وقوله: (وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)، يعني: تقول لهم الملائكة، تبشرهم يوم معادهم إذا خرجوا من قبورهم: (هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) أي: قابلوا ما يسركم.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Melekler onları: ‘İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür’ diyerek karşılarlar” kavli; meleklerin onlara, kabirlerinden çıktıklarında dönüş günlerinde müjde vererek: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür” yani: Sizi sevindirecek şeyleri karşılayın [onlara kavuşun] demeleri anlamındadır.
{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤)}.
{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤)} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu iade edeceğiz (tekrar yaratacağız). Bu üzerimize bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız. (104)”
يقول تعالى: هذا كائن يوم القيامة، (يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ) كما قال تعالى: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} [الزمر: ٦٧] وقد قال البخاري:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu, kıyamet gününde gerçekleşecektir: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün”. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} [Zümer 67] “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır (kudret elindedir), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” Buhârî de şöyle demiştir:
حدثنا مُقَدم بن محمد، حدثني عمي القاسم بن يحيى، عن عُبَيد الله، عن نافع، عن ابن عمر، عن رسول الله ﷺ، قال: "إن الله يقبض يوم القيامة الأرَضِين، وتكون السماوات بيمينه" .
Bize Mukaddem b. Muhammed rivayet etti, bana amcam el-Kâsım b. Yahyâ, Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah kıyamet gününde yerleri kabzeder (kudretiyle tutar), gökler ise O'nun sağ elinde olur" .
انفرد به من هذا الوجه البخاري، ﵀.
Bu rivayeti bu vecihle Buhârî -rahimehullâh- tek başına rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن أحمد بن الحجاج الرَّقِّي، حدثنا محمد بن سلمة، عن أبي الواصل ، عن أبي المليح الأزدي ، عن أبي الجوزاء الأزدي، عن ابن عباس قال: يطوي الله السماوات السبع بما فيها من الخليقة والأرضين السبع بما فيها من الخليقة، يطوي ذلك كله بيمينه، يكون ذلك كله في يده بمنزلة خردلة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Haccâc er-Rakkî rivayet etti, bize Muhammed b. Seleme, Ebü'l-Vâsıl'dan , o Ebü'l-Melîh el-Ezdî'den , o Ebu'l-Cevzâ el-Ezdî'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: Allah yedi göğü içindeki yaratılmışlarla birlikte ve yedi yeri içindeki yaratılmışlarla birlikte dürer; bütün bunları sağ eliyle dürer ve bunların hepsi O'nun elinde bir hardal tanesi mesabesinde olur.
وقوله: (كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ)، قيل: المراد بالسجل [الكتاب. وقيل: المراد بالسجل] هاهنا: مَلَك من الملائكة.
{كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi” buyruğunda geçen "es-Sicill" ile [kitabın] kastedildiği söylenmiştir. Burada [es-Sicill ile] meleklerden bir meleğin kastedildiği de söylenmiştir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا يحيى بن يمان، حدثنا أبو الوفاء الأشجعي، عن أبيه، عن ابن عمر في قوله تعالى: (يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ)، قال: السجل: مَلَك، فإذا صعد بالاستغفار قال: اكتبها نورًا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin rivayet etti, bize Muhammed b. el-Alâ rivayet etti, bize Yahyâ b. Yemân rivayet etti, bize Ebü'l-Vefâ el-Eşcaî babasından, o da İbn Ömer'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "es-Sicill bir melektir; istiğfar ile yukarı çıktığında [Allah]: 'Onu nur olarak yaz' der."
وهكذا رواه ابن جرير، عن أبي كُرَيْب، عن ابن يمان، به.
İbn Cerîr de Ebû Küreyb'den, o İbn Yemân'dan aynı senetle bu şekilde rivayet etmiştir.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن أبي جعفر محمد بن علي بن الحسين أن السجل ملك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin'den de es-Sicill'in bir melek olduğu rivayet edilmiştir.
وقال السدي في هذه الآية: السجل: مَلَك موكل بالصحف، فإذا مات الإنسان رفع كتابُه إلى السجل فطواه، ورفعه إلى يوم القيامة.
es-Süddî bu ayet hakkında şöyle demiştir: "es-Sicill, sahifelere vekil kılınmış bir melektir. İnsan öldüğünde amel defteri es-Sicill'e yükseltilir; o da onu dürer ve kıyamet gününe kadar kaldırır."
وقيل: المراد به اسم رجل صحابي، كان يكتب للنبي ﷺ الوحي: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا نصر بن علي الجَهْضَميّ، حدثنا نوح بن قيس، عن عمرو بن مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس: [(يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ)]، قال: السجل: هو الرجل.
Şöyle de denilmiştir: Bununla kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy yazan sahabî bir adamın ismidir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a, ona Nasr b. Alî el-Cehdamî, ona Nûh b. Kays, ona Amr b. Mâlik, ona Ebu'l-Cevzâ, ona da İbn Abbâs [şunu] nakletti: { يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Yazılı kâğıtların dürülmesi gibi göğü düreceğimiz gün...” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "es-Sicill, o adamdır."
