Binûn

Hac Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أرسلهم به، فلا يخفى عليه من أمورهم شيء، كما قال: {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ [فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا * لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ] وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا} [الجن: ٢٦ - ٢٨]، فهو سبحانه رقيب عليهم، شهيد على ما يقال لهم، حافظ لهم، ناصر لجنابهم؛ {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} الآية [المائدة: ٦٧].

[ve] kendisiyle gönderdiği şeylerde [onların arkalarında ne olduğunu] bilir. Dolayısıyla onların işlerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ [فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا * لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ] وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا} “O gaybı bilendir; gaybını hiç kimseye açmaz. Ancak razı olduğu elçisi müstesna. Çünkü O, elçisinin önünden ve ardından gözetleyiciler koyar ki, Rablerinin gönderdiklerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin. Allah onların nezdinde olanları kuşatmış ve her şeyi bir bir saymıştır.” [el-Cin: 26-28]. O Sübhânehu, onları gözetleyendir, onlara söylenenlere şahittir, onları koruyandır ve yüce makamlarını muzaffer kılandır; {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti [el-Mâide: 67].

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)}.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)} “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. (77) Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin. O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi. Babanız İbrahim'in dinine [uyun]. O, bundan önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını verdi ki, Resul sizin üzerinize şahit olsun, siz de insanlar üzerine şahitler olasınız. Artık namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı bağlanın. O, sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır! (78)”

اختلف الأئمة، ﵏، في هذه السجدة الثانية من سورة الحج: هل هي مشروع السجودُ فيها أم لا؟ على قولين. وقد قدمنا عند الأولى حديث عقبة بن عامر عن رسول الله ﷺ: "فُضلت سورة الحج بسجدتين، فمن لم يسجدهما فلا يقرأهما".

İmamlar -rahimehumullâh- Hac suresindeki bu ikinci secde ayetinde secde etmenin meşru olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmışlardır. Birinci [secde ayetinin tefsirinde], Ukbe b. Âmir'in Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadisi zikretmiştik: “Hac suresi iki secde ile faziletli kılındı. Kim bu iki secdeyi yapmayacaksa onları okumasın.”

وقوله: (وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ) أي: بأموالكم وألسنتكم وأنفسكم، كما قال تعالى: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} [آل عمران: ١٠٢].

Allah Teâlâ'nın: (وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ) [“Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin”] kavli; yani mallarınızla, dillerinizle ve canlarınızla [cihad edin]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun” [Âl-i İmrân: 102].

وقوله: (هُوَ اجْتَبَاكُمْ) أي: يا هذه الأمة، الله اصطفاكم واختاركم على سائر الأمم، وفضلكم وشرفكم وخصكم بأكرم رسول، وأكمل شرع.

Allah Teâlâ'nın: (هُوَ اجْتَبَاكُمْ) [“O, sizi seçti”] kavli; yani ey bu ümmet! Allah sizi diğer bütün ümmetlerin arasından seçip beğendi; en şerefli peygamber ve en mükemmel şeriat ile sizi üstün, şerefli ve ayrıcalıklı kıldı.

(وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) أي: ما كلفكم ما لا تطيقون، وما ألزمكم بشيء فَشَقَ عليكم إلا جعل الله لكم فرجا ومخرجا، فالصلاة -التي هي أكبر أركان الإسلام بعد الشهادتين-تجب في الحَضَر أربعًا وفي السفر تُقْصَر إلى ثِنْتَين، وفي الخوف يصليها بعض الأئمة ركعة، كما ورد به الحديث، وتُصَلى رجالا وركبانا، مستقبلي القبلة وغير مستقبليها. وكذا في النافلة في السفر إلى القبلة وغيرها، والقيام فيها يسقط بعذر المرض، فيصليها المريض جالسا، فإن لم يستطع فعلى جنبه، إلى غير ذلك من الرخص والتخفيفات، في سائر الفرائض والواجبات؛ ولهذا قال، ﵇: "بُعِثْتُ بالحنِيفيَّة السَّمحة" وقال لمعاذ وأبي موسى، حين بعثهما أميرَين إلى اليمن: "بَشِّرا ولا

(وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) [“Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”] kavli; yani O, güç yetiremeyeceğiniz şeyleri size yüklememiş, size ağır gelen hiçbir şeyi de kılmamıştır ki muhakkak Allah sizin için bir ferahlık ve bir çıkış yolu var etmiştir. Kelime-i şehâdetten sonra İslâm'ın en büyük rüknü olan namaz; hazar halinde (ikamet durumunda) dört rekât olarak farz kılınmış, seferde ise iki rekâta kısaltılmıştır. Korku durumunda ise hadiste geldiği üzere bazı imamlara göre bir rekât kılınır; yaya yahut binek üzerinde, kıbleye dönerek veya dönmeyerek kılınabilir. Seferdeki nâfile namazda da kıbleye yahut başka yöne doğru kılınması böyledir. Hastalık mazereti sebebiyle namazda kıyam düşer; hasta namazını oturarak kılar, buna da gücü yetmezse yanı üzerine yatarak kılar. Bütün farzlarda ve vaciplerde buna benzer daha nice ruhsatlar ve kolaylaştırmalar vardır. Bu sebepledir ki [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «بُعِثْتُ بالحنِيفيَّة السَّمحة» «Ben, kolaylaştırılmış hanîf dini ile gönderildim.» Muâz ile Ebû Mûsâ'yı Yemen'e idareci olarak gönderdiğinde de onlara şöyle buyurmuştur: “Müjdeleyin, [fakat]...

تنفرا، ويَسِّرا ولا تُعسِّرَا" . والأحاديث في هذا كثيرة؛ ولهذا قال ابن عباس في قوله: (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) يعني: من ضيق.

nefret ettirmeyin; kolaylaştırın, zorlaştırmayın.” Bu konuda hadisler pek çoktur. Bu sebeple İbn Abbâs Allah Teâlâ'nın: (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) [“Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”] kavli hakkında: “Yani darlık [yüklemedi]” demiştir.

وقوله: (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ): قال ابن جرير: نصب على تقدير: (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) أي: من ضيق، بل وَسَّعه عليكم كملة أبيكم إبراهيم. [قال: ويحتمل أنه منصوب على تقدير: الزموا ملة أبيكم إبراهيم] .

Allah Teâlâ'nın: (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ) [“Babanız İbrahim'in dinine [uyun]”] kavli hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: [Bu lafız] (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) yani “darlık yüklemedi, aksine babanız İbrahim'in dini gibi onu sizin için genişletti” takdiriyle mensub kılınmıştır. [İbn Cerîr dedi ki: “Babanız İbrahim'in dinine sarılın” takdiriyle mensub olması da muhtemeldir.]

قلت: وهذا المعنى في هذه الآية كقوله: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} الآية [الأنعام: ١٦١].

Derim ki: Bu ayetteki mana, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dosdoğru dine, hanif olan İbrahim'in milletine/dinine iletti” ayeti [el-En'âm: 161].

وقوله: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا) قال الإمام عبد الله بن المبارك، عن ابن جريج، عن عطاء، عن ابن عباس في قوله: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) قال: الله ﷿. وكذا قال مجاهد، وعطاء، والضحاك، والسدي، وقتادة، ومقاتل بن حَيَّان.

Allah Teâlâ'nın: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا) [“O, bundan önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını verdi”] kavli hakkında İmam Abdullah b. el-Mübârek, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) [“O, bundan önce size 'Müslümanlar' adını verdi”] kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “O, Allah azze ve celle'dir.” Mücâhid, Atâ, Dahhâk, es-Süddî, Katâde ve Mukātil b. Hayyân da böyle demişlerdir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) يعني: إبراهيم، وذلك لقوله: {رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} [البقرة: ١٢٨].

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) [“O, bundan önce size 'Müslümanlar' adını verdi”] kavlindeki 'O' zamirinin İbrahim olduğunu söylemiş ve buna şu ayeti delil getirmiştir: {رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet var et” [el-Bakara: 128].

قال ابن جرير: وهذا لا وجه له؛ لأنه من المعلوم أن إبراهيم لم يسمّ هذه الأمة في القرآن مسلمين، وقد قال الله تعالى: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا) قال مجاهد: الله سماكم المسلمين من قبل في الكتب المتقدمة وفي الذكر، (وَفِي هَذَا) يعني: القرآن. وكذا قال غيره.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bunun bir geçerliliği yoktur. Çünkü İbrahim'in bu ümmeti Kur'an'da Müslümanlar diye isimlendirmediği bilinmektedir; halbuki Allah Teâlâ: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا) [“O, bundan önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını verdi”] buyurmuştur. Mücâhid: “Allah sizi daha önce önceki kitaplarda ve Zikir'de Müslümanlar olarak isimlendirdi, (وَفِي هَذَا) yani Kur'an'da da [böyle isimlendirdi]” demiştir. Başkaları da böyle söylemiştir.

