [İyâs] dedi ki : 'Ey Ebû Saîd! Bana ulaştığına göre kadılar şunlardır: Bir adam içtihat eder ve yanılır, o cehennemdedir. Bir adam hevasına kapılır, o cehennemdedir. Bir adam da içtihat eder ve isabet eder, o ise cennettedir.' Bunun üzerine Hasan-ı Basrî şöyle dedi: 'Allah'ın Dâvûd, Süleymân aleyhimesselâm ve diğer peygamberlerin haberinden anlattığı şeylerde, bu insanların sözünü çürüten bir hüküm vardır. Allah Teâlâ: {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ} “Dâvûd ve Süleymân'ı da [hatırla]! Hani onlar, bir topluluğun koyunlarının geceleyin girip otladığı bir ekin/bağ hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik.” buyurmuştur. Allah Süleymân'ı övmüş, Dâvûd'u ise yermemiştir.' Sonra -yani Hasan- şöyle dedi: 'Allah hüküm verenlerden üç şey için söz almıştır: Onun karşılığında az bir değeri satın almasınlar, onda hevalarına uymasınlar ve onda hiç kimseden korkmasınlar.' Sonra şu ayeti okudu: {يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet ve hevana uyma, yoksa seni Allah yolundan saptırır.” [Sâd: 26], ayrıca: {فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ} “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun!” [Mâide: 44] ve: {وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا} “Ayetlerimi az bir değere satmayın!” [Mâide: 44] buyurmuştur.

قلت: أما الأنبياء، ﵈، فكلهم معصومون مُؤيَّدون من الله ﷿. وهذا مما لا خلاف فيه بين العلماء المحققين من السلف والخلف، وأما من سواهم فقد ثبت في صحيح البخاري، عن عمرو بن العاص أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا اجتهد الحاكم فأصاب فله أجران،

Derim ki: Peygamberlere -aleyhimüsselâm- gelince, onların hepsi mâsumdur ve Azîz ve Celîl olan Allah tarafından desteklenmiştir. Bu, selef ve halefin muhakkik âlimleri arasında hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan bir husustur. Onların dışındakilere gelince; Sahîh-i Buhârî'de Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hâkim içtihat edip isabet ettiğinde ona iki ecir vardır;

وإذا اجتهد فأخطأ فله أجر" فهذا الحديث يرد نصا ما توهمه "إياس" من أن القاضي إذا اجتهد فأخطأ فهو في النار، والله أعلم.

İçtihat edip yanıldığında ise ona bir ecir vardır." Bu hadis, İyâs'ın zannettiği 'kadı içtihat edip yanıldığında cehennemdedir' anlayışını nass olarak reddetmektedir. En doğrusunu Allah bilir.

وفي السنن: "القضاة ثلاثة: قاض في الجنة، وقاضيان في النار: رجل علم الحق وقضى به فهو في الجنة، ورجل حكم بين الناس على جهل فهو في النار، ورجل علم الحق وقضى بخلافه، فهو في النار" .

Sünen kitaplarında da şöyle geçmektedir: "Kadılar üç kısımdır: Bir kadı cennette, iki kadı ise cehennemdedir. Hakkı bilip onunla hükmeden kimse cennettedir. İnsanlar arasında cahilce hüküm veren kimse cehennemdedir. Hakkı bilip onun hilafına hüküm veren kimse de cehennemdedir."

وقريب من هذه القصة المذكورة في القرآن ما رواه الإمام أحمد في مسنده، حيث قال: حدثنا علي بن حَفْص، أخبرنا وَرْقاء عن أبي الزِّنَاد، عن الأعرج، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "بينما امرأتان معهما ابنان لهما، جاء الذئب فأخذ أحد الابنين، فتحاكمتا إلى داود، فقضى به للكبرى، فخرجتا. فدعاهما سليمان فقال: هاتوا السكين أشقه بينهما، فقالت الصغرى: يرحمك الله هو ابنها، لا تَشُقه، فقضى به للصغرى" .

Kur'an'da zikredilen bu kıssaya yakın bir olayı İmam Ahmed Müsned'inde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Ali b. Hafs anlattı, bize Verkâ, Ebû ez-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Yanlarında oğulları bulunan iki kadın varken bir kurt geldi ve oğullardan birini kapıp götürdü. Dâvûd'a başvurup muhakeme oldular; [Dâvûd] çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Kadınlar çıktılar. Bunun üzerine Süleymân onları çağırdı ve: 'Bana bıçağı getirin, çocuğu ikisi arasında ikiye böleyim.' dedi. Küçük kadın: 'Allah sana merhamet etsin, o onun oğludur, onu kesme!' dedi. Bunun üzerine [Süleymân] çocuğun küçük kadına ait olduğuna hükmetti."

وأخرجه البخاري ومسلم في صحيحهما وبوّب عليه النسائي في كتاب القضاء: (باب الحاكم يوهم خلاف الحكم ليستعلم الحق) .

Bunu Buhârî ve Müslim Sahîh'lerinde rivayet etmişlerdir . Nesâî de Kadâ (yargı) kitabında buna: (Bâbu'l-Hâkimi Yûhimu Hilâfe'l-Hukmi Li-Yeste'lime'l-Hakka / Hâkimin Gerçeği Öğrenmek İçin Hükmün Aksini İhâm Etmesi Bâbı) şeklinde başlık koymuştur .

وهكذا القصة التي أوردها الحافظ أبو القاسم بن عساكر في ترجمة "سليمان ﵇" من تاريخه، من طريق الحسن بن سفيان، عن صفوان بن صالح، عن الوليد بن مسلم، عن سعيد بن بشير، عن قتادة، عن مجاهد، عن ابن عباس -فذكر قصة مطولة ملخصها-: أن امرأة حسناء في زمان بني إسرائيل، راودها عن نفسها أربعة من رؤسائهم، فامتنعت على كل منهم، فاتفقوا فيما بينهم عليها، فشهدوا عليها عند داود، ﵇، أنها مَكَّنت من نفسها كلبًا لها، قد عودته ذلك منها، فأمر برجمها. فلما كان عشية ذلك اليوم، جلس سليمان، واجتمع معه وِلْدانٌ، مثله، فانتصب حاكمًا وتزيا أربعة منهم بزيّ أولئك، وآخر بزيّ المرأة، وشهدوا عليها بأنها مكَنت من نفسها كلبًا، فقال سليمان: فرقوا بينهم. فقال لأولهم: ما كان لون الكلب؟ فقال: أسود. فعزله، واستدعى الآخر فسأله عن لونه، فقال: أحمر. وقال الآخر: أغبش. وقال الآخر: أبيض. فأمر بقتلهم، فحكي ذلك لداود، فاستدعى من فوره بأولئك الأربعة، فسألهم متفرقين عن لون ذلك الكلب، فاختلفوا عليه، فأمر بقتلهم.

Hâfız Ebü'l-Kâsım İbn Asâkir'in Târîh'inde "Süleymân aleyhisselâm"ın biyografisinde Hasan b. Süfyân tarikiyle Safvân b. Sâlih'ten, o Velîd b. Müslim'den, o Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiği şu kıssa da böyledir -[İbn Abbâs] uzunca bir kıssa zikretmiştir ki özeti şudur-: İsrâiloğulları zamanında güzel bir kadın vardı. İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden dört kişi bu kadından kâm almak istedi, fakat kadın her birine karşı direndi. Bunun üzerine aralarında kadına karşı anlaştılar ve Dâvûd aleyhisselâm'ın huzurunda, kadının kendisine ait bir köpeği buna alıştırdığı ve köpeğin kendisiyle cinsel ilişkide bulunmasına imkân tanıdığı yönünde aleyhinde şahitlik ettiler. Dâvûd da kadının recmedilmesini emretti. O günün akşamı olunca Süleymân oturdu ve beraberinde kendi yaşlarında çocuklar toplandı. [Süleymân] hâkim makamına geçti, çocuklardan dördü o adamların kılığına, biri de kadının kılığına girdi. Kadının, köpeğin kendisiyle ilişkide bulunmasına imkân tanıdığına dair aleyhine şahitlik ettiler. Bunun üzerine Süleymân: "Aralarını ayırın" dedi. İlkine: "Köpeğin rengi neydi?" diye sordu. O: "Siyahtı" dedi. Onu bir kenara ayırıp diğerini çağırttı ve ona rengini sordu; o: "Kırmızıydı" dedi. Diğeri: "Kırçıldı (bozdu)" dedi. Bir diğeri ise: "Beyazdı" dedi. Bunun üzerine Süleymân onların öldürülmesini emretti. Bu durum Dâvûd'a anlatılınca hemen o dört kişiyi çağırttı ve birbirlerinden ayrı olarak onlara köpeğin rengini sordu; onlar da farklı farklı cevaplar verdiler. Bunun üzerine [Dâvûd] onların öldürülmesini emretti.

وقوله: (وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ): وذلك لطيب صوته بتلاوة كتابه الزبور، وكان إذا تَرَنَّم به تقف الطير في الهواء، فتجاوبه، وتَرد عليه الجبال تأويبًا؛ ولهذا لمَّا مَرَّ النبي ﷺ على أبي موسى الأشعري، وهو يتلو القرآن من الليل، وكان له صوت طيب [جدًا] . فوقف واستمع لقراءته، وقال: "لقد أوتي هذا من مزامير آل داود". قال يا رسول الله، لو علمت أنك تسمع لحبرته لك تحبيرًا .

Allah Teâlâ'nın: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ} “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan bizdik” sözü; kitabı Zebûr'u tilavet ederken sesinin güzelliğinden ileri geliyordu. O, Zebûr'u nağmeyle okuduğu zaman kuşlar havada durur, ona karşılık verir ve dağlar da dönüp dönüp ona eşlik ederdi. Bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, geceleyin Kur'an okumakta olan Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin yanından geçtiğinde -ki onun [pek] güzel bir sesi vardı- durup onun kıraatini dinlemiş ve: "Şüphesiz buna Âl-i Dâvûd'un nağmelerinden verilmiştir." buyurmuştu. [Ebû Mûsâ]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Eğer dinlediğini bilseydim, senin için onu çok daha güzel seslendirirdim (tahbîr yapardım) .' demiştir.

وقال أبو عثمان النهدي: ما سمعت صوت صَنْج ولا بربط ولا مزمار مثل صوت أبي موسى ﵁، ومع هذا قال: لقد أوتي مزمارًا من مزامير آل داود.

Ebû Osmân en-Nehdî şöyle demiştir: 'Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'ın sesi gibi ne bir çeng, ne bir ud, ne de bir kaval sesi işittim.' Buna rağmen [Peygamber]: 'Ona Âl-i Dâvûd'un nağmelerinden bir nağme verilmiştir.' buyurmuştur.