قال نوح: وأخبرني يزيد بن كعب -هو العَوْذي-عن عمرو بن مالك، عن أبي الجوزاء عن ابن عباس قال: السجل كاتب للنبي ﷺ.
Nûh dedi ki: Bana Yezîd b. Ka'b -ki o el-Avzî'dir- Amr b. Mâlik'ten, o Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini haber verdi: "es-Sicill, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibidir ."
وهكذا رواه أبو داود والنسائي عن قتيبة بن سعيد ، عن نوح بن قيس، عن يزيد بن كعب، عن عمرو بن مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس، قال: السجل كاتب للنبي ﷺ .
Ebû Dâvûd ve Nesâî de Kuteybe b. Saîd'den , o Nûh b. Kays'tan, o Yezîd b. Ka'b'dan, o Amr b. Mâlik'ten, o Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmişlerdir: "es-Sicill, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibidir " .
ورواه ابن جرير عن نصر بن علي الجهضمي، كما تقدم. ورواه ابن عدي من رواية يحيى بن عمرو بن مالك النُّكْريّ عن أبيه، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس قال: كان للنبي ﷺ كاتب يسمى السجل وهو قوله: (يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ)، قال: كما يطوى السجل الكتاب، كذلك نطوي السماء، ثم قال: وهو غير محفوظ .
İbn Cerîr de bunu daha önce geçtiği üzere Nasr b. Ali el-Cehdamî'den rivayet etmiştir. İbn Adiy ise Yahyâ b. Amr b. Mâlik en-Nükrî rivayetinden, babasından, o Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in es-Sicill diye isimlendirilen bir kâtibi vardı. Bu da: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğudur. Dedi ki: es-Sicill kitabı dürdüğü gibi, biz de göğü öylece düreriz." Sonra [İbn Adiy]: "Bu [rivayet] mahfuz değildir" demiştir .
وقال الخطيب البغدادي في تاريخه: أنبأنا أبو بكر البَرْقَاني، أنبأنا محمد بن محمد بن يعقوب الحجاجي، أنبأنا أحمد بن الحسن الكرخي، أن حمدان بن سعيد حدثهم، عن عبد الله بن نمير، عن عبيد الله بن عمر، عن نافع، عن ابن عمر، قال: السجلّ: كاتب للنبي ﷺ .
Hatîb el-Bağdâdî Târîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr el-Berkânî haber verdi, bize Muhammed b. Muhammed b. Ya'kūb el-Haccâcî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hasan el-Kerhî haber verdi; Hamdân b. Saîd onlara Abdullah b. Nümeyr'den, o Ubeydullah b. Ömer'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "es-Sicill, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibidir" .
وهذا منكر جدًّا من حديث نافع عن ابن عمر، لا يصح أصلا وكذلك ما تقدم عن ابن عباس، من رواية أبي داود وغيره، لا يصح أيضًا. وقد صرح جماعة من الحفاظ بوضعه -وإن كان في سنن أبي داود-منهم شيخنا الحافظ الكبير أبو الحجاج المِزِّي، فَسَح الله في عمره، ونَسَأ في أجله، وختم له بصالح عمله، وقد أفردت لهذا الحديث جزءًا على حدة ، ولله الحمد. وقد تصدى الإمام أبو جعفر بن جرير للإنكار على هذا الحديث، ورده أتم رد، وقال: لا يُعَرف في الصحابة أحد اسمه السجِل، وكُتَّاب النبي ﷺ معروفون، وليس فيهم أحد اسمه السجل، وصَدَق ﵀ في ذلك، وهو من أقوى الأدلة على نَكَارة هذا الحديث. وأما مَنْ ذكر في أسماء الصحابة هذا، فإنما اعتمد على هذا الحديث، لا على غيره، والله أعلم. والصحيح عن ابن عباس أن السجل هي الصحيفة، قاله علي بن أبي طلحة والعوفي، عنه. ونص على ذلك مجاهد، وقتادة، وغير واحد. واختاره ابن جرير؛ لأنه المعروف في اللغة، فعلى هذا يكون معنى الكلام: (يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ) أي: على [هذا] الكتاب، بمعنى المكتوب، كقوله: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} [الصافات: ١٠٣]، أي: على الجبين، وله نظائر في اللغة، والله أعلم.