قلت: وهذا هو الصواب؛ لأنه تعالى قال: (هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ)، ثم حثهم وأغراهم على ما جاء به الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، بأنه ملة أبيهم إبراهيم الخليل، ثم ذكر منته تعالى على هذه الأمة بما نَوّه به من ذكرها والثناء عليها في سالف الدهر وقديم الزمان، في كتب الأنبياء، يتلى على الأحبار والرهبان، فقال: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) أي: من قبل هذا القرآن (وَفِي هَذَا)، وقد قال النسائي عند تفسير هذه الآية:

Derim ki: Doğru olan da budur; çünkü Allah Teâlâ: (هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) [“O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi”] buyurmuş, ardından Resul'ün -salâtullâhi ve selâmuhu aleyh- getirdiği şeyin babaları Halîl İbrahim'in dini olduğunu belirterek onları buna teşvik edip özendirmiştir. Sonra da peygamberlerin kitaplarında hahamlara ve rahiplere okunarak geçmiş devirlerde ve eski zamanlarda bu ümmetin adını anıp onu övmek suretiyle ona olan lütfunu zikrederek: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ) yani bu Kur'an'dan önce (وَفِي هَذَا) [“ve bunda da”] buyurmuştur. Nitekim Nesâî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir:

أنبأنا هشام بن عمار، حدثنا محمد بن شُعَيب، أنبأنا معاوية بن سلام أن أخاه زيد بن سلام أخبره، عن أبي سلام أنه أخبره قال: أخبرني الحارث الأشعري، عن رسول الله ﷺ قال: "من دعا بدعوى الجاهلية فإنه من جِثيّ جهنم". قال رجل: يا رسول الله، وإن صام وصلى؟ قال: "نعم، وإن صام وصلى، فادعوا بدعوة الله التي سماكم بها المسلمين المؤمنين عباد الله" .

Bize Hişâm b. Ammâr haber verdi, bize Muhammed b. Şuayb anlattı, bize Muâviye b. Sellâm kardeşi Zeyd b. Sellâm'ın kendisine haber verdiğini, onun da Ebû Sellâm'dan bildirdiğini aktardı; [Ebû Sellâm] dedi ki: Bana Hâris el-Eş'arî, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu haber verdi: “Kim cahiliye davasıyla çağrıda bulunursa, o cehennemde diz üstü çökenlerdendir.” Bir adam: “Ey Allah'ın Resulü! Oruç tutsa ve namaz kılsa da mı?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:] “Evet, oruç tutsa ve namaz kılsa da! Siz Allah'ın sizi isimlendirdiği şekliyle 'Müslümanlar', 'Müminler', 'Allah'ın kulları' olarak O'nun çağrısıyla çağrıda bulunun” buyurdu .

وقد قدمنا هذا الحديث بطوله عند تفسير قوله: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} من سورة البقرة [الآية: ٢١]؛ ولهذا قال: (لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ)

Biz bu hadisi, Bakara suresindeki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınabilesiniz.” [el-Bakara, 21] ayetinin tefsirinde bütün uzunluğuyla aktarmıştık. İşte bundan dolayı [Allah Teâlâ]: { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } “Resul size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye...” buyurmuştur.

أي: إنما جعلناكم هكذا أمة وسطا عُدولا خيارا، مشهودا بعدالتكم عند جميع الأمم، لتكونوا يوم القيامة (شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ) لأن جميع الأمم معترفة يومئذ بسيادتها وفضلها على كل أمة سواها؛ فلهذا تقبل شهادتهم عليهم يوم القيامة، في أن الرسل بلغتهم رسالة ربهم، والرسول يشهد على هذه الأمة أنه بلغها ذلك. وقد تقدم الكلام على هذا عند قوله: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} [البقرة: ١٤٣]، وذكرنا حديث نوح وأمته بما أغنى عن إعادته.