وقوله: (وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِيُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ) يعني صنعة الدروع.

Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِيُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik” sözü; zırh yapma sanatını [öğrettik] demektir.

قال قتادة: إنما كانت الدروع قبله صفائح، وهو أول من سردها حلَقًا. كما قال تعالى: {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ * أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} [سبأ: ١٠، ١١] أي: لا توسع الحلقة فتقلق المسمار، ولا تغلظ المسمار فتَقَدّ الحَلْقة؛ ولهذا قال: (لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ) يعني: في القتال، (فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ) أي: نعم الله عليكم، لما ألهم به عبده داود، فعلمه ذلك من أجلكم.

Katâde dedi ki: Ondan önce zırhlar sadece levhalar hâlindeydi; onu halkalar şeklinde ören ilk kişi o oldu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ * أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ona demiri yumuşattık. 'Geniş zırhlar yap ve dokumasını ölçülü tut!' [diye vahyettik].” [Sebe: 10-11] yani çiviyi oynatacak kadar halkayı genişletme, halkayı yırtacak kadar da çiviyi kalınlaştırma. Bu sebeple: {لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye” yani savaşta [korusun diye], {فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ} “Peki şükrediyor musunuz?” yani kulu Dâvûd'a ilham edip sizin hatırınız için bunu ona öğretmesi sebebiyle Allah'ın üzerinizdeki nimetlerine [şükrediyor musunuz?] buyurmuştur.

وقوله: (وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً) أي: وسخرنا لسليمان الريح العاصفة، (تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا) يعني أرض الشام، (وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ) وذلك أنه كان له بساط من خشب، يوضع عليه كل ما يحتاج إليه من أمور المملكة، والخيل والجمال والخيام والجند، ثم يأمر الريح أن تحمله فتدخل تحته، ثم تحمله فترفعه وتسير به، وتظله الطير من الحر، إلى حيث يشاء من الأرض، فينزل وتوضع آلاته وخشبه ، قال الله تعالى: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ} [ص: ٣٦]، وقال {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} [سبأ: ١٢].

Allah Teâlâ'nın: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً} “Süleymân'a da şiddetli esen rüzgârı [boyun eğdirdik]” yani Süleymân'a şiddetli esen rüzgârı boyun eğdirdik, {تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “O, kendi emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi” yani Şam topraklarına, {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ} “Biz her şeyi bilenleriz” sözü; onun ahşaptan bir tahtı/örtüsü vardı; krallık işlerinden ihtiyaç duyduğu her şey, atlar, develer, çadırlar ve ordular onun üzerine konurdu. Sonra rüzgâra onu taşımasını emrederdi, rüzgâr altına girer, sonra onu kaldırıp yükseltir ve onunla birlikte yol alırdı; kuşlar da sıcaktan korumak için yeryüzünde dilediği yere kadar onu gölgelendirirdi. İndiğinde ise araç gereçleri ve ahşabı yere konurdu . Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ} “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere yumuşakça akıp giderdi.” [Sâd: 36] ve: {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de bir aylık mesafe idi.” [Sebe: 12].

قال ابن أبي حاتم: ذكر عن سفيان بن عيينة، عن أبي سِنَان، عن سعيد بن جبير قال: كان يُوضَع لسليمان ستمائة ألف كرسي، فيجلس مما يليه مؤمنو الإنس، ثم يجلس من ورائهم مؤمنو الجن، ثم يأمر الطير فتظلهم، ثم يأمر الريح فتحمله ﷺ .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Süfyân b. Uyeyne'den, o Ebû Sinân'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediği zikredildi: Süleymân için altı yüz bin kürsü konurdu; onun hemen yanına insanlardan olan müminler oturur, onların arkasına da cinlerden olan müminler otururdu. Sonra kuşlara emreder, onlar da onları gölgelendirirdi. Sonra rüzgâra emreder, rüzgâr da onu aleyhisselâm taşırdı .

وقال عبد الله بن عُبَيْد بن عمير: كان سليمان يأمر الريح، فتجتَمع كالطَّود العظيم، كالجبل، ثم يأمر بفراشه فيوضع على أعلى مكان منها، ثم يدعو بفَرَس من ذوات الأجنحة، فترتفع حتى تصعد على فراشه، ثم يأمر الريح فترتفع به كُل شَرَف دون السماء، وهو مطأطئ رأسه، ما يلتفت يمينا ولا شمالا تعظيمًا لله ﷿، وشكرًا لما يعلم من صغر ما هو فيه في ملك الله

Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr de şöyle dedi: Süleymân rüzgâra emrederdi; o da büyük bir kütle, bir dağ gibi toplanırdı. Sonra döşeğinin [getirilmesini] emreder, o [rüzgârın] en yüksek yerine konurdu. Sonra kanatlı bir at getirtirdi; [at] yükselir ve döşeğinin üzerine çıkardı. Sonra rüzgâra emreder, o da göğün altındaki her bir tepeye doğru onu yükseltirdi. O ise, Azîz ve Celîl olan Allah'ı yüceltmek ve Allah'ın mülkü karşısında içinde bulunduğu şeyin küçüklüğünü bildiğinden ötürü şükretmek amacıyla başını öne eğer, sağa sola hiç bakmazdı.

تعالى حتى تضعه . الريح حيث شاء أن تضعه

Yüce [Allah'a hürmetinden] rüzgâr onu nereye koymasını dilerse oraya koyuncaya kadar [böyle dururdu] .

{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢)}.

{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢)} “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri [onun emrine verdik]. Biz onları gözetenlerdik. (82)”

وقوله: (وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ) أي: في الماء يستخرجون اللآلئ [وغير ذلك. (وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ) أي: غير ذلك، كما قال تعالى: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ * وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ }. [ص: ٣٧، ٣٨].

Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ} “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan... [vardı]” sözü; suda [dalgıçlık yapıp] inciler ve [başka şeyler] çıkarırlardı demektir. {وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ} “ve bundan başka işler görenleri...” yani bundan başka işler, nitekim Allah Teâlâ: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ * وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ} “Bina ustası olan ve dalgıçlık yapan her bir şeytanı ve bukağılara bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik].” [Sâd: 37-38] buyurmuştur.

وقوله: (وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ) أي: يحرسه الله أن يناله أحد من الشياطين بسوء، بل كل في قبضته وتحت قهره لا يتجاسر أحد منهم على الدنو إليه والقرب منه، بل هو مُحَكَّم فيهم، إن شاء أطلق، وإن شاء حبس منهم من يشاء؛ ولهذا قال: {وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ}

Allah Teâlâ'nın: {وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} “Biz onları gözetenlerdik” sözü; şeytanlardan birinin ona bir kötülük ulaştırmasından Allah'ın onu koruması demektir. Bilakis hepsi O'nun kabzasında ve kahredici kudreti altındadır; onlardan hiçbiri ona sokulmaya ve yaklaşmaya cesaret edemezdi. Aksine o, onların üzerinde hâkimiyet sahibi kılınmıştı ; dilediğini serbest bırakır, dilediğini de hapsederdi. Bu sebeple: {وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ} “ve bukağılara bağlanmış diğerlerini de...” buyurmuştur.

{وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤)}.

{وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤)} “Eyyûb'u da [hatırla]! Hani Rabbine: 'Başıma bu dert geldi; sen merhametlilerin en merhametlisisin!' diye niyaz etmişti. (83) Biz de onun duasını kabul ettik, uğradığı derdi giderdik; katımızdan bir rahmet ve ibadet edenlere bir ibret/öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik. (84)”

يذكر تعالى عن أيوب، ﵇، ما كان أصابه من البلاء، في ماله وولده وجسده ، وذلك أنه كان له من الدواب والأنعام والحرث شيء كثير، وأولاد كثيرة، ومنازل مرضية. فابتلي في ذلك كله، وذهب عن آخره، ثم ابتلي في جسده -يقال: بالجذام في سائر بدنه، ولم يبق منه سليم سوى قلبه ولسانه، يذكر بهما الله ﷿، حتى عافه الجليس، وأفردَ في ناحية من البلد، ولم يبق من الناس أحد يحنو عليه سوى زوجته، كانت تقوم بأمره ، ويقال: إنها احتاجت فصارت تخدم الناس من أجله، وقد قال النبي ﷺ: "أشد الناس بلاء الأنبياء، ثم الصالحون، ثم الأمثل فالأمثل" وفي الحديث الآخر: "يبتلى الرجل على قدر دينه، فإن كان في دينه صلابة زيد في بلائه" .

Allah Teâlâ; kulu Eyyûb aleyhisselâm'ın malında, evladında ve bedeninde başına gelen belayı haber vermektedir. Şöyle ki: Onun çok sayıda binek hayvanı, davarı, ekini, pek çok evladı ve güzel meskenleri vardı. Bütün bunlarla imtihan edildi ve hepsi tamamen yok olup gitti. Sonra bedeninde imtihan edildi; -denildiğine göre bütün vücudunda cüzzam hastalığına yakalandı- kendileriyle aziz ve celil olan Allah'ı zikrettiği kalbi ve dili dışında sağlam hiçbir yeri kalmadı. Hatta meclis arkadaşları ondan tiksinip uzaklaştı ve şehrin bir kenarına terk edildi. İnsanlardan hanımı dışında ona şefkat gösteren hiç kimse kalmadı . Hanımı onun işlerini görürdü . Denildiğine göre kadın muhtaç duruma düştü ve onun uğruna insanlara hizmetçilik yapmaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanların en çok belaya uğrayanı peygamberlerdir, sonra salihler, sonra da derece derece faziletli olanlardır." Diğer bir hadiste de: "Kişi, dininin kuvveti nispetinde imtihan edilir; eğer dininde bir sağlamlık varsa belası artırılır." buyrulmuştur .

وقد كان نبي الله أيوب، ﵇، غاية في الصبر، وبه يضرب المثل في ذلك.

Allah'ın peygamberi Eyyûb aleyhisselâm sabırda zirve idi ve bu konuda darbımesel hâline gelmiştir.

وقال يزيد بن ميسرة: لما ابتلى الله أيوب، ﵇، بذهاب الأهل والمال والولد، ولم له يبق شيء، أحسن الذكر، ثم قال: أحمدك رب الأرباب، الذي أحسنت إلي، أعطيتني المال والولد، فلم يبق من قلبي شعبة، إلا قد دخله ذلك، فأخذت ذلك كله مني، وفرَّغت قلبي، ليس يحول بيني وبينك شيء، لو يعلم عدوي إبليس بالذي صنعت، حسدني. قال: فلقي إبليس من ذلك منكرًا.