Bu, Nâfi'in İbn Ömer'den rivayeti olarak son derece münkerdir, asla sahih değildir. Aynı şekilde Ebû Dâvûd ve başkalarının rivayetinden İbn Abbâs'tan nakledilen yukarıdaki rivayet de sahih değildir. Her ne kadar Sünen-i Ebî Dâvûd'da yer alsa da bir grup hâfız bunun uydurma olduğunu açıkça ifade etmiştir; bunlardan biri de hocamız büyük hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî'dir -Allah ömrünü bereketli kılsın, ecelini geciktirsin ve ömrünü salih amelle tamamlasın-. Ben de bu hadis için müstakil bir cüz ayırdım , hamd Allah'a mahsustur. İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr bu hadisi inkâr etmeye girişmiş ve onu en kâmil şekilde reddederek şöyle demiştir: Sahabe arasında adı es-Sicill olan hiç kimse bilinmemektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâtipleri bellidir ve içlerinde adı es-Sicill olan kimse yoktur. O -rahimehullâh- bunda doğru söylemiştir ve bu, hadisin münkerliğine dair en kuvvetli delillerdendir. Sahabe isimleri arasında bunu zikreden kimse ise sadece bu hadise dayanmıştır, başkasına değil. En doğrusunu Allah bilir. İbn Abbâs'tan sahih olan rivayete göre ise es-Sicill, sahifedir; bunu Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî ondan rivayet etmiştir. Mücâhid, Katâde ve birden çok âlim de bunu açıkça belirtmiştir. İbn Cerîr de dilde bilinen anlam bu olduğu için bunu tercih etmiştir. Buna göre sözün anlamı: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} yani yazılı olan anlamında [bu] kitap üzerine dürüldüğü gibi demektir. Nitekim {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} [Sâffât 103] “İkisi de teslim olup onu alnı üzerine yatırınca” buyruğunda [لِلْجَبِينِ ifadesinin] "alın üzerine" anlamına gelmesi gibidir. Dilde bunun benzerleri vardır. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ) يعني: هذا كائن لا محالة، يوم يعيد الله الخلائق خلقًا جديدًا، كما بدأهم هو القادر على إعادتهم، وذلك واجب الوقوع، لأنه من
Ve O'nun: { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } “İlk yaratılışı nasıl başlattıysak, üzerimize bir vaat olarak onu [yine öyle] iade edeceğiz. Şüphesiz biz [bunu] yapacak olanlarız” buyruğu şu manaya gelir: Allah'ın mahlûkatı yeni bir yaratılışla tekrar dirilteceği gün, bu kesinlikle vuku bulacaktır. Onları ilk başta yarattığı gibi, onları yeniden diriltmeye de kâdirdir. Bunun gerçekleşmesi kaçınılmazdır; çünkü bu,
جملة وعد الله الذي لا يخلف ولا يبدل، وهو القادر على ذلك. ولهذا قال: (إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ).
Allah'ın asla cayılmayan ve değiştirilmeyen vaadinin kapsamındadır ve O, buna kâdirdir. Bu sebeple: {إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız” buyurmuştur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع وابن جعفر المعنى ، قالا : حدثنا شعبة، عن المغيرة بن النعمان، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: قام فينا رسول الله ﷺ بموعظة فقال: "إنكم محشورون إلى الله ﷿ حفاة عراة غُرْلا (كما بدأنا أول خلق نعيده وعدًا علينا إنا كنا فاعلين) "؛ وذكر تمام الحديث، أخرجاه في الصحيحين من حديث شعبة. ورواه البخاري عند هذه الآية في كتابه .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' ve İbn Ca'fer mana olarak rivayet ettiler, ikisi dediler ki : Bize Şu'be, el-Mugîre b. en-Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bir vaaz için ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: "Sizler Allah azze ve celle'nin huzurunda yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak toplanacaksınız: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} 'İlk yaratmaya başladığımız gibi onu iade edeceğiz (tekrar yaratacağız). Bu üzerimize bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız'." Ve hadisin tamamını zikretti. İkisi (Buhârî ve Müslim) bunu Sahîh'lerinde Şu'be'nin hadisinden tahric etmişlerdir. Buhârî bunu kitabında bu ayetin tefsirinde rivayet etmiştir.
وقد روى ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، عن عائشة عن النبي ﷺ، نحو ذلك.
Leys b. Ebî Süleym de Mücâhid'den, o Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ) قال: نهلك كل شيء، كما كان أول مرة.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu iade edeceğiz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "İlk başta olduğu gibi her şeyi helak ederiz."
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧)}.
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧)} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık. (105) Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için bir tebliğ (öğüt ve kâfi mesaj) vardır. (106) Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. (107)”
يقول تعالى مخبرا عما حتمه وقضاه لعباده الصالحين، من السعادة في الدنيا والآخرة، ووراثة الأرض في الدنيا والآخرة، كقوله تعالى: {إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} [الأعراف: ١٢٨]. وقال: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ} [غافر: ٥١]. وقال: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ [وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا] }، الآية [النور: ٥٥]. وأخبر تعالى أن هذا مكتوب مسطور في الكتب الشرعية والقدرية فهو كائن لا محالة؛ ولهذا قال تعالى: (وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ)، قال الأعمش: سألت سعيد بن جُبَير عن قوله تعالى: (وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ) فقال الزبور: التوراة، والإنجيل، والقرآن .