Yani: Kıyamet gününde (شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ) [“insanlar üzerine şahitler”] olasınız diye sizi böylece vasat, adaletli , seçkin ve adaleti bütün ümmetlerce kabul edilmiş bir ümmet kıldık. Çünkü o gün bütün ümmetler, bu ümmetin diğer her ümmete olan üstünlüğünü ve faziletini itiraf edecektir. Bu yüzden kıyamet gününde peygamberlerin Rablerinin mesajını kendilerine tebliğ ettiğine dair bu ümmetin diğer ümmetler aleyhindeki şahitliği kabul edilecek; Resul de bu ümmete [mesajı] tebliğ ettiğine dair şahitlik edecektir. Buna dair açıklama {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “Böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık ki insanlara şahit olasınız, Resul de size şahit olsun” [el-Bakara: 143] kavlinde geçmiş ve Nûh ile ümmetine dair hadisi burada tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştik.

وقوله: (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ) أي: قابلوا هذه النعمة العظيمة بالقيام بشكرها، وأدوا حق الله عليكم في أداء ما افترض، وطاعة ما أوجب، وترك ما حرم. ومن أهم ذلك إقامُ الصلاة وإيتاءُ الزكاة، وهو الإحسان إلى خلق الله، بما أوجب، للفقير على الغني، من إخراج جزء نزر من ماله في السَّنة للضعفاء والمحاويج، كما تقدم بيانه وتفصيله في آية الزكاة من سورة "التوبة" .

Allah Teâlâ'nın: (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ) [“Artık namazı kılın, zekâtı verin”] kavli; yani bu büyük nimeti şükrünü eda ederek karşılayın; farz kıldığı şeyleri yerine getirme, vacip kıldığı şeylere itaat etme ve haram kıldığı şeyleri terk etme hususunda Allah'ın üzerinizdeki hakkını ödeyin. Bunların en önemlilerinden biri namazı kılmak ve Allah'ın zengin üzerine fakir için vacip kıldığı zayıflara ve muhtaçlara yılda malından az bir pay çıkarmak suretiyle Allah'ın yaratıklarına ihsanda bulunmak olan zekâtı vermektir; nitekim bunun açıklaması ve ayrıntıları Tevbe suresindeki zekât ayetinde geçmişti .

وقوله: (وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ) أي: اعتضدوا بالله ، واستعينوا به، وتوكلوا عليه، وتَأيَّدوا به، (هُوَ مَوْلاكُمْ) أي: حافظكم وناصركم ومُظفركُم على أعدائكم، (فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ) يعني: [نعم] الولي ونعم الناصر من الأعداء.

Allah Teâlâ'nın: (وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ) [“Ve Allah'a sımsıkı bağlanın”] kavli; yani Allah'a dayanın , O'ndan yardım isteyin, O'na tevekkül edin ve O'nunla güç bulun. (هُوَ مَوْلاكُمْ) [“O, sizin mevlanızdır”], yani koruyucunuz, yardımcınız ve düşmanlarınıza karşı sizi zafere ulaştırandır. (فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ) [“O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!”], yani [ne güzel] dost ve düşmanlara karşı ne güzel yardımcıdır.

قال وُهَيْب بن الورد: يقول الله تعالى: ابن آدم، اذكرني إذا غضبتَ أذكرك إذا غضبتُ، فلا أمحقك فيمن أمحق، وإذا ظُلمتَ فاصبر، وارض بنصرتي، فإن نصرتي لك خير من نصرتك لنفسك. رواه ابن أبي حاتم.

Vüheyb b. el-Verd şöyle demiştir: Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Ey Âdemoğlu! Öfkelendiğin zaman beni an ki, ben de öfkelendiğimde seni anayım ve helak ettiklerim arasında seni helak etmeyeyim. Zulme uğradığın zaman sabret ve benim yardımım ile razı ol; çünkü benim sana yardım etmem, senin kendi kendine yardım etmenden daha hayırlıdır.” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

والله تعالى أعلم وله الحمد والمنة، والثناء الحسن والنعمة، وأسأله التوفيق والعصمة، في سائر الأفعال والأقوال.

En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Hamd, minnet, güzel övgü ve nimet O'na aittir. Bütün fiil ve sözlerde O'ndan muvaffakiyet ve korunma dilerim.

هذا آخر تفسير سورة "الحج"، وصلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه وسلم وشرف وكرم، ورضي الله تعالى عن الصحابة والتابعين لهم بإحسان إلى يوم الدين.

Hac Suresi'nin tefsiri burada sona erdi. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin, onu şereflendirip aziz kılsın. Allah Teâlâ sahâbeden ve kıyamet gününe kadar onlara güzellikle tâbi olanlardan razı olsun.