Yezîd b. Meysere dedi ki: Allah Teâlâ Eyyûb aleyhisselâm'ı ailesinin, malının ve evladının yok olmasıyla imtihan edip hiçbir şeyi kalmayınca, en güzel şekilde zikirde bulundu, sonra şöyle dedi: 'Bana ihsanda bulunan rablerin Rabbi sana hamdederim! Bana mal ve evlat verdin, öyle ki kalbimin her bir köşesine bu sevgi girdi. Sonra bütün bunları benden aldın ve kalbimi [kendine] boşalttın; benimle senin arana hiçbir şey giremez oldu. Eğer düşmanım İblîs bana yaptığın bu muameleyi bilseydi, beni kıskanırdı.' [Yezîd] dedi ki: Bundan dolayı İblîs çok büyük bir hayal kırıklığına uğradı.

قال: وقال أيوب، ﵇: يا رب، إنك أعطيتني المال والولد، فلم يقم على بابي أحد يشكوني لظلم ظلمته، وأنت تعلم ذلك. وأنه كان يوطأ لي الفراش فأتركها وأقول لنفسي:

[Râvi] dedi ki: Eyyûb aleyhisselâm şöyle dedi: "Yâ Rabbi! Sen bana mal ve evlat verdin de yaptığım bir haksızlıktan dolayı benden şikâyetçi olmak üzere kapımda hiç kimse durmadı; sen bunu çok iyi bilirsin. [Yine] benim için yatak serilirdi de ben onu terk eder ve nefsime şöyle derdim:

يا نفس، إنك لم تخلقي لوطء الفرش ، ما تركت ذلك إلا ابتغاء وجهك. رواه ابن أبي حاتم.

Ey nefis! Sen yumuşak yataklar üzerinde yatmak için yaratılmadın ; bunu sadece senin rızanı kazanmak için terk ettim.' Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقد ذكر عن وهب بن منبه في خبره قصة طويلة، ساقها ابن جرير وابن أبي حاتم بالسند عنه، وذكرها غير واحد من متأخري المفسرين، وفيها غرابة تركناها لحال الطول .

Vehb b. Münebbih'ten onun haberi hakkında uzun bir kıssa zikredilmiştir; İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bunu ondan gelen senetle aktarmışlardır, müteahhir müfessirlerden pek çoğu da bunu zikretmiştir. İçinde birtakım gariplikler bulunduğundan uzunluğu sebebiyle onu bıraktık .

وقد روى أنه مكث في البلاء مدة طويلة، ثم اختلفوا في السبب المهيج له على هذا الدعاء، فقال الحسن وقتادة، ابتلي أيوب، ﵇، سبع سنين وأشهرًا، ملقى على كُنَاسَة بني إسرائيل، تختلف الدواب في جسده ففرج الله عنه، وعَظَمَّ له الأجر، وأحسن عليه الثناء.

Onun bela içinde uzun bir süre kaldığı rivayet edilmiştir. Sonra onu bu duayı yapmaya sevk eden sebep hakkında ihtilaf ettiler. Hasan ve Katâde dediler ki: Eyyûb aleyhisselâm yedi yıl ve birkaç ay boyunca İsrâiloğullarının çöplüğüne atılmış olarak imtihan edildi; bedeninde kurtlar/haşerat dolaşıyordu. Sonunda Allah onu bu sıkıntıdan kurtardı, ecrini büyüttü ve onu en güzel şekilde övdü.

وقال وهب بن منبه: مكث في البلاء ثلاث سنين، لا يزيد ولا ينقص.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Bela içinde ne eksik ne fazla tam üç yıl kaldı.

وقال السدي: تساقط لحم أيوب حتى لم يبق إلا العصب والعظام، فكانت امرأته تقوم عليه وتأتيه بالزاد يكون فيه، فقالت له امرأته لما طال وجعه: يا أيوب، لو دعوت ربك يفرج عنك؟ فقال: قد عشت سبعين سنة صحيحًا، فهل قليل لله أن أصبر له سبعين سنة؟ فجَزَعت من ذلك فخرجت، فكانت تعمل للناس بأجر وتأتيه بما تصيب فتطعمه، وإن إبليس انطلق إلى رجلين من فلسطين كانا صديقين له وأخوين، فأتاهما فقال: أخوكما أيوب أصابه من البلاء كذا وكذا، فأتياه وزوراه واحملا معكما من خمر أرضكما، فإنه إن شرب منه بَرَأ. فأتياه، فلما نظرا إليه بكيا، فقال: من أنتما؟ فقالا : نحن فلان وفلان! فرحَّب بهما وقال: مرحبًا بمن لا يجفوني عند البلاء، فقالا يا أيوب، لعلك كنت تُسر شيئًا وتظهر غيره، فلذلك ابتلاك الله؟ فرفع رأسه إلى السماء ثم قال: هو يعلم، ما أسررت شيئًا أظهرت غيره. ولكن ربي ابتلاني لينظر أأصبر أم أجزع، فقالا له: يا أيوب، اشرب من خمرنا فإنك إن شربت منه بَرَأت. قال: فغضب وقال جاءكما الخبيث فأمركما بهذا؟ كلامكما وطعامكما وشرابكما عليّ حرام. فقاما من عنده، وخرجت امرأته تعمل للناس فخبزت لأهل بيت لهم صبي، فجعلت لهم قرصًا ، وكان ابنهم نائمًا، فكرهوا أن يوقظوه، فوهبوه لها.

Es-Süddî dedi ki: Eyyûb'un etleri döküldü, geriye sadece sinirleri ve kemikleri kaldı. Hanımı onun bakımını üstleniyor ve içinde bulunduğu duruma göre ona yiyecek getiriyordu. Acısı uzayınca hanımı ona: 'Ey Eyyûb! Rabbine dua etsen de seni bu sıkıntıdan kurtarsa?' dedi. O da: 'Yetmiş yıl sıhhat içinde yaşadım; Allah için yetmiş yıl sabretmem az mıdır ?' dedi. Hanımı buna üzülüp feryat etti ve çıktı. İnsanlara ücret karşılığı çalışır, kazandığını getirip ona yedirirdi. İblîs, Filistin'den onun arkadaşı ve kardeşi olan iki adama gitti; yanlarına varıp şöyle dedi: 'Kardeşiniz Eyyûb'un başına şöyle şöyle belalar geldi; ona gidin, onu ziyaret edin ve memleketinizin şarabından da yanınıza alın; çünkü o bundan içerse iyileşir.' Yanına geldiler. Onu görünce ağladılar. Eyyûb: 'Siz kimsiniz?' dedi. Onlar : 'Biz falan ve falanız!' dediler. Onlara hoş geldin deyip: 'Bela anında bana sırt çevirmeyen kimselere merhaba!' dedi. Onlar: 'Ey Eyyûb! Belki de sen bir şeyi gizleyip aksini açığa vuruyordun, Allah da seni bundan dolayı imtihan etti?' dediler. Başını göğe kaldırıp: 'O bilir ki, hiçbir şeyi gizleyip aksini açığa vurmadım. Fakat Rabbim sabır mı edeceğim yoksa feryat mı edeceğim diye görmek için beni imtihan etti.' dedi. Ona: 'Ey Eyyûb! Bizim şarabımızdan iç; çünkü bundan içersen iyileşirsin.' dediler. [Süddî] dedi ki: [Eyyûb] öfkelendi ve: 'O pis [şeytan] size gelip bunu mu emretti? Sizin sözünüz de yemeğiniz de içeceğiniz de bana haramdır!' dedi. Yanından kalkıp gittiler. Hanımı insanlara çalışmak için çıktı; küçük bir çocukları olan bir ev halkına ekmek yaptı, onlar da kadına bir çörek verdiler . Çocukları uyuyordu, onu uyandırmak istemediler ve çöreği kadına bağışladılar.

فأتت به إلى أيوب، فأنكره وقال: ما كنت تأتيني بهذا، فما بالك اليوم؟ فأخبرته الخبر. قال: فلعل الصبي قد استيقظ، فطلب القرص فلم يجده فهو يبكي على أهله. [فانطلقي به إليه. فأقبلت حتى بلغت درجة القوم، فنطحتها شاة لهم، فقالت: تعس أيوب الخطاء! فلما صعدت وجدت الصبي قد استيقظ وهو يطلب القرص، ويبكي على أهله]، لا يقبل منهم شيئًا غيره، فقالت: رحم الله أيوب فدفعت القرص إليه ورجعت. ثم إن إبليس أتاها في صورة طبيب، فقال لها: إن زوجك قد طال سُقمه، فإن أراد أن يبرأ فليأخذ ذبابًا فليذبحه باسم صنم بني فلان فإنه يبرأ ويتوب بعد ذلك. فقالت ذلك لأيوب، فقال: قد أتاك الخبيث. لله عليّ إن برأت أن أجلدك مائة جلدة. فخرجت تسعى عليه، فحظر عنها الرزق، فجعلت لا تأتي أهل بيت فيريدونها، فلما اشتد عليها ذلك وخافت على أيوب

[Kadın] onu Eyyûb'a getirdi. Eyyûb bunu yadırgadı ve: "Bana böyle bir şey getirmezdin, bugün sana ne oldu?" dedi. Kadın durumu ona haber verdi. [Eyyûb] dedi ki: "Belki de çocuk uyanmış, çöreği aramış ve bulamayınca ailesine ağlamaktadır. [Hemen onu çocuğa götür. Kadın gitti, nihayet o kavmin merdivenine vardığında onlara ait bir koyun kadına tosladı; bunun üzerine kadın: 'Günahkâr Eyyûb kahrolsun!' dedi. Yukarı çıktığında çocuğun uyanmış olduğunu, çöreği istediğini ve ailesine ağladığını gördü]; [çocuk] onlardan bunun dışında hiçbir şeyi kabul etmiyordu. Kadın: 'Allah Eyyûb'a merhamet etsin!' dedi, çöreği ona verdi ve geri döndü. Sonra İblis, tabip kılığında kadına gelip şöyle dedi: 'Kocanın hastalığı uzadı. Eğer iyileşmek istiyorsa bir sinek alsın ve onu falanoğullarının putu adına kessin; o takdirde iyileşir, bundan sonra da tevbe eder.' Kadın bunu Eyyûb'a söyleyince [Eyyûb] şöyle dedi: 'Sana o habis (şeytan) gelmiş! Allah için üzerime yemin olsun ki şayet iyileşirsem sana yüz sopa vuracağım.' Kadın onun [geçimi] için çalışmaya çıktı; fakat rızkı engellendi. Artık hangi ev halkına varsa onu istemiyorlardı. Bu durum kadına ağır gelip Eyyûb için