Allah Teâlâ, salih kulları için dünya ve ahirette mutluluğu ve dünya ile ahirette yeryüzüne vâris kılınmayı kesinleştirip takdir buyurduğunu haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} [A'râf 128] “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir.” Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ} [Gâfir 51] “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde mutlaka yardım ederiz.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ [وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا] } [Nûr 55] “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini muhakkak sağlamlaştıracağını [ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını] vaad etmiştir” ayeti. Allah Teâlâ bunun şer'î ve kaderî kitaplarda yazılıp satırlara döküldüğünü ve dolayısıyla mutlaka gerçekleşeceğini haber vermiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da yazmıştık” buyurmuştur. el-A'meş dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da yazmıştık” buyruğunu sordum; o da: "Zebûr: Tevrat, İncil ve Kur'an'dır" dedi .
وقال مجاهد: الزبور: الكتاب.
Mücâhid: "Zebûr, kitaptır" demiştir.
وقال ابن عباس، والشعبي، والحسن، وقتادة، وغير واحد: الزبور: الذي أنزل على داود، والذكر: التوراة، وعن ابن عباس: الزبور: القرآن.
İbn Abbâs, eş-Şa'bî, el-Hasan, Katâde ve birden çok âlim şöyle demişlerdir: "Zebûr, Dâvûd'a indirilendir; Zikir ise Tevrat'tır." İbn Abbâs'tan: "Zebûr, Kur'an'dır" dediği de nakledilmiştir.
وقال سعيد بن جُبَير: الذكر: الذي في السماء.
Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: "Zikir, semada olandır."
وقال مجاهد: الزبور: الكتبُ بعد الذكر، والذكر: أمّ الكتاب عند الله.
Mücâhid şöyle demiştir: "Zebûr, Zikir'den sonraki kitaplardır; Zikir ise Allah katındaki Ümmü'l-Kitâb'dır (ana kitaptır)."
واختار ذلك ابن جرير ﵀ ، وكذا قال زيد بن أسلم: هو الكتاب الأول. وقال الثوري: هو اللوح المحفوظ. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: الزبور: الكتب التي نزلت على الأنبياء، والذكر: أم الكتاب الذي يكتب فيه الأشياء قبل ذلك.
İbn Cerîr -rahimehullâh- de bunu tercih etmiştir . Zeyd b. Eslem de böyle diyerek: "O, ilk kitaptır" demiştir. es-Sevrî: "O, Levh-i Mahfûz'dur" demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: "Zebûr, peygamberlere indirilen kitaplardır; Zikir ise bundan önce her şeyin içine yazıldığı Ümmü'l-Kitâb'dır" demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أخبر الله سبحانه في التوراة والزبور وسابق علمه قبل أن تكون السماوات والأرض، أن يُورثَ أمةَ محمد ﷺ الأرض ويدخلهم الجنة، وهم الصالحون.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Allah Teâlâ Tevrat'ta, Zebûr'da ve gökler ile yer var olmadan önceki ezeli ilminde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini yeryüzüne vâris kılacağını ve onları cennete girdireceğini haber vermiştir; işte onlar salih olanlardır.
وقال مجاهد، عن ابن عباس: (أَنَّ الأرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ) قال: أرض الجنة. وكذا قال أبو العالية، ومجاهد، وسعيد بن جُبَير، والشعبي، وقتادة، والسدي، وأبو صالح، والربيع بن أنس، والثوري [رحمهم الله تعالى] .
Mücâhid, İbn Abbâs'ın: {أَنَّ الأرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne ancak salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında: "Cennet yurdudur" dediğini rivayet etmiştir. Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, eş-Şa'bî, Katâde, es-Süddî, Ebû Sâlih, er-Rebî' b. Enes ve es-Sevrî [Allah Teâlâ onlara rahmet etsin] de böyle demişlerdir.
وقوله: (إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ) أي: إن في هذا القرآن الذي أنزلناه على عبدنا محمد ﷺ لبَلاغًا: لمَنْفعةً وكفاية لقوم عابدين، وهم الذين عبدوا الله بما شرعه وأحبه ورضيه، وآثروا طاعة الله على طاعة الشيطان وشهوات أنفسهم.
{إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için bir tebliğ vardır” buyruğu şu anlama gelir: Kulumuz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğimiz bu Kur'an'da, kulluk eden bir kavim için bir belâğ -yani bir fayda ve yeterlilik- vardır. Onlar, Allah'a O'nun meşru kıldığı, sevdiği ve razı olduğu şekilde ibadet eden, Allah'a itaati şeytana ve nefislerinin arzularına itaate tercih eden kimselerdir.
وقوله [تعالى] : (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ): يخبر تعالى أن الله جَعَل محمدًا ﷺ رحمة للعالمين، أي: أرسله رحمة لهم كلّهم، فمن قَبِل هذه الرحمةَ وشكَر هذه النعمةَ، سَعد في الدنيا والآخرة، ومن رَدّها وجحدها خسر في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [إبراهيم: ٢٨، ٢٩]، وقال الله تعالى في صفة القرآن: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤].