الجوع حلقت من شعرها قرنًا فباعته من صبية من بنات الأشراف، فأعطوها طعامًا طيبًا كثيرًا فأتت به أيوب، فلما رآه أنكره وقال: من أين لك هذا؟ قالت: عملت لأناس فأطعموني. فأكل منه، فلما كان الغد خرجت فطلبت أن تعمل فلم تجد فحلقت أيضًا قرنًا فباعته من تلك الجارية، فأعطوها من ذلك الطعام، فأتت به أيوب، فقال: والله لا أطعمه حتى أعلم من أين هو؟ فوضعت خمارها، فلما رأى رأسها محلوقًا جزع جزعًا شديدًا، فعند ذلك دعا ربه ﷿: (أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

Saçının bir örgüsünü kesip eşrafın kızlarından bir cariyeye sattı; ona pek çok güzel yiyecek verdiler, o da bunu Eyyûb'a getirdi. Eyyûb bunu görünce yadırgadı ve: 'Bu sana nereden geldi?' dedi. Kadın: 'İnsanlara çalıştım, bana yedirdiler.' dedi. Ondan yedi. Ertesi gün olunca kadın yine çıkıp çalışmak istedi fakat iş bulamadı; diğer bir örgüsünü de kesip o cariyeye sattı, ona yine o yiyecekten verdiler. Onu Eyyûb'a getirdiğinde: 'Vallahi nereden olduğunu bilmedikçe bundan tatmam!' dedi. Bunun üzerine kadın başörtüsünü çıkardı. Eyyûb onun başını kazınmış/kesilmiş görünce çok şiddetli bir üzüntü ve ızdırap duydu; işte o vakit aziz ve celil olan Rabbine şöyle niyaz etti: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Başıma bu dert geldi; sen merhametlilerin en merhametlisisin!”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، حدثنا أبو عمران الجوني، عن نَوْف البِكَالي؛ أن الشيطان الذي عرج في أيوب كان يقال له: "سوط" ، قال: وكانت امرأة أيوب تقول: "ادع الله فيشفيك"، فجعل لا يدعو، حتى مر به نفر من بني إسرائيل، فقال بعضهم لبعض: ما أصابه ما أصابه إلا بذنب عظيم أصابه، فعند ذلك قال: "رب إني مسني الضر وأنت أرحم الراحمين".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Mûsâ b. İsmâîl, ona Hammâd, ona Ebû İmrân el-Cevnî, Nevf el-Bikâlî'den rivayet etti ki: Eyyûb'a musallat olan şeytana "Savt" denilirdi. Dedi ki: Eyyûb'un hanımı: "Allah'a dua et de sana şifa versin." derdi, o ise dua etmezdi. Nihayet İsrâiloğullarından bir grup insan onun yanından geçti ve birbirlerine: "Başına gelen bu şey, işlediği büyük bir günahtan ötürü başına gelmiştir." dediler. İşte o vakit: "Rabbim, başıma bu dert geldi; sen merhametlilerin en merhametlisisin!" dedi.

وحدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا جرير بن حازم، عن عبد الله بن عبيد بن عمير قال: كان لأيوب، ﵇، أخوان فجاءا يومًا، فلم يستطيعا أن يدنوا منه، من ريحه، فقاما من بعيد، فقال أحدهما للآخر: لو كان الله علم من أيوب خيرًا ما ابتلاه بهذا؟ فجزع أيوب من قولهما جَزعا لم يجزع من شيء قط، فقال: اللهم، إن كنت تعلم أني لم أبت ليلة قط شبعان وأنا أعلم مكان جائع، فصدقني. فصدق من السماء وهما يسمعان. ثم قال: اللهم، إن كنت تعلم أني لم يكن لي قميصان قط، وأنا أعلم مكان عار، فَصَدقني فصدق من السماء وهما يسمعان. اللهم بعزتك ثم خر ساجدًا، ثم قال اللهم بعزتك لا أرفع رأسي أبدًا حتى تكشف عني. فما رفع رأسه حتى كشف عنه.

Bize babam, ona Ebû Seleme, ona Cerîr b. Hâzim, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den nakletti; dedi ki: Eyyûb'un -aleyhisselâm- iki [din] kardeşi vardı. Bir gün geldiler fakat kokusundan dolayı ona yaklaşamadılar ve uzakta durdular. Biri diğerine: "Şayet Allah Eyyûb'da bir hayır bilseydi onu bununla imtihan etmezdi!" dedi. Eyyûb onların bu sözünden dolayı daha önce hiçbir şeye üzülmediği kadar üzüldü ve şöyle dedi: "Allah'ım! Şayet biliyorsan ki ben, aç bir kimsenin yerini bildiğim hâlde hiçbir geceyi tok geçirmedim , beni doğrula!" Bunun üzerine onlar da işitirlerken gökten doğrulandı. Sonra: "Allah'ım! Şayet biliyorsan ki çıplak bir kimsenin yerini bildiğim hâlde benim asla iki gömleğim olmadı, beni doğrula!" dedi. Onlar da işitirlerken gökten doğrulandı. [Sonra:] "Allah'ım , izzetine yemin olsun!" deyip secdeye kapandı. Ardından: "Allah'ım , izzetine yemin olsun ki [bu derdi] benden giderinceye kadar başımı asla kaldırmayacağım!" dedi. Başını kaldırmadan önce [hastalığı] ondan giderildi.

وقد رواه ابن أبي حاتم من وجه آخر مرفوعًا بنحو هذا فقال: أخبرنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب أخبرني نافع بن يزيد، عن عُقَيل، عن الزهري، عن أنس بن مالك، أن رسول الله ﷺ قال: "إن نبي الله أيوب لبث به بلاؤه ثماني عشرة سنة، فرفضه القريب والبعيد، إلا رجلين من إخوانه، كانا من أخص إخوانه، كانا يغدوان إليه ويروحان، فقال أحدهما لصاحبه: تَعَلَّم -والله-لقد أذنب أيوب ذنبًا ما أذنبه أحد من العالمين. فقال له صاحبه: وما ذاك؟ قال: منذ ثماني عشرة سنة لم يرحمه الله فيكشف ما به. فلما راحا إليه لم يصبر الرجل حتى ذكر ذلك له، فقال أيوب، ﵇: ما أدري ما تقول، غير أن الله ﷿ يعلم أني كنت أمر على الرجلين يتنازعان فيذكران الله، فأرجع إلى بيتي فأكفر عنهما، كراهة أن يذكرا الله إلا في حق. قال: وكان يخرج في حاجته، فإذا قضاها أمسكت امرأته بيده حتى يبلغ، فلما كان ذات يوم أبطأت عليه، فأوحى إلى

İbn Ebî Hâtim bunu başka bir vecihten benzer şekilde merfû olarak rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Abdila'lâ haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bana Nâfi' b. Yezîd, Ukayl'den, o ez-Zührî'den, o Enes b. Mâlik'ten bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın nebîsi Eyyûb'un maruz kaldığı bela on sekiz yıl sürdü. En yakın kardeşlerinden (dostlarından) iki adam hariç yakın ve uzak herkes onu terk etti. Bunlar sabah akşam onun yanına gider gelirlerdi. Derken biri arkadaşına: 'Vallahi bilesin ki Eyyûb, âlemlerden hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiştir!' dedi. Arkadaşı ona: 'O da nedir?' diye sorunca, o: 'On sekiz yıldır Allah ona merhamet edip de başındaki [belayı] gidermedi.' dedi. Akşam onun yanına vardıklarında adam sabredemeyip bunu ona söyledi. Bunun üzerine Eyyûb -aleyhisselâm- dedi ki: 'Ne dediğini bilmiyorum; şu kadar var ki Azîz ve Celîl olan Allah biliyor ki ben çekişen ve Allah'ın adını anan (yemin eden) iki kişinin yanından geçerdim de Allah'ın yalnızca hak üzere anılmasını arzu ettiğimden dolayı evime döner ve onlar adına kefaret verirdim.' Dedi ki: O, ihtiyacını gidermek için dışarı çıkar, ihtiyacını bitirince de yerine dönünceye kadar hanımı elinden tutardı. Bir gün [hanımı] gecikti; bunun üzerine ...»

أيوب في مكانه: أن {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} .

bulunduğu yerde Eyyûb'a: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” diye vahyedildi.

رفع هذا الحديث غريب جدًا.

Bu hadisin merfû olarak rivayet edilmesi oldukça gariptir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، أخبرنا علي بن زيد، عن يوسف بن مِهْران، عن ابن عباس، قال: وألبسه الله حلة من الجنة، فتنحى أيوب فجلس في ناحية، وجاءت امرأته، فلم تعرفه، فقالت: يا عبد الله، أين ذهب المبتلى الذي كان هاهنا؟ لعل الكلاب ذهبت به أو الذئاب، فجعلت تكلمه ساعة، فقال: ويحك! أنا أيوب! قالت: أتسخر مني يا عبد الله؟ فقال: ويحك! أنا أيوب، قد رد الله علي جسدي.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Mûsâ b. İsmâîl, ona Hammâd, ona Ali b. Zeyd, Yûsuf b. Mihrân'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Allah ona cennetten bir elbise giydirdi. Eyyûb bir kenara çekilip oturdu. Hanımı geldi fakat onu tanıyamadı ve: "Ey Allah'ın kulu! Burada olan dertli/hasta nereye gitti? Belki de onu köpekler ya da kurtlar alıp götürdü." dedi. Bir süre onunla konuşmaya devam etti. Eyyûb: "Yazık sana! Ben Eyyûb'um!" dedi. Kadın: "Benimle alay mı ediyorsun ey Allah'ın kulu?" dedi. O da: "Yazık sana! Ben Eyyûb'um; Allah bana bedenimi geri verdi." dedi.

وبه قال ابن عباس: ورد عليه ماله وولده عيانا، ومثلهم معهم.

Aynı isnadla İbn Abbâs dedi ki: Malı ve çocukları aynen bizzat kendisine geri verildi ve onlarla birlikte bir misli daha verildi.

وقال وهب بن منبه: أوحى الله إلى أيوب: قد رددت عليك أهلك ومالك ومثلهم معهم، فاغتسل بهذا الماء، فإن فيه شفاءك، وقرب عن صاحبتك قربانًا، واستغفر لهم، فإنهم قد عصوني فيك. رواه ابن أبي حاتم.

Vehb b. Münebbih dedi ki: Allah Eyyûb'a şöyle vahyetti: "Aileni, malını ve onlarla birlikte bir mislini sana geri verdim. Bu su ile yıkan, zira şifan ondadır; hanımın için bir kurban takdim et ve onlar için bağışlanma dile, zira onlar senin hakkında bana isyan ettiler." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti.

[وقال] أيضًا: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا عمرو بن مرزوق، حدثنا همام، عن قتادة، عن النضر بن أنس، عن بَشير بن نَهِيك، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "لما عافى الله أيوب، أمطر عليه جرادًا من ذهب، فجعل يأخذ بيده ويجعله في ثوبه". قال: "فقيل له: يا أيوب، أما تشبع؟ قال: يا رب، ومن يشبع من رحمتك".

[İbn Ebî Hâtim] yine dedi ki: Bize Ebû Zür'a, ona Amr b. Merzûk, ona Hemmâm, Katâde'den, o Nadr b. Enes'ten, o Beşîr b. Nehîk'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti; şöyle buyurdu: "Allah Eyyûb'a afiyet verince üzerine altından çekirge yağdırdı. O da eliyle alıp elbisesine koymaya başladı." Dedi ki: "Ona: 'Ey Eyyûb, doymadın mı?' denildi. O da: 'Yâ Rabbi! Senin rahmetine kim doyar?' dedi."

أصله في الصحيحين ، وسيأتي في موضع آخر.

Bunun aslı Sahîhayn'dadır ve başka bir yerde gelecektir.

وقوله: (وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ) قد تقدم عن ابن عباس أنه قال: ردوا عليه بأعيانهم. وكذا رواه العوفي، عن ابن عباس أيضًا. وروي مثله عن ابن مسعود ومجاهد، وبه قال الحسن وقتادة.

{وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “Ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini de bağışladık” buyruğuna gelince; İbn Abbâs'tan onların bizzat kendilerinin geri verildiğini söylediği daha önce geçmişti. el-Avfî de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir. Aynısı İbn Mes'ûd ve Mücâhid'den de rivayet edilmiş olup Hasan ve Katâde de böyle demiştir.

وقد زعم بعضهم أن اسم زوجته رحمة، فإن كان أخذ ذلك من سياق الآية فقد أبعد النَّجْعَة، وإن كان أخذه من نقل أهل الكتاب، وصح ذلك عنهم، فهو مما لا يصدق ولا يكذب. وقد سماها ابن عساكر في تاريخه -رحمه الله تعالى-قال: ويقال: اسمها ليا ابنة مِنَشَّا بن يوسف بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم، قال: ويقال: ليا بنت يعقوب، ﵇، زوجة أيوب كانت معه بأرض البَثَنيَّة.

Bazıları eşinin adının Rahme olduğunu iddia etmişlerdir. Eğer bunu ayetin bağlamından çıkarmışlarsa pek uzak bir ihtimale gitmişlerdir; şayet bunu Ehl-i Kitap naklinden almışlarsa ve onlardan bu sahih ise, bu doğrulanmayacak ve yalanlanmayacak şeylerdendir. İbn Asâkir Târih'inde -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- onun adını zikredip şöyle demiştir: Adının Liyâ bint Menşâ b. Yûsuf b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhîm olduğu söylenir. Dedi ki: Eyyûb'un -aleyhisselâm- eşi Ya'kûb kızı Liyâ'nın, onunla birlikte Beseniyye topraklarında olduğu da söylenir.

وقال مجاهد: قيل له: يا أيوب، إن أهلك لك في الجنة، فإن شئت أتيناك بهم، وإن شئت

Mücâhid şöyle demiştir: Ona: “Ey Eyyûb! Şüphesiz ailen cennette senin içindir. Dilersen onları sana [dünyada] getirelim, dilersen

تركناهم لك في الجنة، وعوضناك مثلهم. قال: لا بل اتركهم لي في الجنة. فتُركوا له في الجنة وعوض مثلهم في الدنيا.

onları senin için cennette bırakalım ve sana bir mislini karşılık olarak verelim." denildi. O: "Hayır, bilakis onları benim için cennette bırakın." dedi. Böylece onlar cennette onun için bırakıldı ve dünyada ona bir misli karşılık olarak verildi.

وقال حماد بن زيد، عن أبي عمران الجَوْني، عن نَوف البِكَالي قال: أوتي أجرهم في الآخرة، وأعطي مثلهم في الدنيا. قال: فحدثت به مُطَرَّفا، فقال: ما عرفت وجهها قبل اليوم.

Hammâd b. Zeyd, Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Nevf el-Bikâlî'den nakletti; dedi ki: "Ahirette onların mükafatı ona verildi, dünyada da onların bir misli kendisine verildi." [Ebû İmrân] dedi ki: Bunu Mutarrıf'a anlattım, o da: "Bugünden önce bunun izahını/yönünü bilmiyordum." dedi.

وهكذا روي عن قتادة، والسدي، وغير واحد من السلف، والله أعلم.

Katâde, Süddî ve Selef'ten birden fazla kişiden de böyle rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا) أي: فعلنا به ذلك رحمة من الله به، (وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ) أي: وجعلناه في ذلك قدوة، لئلا يظن أهل البلاء إنما فعلنا بهم ذلك لهوانهم علينا، وليتأسوا به في الصبر على مقدورات الله وابتلائه لعباده بما يشاء، وله الحكمة البالغة في ذلك.

{رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “Katımızdan bir rahmet olarak” buyruğu; yani bunu ona, Allah'tan bir merhamet olarak yaptık demektir. {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “ve ibadet edenler için bir ibret/öğüt kıldık” buyruğu ise; bela ehli kendilerine bunu katımızdaki değersizliklerinden ötürü yaptığımızı sanmasınlar ve Allah'ın takdirlerine, kullarını dilediği şeyle imtihan etmesine karşı sabretmekte ona uysunlar/onu örnek alsınlar diye onu bu konuda bir önder kıldık demektir; zira bunda O'nun üstün bir hikmeti vardır.

{وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)}.

{وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)} “İsmâîl'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi. Onları rahmetimize kabul ettik; şüphesiz onlar salihlerdendi.”

أما إسماعيل فالمراد به ابن إبراهيم الخليل، ﵉، وقد تقدم ذكره في سورة مريم، وكذلك إدريس، ﵇ وأما ذو الكفل فالظاهر من السياق أنه ما قرن مع الأنبياء إلا وهو نبي. وقال آخرون: إنما كان رجلا صالحًا، وكان ملكًا عادلا وحكمًا مقسطًا، وتوقف ابن جرير في ذلك، فالله أعلم.

İsmâîl'e gelince; bununla Halîl İbrâhîm'in oğlu -aleyhimesselâm- kastedilmektedir; onun zikri Meryem Suresi'nde geçmişti. İdrîs -aleyhisselâm- de böyledir. Zülkifl'e gelince; bağlamdan anlaşılan zahir mana, peygamberlerle birlikte ancak peygamber olduğu için anıldığıdır. Başkaları ise: "O ancak salih bir adamdı; adil bir hükümdar ve hakkaniyetli bir hakimdi." demişlerdir. İbn Cerîr bu konuda tevakkuf etmiştir (kesin bir hüküm vermemiştir). En doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن جُرَيج، عن مجاهد في قوله: (وَذَا الْكِفْلِ) قال: رجل صالح غير نبي، تكفل لنبي قومه أن يكفيه أمر قومه ويقيمهم له ويقضي بينهم بالعدل، ففعل ذلك، فَسُمي: ذا الكفل. وكذا روَى ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد أيضًا.

İbn Cüreyc, {وَذَا الْكِفْلِ} “ve Zülkifl'i” ayeti hakkında Mücâhid'den nakletti; dedi ki: "Peygamber olmayan salih bir adamdı. Kavminin peygamberine, kavminin işlerini onun adına üstlenmeye, onları onun için [idare edip] düzene koymaya ve aralarında adaletle hükmetmeye kefil oldu/söz verdi ve bunu yaptı; bu yüzden ona 'Zülkifl' adı verildi." İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den yine böyle rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عفان، حدثنا وُهَيب، حدثنا داود، عن مجاهد قال: لما كبر اليسع قال: لو أني استخلفت رجلا على الناس يعمل عليهم في حياتي، حتى أنظر كيف يعمل؟ فجمع الناس، فقال: من يتقبل مني بثلاث: أستخلفه يصوم النهار، ويقوم الليل، ولا يغضب. قال: فقام رجل تزدريه العين، فقال: أنا. فقال: أنت تصوم النهار، وتقوم الليل، ولا تغضب؟ قال: نعم، قال: فردهم ذلك اليوم، وقال مثلها في اليوم الآخر، فسكت الناس، وقام ذلك الرجل وقال أنا. فاستخلفه، قال: وجعل إبليس يقول للشياطين: عليكم بفلان. فأعياهم ذلك، قال: دعوني وإياه، فأتاه في صورة شيخ كبير فقير، فأتاه حين أخذ مضجعه للقائلة

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Affân anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Dâvûd, Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Elyesa‘ yaşlanınca şöyle dedi: "Keşke hayattayken insanların başına, onlar üzerinde vazife görecek bir adamı halef bıraksam da nasıl davranacağını görsem!" Bunun üzerine insanları topladı ve: "Şu üç şeyi benden kim üstlenir ki onu yerime halef tayin edeyim: Gündüzleri oruç tutacak, geceleri namaz kılacak ve öfkelenmeyecek." dedi. [Mücâhid] dedi ki: Gözün hor gördüğü bir adam ayağa kalktı ve: "Ben." dedi. [Elyesa‘]: "Sen gündüzleri oruç tutacak, geceleri namaz kılacak ve öfkelenmeyecek misin?" dedi. [Adam]: "Evet." dedi. [Mücâhid] dedi ki: O gün onları geri çevirdi ve ertesi gün de aynısını söyledi. İnsanlar sustu, o adam yine kalkıp dedi ki: "Ben." Bunun üzerine onu yerine halef tayin etti. [Mücâhid] dedi ki: İblis şeytanlara: "Şu adama musallat olun!" demeye başladı. Fakat bu durum onları aciz bıraktı. [İblis]: "Onu bana bırakın." dedi ve ona fakir, yaşlı bir ihtiyar suretinde geldi. Ona, kaylûle (öğle uykusu) için yatağına yattığı sırada vardı