[Allah Teâlâ'nın] {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyruğunda Allah Teâlâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i âlemlere rahmet kıldığını, yani onu hepsine bir rahmet olarak gönderdiğini haber vermektedir. Artık kim bu rahmeti kabul eder ve bu nimete şükrederse dünya ve ahirette mutlu olur; kim de onu reddeder ve inkâr ederse dünya ve ahirette hüsrana uğrar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [İbrâhîm 28-29] “Allah'ın nimetini küfre değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir karargahtır!” Allah Teâlâ Kur'an'ın vasfı hakkında da şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [Fussilet 44] “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir mekândan seslenilmektedir.”
وقال مسلم في صحيحه: حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا مروان الفَزَاريّ، عن يزيد بن كَيْسَان، عن ابن أبي حازم، عن أبي هريرة قال: قيل: يا رسول الله، ادع على المشركين، قال: "إني لم أبعَثْ لَعَّانًا، وإنما بُعثْتُ رحمة". انفرد بإخراجه مسلم .
Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ömer rivayet etti, bize Mervân el-Fezârî, Yezîd b. Keysân'dan, o İbn Ebî Hâzım'dan, o da Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etti: "Ey Allah'ın Resûlü, müşriklere beddua et" denildi. O da: "Şüphesiz ben lânet edici olarak gönderilmedim, ancak bir rahmet olarak gönderildim" buyurdu. Bu hadisi rivayet etmekte Müslim tek kalmıştır .
وفي الحديث الآخر: "إنما أنا رحمة مهداة". رواه عبد الله بن أبي عرابة، وغيره، عن وَكِيع، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة مرفوعا. قال إبراهيم الحربي: وقد رواه غيره عن وكيع،
Diğer bir hadiste ise şöyle [buyrulmuştur]: «Ben ancak [insanlığa] hediye edilmiş bir rahmetim». Bunu Abdullah b. Ebî Arâbe ve başkaları Vekî'den, o el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir. İbrâhim el-Harbî şöyle demiştir: Bunu başkası da Vekî'den rivayet etmiş,
فلم يذكر أبا هريرة . وكذا قال البخاري، وقد سئل عن هذا الحديث، فقال: كان عند حفص بن غياث مرسلا.
fakat Ebû Hüreyre'yi zikretmemiştir . Buhârî de bu hadis hakkında kendisine sorulduğunda böyle söyleyip: "Hafs b. Gıyâs nezdinde mürsel olarak bulunmaktaydı" demiştir.
قال الحافظ ابن عساكر: وقد رواه مالك بن سُعَير بن الْخِمْس، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة مرفوعا . ثم ساقه من طريق أبي بكر بن المقرئ وأبي أحمد الحاكم، كلاهما عن بكر بن محمد بن إبراهيم الصوفي: حدثنا إبراهيم بن سعيد الجوهري، عن أبي أسامة، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن قيس بن أبي حازم، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إنما أنا رحمة مهداة".
Hâfız İbn Asâkir dedi ki: Bunu Mâlik b. Suayr b. el-Hıms da el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir . Sonra bunu Ebû Bekr b. el-Mukri ve Ebû Ahmed el-Hâkim tarikiyle nakletmiştir; her ikisi de Bekr b. Muhammed b. İbrâhim es-Sûfî'den: Bize İbrâhim b. Saîd el-Cevherî, Ebû Üsâme'den, o İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Kays b. Ebî Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim."
ثم أورده من طريق الصَّلْت بن مسعود، عن سفيان بن عيينة، عن مِسْعَر ، عن سعيد بن خالد، عن رجل، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله بعثني رحمة مهداة، بُعثْتُ برفع قوم وخفض آخرين" .
Sonra onu es-Salt b. Mes'ûd tarikiyle, Süfyân b. Uyeyne'den, o Mis'ar'dan , o Saîd b. Hâlid'den, o bir adamdan, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah beni hediye edilmiş bir rahmet olarak gönderdi; bir kavmi yüceltmek ve diğerlerini alçaltmak üzere gönderildim" .