-وكان لا ينام الليل والنهار إلا تلك النومة -فدق الباب، فقال: من هذا؟ قال: شيخ كبير مظلوم. قال: فقام ففتح الباب، فجعل يقص عليه، فقال: إن بيني وبين قومي خصومة، وإنهم ظلموني، وفعلوا بي وفعلوا. وجعل يُطَول عليه حتى حضر الرواح وذهبت القائلة، فقال : إذا رحت فاتني آخذ لك بحقك. فانطلق، وراح. فكان في مجلسه، فجعل ينظر هل يرى الشيخ؟ فلم يره، فقام يتبعه، فلما كان الغد جعل يقضي بين الناس، وينتظره ولا يراه، فلما رجع إلى القائلة فأخذ مضجعه، أتاه فدق الباب، فقال: من هذا؟ قال الشيخ الكبير المظلوم. ففتح له فقال: ألم أقل لك إذا قعدت فاتني؟ قال: إنهم أخبث قوم، إذا عرفوا أنك قاعد قالوا: نحن نعطيك حقك. وإذا قمت جحدوني. قال: فانطلق، فإذا رحت فاتني. قال: ففاتته القائلة، فراح فجعل ينتظره ولا يراه، وشق عليه النعاس، فقال لبعض أهله: لا تدعن أحدًا يَقرب هذا الباب حتى أنام، فإني قد شق عليّ النوم. فلما كان تلك الساعة أتاه فقال له الرجل: وراءك وراءك؟ فقال: إني قد أتيته أمس، فذكرت له أمري، فقال: لا والله لقد أمرنا ألا ندع أحدًا يقربه. فلما أعياه نظر فرأى كُوَّة في البيت، فتسور منها، فإذا هو في البيت، وإذا هو يدق الباب من داخل، قال: فاستيقظ الرجل فقال: يا فلان، ألم آمرك؟ فقال أما من قبلي والله فلم تؤتَ، فانظر من أين أتيت؟ قال: فقام إلى الباب فإذا هو مغلق كما أغلقه، وإذا الرجل معه في البيت، فعرفه، فقال: أعدو الله؟ قال: نعم، أعييتني في كل شيء، ففعلت ما تَرَى لأغضبك. فسماه الله ذا الكفل؛ لأنه تكفل بأمر فوفى به .

-Oysa o, gece ve gündüz sadece bu uykuyu uyurdu- ve kapıyı çaldı. O: 'Kim o?' dedi. İhtiyar: 'Zulme uğramış yaşlı bir adam.' dedi. Kalkıp kapıyı açtı; ihtiyar ona [derdini] anlatmaya başladı ve: 'Benimle kavmim arasında bir husumet var; bana zulmettiler, bana şöyle şöyle yaptılar.' dedi. İkindi vakti gelip kaylûle vakti geçene kadar sözü uzattı. Bunun üzerine [Zülkifl] : 'Akşam olunca [meclisime] gel, senin hakkını alıvereyim.' dedi. İhtiyar gitti; [Zülkifl] de ikindi vakti meclisine vardı. İhtiyarı görüp görmeyeceğine bakmaya başladı fakat onu göremedi; kalkıp onu aramaya koyuldu. Ertesi gün olunca insanlar arasında hükmediyor, bir yandan da onu bekliyor fakat göremiyordu . Kaylûle için dönüp yatağına uzanınca, ihtiyar gelip kapıyı çaldı. 'Kim o?' dedi. 'Zulme uğramış yaşlı adam.' dedi. Kapıyı ona açtı ve: 'Sana oturduğumda gel demedim mi?' dedi. İhtiyar: 'Onlar kavimlerin en kötüsüdür; senin oturduğunu bildiklerinde : Sana hakkını vereceğiz, derler; sen kalkınca da beni inkâr ederler.' dedi. [Zülkifl]: 'Haydi git, akşam olunca bana gel.' dedi. Böylece kaylûle uykusunu kaçırdı; ikindi vakti gidip onu beklemeye başladı fakat göremedi. Uykusuzluk ona çok ağır geldi ve ailesinden birine: 'Ben uyuyuncaya kadar hiç kimseyi bu kapıya yaklaştırma; çünkü uyku bana çok ağır geldi.' dedi. Tam o vakit olunca ihtiyar geldi . Adam ona: 'Geri dur, geri dur!' dedi. İhtiyar: 'Dün ona gelip durumumu anlatmıştım.' dedi. Adam: 'Hayır, vallahi o bize hiç kimseyi yanına yaklaştırmamamızı emretti.' dedi. İhtiyar onu engelleyemeyince etrafa baktı ve evde bir delik/pencere gördü, oradan içeri süzüldü; bir de baktılar ki evin içinde ve içeriden kapıyı çalıyor! Adam uyandı ve: 'Ey falan, sana emretmemiş miydim?' dedi. Adam : 'Benim tarafımdan -vallahi- içeri girilmedi; nereden geldiğine bak!' dedi. [Zülkifl] kalkıp kapıya baktı, kapı kilitlediği gibi kilitliydi; fakat adam içeride onunlaydı. Onu tanıdı ve: 'Allah'ın düşmanı mısın?' dedi. O: 'Evet; beni her hususta aciz bıraktın, ben de seni öfkelendirmek için gördüğün bu şeyi yaptım.' dedi. İşte bir işi üstlenip (kefil olup) ona vefa gösterdiği için Allah ona Zülkifl adını verdi .

وهكذا رواه بن أبي حاتم، من حديث زهير بن إسحاق، عن داود، عن مجاهد، بمثله.

İbn Ebî Hâtim de Züheyr b. İshâk'ın hadisinden, Dâvûd'dan, o Mücâhid'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن يونس، حدثنا أبو بكر بن عياش، عن الأعمش، عن مسلم، قال: قال ابن عباس: كان قاض في بني إسرائيل، فحضره الموت، فقال: من يقوم مقامي على ألا يغضب؟ قال: فقال رجل: أنا. فسمي ذا الكفل. قال: فكان ليله جميعًا يصلي، ثم يصبح صائمًا فيقضي بين الناس -قال: وله ساعة يقيلها-قال: فكان كذلك، فأتاه الشيطان عند نومته، فقال له أصحابه: ما لك؟ قال: إنسان مسكين، له على رجل حق، وقد غلبني عليه. قالوا: كما أنت حتى يستيقظ -قال: وهو فوق نائم-قال: فجعل يصيح عمدا حتى يوقظه، قال: فسمع، فقال: ما لك؟ قال: إنسان مسكين، له على رجل حق. قال: اذهب فقل له يعطيك. قال: قد أبى. قال: اذهب أنت إليه. قال: فذهب، ثم جاء من الغد، فقال: ما لك؟ قال: ذهبت إليه فلم يرفع بكلامك رأسًا. قال: اذهب إليه فقل له يعطيك حقك، قال: فذهب، ثم جاء من الغد حين قال، قال: فقال له أصحابه: اخرج، فعل الله بك، تجيء كل يوم حين ينام، لا

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Ahmed b. Yûnus anlattı, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, el-A'meş'ten, o Müslim'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs dedi ki: İsrailoğulları'nda bir kadı vardı; ölüm döşeğine düştüğünde: "Öfkelenmemek şartıyla benim yerime kim geçer?" dedi. Dedi ki: Bir adam: "Ben." dedi. Bu sebeple o Zülkifl diye isimlendirildi. Dedi ki: O bütün gecesini namaz kılarak geçirir, sonra oruçlu olarak sabahlar ve insanlar arasında hüküm verirdi -dedi ki: Onun kaylûle yaptığı (öğle uykusuna yattığı) bir vakti vardı- dedi ki: O bu şekilde devam ederken uyuyacağı sırada şeytan ona geldi. Arkadaşları ona: "Neyin var?" dediler. O: "Bir adamda hakkı olan ve hakkıma el koyup bana üstün gelen yoksul bir insanım." dedi. Onlar: "Uyanana kadar olduğun gibi [orada] dur" dediler -o esnada o yukarıda uyumaktaydı- dedi ki: Bunun üzerine onu uyandırmak için kasten bağırmaya başladı. Dedi ki: [Zülkifl] işitti ve: "Neyin var?" dedi. O: "Bir adamda hakkı bulunan yoksul bir insanım." dedi. [Zülkifl]: "Git, hakkını sana vermesini söyle." dedi. O: "Kabul etmedi." dedi. [Zülkifl]: "Sen ona [tekrar] git." dedi. Dedi ki: Gitti, sonra ertesi gün geldi ve [Zülkifl]: "Neyin var?" dedi. O: "Ona gittim ama senin sözüne hiç aldırış etmedi." dedi. [Zülkifl]: "Ona git ve hakkını sana vermesini söyle." dedi. Dedi ki: Gitti, sonra ertesi gün [Zülkifl'in] kaylûle vakti geldiğinde çıkageldi. Dedi ki: Arkadaşları ona: "Çık git, Allah sana layığını versin! Her gün tam o uyuyacağı vakit geliyorsun, [onun]

تدعه ينام؟. فجعل يصيح: من أجل أني إنسان مسكين، لو كنت غنيا؟ قال: فسمع أيضًا، فقال: ما لك؟ قال: ذهبت إليه فضربني. قال: امش حتى أجيء معك. قال: فهو ممسك بيده، فلما رآه ذهب معه نَثَر يده منه فَفَر.

uyumasına izin vermiyorsun!" dediler. Şeytan : "Ben fakir bir insanım diye mi böyle yapıyorsunuz? Zengin olsaydım [böyle mi yapardınız]?" diye bağırmaya başladı. Dedi ki: [Zülkifl] yine işitti ve: "Neyin var?" dedi. Şeytan: "Ona gittim, beni dövdü." dedi. O: "Yürü, seninle beraber geleyim." dedi. Dedi ki: Şeytan onun elini tuttu; onun kendisiyle geldiğini görünce elini onun elinden çekip sıyırdı ve kaçtı.

وهكذا روي عن عبد الله بن الحارث، ومحمد بن قيس، وابن حُجَيرة الأكبر، وغيرهم من السلف، نحو من هذه القصة، والله أعلم.

Abdullah b. el-Hâris, Muhammed b. Kays, İbn Hüceyra el-Ekber ve diğer Selef âlimlerinden de bu kıssanın bir benzeri rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الجماهر ، أخبرنا سعيد بن بشير، حدثنا قتادة، عن أبي كنانة بن الأخنس قال: سمعت الأشعري وهو يقول على هذا المنبر: ما كان ذو الكفل بنبي، ولكن كان -يعني: في بني إسرائيل-رجل صالح يصلي كل يوم مائة صلاة، فتكفل له ذو الكفل من بعده، فكان يصلي كل يوم مائة صلاة، فسمي ذا الكفل.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Ebü'l-Cemâhir , ona Saîd b. Beşîr, ona Katâde, Ebû Kinâne b. el-Ahnes'ten nakletti; dedi ki: el-Eş'arî'yi bu minberin üzerinde şöyle derken işittim: "Zülkifl bir peygamber değildi. Fakat İsrâiloğulları içinde her gün yüz namaz kılan salih bir adam vardı. Ondan sonra Zülkifl onun ameline kefil oldu ve o da her gün yüz namaz kılardı; bu yüzden ona Zülkifl adı verildi."

وقد رواه ابن جرير من حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة قال: "قال أبو موسى الأشعري … " فذكره منقطعا ، والله أعلم.

İbn Cerîr bunu Abdürrezzâk'ın hadisinden, Ma'mer'den, o Katâde'den: "Ebû Mûsâ el-Eş'arî dedi ki..." diyerek munkatı olarak zikretmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقد روى الإمام أحمد حديثًا غريبًا فقال:

İmam Ahmed garip bir hadis rivayet ederek şöyle demiştir:

حدثنا أسباط بن محمد، حدثنا الأعمش، عن عبد الله بن عبد الله، عن سعد مولى طلحة، عن ابن عمر قال: سمعت من رسول الله ﷺ حديثا لو لم أسمعه إلا مرة أو مرتين -حتى عدّ سبع مرات-ولكن قد سمعته أكثر من ذلك، قال: "كان الكفل من بني إسرائيل، لا يتورّع من ذنب عمله، فأتته امرأة فأعطاها ستين دينارا، على أن يَطَأها، فلما قعد منها مَقعدَ الرجل من امرأته، أرعِدَت وبكت، فقال: ما يبكيك؟ أكْرَهْتُك؟ قالت: لا ولكن هذا عمل لم أعمله قط، وإنما حَمَلني عليه الحاجة. قال: فتفعلين هذا ولم تفعليه قط؟ فَنزل فقال: اذهبي فالدنانير لك". ثم قال: "والله لا يَعصي الله الكفل أبدًا. فمات من ليلته فأصبح مكتوبًا على بابه: قد غفر الله للكفل" .

Bize Esbât b. Muhammed, ona el-A'meş, Abdullah b. Abdillâh'tan, o Talha'nın azatlısı Sa'd'dan , o İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadis işittim; şayet onu sadece bir veya iki defa işitmiş olsaydım [rivayet etmezdim] -hatta yedi defaya kadar saydı- lakin ben onu bundan daha çok işittim; şöyle buyurdu: "İsrâiloğullarından Kifl adında biri vardı, işlediği hiçbir günahtan çekinmezdi. Ona bir kadın geldi; onunla birlikte olmak şartıyla kadına altmış dinar verdi. Erkeğin eşine oturduğu gibi kadının üzerine oturduğunda kadın titredi ve ağladı. Kifl: 'Seni ağlatan nedir? Seni zorladım mı?' dedi. Kadın: 'Hayır, fakat bu benim hiç yapmadığım bir iştir; beni buna ancak ihtiyaç/yoksulluk sevk etti.' dedi. Kifl: 'Daha önce hiç yapmadığın hâlde bunu yapıyor musun?' dedi, [kadının üzerinden] indi ve: 'Git, dinarlar senindir.' dedi. Sonra: 'Vallahi Kifl bundan sonra Allah'a asla isyan etmeyecek!' dedi. O gece öldü ve sabahleyin kapısının üzerinde şöyle yazılı olduğu görüldü: 'Allah Kifl'i bağışlamıştır.'"

هكذا وقع في هذه الرواية "الكفل"، من غير إضافة، فالله أعلم. وهذا الحديث لم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة، وإسناده غريب، وعلى كل تقدير فلفظ الحديث إن كان "الكفل"، ولم يقل: "ذو الكفل"، فلعله رجل آخر، والله أعلم.

Bu rivayette [isim], herhangi bir tamlama olmaksızın sadece "el-Kifl" şeklinde geçmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kütüb-i Sitte müelliflerinden hiçbiri bu hadisi tahric etmemiştir ve isnadı gariptir. Her hâlükârda, eğer hadisin lafzı "Zü'l-Kifl" demeyip "el-Kifl" şeklinde ise, muhtemelen o başka bir kimsedir; doğrusunu en iyi Allah bilir.

{وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)}.

{وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)} “Zünnûn'u da [hatırla]. Hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı / hakkında takdirde bulunmayacağımızı sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin! Şüphesiz ben zalimlerden oldum!' diye niyaz etti. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini gamdan/kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”

هذه القصة مذكورة هاهنا وفي سورة "الصافات" وفي سورة "ن" وذلك أن يونس بن مَتَّى، ﵇، بعثه الله إلى أهل قرية "نينوى"، وهي قرية من أرض الموصل، فدعاهم إلى الله، فأبوا عليه وتمادوا على كفرهم، فخرج من بين أظهرهم مغاضبا لهم، ووعدهم بالعذاب بعد ثلاث. فلما تحققوا منه ذلك، وعلموا أن النبي لا يكذب، خرجوا إلى الصحراء بأطفالهم وأنعامهم ومواشيهم، وفرقوا بين الأمهات وأولادها، ثم تضرعوا إلى الله ﷿، وجأروا إليه، ورغت الإبل وفُضْلانها، وخارت البقر وأولادها، وثغت الغنم وحُمْلانها، فرفع الله عنهم العذاب، قال الله تعالى: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [يونس: ٩٨].

Bu kıssa burada, es-Sâffât Suresi'nde ve Nûn Suresi'nde zikredilmiştir. Şöyle ki: Allah, Yûnus b. Mettâ'yı -aleyhisselâm- Musul topraklarında bir belde olan "Ninova" halkına peygamber olarak gönderdi. Onları Allah'a davet etti fakat onlar kabul etmeyip küfürlerinde ısrar ettiler. Bunun üzerine [Yûnus] onlara öfkelenerek aralarından ayrıldı ve üç gün sonra başlarına azap geleceğini vadetti/bildirdi. Ninova halkı bunun kesin olduğunu anlayıp peygamberin yalan söylemeyeceğini bilince çocukları, davarları ve hayvanlarıyla birlikte sahraya çıktılar; annelerle yavrularının arasını ayırdılar. Sonra aziz ve celil olan Allah'a yalvarıp yakardılar, O'na feryat ettiler ; develer yavrularıyla birlikte böğürdü, sığırlar buzağılarıyla böğürdü, koyunlar kuzularıyla meledi; böylece Allah azabı onlardan kaldırdı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Keşke azap gelip çatmadan önce inanıp da imanı kendisine fayda veren bir kasaba halkı olsaydı! Ancak Yûnus'un kavmi iman edince, dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süre daha yaşattık.” [Yûnus: 98].

وأما يونس، ﵇، فإنه ذهب فركب مع قوم في سفينة فَلَجَّجت بهم، وخافوا أن يغرقوا . فاقترعوا على رجل يلقونه من بينهم يتخففون منه، فوقعت القرعة على يونس، فأبوا أن يلقوه، ثم أعادوا القرعة فوقعت عليه أيضًا، فأبوا، ثم أعادوها فوقعت عليه أيضًا، قال الله تعالى: {فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} [الصافات: ١٤١]، أي: وقعت عليه القرعة ، فقام يونس، ﵇، وتجرد من ثيابه، ثم ألقى نفسه في البحر، وقد أرسل الله، ﷾، من البحر الأخضر -فيما قاله ابن مسعود-حوتًا يشق البحار، حتى جاء فالتقم يونس حين ألقى نفسه من السفينة، وأوحى الله إلى ذلك الحوت ألا تأكل له لحمًا، ولا تهشم له عظما؛ فإن يونس ليس لك رزقا، وإنما بطنك له يكون سجنًا.

Yûnus'a -aleyhisselâm- gelince; o gidip bir toplulukla birlikte bir gemiye bindi. Gemi onları denizin derinliklerine/ortasına götürünce çalkalandı ve batmaktan korktular . Yükü hafifletmek için aralarından denize atacakları bir adam üzerine kura çektiler; kura Yûnus'a çıktı. Onu atmak istemediler ; kurayı tekrarladılar, yine ona çıktı, yine atmak istemediler; kurayı bir daha tekrarladılar, yine ona çıktı. Nitekim Allah Teâlâ: {فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Sonunda kura çektiler de o yenilenlerden/kaybedenlerden oldu.” [es-Sâffât: 141] yani kura ona isabet etti buyurmuştur. Bunun üzerine Yûnus -aleyhisselâm- kalkıp elbiselerini çıkardı ve kendini denize attı. -İbn Mes'ûd'un dediğine göre- celil ve aziz olan Allah Yeşil Deniz'den denizleri yarıp gelen bir balık göndermişti; öyle ki balık gelip Yûnus kendini gemiden attığı anda onu yuttu. Allah o balığa: "Onun etini yeme, kemiğini kırma; zira Yûnus senin için bir rızık değildir, senin karnın onun için ancak bir zindan olacaktır." diye vahyetti.

وقوله: (وَذَا النُّونِ) يعني: الحوت، صحت الإضافة إليه بهذه النسبة.

{وَذَا النُّونِ} “ve Zünnûn'u” buyruğundaki Nûn (النُّون), balık demektir; bu nisbetle ona izafe edilmesi sahih olmuştur.

وقوله: (إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا): قال الضحاك: لقومه، (فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ) [أي: نضيق عليه في بطن الحوت. يُروَى نحو هذا عن ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وغيرهم، واختاره ابن جرير، واستشهد عليه بقوله تعالى: {وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا} [الطلاق: ٧].

{إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında Dahhâk: "Kavmine öfkelenerek." demiştir. {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} [“kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu ise; yani balığın karnında onu daraltıp sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk ve başkalarından buna benzer bir görüş rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu buna delil getirmiştir: {وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا} “Rızkı daraltılmış olan da Allah'ın kendisine verdiğinden infak etsin. Allah bir kimseyi ancak kendisine verdiği ile yükümlü tutar. Allah bir güçlüğün ardından bir kolaylık yaratacaktır.” [et-Talâk: 7].

وقال عطية العَوفي: (فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ)، أي: نقضي عليه، كأنه جعل ذلك بمعنى التقدير، فإن العرب تقول: قدَر وقَدّر بمعنى واحد، وقال الشاعر:

Atiyye el-Avfî ise: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini sıkıştırmayacağımızı / aleyhine takdir etmeyeceğimizi sanmıştı” [ayeti hakkında]: "Yani aleyhine hükmetmeyeceğimizi / takdirde bulunmayacağımızı [sanmıştı]." demiştir. Sanki o, bunu 'takdir' manasında kabul etmiştir; nitekim Araplar *kadera* (قَدَرَ) ve *kaddera* (قَدَّرَ) kelimelerini aynı anlamda kullanırlar. Nitekim şair de şöyle demiştir:

فَلا عَائد ذَاكَ الزّمَانُ الذي مَضَى … تباركت ما تَقْدرْ يَكُنْ، فَلَكَ الأمْرُ

Geçip giden o zaman geri dönecek değildir... Mübareksin, Sen ne takdir edersen o olur; emir yalnız Senindir.