قال أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن محمد بن نافع الطحان، حدثنا أحمد بن صالح قال: وجدت كتابًا بالمدينة عن عبد العزيز الدّراوردي وإبراهيم بن محمد بن عبد العزيز بن عمر بن عبد الرحمن بن عوف، عن محمد بن صالح التمار، عن ابن [شهاب] عن محمد بن جُبَير بن مطعم، عن أبيه قال: قال أبو جهل حين قدم [مكة] منصرفه عن حَمْزَة: يا معشر قريش، إن محمدًا نزل يثرب وأرسل طلائعه، وإنما يريد أن يصيب منكم شيئا، فاحذروا أن تمروا طريقَه أو تقاربوه، فإنه كالأسد الضاري؛ إنه حَنِق عليكم؛ لأنكم نفيتموه نفي القِرْدَان عن المناسم، والله إن له لَسحْرَةً، ما رأيته قط ولا أحدًا من أصحابه إلا رأيت معهم الشيطان، وإنكم قد عرفتم عداوة ابني قَيلَةَ -يعني: الأوس والخزرج-لهو عدو استعان بعدو، فقال له مطعم بن عدي: يا أبا الحكم، والله ما رأيتُ أحدًا أصدقَ لسانًا، ولا أصدق موعدًا، من أخيكم الذي طردتم، وإذ فعلتم الذي فعلتم فكونوا أكف الناس عنه. قال [أبو سفيان] بن الحارث: كونوا أشدّ ما كنتم عليه، إن ابني قيلَةَ إن ظفَرُوا بكم لم يرْقُبوا فيكم إلا ولا ذمة، وإن أطعتموني ألجأتموهم خير كنابة، أو تخرجوا محمدًا
Ebû'l-Kāsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Nâfi‘ et-Tahhân anlattı, bize Ahmed b. Sâlih anlattı ve dedi ki: Medine'de Abdülazîz ed-Derâverdî ve İbrâhim b. Muhammed b. Abdilazîz b. Ömer b. Abdirrahmân b. Avf'tan [nakledilen], Muhammed b. Sâlih et-Temmâr'dan, [o] İbn [Şihâb'dan], [o] Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım'den, o da babasından [gelen] bir kitap buldum; babası [Cübeyr b. Mut'ım] şöyle dedi: Ebû Cehil, Hamza'nın yanından dönüp [Mekke'ye] geldiğinde şöyle dedi: "Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed Yesrib'e yerleşti ve öncü birliklerini sevk etti. O sadece sizden bir şey koparmak [zarar vermek] istiyor. Onun yolundan geçmekten veya ona yaklaşmaktan sakının! Çünkü o yırtıcı bir aslan gibidir; size karşı son derece öfkelidir, zira siz onu, kenelerin devenin tabanlarından sökülüp atıldığı gibi söküp attınız. Vallahi onun bir büyüsü vardır; onu veya ashâbından herhangi birini ne zaman görsem, muhakkak yanlarında şeytanı görmüşümdür. Siz Kayle'nin iki oğlunun -yani Evs ve Hazrec'in- [bize olan] düşmanlığını zaten biliyorsunuz. O ise bir düşmandan yardım alan bir düşmandır!" Bunun üzerine Mut'ım b. Adî ona şöyle dedi: "Ey Ebe'l-Hakem! Vallahi kovduğunuz o kardeşinizden daha doğru sözlü ve sözüne daha sadık bir kimse görmedim. Madem yapacağınızı yaptınız, artık insanlardan ona karşı elini en çok çekenler siz olun." [Ebû Süfyân] b. el-Hâris ise şöyle dedi: "Ona karşı olabildiğince sert olun! Şüphesiz Kayle'nin iki oğlu size üstün gelirlerse, sizin hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler. Eğer bana uyarsanız, onları en sağlam sığınağa sığınmak zorunda bırakırsınız yahut Muhammed'i...
من بين ظهرانيهم، فيكون وحيدا مطرودا، وأما [ابنا قَيْلة فوالله ما هما] وأهل [دهلك] في المذلة إلا سواء وسأكفيكم حدهم، وقال:
aralarından çıkarırsınız da o yapayalnız ve kovulmuş kalır. [Kayle'nin iki oğluna gelince, vallahi onlar] ile [Dehlek] halkı zillet bakımından birbirine eşittir ve ben onların şiddetine karşı size yeterim." Ve şöyle dedi:
سَأمْنَحُ جَانبًا منّي غَليظًا … عَلَى مَا كَانَ مِنْ قُرب وَبُعْد
İster yakın olsun ister uzak, tarafımdan sert bir muamele göstereceğim;
رجَالُ الخَزْرَجيَّة أهْلُ ذُل … إذا مَا كَانَ هَزْل بَعْدَ جد
Hazreclilerin adamları zillet ehlidir, ciddiyetten sonra bir hezel (gevşeklik) baş gösterdiğinde.
فبلغ ذلك رسولَ الله ﷺ فقال: "والذي نفسي بيده، لأقتلنهم ولأصلبَنَّهم ولأهدينهم وهم كارهون، إني رحمة بعثني الله، ولا يَتَوفَّاني حتى يظهر الله دينه، لي خمسة أسماء: أنا محمد، وأحمد، وأنا الماحي الذي يمحو الله بي الكفر، وأنا الحاشر الذي يحشر الناس على قدمي، وأنا العاقب" .
Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki onları mutlaka öldüreceğim, onları mutlaka asacağım ve istemeseler de onlara mutlaka hidayet edeceğim. Şüphesiz ben Allah'ın gönderdiği bir rahmetim; Allah dinini üstün kılıncaya kadar benim canımı almayacaktır. Benim beş ismim vardır: Ben Muhammed'im, Ahmed'im; ben, Allah'ın benimle küfrü yok ettiği Mâhî'yim; ben, insanların izim sıra (ardımca) haşredileceği Hâşir'im ve ben Âkıb'ım" .
وقال أحمد بن صالح: أرجو أن يكون الحديث صحيحًا.
Ahmed b. Sâlih: "Bu hadisin sahih olmasını temenni ederim" demiştir.
وقال الإمامُ أحمد: حدثنا معاوية بن عمرو، حدثنا زائدة، حدثني عَمْرو بن قَيس، عن عمرو بن أبي قُرّة الكِنْديّ قال: كان حُذيفةُ بالمدائن، فكان يذكر أشياء قالها رسولُ الله ﷺ، فجاء حذيفةُ إلى سَلْمان فقال سلمان: يا حذيفةُ، إنّ رسولَ الله ﷺ [كان يغضب فيقول، ويرضى فيقول: لقد علمت أنّ رسول الله ﷺ] خطَب فقال: "أيما رجل من أمتي سَبَبتُه [سَبَّةً] في غَضَبي أو لعنته لعنةً، فإنما أنا رجل من ولد آدم، أغضب كما يغضبون، وإنما بعثني رحمةً للعالمين، فاجعلها صلاة عليه يوم القيامة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muâviye b. Amr rivayet etti, bize Zâide rivayet etti, bana Amr b. Kays, Amr b. Ebî Kurre el-Kindî'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: Huzeyfe Medâin'de bulunuyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği bazı şeyleri anlatıyordu. Sonra Huzeyfe Selmân'a geldi. Selmân şöyle dedi: "Ey Huzeyfe! Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [öfkelenir söylerdi, razı olur söylerdi. Sen de bildin ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] hutbe irad edip şöyle buyurdu: 'Ümmetimden hangi adama öfkem anında sövmüşsem [bir sövgü ile sövmüşsem] veya lânet etmişsem, ben de nihayetinde Âdemoğullarından bir insanım; onların öfkelendiği gibi öfkelenirim. Ancak [Allah] beni âlemlere bir rahmet olarak göndermiştir; [ey Allah'ım!] bunu kıyamet gününde onun için bir salât (rahmet/dua) kıl'."
ورواه أبو داود، عن أحمد بن يونس، عن زائدة .
Bunu Ebû Dâvûd da Ahmed b. Yûnus'tan, o Zâide'den rivayet etmiştir .
فإن قيل: فأيّ رحمة حصلت لمن كَفَر به؟ فالجواب ما رواه أبو جعفر بن جرير: حدثنا إسحاق بن شاهين، حدثنا إسحاق الأزرق، عن المسعودي، عن رجل يقال له: سعيد، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس في قوله: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ) قال: من آمن بالله واليوم الآخر، كُتِبَ له الرحمة في الدنيا والآخرة، ومن لم يؤمن بالله ورسوله عُوِفي مما أصاب الأمم من الخسف والقذف .
Eğer: "Ona küfreden kimse için ne gibi bir rahmet hâsıl olmuştur?" denilirse, cevap Ebû Ca'fer b. Cerîr'in rivayet ettiğidir: Bize İshâk b. Şâhîn rivayet etti, bize İshâk el-Ezrak, el-Mes'ûdî'den, o kendisine Saîd denilen bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse dünya ve ahirette ona rahmet yazılır. Kim de Allah'a ve Resûlüne iman etmezse [geçmiş] ümmetlerin başına gelen yere batırılma ve gökten taş yağdırılma gibi azaplardan muaf tutulur" .
وهكذا رواه ابن أبي حاتم، من حديث المسعودي، عن أبي سعد -وهو سعيد بن المرزبان البقّال-عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، فذكره بنحوه، والله أعلم.
İbn Ebî Hâtim de el-Mes'ûdî hadisinden, Ebû Sa'd'dan -ki o Saîd b. el-Merzübân el-Bakkâl'dır-, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiş ve benzerini zikretmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقد رواه أبو القاسمِ الطبراني عن عبدان بن أحمد، عن عيسى بن يونس الرَّمْلِيِّ، عن أيوب بن سُوَيد، عن المسعودي، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ) قال: من تبعه كان له رحمة في الدنيا والآخرة، ومن لم يتبعه عُوفِي مما كان يبتلى به سائر الأمم من الخسف والقذف.
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî de bunu Abdân b. Ahmed'den, o Îsâ b. Yûnus er-Remlî'den, o Eyyûb b. Süveyd'den, o el-Mes'ûdî'den, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [ayeti hakkında şöyle] demiştir: “Kim ona uyarsa bu onun için dünyada ve ahirette bir rahmet olur; kim de ona uymazsa, diğer ümmetlerin müptela kılındığı yere batırılma ve [üzerine] taş yağdırılma [azapların]dan muaf tutulur.”
{قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢)}.
{قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢)} “De ki: 'Bana ancak, ilahınızın yalnızca bir tek ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?' (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim. Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem.' (109) 'Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduklarınızı da bilir.' (110) 'Bilmem, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır.' (111) [Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.' (112)”
يقول تعالى آمرًا رسوله، صلوات الله وسلامه عليه، أن يقول للمشركين: (إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) أي: متبعون على ذلك، مستسلمون منقادون له.
Allah Teâlâ, Resûlüne -salât ve selâm üzerine olsun- müşriklere şöyle demesini emretmektedir: {إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Bana ancak, ilahınızın yalnızca bir tek ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” Yani: Buna uyan, O'na teslim olup boyun eğen kimseler oluyor musunuz?
(فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: تركوا ما دعوتهم إليه، (فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ) أي: أعلمتكم أني حَرْب لكم، كما أنكم حَرْبٌ لي، بريء منكم كما أنكم بُرآء مني، كقوله: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [يونس: ٤١]. وقال {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ} [الأنفال: ٥٨]: ليكن علمك وعلمهم بنبذ العهود على السواء، وهكذا هاهنا، (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ) أي: أعلمتكم ببراءتي منكم، وبراءتكم مني؛ لعلمي بذلك.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani kendilerini davet ettiğin şeyi terk ederlerse, {فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ} “de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim.'” Yani: Sizin bana karşı savaş halinde olduğunuz gibi, benim de size karşı savaş halinde olduğumu; sizin benden beri olduğunuz gibi benim de sizden beri olduğumu bildirdim. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [Yûnus: 41] “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan berisiniz, ben de sizin yaptığınızdan beriyim.'” Şöyle de buyurmuştur: {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ} [el-Enfâl: 58] “Eğer bir kavmin hıyanetinden korkarsan, [ahdi] eşitlik üzere onlara fırlat at”, yani ahitlerin bozulduğuna dair senin bilgin ile onların bilgisi eşit olsun . İşte burada da böyledir: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim.'” Yani: Benim bunu bilmem sebebiyle, benim sizden beri olduğumu ve sizin de benden beri olduğunuzu size bildirdim.
وقوله: (وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ) أي: هو واقع لا محالة، ولكن لا علم لي بقربه ولا ببعده، (إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ) أي: إن الله يعلم الغيب جميعَه، ويعلم ما يظهره العباد وما يسرون، يعلم الظواهر والضمائر، ويعلم السر وأخفى، ويعلم ما العباد عاملون في أجهارهم وأسرارهم، وسيجزيهم على ذلك، على القليل والجليل.
Buyruğu: {وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} “Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem.” Yani: O kesinlikle gerçekleşecektir; fakat onun yakınlığı veya uzaklığı hakkında bende bir bilgi yoktur. {إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ} “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduklarınızı da bilir.” Yani: Şüphesiz Allah gaybın tamamını bilir; kulların açığa vurduklarını da gizlediklerini de bilir. Açıkta olanları da içte saklananları da bilir, gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir. Kulların açıklarında ve gizlilerinde ne yaptıklarını bilir; küçüğüyle büyüğüyle bunlardan ötürü onlara karşılık verecektir.
وقوله: (وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ) أي: وما أدري لعل هذا فتنة لكم ومتاع إلى حين.
Buyruğu: {وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “'Bilmem, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır.'” Yani: Bilmem, belki de bu sizin için bir imtihan ve belirli bir süreye kadar bir yararlanmadır.
قال ابن جرير: لعل تأخير ذلك عنكم فتنة لكم، ومتاع إلى أجل مسمى . وحكاه عون، عن ابن عباس، والله أعلم.
İbn Cerîr dedi ki: Bunun sizden ertelenmesi, belki de sizin için bir imtihan ve adı konulmuş bir vakte kadar bir yararlanmadır . Bunu Avn da İbn Abbâs'tan nakletmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
(قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ) أي: افصل بيننا وبين قومنا المكذبين بالحق.
{قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet.'” Yani: Bizimle, hakkı yalanlayan kavmimiz arasında hak ile hüküm ver.
قال قتادة: كان الأنبياء، ﵈، يقولون: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} [الأعراف: ٨٩]، وأمر رسول الله ﷺ أن يقول ذلك.
Katâde dedi ki: Peygamberler -aleyhimusselâm- şöyle derlerdi: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} [el-A'râf: 89] “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet. Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.” Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) da bunu söylemesi emredildi.
وعن مالك، عن زيد بن أسلم: كان رسول الله ﷺ إذا شهد قتالا قال: (رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ).
Mâlik'ten, o da Zeyd b. Eslem'den: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) savaşa katıldığı zaman şöyle derdi: {رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} “Rabbim! Hak ile hükmet.”
وقوله: (وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ) أي: على ما يقولون ويفترون من الكذب، ويتنوعون في مقامات التكذيب والإفك، والله المستعان عليكم في ذلك.
{وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.” buyruğu; yani onların söyledikleri ve uydurdukları yalanlara, yalanlama ve iftira hususunda sergiledikleri türlü türlü hallere karşı demektir. Bu hususta sizin aleyhinize kendisinden yardım istenecek olan sadece Allah'tır.