ومنه قوله تعالى: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} [القمر: ١٢]، أي: قدر.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} [el-Kamer: 12] “Sular takdir edilmiş bir iş için birleşti.”; yani takdir edilmiş.

وقوله: (فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ) قال ابن مسعود: ظلمة بطن الحوت، وظلمة البحر، وظلمة الليل. وكذا روي عن ابن عباس ، وعمرو بن ميمون، وسعيد بن جُبَير، ومحمد بن كعب، والضحاك، والحسن، وقتادة.

{فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin! Şüphesiz ben zalimlerden oldum!' diye niyaz etti” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd: "Balığın karnının karanlığı, denizin karanlığı ve gecenin karanlığı." demiştir. Aynısı İbn Abbâs , Amr b. Meymûn, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Ka'b, Dahhâk, Hasan ve Katâde'den de rivayet edilmiştir.

وقال سالم بن أبي الجعد: ظلمةُ حُوت في بطن حوت ، في ظلمة البحر.

Sâlim b. Ebi'l-Ca'd ise: "Denizin karanlığı içinde, balığın karnındaki balığın karanlığı ." demiştir.

قال ابن مسعود، وابنُ عباس وغيرهما: وذلك أنه ذهب به الحوتُ في البحار يَشُقُّها، حتى انتهى به إلى قرار البحر، فسمع يونسُ تسبيح الحصى في قراره، فعند ذلك وهنالكَ قال: (لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ)

İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve başkaları dediler ki: Balık onu denizleri yararak götürdü, nihayet denizin dibine kadar ulaştırdı. Yûnus denizin dibindeki çakıl taşlarının tesbihini işitti ; işte o vakit ve orada: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ} “Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!” dedi.

وقال عوف: لما صار يونس في بطن الحوت، ظن أنه قد مات، ثم حرك رجليه فلما تحركت سجد مكانه، ثم نادى: يا رب ، اتخذت لك مسجدًا في موضع ما اتخذه أحد.

Avf dedi ki: Yûnus balığın karnına girince öldüğünü sandı; sonra ayaklarını kımıldattı, kımıldayınca olduğu yerde secdeye vardı ve şöyle niyaz etti: "Yâ Rabbi , sana hiç kimsenin mescit edinmediği bir yerde mescit edindim !"

وقال سعيد بن الحسن البصري: مكث في بطن الحوت أربعين يومًا. رواهما ابن جبير.

Saîd b. Ebi'l-Hasen el-Basrî dedi ki: Balığın karnında kırk gün kaldı. Bu ikisini de İbn Cübeyr rivayet etmiştir.

وقال محمد بن إسحاق بن يَسَار، عمن حدثه، عن عبد الله بن رافع -مولى أم سلمة-سمعتُ أبا هريرة يقول: قال رسول الله ﷺ: " لما أراد الله حَبْسَ يونس في بطن الحوت، أوحى الله إلى الحوت أن خذه، ولا تخدش لحما ولا تكسر عظما، فلما انتهى به إلى أسفل البحر، سمع يونس حسًا، فقال في نفسه: ما هذا؟ فأوحى الله إليه، وهو في بطن الحوت: إن هذا تسبيح دواب البحر. قال: فَسَبَّح وهو في بطن الحوت، فسمع الملائكة تسبيحه فقالوا: يا ربنا، إنا نسمع صوتًا ضعيفًا [بأرض غريبة] قال: ذلك عبدي يونس، عصاني فحبسته في بطن الحوت في البحر. قالوا: العبد الصالح الذي كان يصعد إليك منه في كل يوم وليلة عملٌ صالح؟. قال: نعم". قال: "فشفعوا له عند ذلك، فأمر الحوت فقذفه في الساحل، كما قال الله ﷿: {وَهُوَ سَقِيمٌ} [الصافات: ١٤٥].

Muhammed b. İshâk b. Yesâr, kendisine anlatan kimseden, o Ümmü Seleme'nin azatlısı Abdullah b. Râfi'den nakletti; dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Yûnus'u balığın karnında hapsetmeyi murat edince, balığa: 'Onu al; ne bir etini çiz/yarala ne de bir kemiğini kır!' diye vahyetti. Balık onu denizin dibine ulaştırınca Yûnus bir ses işitti ve içinden: 'Bu nedir?' dedi. O, balığın karnındayken Allah ona: 'Bu, deniz canlılarının tesbihidir.' diye vahyetti. [Resûlullah] buyurdu ki: Yûnus da balığın karnındayken tesbih etti. Melekler onun tesbihini işitince : 'Ey Rabbimiz! Yabancı bir diyardan zayıf bir ses işitiyoruz.' dediler. Allah: 'Bu kulum Yûnus'tur; bana isyan etti, ben de onu denizde bir balığın karnına hapsettim.' buyurdu. Melekler: 'Her gün ve gece sana kendisinden salih amel yükselen o salih kul mu?' dediler. Allah: 'Evet.' buyurdu." [Resûlullah] devamla buyurdu ki: "Bunun üzerine melekler onun için şefaat dilediler. Allah da balığa emretti ve aziz ve celil olan Allah'ın buyurduğu gibi onu -{وَهُوَ سَقِيمٌ} “o bitkin bir hâldeyken” [es-Sâffât: 145]- sahile fırlatıp attı."

ورواه ابن جرير، ورواه البزار في مسنده، من طريق محمد بن إسحاق، عن عبد الله بن رافع، عن أبي هريرة، فذكره بنحوه، ثم قال: لا نعلمه يروى عن النبي ﷺ إلا من هذا الوجه بهذا الإسناد، وروى ابن عبد الحق من حديث شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد الله بن سَلمَة،

Bunu İbn Cerîr de rivayet etmiştir. Bezzâr da Müsned'inde Muhammed b. İshâk tarikiyle Abdullah b. Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den benzer şekilde rivayet etmiş, ardından şöyle demiştir: "Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sadece bu vecihle ve bu isnadla rivayet edildiğini biliyoruz." İbn Abdülhak ise Şu'be'nin hadisinden, o Amr b. Mürre'den, o da Abdullah b. Seleme'den rivayet etmiştir:

عن علي مرفوعًا: لا ينبغي لعبد أن يقول: " أنا خير من يونس بن متى"؛ سبح لله في الظلمات .

o Ali'den merfû olarak nakletti: "Hiçbir kula: 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım.' demek yakışmaz; o, karanlıklar içinde Allah'ı tesbih etmiştir ."

وقد روي هذا الحديث بدون هذه الزيادة، من حديث ابن عباس، وابن مسعود، وعبد الله بن جعفر، وسيأتي أسانيدها في سورة "ن" .

Bu hadis bu ziyade olmaksızın İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Abdullah b. Ca'fer'in hadisinden de rivayet edilmiş olup isnadları Nûn Suresi'nde gelecektir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبد الله أحمد بن عبد الرحمن بن أخي ابن وهب، حدثنا عمي: حدثني أبو صخر: أن يزيد الرقاشي حدثه قال: سمعت أنس بن مالك -ولا أعلم إلا أن أنسا يرفع الحديث إلى رسول الله ﷺ-أن يونس النبي، ﵇، حين بدا له أن يدعو بهذه الكلمات وهو في بطن الحوت، قال: "اللهم، لا إله إلا أنت، سبحانك، إني كنت من الظالمين". فأقبلت هذه الدعوة تحف بالعرش ، فقالت الملائكة: يا رب، صوت ضعيف معروف من بلاد غريبة؟ فقال: أما تعرفون ذاك ؟ قالوا: لا يا رب ، ومن هو؟ قال: عبدي يونس. قالوا: عبدك يونس الذي لم يزل يُرفَع له عَمَلٌ متقبل ، ودعوة مجابة؟. [قال: نعم] . قالوا: يا رب، أَوَلا ترحم ما كان يصنع في الرخاء فتنجيَه من البلاء؟ قال: بلى. فأمر الحوت فطرحه في العراء .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Abdillâh Ahmed b. Abdirrahmân b. Ahî İbn Vehb, ona amcası, ona Ebû Sahr, Yezîd er-Rakkâşî'nin kendisine şöyle anlattığını nakletti: Enes b. Mâlik'ten işittim -bildiğim kadarıyla Enes bu hadisi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak dayandırıyordu-: Yûnus Peygamber -aleyhisselâm- balığın karnındayken bu kelimelerle dua etmeyi arzu ettiğinde: "Allah'ım! Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin! Şüphesiz ben zalimlerden oldum!" dedi. Bu dua yükselip Arş'ın etrafını sardı . Melekler: "Yâ Rabbi! Yabancı bir diyardan gelen bilindik zayıf bir ses [işitiyoruz]?" dediler. Allah: "Onun kim olduğunu bilmiyor musunuz ?" buyurdu. Onlar: "Hayır yâ Rabbi , kimdir?" dediler. Allah: "Kulum Yûnus'tur." buyurdu. Melekler: "Kendisinden daima makbul bir amel ve kabul olunan bir dua yükselen kulun Yûnus mu?" dediler. [Allah: "Evet!" buyurdu] . Melekler: "Yâ Rabbi! Genişlik/rahatlık zamanında yaptıklarına merhamet edip de onu bu beladan kurtarmaz mısın ?" dediler. Allah: "Evet [kurtarırım]." buyurdu ve balığa emretti; balık da onu çıplak/ıssız bir araziye attı .

وقوله: (فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ) أي: أخرجناه من بطن الحوت، وتلك الظلمات، (وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ) أي: إذا كانوا في الشدائد ودَعَونا منيبين إلينا، ولا سيما إذا دعوا بهذا الدعاء في حال البلاء، فقد جاء الترغيب في الدعاء بها عن سيد الأنبياء، قال الإمام أحمد:

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ} “Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini gamdan/kederden kurtardık” buyruğu; yani onu balığın karnından ve o karanlıklardan çıkardık demektir. {وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “İşte müminleri de böyle kurtarırız” buyruğu ise; zorluklar içinde olup da bize yönelerek dua ettiklerinde [onları da kurtarırız] demektir; bilhassa bela anında bu dua ile niyaz ettiklerinde. Nitekim bu dua ile yakarmaya dair peygamberlerin efendisinden teşvik edici rivayet gelmiştir. İmam Ahmed şöyle demiştir: