وقال ابن عباس: (مُعَاجِزِينَ): مراغمين.
İbn Abbâs: "(مُعَاجِزِينَ) [Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlar], karşı koyanlar, hasımlık edenlerdir" demiştir.
(أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ): وهي النار الحارة الموجعة الشديد عذابها ونكالها، أجارنا الله منها.
(أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) ["İşte onlar alevli ateşin ehlidirler"]: O; son derece sıcak, acı verici, azabı ve cezalandırması şiddetli olan ateştir. Allah bizi ondan korusun.
قال الله تعالى: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} [النحل: ٨٨].
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap ekledik.” [Nahl: 88].
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)}.
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okumasına) bir şüphe ve vesvese atmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra da ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (52) [Allah bunu], şeytanın attığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir imtihan (fitne) kılmak için [yapar]. Şüphesiz ki o zalimler derin bir ayrılık içindedirler. (53) Bir de kendilerine ilim verilenlerin, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları ve kalplerinin ona saygıyla bağlanması içindir. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletir. (54)”
قد ذكر كثير من المفسرين هاهنا قصة الغَرَانيق، وما كان من رجوع كثير من المهاجرة إلى أرض الحبشة، ظَنا منهم أن مشركي قريش قد أسلموا. ولكنها من طرق كلها مرسلة، ولم أرها مسندة من وجه صحيح، والله أعلم.
Müfessirlerin çoğu burada Garânîk kıssasını ve Kureyşli müşriklerin Müslüman olduklarını zannetmeleri sebebiyle muhacirlerin çoğunun Habeşistan topraklarına dönmesi hadisesini zikretmişlerdir. Fakat bu [kıssa], tamamı mürsel olan yollardan gelmiştir; bunun sahih bir vecihten müsned olarak [nakledildiğini] görmedim. En doğrusunu Allah bilir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن حبيب، حدثنا أبو داود، حدثنا شعبة، عن أبي بِشْر، عن سعيد بن جُبَيْر، قال: قرأ رسول الله ﷺ بمكة "النجم" فلما بلغ هذا الموضع: {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى} قال: فألقى الشيطان على لسانه: "تلك الغَرَانيق العلى. وإن شفاعتهن ترتجى". قالوا: ما ذكر آلهَتنا بخير قبل اليوم. فسجَدَ وسجدوا، فأنزل الله ﷿ هذه الآية: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ] )
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Habîb anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de "en-Necm" suresini okudu; şu ayetlerin bulunduğu yere gelince: {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?”, şeytan onun diline: "Onlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur" sözünü attı. Müşrikler: "Bugünden önce ilahlarımızı hiç hayırla anmamıştı" dediler. Peygamber secde etti, onlar da secde ettiler. Bunun üzerine Allah azze ve celle şu ayeti indirdi: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ] ) ["Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okumasına) bir şüphe ve vesvese atmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra da ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir"].
رواه ابن جرير، عن بُنْدَار، عن غُنْدَر، عن شعبة، به نحوه ، وهو مرسل، وقد رواه البزار في مسنده، عن يوسف بن حماد، عن أمية بن خالد، عن شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس -فيما أحسب، الشك في الحديث-أن النبي ﷺ قرأ بمكة سورة "النجم"، حتى انتهى إلى: {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى}، وذكر بقيته. ثم قال البزار: لا يروى متصلا إلا بهذا الإسناد، تفرد بوصله أمية بن خالد، وهو ثقة مشهور. وإنما يُروى هذا من طريق الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس .
Bunu İbn Cerîr; Bündâr'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den benzer şekilde rivayet etmiştir ve bu mürseldir. Bezzâr da Müsned'inde Yûsuf b. Hammâd'dan, o Ümeyye b. Hâlid'den, o Şu'be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da -rivayetteki şüpheyle beraber zannımca- İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de "en-Necm" suresini okudu; nihayet: {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı?” [ayetine] gelince, [hadisin] devamını zikretti. Sonra Bezzâr şöyle dedi: "Bu hadis sadece bu senetle muttasıl olarak rivayet edilir; onu mevsul kılmakta Ümeyye b. Hâlid tek kalmıştır, o ise güvenilir ve meşhur bir kimsedir. Bu rivayet ancak el-Kelbî tarikinden, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet edilmektedir ."
ثم رواه ابن أبي حاتم، عن أبي العالية، وعن السدي، مرسلا. وكذا رواه ابن جرير، عن محمد بن كعب القرظي، ومحمد بن قيس، مرسلا أيضا .
Sonra İbn Ebî Hâtim bunu Ebu'l-Âliye'den ve es-Süddî'den mürsel olarak rivayet etti. Aynı şekilde İbn Cerîr de Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan yine mürsel olarak rivayet etmiştir .
وقال قتادة: كان النبي ﷺ [يصلي] عند المقام إذ نَعَس، فألقى الشيطان على لسانه "وإن شفاعتها لترتجى. وإنها لمع الغرانيق العلى"، فحفظها المشركون. وأجرى الشيطان أن نبي الله قد قرأها، فزَلَّت بها ألسنتهم، فأنزل الله: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ [وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى] ) الآية، فدَحَرَ الله الشيطان.
Katâde şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Makam'ın yanında [namaz kılıyordu] ; o sırada uyukladı. Şeytan onun diline: "Şüphesiz onların şefaati umulur ve onlar yüce kuğulardır" sözlerini attı ve müşrikler bunu ezberledi. Şeytan, Allah'ın Peygamberi'nin bunu okuduğunu yaydı, böylece dilleri buna kaydı. Bunun üzerine Allah: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ [وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى] ) ["Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde..."] ayetini indirdi ve Allah şeytanı kovup defetti.
ثم قال ابن أبي حاتم: حدثنا موسى بن أبي موسى الكوفي، حدثنا محمد بن إسحاق المُسَيَّبِي، حدثنا محمد بن فُلَيْح، عن موسى بن عقبة، عن ابن شهاب قال: أنزلت سورة النجم، وكان المشركون يقولون: لو كان هذا الرجل يذكر آلهتنا بخير أقررناه وأصحابه، ولكنه لا يذكر من خالف دينه من اليهود والنصارى بمثل الذي يذكر آلهتنا من الشتم والشر. وكان رسول الله ﷺ قد اشتد عليه ما ناله وأصحابه من أذاهم وتكذيبهم، وأحزنه ضلالهم، فكان يتمنى هُداهم، فلما أنزل الله سورة
Sonra İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Mûsâ b. Ebî Mûsâ el-Kûfî rivayet etti, bize Muhammed b. İshâk el-Müseyyebî rivayet etti, bize Muhammed b. Fuleyh, Mûsâ b. Ukbe'den, o da İbn Şihâb'dan nakletti; [İbn Şihâb] dedi ki: Necm suresi indirildi. Müşrikler şöyle diyorlardı: "Şayet bu adam ilahlarımızı hayırla ansaydı, onu ve ashabını [kendi haline] bırakırdık; fakat o, dinine karşı çıkan Yahudileri ve Hristiyanları, ilahlarımıza yönelttiği sövgü ve kötülük gibi anmıyor." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise onların kendisine ve ashabına verdikleri eziyetler ile yalanlamaları ağır gelmişti ve onların sapıklığı onu üzüyordu; bu sebeple onların hidayete ermelerini temenni ediyordu. Allah sûre[yi] indirdiğinde
"النجم" قال: {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى * أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى} ألقى الشيطان عندها كلمات حين ذكر الله الطواغيت، فقال: "وإنهن لهن الغرانيق العلى. وإن شفاعتهن لهي التي ترتجى ". وكان ذلك من سجع الشيطان وفتنته، فوقعت هاتان الكلمتان في قلب كل مشرك بمكة، وزلت بها ألسنتهم، وتباشروا بها، وقالوا: إن محمدا، قد رجع إلى دينه الأول، ودين قومه. فلما بلغ رسول الله ﷺ [آخر النجم] ، سجد وسجد كل من حضره من مسلم أو مشرك. غير أن الوليد بن المغيرة كان رجلا كبيرا، فرفع على كفه ترابا فسجد عليه. فعجب الفريقان كلاهما من جماعتهم في السجود، لسجود رسول الله ﷺ، فأما المسلمون فعجبوا لسجود المشركين معهم على غير إيمان ولا يقين -ولم يكن المسلمون سمعوا الآية التي ألقى الشيطان في مسامع المشركين-فاطمأنت أنفسهم لما ألقى الشيطانُ في أمنية رسول الله ﷺ، وحدثهم به الشيطان أن رسول الله ﷺ قد قرأها في السورة، فسجدوا لتعظيم آلهتهم. ففشت تلك الكلمة في الناس، وأظهرها الشيطان، حتى بلغت أرض الحبشة ومن بها من المسلمين، عثمان بن مظعون وأصحابه، وتحدثوا أن أهل مكة قد أسلموا كلهم، وصلوا مع رسول الله ﷺ، وبلغهم سجود الوليد بن المغيرة على التراب على كفه، وحُدِّثوا أن المسلمين قد أمنوا بمكة فأقبلوا سراعا وقد نسخ الله ما ألقى الشيطان، وأحكم الله آياته، وحفظه من الفرية، وقال [تعالى] : (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ * لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ)، فلما بين الله قضاءه، وبرأه من سجع الشيطان، انقلب المشركون بضلالهم وعداوتهم المسلمين، واشتدوا عليهم. وهذا أيضًا مرسل.
"en-Necm" [suresini indirdiğinde] {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى * أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı? Erkek size, dişi O'na mı?” ayetlerini okudu. Allah tağutları zikrettiğinde şeytan o esnada bazı kelimeler atarak şöyle dedi: "Şüphesiz onlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulan şeydir ." Bu, şeytanın bir seci'si ve fitnesiydi. Bu iki cümle Mekke'deki her müşrikin kalbine yerleşti, dilleri buna kaydı, bununla birbirlerini müjdelediler ve: "Muhammed önceki dinine ve kavminin dinine döndü" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Necm suresinin sonuna] ulaştığında secde etti; yanında bulunan Müslüman veya müşrik herkes de secde etti. Ancak Velîd b. Mugîre yaşlı bir adamdı; avucuna bir miktar toprak alıp kaldırdı ve onun üzerine secde etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in secdesi üzerine topluca secde etmelerine her iki grup da şaşırdı . Müslümanlar, müşriklerin hiçbir iman ve yakinleri olmadığı halde kendileriyle birlikte secde etmelerine şaşırdılar -oysa Müslümanlar, şeytanın müşriklerin kulaklarına attığı o ayeti duymamışlardı-. Şeytanın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in temennisine (okumasına) attığı şey ve şeytanın onlara Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu sure içinde okuduğunu fısıldaması sebebiyle müşriklerin içleri rahatlamış ve ilahlarını tazim etmek için secde etmişlerdi. Bu söz insanlar arasında yayıldı ve şeytan bunu öylesine açığa vurdu ki Habeşistan topraklarına ve oradaki Müslümanlara, Osmân b. Maz'ûn ve arkadaşlarına kadar ulaştı. Mekke halkının hepsinin Müslüman olduğunu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldıklarını konuştular. Velîd b. Mugîre'nin avucundaki toprağa secde ettiği haberi de onlara ulaştı; Müslümanların Mekke'de güvende olduğu kendilerine söylenince aceleyle geri döndüler. Oysa Allah, şeytanın attığı şeyi gidermiş (neshetmiş), ayetlerini muhkem kılmış ve onu iftiradan korumuştu. [Teâlâ] şöyle buyurdu : (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ * لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ) ["Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde şeytan onun temennisine bir şüphe atmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra da ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. [Allah bunu], şeytanın attığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir fitne kılmak için yapar. Şüphesiz ki o zalimler derin bir ayrılık içindedirler"]. Allah hükmünü açıklayıp onu şeytanın seci'sinden arındırınca, müşrikler sapıklıklarına ve Müslümanlara olan düşmanlıklarına geri döndüler ve onlara karşı daha da sertleştiler. Bu rivayet de mürseldir.
وفي تفسير ابن جرير عن الزهري، عن أبي بكر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام، نحوه . وقد رواه الإمام أبو بكر البيهقي في كتابه "دلائل النبوة" فلم يَجُزْ به موسى بن عقبة، ساقه في مغازيه بنحوه، قال: وقد روينا عن ابن إسحاق هذه القصة.
İbn Cerîr'in tefsirinde ez-Zührî'den, o da Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan benzer bir rivayet yer alır . İmam Ebû Bekr el-Beyhakî de bunu "Delâilü'n-Nübüvve" adlı kitabında rivayet etmiş ve Mûsâ b. Ukbe'den öteye geçirmemiştir; [Mûsâ b. Ukbe] Meğâzî'sinde bunu benzer şekilde nakletmiştir. [Beyhakî]: "Bu kıssayı İbn İshâk'tan da rivayet ettik" demiştir.
قلت: وقد ذكرها محمد بن إسحاق في السيرة بنحو من هذا، وكلها مرسلات ومنقطعات، فالله أعلم. وقد ساقها البغوي في تفسيره مجموعة من كلام ابن عباس، ومحمد بن كعب القُرَظِيّ، وغيرهما بنحو من ذلك، ثم سأل هاهنا سؤالا كيف وقع مثل هذا مع العصمة المضمونة من الله لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه؟ ثم حكى أجوبة عن الناس، من ألطفها: أن الشيطان أوقع في مسامع المشركين ذلك، فتوهموا أنه صدر عن رسول الله ﷺ، وليس كذلك في نفس الأمر، بل إنما
Derim ki: Muhammed b. İshâk da bunu es-Sîre'de buna benzer şekilde zikretmiştir; bunların hepsi mürsel ve munkatı' rivayetlerdir. En doğrusunu Allah bilir. el-Begavî de tefsirinde İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve diğerlerinin sözlerinden derleyerek bunu benzer şekilde nakletmiş, ardından burada şöyle bir soru sormuştur: Allah tarafından Resûlü'ne -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- teminat altına alınan ismet (peygamberlik masumiyeti) varken böyle bir şey nasıl vuku bulmuştur? Sonra âlimlerin verdiği cevapları aktarmıştır ki bunların en latîfi şudur: Şeytan bu [sözleri] müşriklerin kulaklarına fısıldamış/duyurmuş, onlar da bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sâdır olduğunu vehmetmişlerdir; oysa işin aslı öyle değildir, aksine bu sadece
كان من صنيع الشيطان لا من رسول الرحمن ﷺ، والله أعلم .
şeytanın bir marifetiydi, Rahmân'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'den değildi. Doğrusunu Allah bilir .
وهكذا تنوعت أجوبة المتكلمين عن هذا بتقدير صحته. وقد تعرض القاضي عياض، ﵀، في كتاب "الشفاء" لهذا، وأجاب بما حاصله.
Kelâmcıların -sıhhati varsayıldığında- bu konudaki cevapları işte böyle çeşitlilik göstermiştir. Kādî İyâz -rahimehullâh- «eş-Şifâ» adlı eserinde bu meseleyi ele almış ve özetle şöyle cevap vermiştir:
وقوله: (إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ)، هذا فيه تسلية له، صلوات الله وسلامه عليه ، أي: لا يَهيدنّك ذلك، فقد أصاب مثل هذا من قبلك من المرسلين والأنبياء.
Allah Teâlâ'nın: (إِلا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) ["...o bir şey temenni ettiğinde şeytan onun temennisine bir şüphe ve vesvese atmış olmasın"] kavlinde, ona -salât ve selâm onun üzerine olsun- bir teselli vardır ; yani: Bu seni üzüp sarsmasın; senden önceki resullerin ve nebilerin başına da benzeri gelmiştir.
قال البخاري: قال ابن عباس: (فِي أُمْنِيَّتِهِ) إذا حدث ألقى الشيطان في حديثه، فيبطل الله ما يلقي الشيطان ويحكم الله آياته.
Buhârî dedi ki: İbn Abbâs: "(فِي أُمْنِيَّتِهِ) [onun temennisine]; konuştuğu zaman şeytan onun sözüne [şüphe] katar; Allah da şeytanın attığını iptal eder ve ayetlerini muhkem kılar" demiştir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (إِذَا تَمَنَّى [أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ)، يقول: إذا حدث ألقى الشيطان في حديثه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "(إِذَا تَمَنَّى [أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) [O bir şey temenni ettiğinde şeytan onun temennisine şüphe atar]; yani konuştuğu zaman şeytan onun sözüne [şüphe] katar" demektedir.
وقال مجاهد: (إِذَا تَمَنَّى) ] يعني: إذا قال.
Mücâhid de: "(إِذَا تَمَنَّى) [Temenni ettiğinde] ] yani söylediğinde" demiştir.
ويقال: (أُمْنِيَّتِهِ): قراءته، {إِلا أَمَانِيَّ} [البقرة: ٧٨]، يقولون ولا يكتبون.
Şöyle de denilmiştir: "(أُمْنِيَّتِهِ): Okumasıdır. {إِلا أَمَانِيَّ} “ancak kuruntular/okumalar [bilirler]” [Bakara: 78], yani [sadece] söylerler, yazmazlar."
قال البغوي: وأكثر المفسرين قالوا: معنى قوله: (تَمَنَّى) أي: تلا وقرأ كتاب الله، (أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) أي: في تلاوته، قال الشاعر في عثمان حين قتل:
Begavî şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğu; O'nun (تَمَنَّى) kavlinin anlamı: "Allah'ın Kitabı'nı tilavet etti ve okudu"; (أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ) kavlinin anlamı ise: "onun tilavetine [şeytan vesvese kattı]" demişlerdir. Şair, Osman öldürüldüğünde onun hakkında şöyle demiştir:
تَمَنّى كتَابَ الله أوّل لَيْلة … وآخرَها لاقَى حمَامَ المَقَادرِ
“Gecenin başında Allah'ın Kitabı'nı tilavet etti (temennâ), / Sonunda ise mukadder ecellerle karşılaştı. ”
وقال الضحاك: (إِذَا تَمَنَّى): إذا تلا.
Dahhâk: "(إِذَا تَمَنَّى): Tilavet ettiği (okuduğu) zaman" demiştir.
قال ابن جرير: هذا القول أشبه بتأويل الكلام.
İbn Cerîr: "Bu görüş sözün anlamına (teviline) en uygun olanıdır" demiştir.
وقوله: (فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ)، حقيقة النسخ لغة: الإزالة والرفع.
Allah Teâlâ'nın: (فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ) ["Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi derhal giderir (nesheder)"] kavline gelince; nesh (نَسْخ) kelimesinin sözlükteki asıl anlamı: Yok etmek ve ortadan kaldırmaktır.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أي فيبطل الله ﷾-ما ألقى الشيطان.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: "Yani Allah azze ve celle şeytanın attığı şeyi iptal eder (boşa çıkarır)" dediğini rivayet etmiştir.
وقال الضحاك: نسخ جبريل بأمر الله ما ألقى الشيطان، وأحكم الله آياته.
Dahhâk şöyle demiştir: "Cebrail Allah'ın emriyle şeytanın attığı şeyi giderdi ve Allah ayetlerini muhkem kıldı."
وقوله: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ)، [أي: بما يكون من الأمور والحوادث، لا تخفى عليه خافية]، (حَكِيمٌ) أي: في تقديره وخلقه وأمره، له الحكمة التامة والحجة البالغة؛ ولهذا قال: (لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) أي: شك وشرك وكفر ونفاق، كالمشركين حين فرحوا بذلك، واعتقدوا أنه صحيح، وإنما كان من الشيطان.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir” [yani vuku bulan bütün işleri ve hadiseleri bilendir; hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz], { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; yani takdirinde, yaratmasında ve emrinde [hikmet sahibidir]. Tam hikmet ve kesin hüccet O'na aittir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “[Bu,] şeytanın attığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunan kimseler için bir imtihan kılması içindir”; yani şüphe, şirk, küfür ve nifak bulunanlar için. Nitekim buna sevinip bunun doğru olduğuna inanan müşrikler gibi; oysa bu sadece şeytandandı.
قال ابن جريج: (لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) هم: المنافقون (وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ): المشركون.
İbn Cüreyc: "(لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) [Kalplerinde hastalık bulunanlar] münafıklardır, (وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ) [kalpleri katılaşmış olanlar] ise müşriklerdir" demiştir.
وقال مقاتل بن حيان: هم [الكافرون] اليهود.
Mukātil b. Hayyân ise: "Onlar [kâfir olan] Yahudilerdir" demiştir.
(وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ) أي: في ضلال ومخالفة وعناد بعيد، أي: من الحق والصواب.
(وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ) ["Şüphesiz ki o zalimler derin bir ayrılık içindedirler"] yani haktan ve doğrudan uzak bir sapıklık, muhalefet ve inat içindedirler.
(وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ) أي: وليعلم الذين أوتوا العلم النافع الذي يفرقون به بين الحق والباطل، المؤمنون بالله ورسوله، أن ما أوحيناه إليك هو الحق من ربك، الذي أنزله بعلمه وحفظه وحرسه أن يختلط به غيره، بل هو كتاب حكيم، {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [فصلت: ٤٢].
(وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ) ["Ve kendilerine ilim verilenlerin, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları için"] yani Allah'a ve Resûlü'ne inanan, hak ile batılı kendisiyle ayırt ettikleri faydalı ilim verilen kimselerin, sana vahyettiğimiz şeyin Rabbinden gelen bir hak olduğunu, O'nun bunu ilmiyle indirdiğini, koruduğunu ve içine başka bir şey karışmasından muhafaza ettiğini bilmeleri içindir; aksine o, hikmet dolu bir kitaptır: {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} “Ona önünden de ardından da batıl gelemez. O, hüküm ve hikmet sahibi, övgüye lâyık olan [Allah] katından indirilmiştir.” [Fussilet: 42].
وقوله: (فَيُؤْمِنُوا بِهِ) أي: يصدقوه وينقادوا له، (فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ) أي: تخضع وتذل، (وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: في الدنيا والآخرة، أما في الدنيا فيرشدهم إلى الحق واتباعه، ويوفقهم لمخالفة الباطل واجتنابه، وفي الآخرة يهديهم [إلى] الصراط المستقيم، الموصل إلى درجات الجنات، ويزحزحهم عن العذاب الأليم والدركات.
Allah Teâlâ'nın: (فَيُؤْمِنُوا بِهِ) ["Ona inansınlar"] kavli yani onu tasdik etsinler ve ona boyun eğsinler; (فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ) ["kalpleri ona saygıyla bağlansın"] yani teslim olup boyun eğsin; (وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) ["Ve şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletir"] kavli ise yani dünyada ve ahirette [iletir]; dünyada onları hakka ve ona tabi olmaya yönlendirir, batıla muhalefet edip ondan kaçınmaya muvaffak kılar; ahirette ise onları cennet derecelerine ulaştıran dosdoğru yola iletir [ve] onları acı verici azaptan ve cehennemin alt tabakalarından uzaklaştırır.
{وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)}
{وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)} “İnkâr edenler, kıyamet vakti ansızın kendilerine gelip çatıncaya veya kısır bir günün azabı başlarına gelinceye kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. (55)”
يقول تعالى مخبرًا عن الكفار: أنهم لا يزالون في مرية، أي: في شك وريب من هذا القرآن، قاله ابن جريج، واختاره ابن جرير.
Allah Teâlâ kâfirlerden haber vererek; onların bu Kur'an hakkında bir merye yani şek ve şüphe içinde kalmaya devam edeceklerini bildirmektedir. Bunu İbn Cüreyc söylemiş, İbn Cerîr de tercih etmiştir.
وقال سعيد بن جبير، وابن زيد: (مِنْهُ) أي: مما ألقى الشيطان.
Saîd b. Cübeyr ve İbn Zeyd ise: "(مِنْهُ) [Ondan]: Yani şeytanın attığı şeyden [şüphe içinde kalırlar]" demişlerdir.
(حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً): قال مجاهد: فجأة. وقال قتادة: (بَغْتَةً)، بغت [القوم] أمر الله، وما أخذ الله قومًا قط إلا عند سكرتهم وغرتهم ونعمتهم، فلا تغتروا بالله، إنه لا يغتر بالله إلا القوم الفاسقون.
(حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً) ["Kıyamet vakti ansızın kendilerine gelip çatıncaya kadar"]: Mücâhid: "Aniden" demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "(بَغْتَةً) [Ansızın]; Allah'ın emri [o topluluğu] ansızın yakaladı. Allah hiçbir topluluğu sarhoşlukları, gafletleri ve nimetler içindeki halleri dışında [ansızın] yakalamış değildir. Sakın Allah ile aldanmayın; çünkü Allah ile ancak fâsıklar topluluğu aldanır."
وقوله: (أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ): قال مجاهد: قال أبي بن كعب: هو يوم بدر، وكذا قال عكرمة، وسعيد بن جبير، وقتادة وغير واحد. واختاره ابن جرير.
Allah Teâlâ'nın: (أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ) ["veya kısır bir günün azabı başlarına gelinceye kadar"] kavli hakkında Mücâhid şöyle demiştir: Übey b. Ka'b: "O, Bedir günüdür" demiştir. İkrime, Saîd b. Cübeyr, Katâde ve birden çok kişi de böyle demiştir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقال عكرمة، ومجاهد [في رواية عنهما] : هو يوم القيامة لا ليلة له. وكذا قال الضحاك، والحسن البصري.
İkrime ve Mücâhid [kendilerinden gelen bir rivayette] : "O, gecesi olmayan kıyamet günüdür" demişlerdir. Dahhâk ve Hasan-ı Basrî de böyle söylemiştir.
وهذا القول هو الصحيح، وإن كان يوم بدر من جملة ما أوعدوا به، لكن هذا هو المراد؛ ولهذا
Doğru olan görüş de budur. Her ne kadar Bedir günü kendilerine vadedilen [azap] türlerinden biri olsa da kastedilen budur. Bundan dolayıdır ki
قال: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ}، كقوله {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} [الفاتحة: ٤] وقوله: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} [الفرقان: ٢٦].
buyurmuştur: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} “O gün mülk Allah'ındır; aralarında O hüküm verir”; bu tıpkı: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “Din (hesap) gününün sahibidir” [Fâtiha: 4] ve: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “O gün hak olan mülk ve hâkimiyet Rahmân'ındır. Kâfirler için çok çetin bir gün olacaktır” [Furkān: 26] ayetleri gibidir.
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٥٧)}.
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٥٧)} “O gün mülk Allah'ındır; aralarında O hüküm verir. İman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. (56) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57)”
(فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ)، أي: آمنت قلوبهم، وصدقوا بالله ورسوله، وعملوا بمقتضى ما علموا، وتوافق قلوبهم وأقوالهم وأعمالهم .
(فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) ["İman edip salih ameller işleyenler"] yani kalpleri iman etmiş, Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik etmiş, bildiklerinin gereğince amel etmiş, kalpleri, sözleri ve amelleri birbirine uyumlu olmuş kimseler ,
(فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ). أي: لهم النعيم المقيم، الذي لا يحول ولا يزول ولا يبيد.
(فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ) ["Naim cennetlerindedirler"]: Yani onlar için değişmeyen, zeval bulmayan ve yok olmayan ebedî nimetler vardır.
(وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) أي: كفرت قلوبهم بالحق، وجحدوا به وكذبوا به، وخالفوا الرسل، واستكبروا عن اتباعهم (فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) أي: مقابلة استكبارهم وإعراضهم عن الحق، كقوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ٦٠] أي: صاغرين.
(وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) ["İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince"] yani kalpleri hakkı inkâr eden, onu bile bile reddeden , yalanlayan, peygamberlere muhalefet eden ve onlara uymayı kibirlerine yediremeyen kimselerdir; (فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) ["işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır"] yani kibre kapılmalarının ve haktan yüz çevirmelerinin karşılığı olarak [alçaltıcı bir azap verilir]; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min: 60] yani hor ve zelil olarak buyurmuştur.
{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)}.
{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) Onları mutlaka hoşnut olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir (cezalandırmada acele etmeyendir). (59) İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60)”
يخبر تعالى عمن خرج مهاجرًا في سبيل الله ابتغاء مرضاته، وطلبا لما عنده، وترك الأوطان والأهلين والخِلان، وفارق بلاده في الله ورسوله، ونصرة لدين الله (ثُمَّ قُتِلُوا) أي: في الجهاد (أَوْ مَاتُوا) أي: حتف أنفهم ، أي: من غير قتال على فرشهم، فقد حصلوا على الأجر الجزيل، والثناء الجميل، كما قال تعالى {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [النساء: ١٠٠].
Allah Teâlâ, O'nun rızasını kazanmak ve katındakileri talep etmek amacıyla vatanlarını, ailelerini ve dostlarını terk ederek Allah ve Resûlü uğruna ve Allah'ın dinine yardım etmek maksadıyla memleketlerinden ayrılıp hicret eden; (ثُمَّ قُتِلُوا) yani cihatta öldürülen (أَوْ مَاتُوا) yani ecelleriyle yataklarında savaşmaksızın ölen kimselerin büyük bir mükâfata ve güzel bir övgüye nail olduklarını haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek amacıyla evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir.” [Nisâ: 100].
وقوله: (لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا) أي: ليُجْريَن عليهم من فضله ورزقه من الجنة ما تقر به أعينهم، (وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ) أي: الجنة. كما قال تعالى: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ} [الواقعة: ٨٨، ٨٩] فأخبر أنه يحصل له الراحة والرزق وجنة نعيم، كما قال هاهنا: (لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا)، ثم قال: (لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ) أي: بمن يهاجر ويجاهد في سبيله، وبمن يستحق ذلك، (حَلِيمٌ) أي: يحلم ويصفح ويغفر لهم الذنوب ويكفرها عنهم بهجرتهم إليه، وتوكلهم عليه. فأما من قتل في سبيل الله من مهاجر أو غير مهاجر، فإنه حي عند ربه يرزق، كما قال تعالى: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} [آل عمران: ١٦٩]، والأحاديث في هذا كثيرة، كما تقدم وأما من تُوُفي
(لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا) “Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır” buyruğu; lütfundan ve cennet rızkından onların gözlerini aydın kılacak şeyleri üzerlerine akıtacaktır demektir. (وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ) “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları, hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir” yani cennete [girdirecektir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ} “Fakat eğer o [ölen kişi], [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise, ona rahatlık, güzel rızık ve Naîm cenneti vardır.” [Vâkıa, 88-89]. Burada onun için rahatlığın, rızkın ve Naîm cennetinin hâsıl olacağını haber vermiştir; nitekim burada da (لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا) “Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır” buyurmuş, ardından da: (لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ) “Onları, hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” yani kendi yolunda kimin hicret edip cihat ettiğini ve buna kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir, (حَلِيمٌ) “Halîm'dir” yani hilm ile muamele eder, affeder, Kendisine hicret etmeleri ve O'na tevekkül etmeleri sebebiyle günahlarını bağışlar ve örter [demektir]. Muhacir olsun veya olmasın Allah yolunda öldürülen kimseye gelince; o, Rabbinin katında diridir ve rızıklandırılmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” [Âl-i İmrân, 169]. Bu husustaki hadisler daha önce geçtiği üzere pek çoktur. Vefat eden kimseye gelince...
في سبيل الله من مهاجر أو غير مهاجر، فقد تضمنت هذه الآية الكريمة مع الأحاديث الصحيحة إجراء الرزق عليه، وعظيم إحسان الله إليه.
ister muhacir olsun ister olmasın Allah yolunda vefat eden kişi için de bu kerîm ayet ve sahih hadisler, rızkın onun üzerine kesintisiz akacağını ve Allah'ın ona olan ihsanının büyüklüğünü kapsamaktadır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا المسيَّب بن واضح، حدثنا ابن المبارك، عن عبد الرحمن بن شُرَيْح، عن ابن الحارث -يعني: عبد الكريم-عن ابن عقبة -يعني: أبا عبيدة بن عقبة-قال: حدثنا شُرَحْبِيل بن السِّمْط: طال رباطنا وإقامتنا على حصن بأرض الروم، فمر بي سلمان-يعني: الفارسي-﵁، فقال: إني سمعت رسول الله يقول: "من مات مرابطًا، أجرى الله عليه مثل ذلك الأجر، وأجرى عليه الرزق، وأمن من الفَتَّانين" واقرءوا إن شئتم: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize el-Müseyyeb b. Vâdıh anlattı, bize İbnu'l-Mübârek, Abdurrahman b. Şüreyh'ten, o İbnü'l-Hâris'ten -yani Abdülkerîm'den-, o İbn Ukbe'den -yani Ebû Ubeyde b. Ukbe'den- anlattı; o şöyle dedi: Bize Şürahbîl b. es-Simt anlattı: "Bizim Rum topraklarındaki bir kalede nöbetimiz (ribâtımız) ve ikametimiz uzamıştı. Yanıma Selmân -yani el-Fârisî- radıyallâhu anh uğradı ve şöyle dedi: Ben Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu işittim: 'Kim ribât (nöbet) halindeyken ölürse, Allah ona aynı şekilde ecir akıtır, rızkını devam ettirir ve o kabirde sorgulayanlardan (fettânlardan) emin kılınır .' Dilerseniz şu ayeti okuyun: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ) ['Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları mutlaka hoşnut olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir']."
وقال أيضا: حدثنا أبو زرعة، حدثنا زيد بن بشر، أخبرني همام، أنه سمع أبا قبيل وربيعة بن سيف المعافري يقولان: كنا برودس، ومعنا فَضَالة بن عبيد الأنصاري -صاحب رسول الله ﷺ-فمر بجنازتين، إحداهما قتيل والأخرى متوفى، فمال الناس على القتيل، فقال فضالة: ما لي أرى الناس مالوا مع هذا، وتركوا هذا؟! فقالوا: هذا قتيل في سبيل الله تعالى. فقال: والله ما أبالي من أي حُفرتيهما بُعثت، اسمعوا كتاب الله: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا [لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ] )
Yine [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Zeyd b. Bişr anlattı, bana Hemmâm haber verdi; o Ebû Kabîl ve Rebîa b. Seyf el-Meâfirî'yi şöyle derlerken işitmiştir: Biz Rodos'taydık ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî de bizimle beraberdi. Biri öldürülmüş [şehit], diğeri ise eceliyle vefat etmiş iki cenazeye rastladı. İnsanlar öldürülen [şehidin cenazesine] yöneldiler. Bunun üzerine Fedâle: 'Ne oluyor da insanların şuna yönelip bunu terk ettiklerini görüyorum?' dedi. Onlar: 'Bu, Allah Teâlâ yolunda öldürülmüş [bir şehittir]' dediler. O da şöyle dedi: 'Vallahi bu ikisinin hangi çukurundan (kabrinden) diriltileceğime aldırmam! Allah'ın Kitabı'nı dinleyin: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا [لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ] ) [“Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır”].'
وقال أيضا: حدثنا أبي، حدثنا عبدة بن سليمان، أنبأنا ابن المبارك، أنبأنا ابن لَهِيعة، حدثنا سلامان بن عامر الشعباني، أن عبد الرحمن بن جَحْدَم الخولاني حدثه: أنه حضر فضالة بن عبيد في البحر مع جنازتين، أحدهما أصيب بمنجنيق والآخر توفي، فجلس فضالة بن عبيد عند قبر المتوفى، فقيل له: تركت الشهيد فلم تجلس عنده؟ فقال: ما أبالي من أي حفرتيهما بعثتُ، إن الله يقول: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا [لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا] يَرْضَوْنَهُ) فما تبتغي أيها العبد إذا أدخلت مدخلا ترضاه ورزقت رزقًا حسنًا، والله ما أبالي من أي حفرتيهما بعثت.
Yine [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abde b. Süleymân anlattı, bize İbnu'l-Mübârek haber verdi, bize İbn Lehîa haber verdi, bize Selâmân b. Âmir eş-Şa'bânî anlattı; Abdurrahman b. Cahdem el-Havlânî ona şöyle anlatmıştır: O, denizde [bir seferde] Fedâle b. Ubeyd'in yanında biri mancınıkla vurulmuş [şehit], diğeri ise eceliyle vefat etmiş iki cenazede hazır bulundu. Fedâle b. Ubeyd eceliyle vefat edenin kabri başına oturdu. Kendisine: 'Şehidi bırakıp da neden onun yanında oturmadın?' denildi. O da şöyle dedi: 'Bu ikisinin hangi çukurundan diriltileceğime aldırmam! Şüphesiz ki Allah: (وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا [لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا] يَرْضَوْنَهُ) [“Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları mutlaka hoşnut olacakları bir yere girdirecektir”] buyurmaktadır. Hoşnut kalacağın bir yere girdirildiğin ve güzel bir rızıkla rızıklandırıldığın zaman daha ne istersin ey kul! Vallahi bu ikisinin hangi çukurundan diriltileceğime aldırmam.'
ورواه ابن جرير، عن يونس بن عبد الأعلى، عن ابن وهب، أخبرني عبد الرحمن بن شُرَيْح، عن سلامان بن عامر قال: كان فضالة برودس أميرًا على الأرباع، فخرج بجنازتي رجلين، أحدهما قتيل والآخر متوفى … فذكر نحو ما تقدم.
Bunu İbn Cerîr; Yûnus b. Abdila'lâ'dan, o İbn Vehb'den, [o da şöyle demiştir:] Bana Abdurrahman b. Şüreyh, Selâmân b. Âmir'den haber verdi; o şöyle demiştir: Fedâle, Rodos'ta ordunun dörtte birlik birliklerinin (erbâ') başında komutandı. Biri öldürülmüş [şehit], diğeri ise eceliyle vefat etmiş iki adamın cenazesine çıktı... [Râvi] daha önce geçen rivayetin bir benzerini aktardı.
وقوله: (ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ)، ذكر مقاتل بن حيان وابن جريج أنها نزلت في سرية من الصحابة، لقوا جمعًا من المشركين في شهر محرم، فناشدهم المسلمون لئلا يقاتلوهم في الشهر الحرام، فأبى المشركون إلا قتالهم وبغوا عليهم، فقاتلهم المسلمون، فنصرهم الله عليهم، [و] (إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ)
Allah Teâlâ'nın: (ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ) [“İşte böyle! Kim kendisine yapılan haksızlığın dengiyle karşılık verir, sonra da yine kendisine saldırılırsa, Allah ona mutlaka yardım eder”] kavli hakkında Mukâtil b. Hayyân ve İbn Cüreyc , bunun Muharrem ayında bir grup müşrikle karşılaşan ashaptan bir müfreze hakkında indiğini zikretmişlerdir. Müslümanlar haram ayda kendileriyle savaşmamaları için onlara yalvardılar, fakat müşrikler savaşmaktan başka bir şeye yanaşmayıp onlara saldırdılar. Bunun üzerine Müslümanlar onlarla savaştı ve Allah onlara karşı [Müslümanlara] yardım etti. [Ve] (إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ) [“Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”].
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)}.
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)} “İşte böyle! Çünkü Allah, geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) İşte böyle! Çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvarıp yakardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür. (62)”
يقول تعالى منبها على أنه الخالق المتصرف في خلقه بما يشاء، كما قال: {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ [وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ] } [آل عمران: ٢٦، ٢٧] ومعنى إيلاجه الليل في النهار، والنهار في الليل: إدخاله من هذا في هذا، ومن هذا في هذا، فتارة يطول الليل ويقصر النهار، كما في الشتاء، وتارة يطول النهار ويقصر الليل، كما في الصيف.
Allah Teâlâ, yaratıkları üzerinde dilediği gibi tasarruf eden Yaratıcı olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurmaktadır: {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ [وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ] } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın. Hayır Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin. Geceyi gündüze katarsın, gündüzü de geceye katarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin'” [Âl-i İmrân: 26, 27]. Geceyi gündüze, gündüzü de geceye katmasının anlamı; bundan buna, bundan da buna dahil etmesidir. Böylece kışın olduğu gibi bazen gece uzar gündüz kısalır; yazın olduğu gibi bazen de gündüz uzar gece kısalır.
وقوله: (وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) أي: سميع بأقوال عباده، بصير بهم، لا يخفى عليه منهم خافية في أحوالهم وحركاتهم وسكناتهم.
Allah Teâlâ'nın: (وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) [“Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”] kavli; yani kullarının sözlerini hakkıyla işiten, onları hakkıyla görendir; onların hallerinden, hareketlerinden ve duruşlarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
ولما بين أنه المتصرف في الوجود، الحاكم الذي لا معقب لحكمه، قال: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ) أي: الإله الحق الذي لا تنبغي العبادة إلا له؛ لأنه ذو السلطان العظيم، الذي ما شاء كان وما لم يشأ لم يكن، وكل شيء فقير إليه، ذليل لديه، (وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ) أي: من الأصنام والأنداد والأوثان، وكل ما عبد من دونه تعالى فهو باطل؛ لأنه لا يملك ضرًا ولا نفعًا.
Varlık aleminde tasarruf eden ve hükmünü bozacak hiçbir merci bulunmayan Hâkim olduğunu beyan edince şöyle buyurdu: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ) [“İşte böyle! Çünkü Allah, hakkın ta kendisidir”], yani Kendisinden başkasına ibadet edilmesi layık olmayan hak İlahtır. Zira O; dilediği olan, dilemediği ise asla gerçekleşmeyen yüce bir saltanat sahibidir. Her şey O'na muhtaç, O'nun huzurunda zelildir. (وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ) [“O'ndan başka yalvarıp yakardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir”], yani putlardan, eşlerden ve heykellerden oluşan ve Allah Teâlâ'dan başka ibadet edilen her şey batıldır; çünkü hiçbir zarar veya fayda vermeye güç yetiremez.
وقوله: (وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ)، كما قال: {وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} [البقرة: ٢٥٥]، وقال: {الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ} [الرعد: ٩] فكل شيء تحت قهره وسلطانه وعظمته، لا إله إلا هو، ولا رب سواه؛ لأنه العظيم الذي لا أعظم منه، العلي الذي لا أعلى منه، الكبير الذي لا أكبر منه، تعالى وتقدس وتنزه، وعز وجل عما يقول الظالمون [المعتدون] علوا كبيرا.
Allah Teâlâ'nın: (وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) [“Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür”] kavli; nitekim: {وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} “O, çok yücedir, çok büyüktür” [el-Bakara: 255] ve: {الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ} “Büyüktür, yücelerden yücedir” [er-Ra'd: 9] buyurmuştur. Her şey O'nun kahrı, saltanatı ve azameti altındadır. O'ndan başka ilah, O'ndan başka Rab yoktur. Çünkü O, Kendisinden daha büyüğü olmayan Azîm'dir; Kendisinden daha yücesi olmayan Aliyy'dir; Kendisinden daha büyüğü olmayan Kebîr'dir. Zalimlerin [ve haddi aşanların] söylediklerinden son derece yücedir, münezzehtir, pâktır, aziz ve celildir.
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)}
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)} “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor! Şüphesiz Allah Lütufkârdır, Habîr'dir (her şeyden haberdardır). (63) Göklerde olanlar da yerde olanlar da O'nundur. Şüphesiz Allah, elbette Ganî'dir (kimseye muhtaç değildir), Hamîd'dir (övgüye layık olandır). (64)”
وهذا أيضا من الدلالة على قدرته وعظيم سلطانه، فإنه يرسل الرياح، فتثير سحابا، فيمطر على الأرض الجُرُز التي لا نبات فيها، وهي هامدة يابسة سوداء قحلة، {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} [الحج: ٥].
Bu da O'nun kudretine ve saltanatının büyüklüğüne dair delillerdendir. Zira O, rüzgârları gönderir , rüzgârlar bulutları harekete geçirir, sonra da üzerinde hiçbir bitki bulunmayan, sönmüş, kurumuş, kararmış ve çorak hâldeki kurak toprağa yağmur yağdırır: {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir ve kabarır” [el-Hac: 5].
وقوله: (فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً)، الفاء هاهنا للتعقيب، وتعقيب كل شيء بحسبه، كما قال: {خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} [المؤمنون: ١٤]، وقد ثبت في الصحيحين: "أن بين كل شيئين أربعين يوما" ومع هذا هو معقب بالفاء، وهكذا هاهنا قال: (فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً) أي: خضراء بعد يبسها ومُحُولها .
Allah Teâlâ'nın: (فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً) [“Yer yemyeşil oluveriyor”] kavlindeki 'fâ' (ف) harfi burada ta'kîb (ardışıklık) içindir ve her şeyin ta'kîbi kendi durumuna göredir. Nitekim Allah Teâlâ: {خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا} “Nutveyi alakaya çevirdik, alakayı bir çiğnem ete çevirdik, bir çiğnem eti kemiklere dönüştürdük” [el-Mü'minûn: 14] buyurmuştur. Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: 'Her iki aşama arası kırk gündür.' Buna rağmen 'fâ' harfi ile peş peşe kılınmıştır . İşte burada da: (فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً) [“Yer yemyeşil oluveriyor”], yani kurumasının ve çoraklığının ardından yemyeşil hale gelir buyurmuştur.
وقد ذكر عن بعض أهل الحجاز: أنها تصبح عقب المطر خضراء، فالله أعلم.
Hicaz ehlinden bazılarından, toprağın yağmurun hemen ardından yeşerdiği zikredilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ) أي: عليم بما في أرجاء الأرض وأقطارها وأجزائها من الحب وإن صغر، لا يخفى عليه خافية، فيوصل إلى كل منه قسطه من الماء فينبته به، كما قال لقمان: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ١٦]، وقال: {أَلا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [النمل: ٢٥]، وقال تعالى: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [الأنعام: ٥٩]، وقال {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} الآية [يونس: ٦١]؛ ولهذا قال أمية بن [أبي] الصلت-أو: زيد بن عمرو بن نُفيل-في قصيدته:
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ) [“Şüphesiz Allah Lütufkârdır, her şeyden haberdardır”] kavli; yani yeryüzünün her bir tarafında, köşelerinde ve cüzlerinde bulunan tohumları ne kadar küçük olursa olsun hakkıyla bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Böylece her bir tohuma sudan payını ulaştırır ve onunla bitirir. Nitekim Lokmân şöyle demiştir: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} “Yavrucuğum! Yaptığın iş hardal tanesi ağırlığında olsa da, bir kayanın içinde veya göklerde yahut yerin dibinde bulunsa, Allah onu getirir. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir” [Lokmân: 16]. Yine Allah Teâlâ: {أَلا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} “Göklerde ve yerdeki gizli şeyleri ortaya çıkaran Allah'a secde etmesinler diye mi?” [en-Neml: 25] buyurmuş; yine Teâlâ: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarındaki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır” [el-En'âm: 59] buyurmuş; ve: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} “Rabbinden zerre ağırlığınca bir şey dahi gizli kalmaz...” [Yûnus: 61] ayetini buyurmuştur. İşte bu sebeple Ümeyye b. [Ebi's-] Salt -yahut Zeyd b. Amr b. Nüfeyl- kasidesinde şöyle demiştir:
وَقُولا لَه: مَن يُنْبِتُ الحبَّ في الثَّرَى … فَيُصبحَ منْهُ البَقْلُ يَهْتَزُّ رَابيَا?
Ve ona deyin ki: Tohumu toprakta kim bitirir de... Ondan biten yeşillik salınarak boy verir?
ويُخْرجُ منْهُ حَبَّه في رُؤُوسه … فَفي ذَاك آيات لمَنْ كَانَ وَاعيا
Ve başaklarında onun danelerini kim çıkarır?... İşte bunda kavrayış sahibi olan kimse için deliller vardır .
وقوله: (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) أي: ملكه جميع الأشياء، وهو غني عما سواه، وكل شيء فقير إليه، عبد لديه.
Allah Teâlâ'nın: (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) [“Göklerde olanlar da yerde olanlar da O'nundur. Şüphesiz Allah, elbette Ganî'dir, Hamîd'dir”] kavli; yani her şey O'nun mülküdür, O Kendisinden gayrı her şeyden müstağnidir, her şey ise O'na muhtaç ve O'nun huzurunda kuldur.
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأَرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإِنْسَانَ لَكَفُورٌ (٦٦)}.
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأَرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإِنْسَانَ لَكَفُورٌ (٦٦)} “Görmedin mi Allah, yeryüzünde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah, insanlara karşı elbette pek şefkatlidir, çok merhametlidir. (65) Size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra da sizi [yeniden] diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür. (66)”.
وقوله: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ) أي: من حيوان، وجماد، وزروع، وثمار. كما قال: {وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ} [الجاثية: ١٣] أي: من إحسانه وفضله وامتنانه، (وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ) أي: بتسخيره وتسييره، أي: في البحر العَجَاج، وتلاطم الأمواج، تجري الفلك بأهلها بريح طيبة، ورفق وتؤدة، فيحملون فيها ما شاءوا من تجائر وبضائع
Allah Teâlâ'nın: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ) [“Görmedin mi Allah, yeryüzünde olanları sizin hizmetinize verdi”] kavli; yani hayvanlar, cansız varlıklar, ekinler ve meyvelerden [olan şeyleri]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ} “Göklerde olanları ve yerde olanları, hepsini Kendisinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” [el-Câsiye: 13]; yani O'nun ihsanından, lütfundan ve minnetindendir. (وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ) [“Ve emriyle denizde akıp giden gemileri de”] kavli; yani O'nun boyun eğdirmesi ve yüzdürmesiyledir; yani coşkun denizde ve dalgaların çarpışmasında gemi, içindekilerle birlikte hoş bir rüzgârla, yumuşaklık ve sükûnetle akıp gider; böylece orada diledikleri ticaret mallarını ve emtiayı taşırlar
ومنافع، من بلد إلى بلد، وقطر إلى قطر، ويأتون بما عند أولئك إلى هؤلاء، كما ذهبوا بما عند هؤلاء إلى أولئك، مما يحتاجون إليه، ويطلبونه ويريدونه، (وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ) أي: لو شاء لأذن للسماء فسقطت على الأرض، فهلك من فيها، ولكن من لطفه ورحمته وقدرته يمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه؛ ولهذا قال: (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) أي: مع ظلمهم، كما قال في الآية الأخرى: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} [الرعد: ٦].
ve menfaatleri beldeden beldeye, diyardan diyara taşırlar. İhtiyaç duydukları, talep edip istedikleri şeylerden berikilerin elindekileri ötekilere götürdükleri gibi, ötekilerin elindekileri de berikilere getirirler. (وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ) [“Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar”], yani dileseydi göğe izin verir, o da yeryüzüne düşer ve içindekiler helak olurdu; fakat lütfu, merhameti ve kudretiyle göğü, Kendi izni olmadıkça yeryüzüne düşmekten tutar. Bu sebeple: (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ) [“Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”], yani onların zulümlerine rağmen [böyle muamele eder] buyurmuştur. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için mağfiret sahibidir ve şüphesiz Rabbinin cezalandırması pek çetindir” [er-Ra'd: 6].
وقوله: (وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ)، كقوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} [البقرة: ٢٨]، وقوله: {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ} [الجاثية: ٢٦]، وقوله: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} [غافر: ١١] ومعنى الكلام: كيف تجعلون [مع] الله أندادا وتعبدون معه غيره، وهو المستقل بالخلق والرزق والتصرف، (وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ) أي: خلقكم بعد أن لم تكونوا شيئًا يذكر، فأوجدكم (ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) أي: يوم القيامة، (إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ) أي: جحود.
Allah Teâlâ'nın: (وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ) [“Sizi dirilten, sonra öldürecek ve sonra yine diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür”] kavli; şu ayetler gibidir: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sizler ölü idiniz de sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürüleceksiniz. Öyleyken Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” [el-Bakara: 28], {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ} “De ki: 'Allah sizi diriltir, sonra öldürür, sonra da hakkında şüphe olmayan kıyamet gününde bir araya toplar'” [el-Câsiye: 26] ve: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Onlar: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin' dediler” [Gâfir: 11]. Sözün manası şudur: Yaratmada, rızık vermede ve tasarrufta tek olan O iken, nasıl olur da Allah'a ortaklar koşar ve O'nunla birlikte başkasına ibadet edersiniz? (وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ) [“Sizi dirilten O'dur”], yani anılmaya değer hiçbir şey değilken sizi yarattı ve var etti; (ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) [“Sonra sizi öldürecek, sonra yine diriltecek”], yani kıyamet gününde; (إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ) [“Şüphesiz insan pek nankördür”], yani inkârcıdır.
{لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)}.
{لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)} “Biz her ümmete, yerine getirecekleri bir ibadet tarzı (mensek) kıldık. Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler! Sen Rabbine davet et! Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67) Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (68) Allah, ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında kıyamet günü aranızda hüküm verecektir. (69)”
يخبر تعالى أنه جعل لكل قوم منسكا.
Allah Teâlâ, her kavim için bir ibadet tarzı (mensek) belirlediğini haber vermektedir.
قال ابن جرير: يعني: لكل أمة نبي منسكا. قال: وأصل المنسك في كلام العرب: هو الموضع الذي يعتاده الإنسان، ويتردد إليه، إما لخير أو شر. قال: ولهذا سميت مناسك الحج بذلك، لترداد الناس إليها وعكوفهم عليها .
İbn Cerîr dedi ki: Yani bir peygambere tâbi her ümmet için bir mensek kıldık. Dedi ki: Arap kelâmında mensekin aslı; insanın alıştığı, gerek hayır gerekse şer için dönüp dolaşıp gittiği yerdir. Dedi ki: İşte hac menasikine de insanların oraya dönüp dolaşıp gelmeleri ve orada bulunmaları sebebiyle bu isim verilmiştir .
فإن كان كما قال من أن المراد: (لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا) فيكون المراد بقوله: (فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ) أي: هؤلاء المشركون. وإن كان المراد: "لكل أمة جعلنا منسكا جعلا قدريا -كما قال: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا} [البقرة: ١٤٨] ولهذا قال هاهنا: (هُمْ نَاسِكُوهُ) أي: فاعلوه-فالضمير هاهنا عائد على هؤلاء الذين لهم مناسك وطرائق، أي: هؤلاء إنما يفعلون هذا عن قدر الله وإرادته، فلا تتأثر بمنازعتهم لك، ولا يصرفك ذلك عما أنت عليه من الحق؛ ولهذا قال: (وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ) أي: طريق واضح مستقيم موصل إلى المقصود.
Eğer onun dediği gibi (لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا) [“Biz her ümmete bir ibadet tarzı kıldık”] ifadesinden maksat bu ise, (فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ) [“Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler”] kavlinden murat: 'Yani bu müşrikler [seninle çekişmesinler]' olur. Şayet maksat: 'Her ümmete kaderî bir kılma ile bir mensek kıldık' şeklinde ise -nitekim: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا} “Herkesin yöneldiği bir yönü vardır” [el-Bakara: 148] buyurmuştur ve bu yüzden burada: (هُمْ نَاسِكُوهُ) [“Onu yerine getireceklerdir”], yani onu işleyeceklerdir buyurmuştur- buradaki zamir kendilerine has mensekleri ve yolları olan bu kimselere döner. Yani: 'Onlar bunu ancak Allah'ın kaderi ve iradesiyle yapmaktadırlar; bu sebeple onların seninle çekişmelerinden etkilenme ve bu durum seni üzerinde bulunduğun haktan çevirmesin.' İşte bu yüzden: (وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ) [“Sen Rabbine davet et! Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin”], yani hedefe ulaştıran apaçık ve dosdoğru bir yol üzerindesin buyurmuştur.
وهذه كقوله: {وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} [القصص: ٨٧].
Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: {وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} “Sana indirildikten sonra, sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden çevirmesinler ve Rabbine davet et” [el-Kasas: 87].
وقوله: (وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ)، كقوله: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [يونس: ٤١].
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ) [“Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'”] kavli, şu ayeti gibidir: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım'” [Yûnus: 41].
وقوله: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ) تهديد شديد، ووعيد أكيد، كقوله: {هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} [الأحقاف: ٨]؛ ولهذا قال: (اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ)
Allah Teâlâ'nın: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ) [“Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir”] kavli, şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: {هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “O, sizin içine daldığınız şeyleri en iyi bilendir. Benimle sizin aranızda şahit olarak O yeter” [el-Ahkâf: 8]. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ) [“Allah, ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında kıyamet günü aranızda hüküm verecektir”].
وهذه كقوله: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} [الشورى: ١٥].
Bu da şu ayet gibidir: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} “İşte bunun için sen davet et ve emrolunduğun gibi dosdoğru ol! Onların heva ve heveslerine uyma ve de ki: 'Ben Allah'ın indirdiği kitaba inandım ve aranızda adaleti sağlamakla emrolundum. Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir. Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Bizimle sizin aranızda tartışılacak bir husus yoktur. Allah hepimizi bir araya toplayacaktır ve dönüş ancak O'nadır'” [eş-Şûrâ: 15].
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)}.
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir? Şüphesiz bu, bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a göre pek kolaydır. (70)”
يخبر تعالى عن كمال علمه بخلقه، وأنه محيط بما في السموات وما في الأرض، فلا يعزب عنه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر، وأنه تعالى علم الكائنات كلها قبل وجودها، وكتب ذلك في كتابه اللوح المحفوظ، كما ثبت في صحيح مسلم، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله قدّر مقادير الخلائق قبل خلق السموات والأرض بخمسين ألف سنة، وكان عرشه على الماء" .
Allah Teâlâ, yaratıkları hakkındaki ilminin kemalini, göklerde ve yerde olan her şeyi kuşattığını, ne yerde ne de gökte bir zerre ağırlığınca, ne bundan daha küçük ne de daha büyük hiçbir şeyin O'ndan gizli kalmayacağını, bütün varlıkları meydana gelmeden önce bildiğini ve bunu Kitabında -Levh-i Mahfuz'da- yazdığını haber vermektedir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'dan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Allah, mahlûkatın takdirlerini gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce yazdı; O'nun Arş'ı ise su üstündeydi' .
وفي السنن، من حديث جماعة من الصحابة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "أول ما خلق الله القلم، قال له: اكتب، قال: وما أكتب؟ قال: اكتب ما هو كائن. فجرى القلم بما هو كائن إلى يوم القيامة" .
Sünen kitaplarında, sahâbîlerden bir topluluğun hadisinden nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah'ın ilk yarattığı şey Kalem'dir. Ona: 'Yaz!' dedi. Kalem: 'Ne yazayım?' dedi. 'Kıyamete kadar olacak olan her şeyi yaz' buyurdu. Böylece Kalem kıyamet gününe kadar olacak şeyleri yazıp akıttı' .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا ابن بُكَيْر، حدثني ابن لَهِيعة، حدثني عطاء بن دينار، حدثني سعيد بن جُبَيْر قال: قال ابن عباس: خلق الله اللوح المحفوظ مَسِيرَة مائة عام، وقال للقلم قبل أن يخلق الخلق -وهو على العرش ﵎: اكتب. قال القلم: وما أكتب؟ قال: علمي في خلقي إلى يوم تقوم الساعة. فجرى القلم بما هو كائن في علم الله إلى يوم القيامة. فذلك قوله تعالى للنبي ﷺ: (أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize İbn Bükeyr anlattı, bana İbn Lehîa anlattı, bana Atâ b. Dînâr anlattı, bana Saîd b. Cübeyr anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs dedi ki: 'Allah Levh-i Mahfuz'u yüz yıllık bir mesafe [büyüklüğünde] yarattı ve yaratıkları yaratmadan önce -O Arş'ın üzerindeyken celle celâluh- Kalem'e: 'Yaz!' dedi. Kalem: 'Ne yazayım?' dedi. 'Kıyamet kopuncaya kadar yaratıklarım hakkındaki ilmimi' buyurdu. Böylece Kalem, kıyamet gününe kadar Allah'ın ilminde olacak şeyleri yazıp akıttı.' İşte bu, Allah Teâlâ'nın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şu hitabıdır: (أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ) [“Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir?”].
وهذا من تمام علمه تعالى أنه علم الأشياء قبل كونها، وقدرها وكتبها أيضًا، فما العباد عاملون قد علمه تعالى قبل ذلك، على الوجه الذي يفعلونه، فيعلم قبل الخلق أن هذا يطيع باختياره، وهذا يعصي باختياره، وكتب ذلك عنده، وأحاط بكل شيء علما، وهو سهل عليه، يسير لديه؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ)
Bu, Allah Teâlâ'nın ilminin kemalindendir; zira O, eşyayı henüz var olmadan önce bilmiş, takdir etmiş ve aynı şekilde yazmıştır. Kulların ne işleyeceğini de O daha önceden, onların yapacağı şekliyle bilmiştir. Dolayısıyla [Allah], yaratmadan önce bunun kendi tercihiyle itaat edeceğini, şunun da kendi tercihiyle isyan edeceğini bilmiş ve bunu katında yazmıştır. O, her şeyi ilmiyle kuşatmıştır; bu O'na pek kolaydır, O'nun katında pek basittir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Şüphesiz bu, bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah’a göre pek kolaydır.”
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)}.
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)} “Onlar, Allah'ı bırakıp hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere kulluk ediyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71) Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde inkâr ve hoşnutsuzluğu hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!' (72)”
يقول تعالى مخبرا عن المشركين فيما جهلوا وكفروا، وعبدوا من دون الله ما لم ينزل به سلطانا، يعني: حجة وبرهانا، كقوله: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} [المؤمنون: ١١٧]. ولهذا قال هاهنا: (مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ) أي: ولا علم لهم فيما اختلقوه وائتفكوه، وإنما هو أمر تلقوه عن آبائهم وأسلافهم، بلا دليل ولا حجة، وأصله مما سول لهم الشيطان وزينه لهم؛ ولهذا توعدهم تعالى بقوله: (وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ) أي: من ناصر ينصرهم من الله، فيما يحل بهم من العذاب والنكال.
Allah Teâlâ müşriklerin cehaletlerini, küfürlerini ve Allah'ı bırakıp da hakkında hiçbir 'sultan' yani kesin hüccet ve delil indirmediği şeylere tapmalarını haber vererek şöyle buyurmaktadır; nitekim: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” [el-Mü'minûn: 117] buyurmuştur. İşte bu yüzden burada: (مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ) [“Hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere...”], yani uydurup iftira ettikleri hususta hiçbir bilgileri yoktur; bu ancak hiçbir delil ve hüccet olmaksızın atalarından ve geçmişlerinden devraldıkları bir iştir ve aslı şeytanın kendilerine fısıldayıp süslediği şeylerdendir buyurmuştur. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ) [“Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur”], yani başlarına gelecek azap ve cezadan onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir yardımcı yoktur buyurarak onları tehdit etmiştir.
ثم قال: (وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ) أي: وإذا ذكرت لهم آيات القرآن والحجج والدلائل الواضحات على توحيد الله، وأنه لا إله إلا هو، وأن رسله الكرام حق وصدق، (يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا) أي: يكادون يبادرون الذين يحتجون عليهم بالدلائل الصحيحة من القرآن، ويبسطون إليهم أيديهم وألسنتهم بالسوء! (قُلْ) أي: يا محمد لهؤلاء. (أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) أي: النار وعذابها ونكالها أشد وأشق وأطم وأعظم مما تخوفون به أولياء الله المؤمنين في الدنيا، وعذاب الآخرة على صنيعكم هذا أعظم مما تنالون منهم، إن نلتم بزعمكم وإرادتكم.
Sonra şöyle buyurdu: (وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ) [“Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman...”], yani onlara Kur'an ayetleri, Allah'ın birliğine, O'ndan başka ilah olmadığına ve O'nun kerîm elçilerinin hak ve doğru olduğuna dair açık deliller ve hüccetler zikredildiği zaman; (يَكَادُونَ يَسطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا) [“Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar”], yani Kur'an'dan getirdikleri sahih delillerle kendilerine karşı hüccet sunan kimselere neredeyse ansızın saldıracak, ellerini ve dillerini kötülükle onlara uzatacaklar! (قُلْ) [“De ki”], yani ey Muhammed bunlara de ki: (أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) [“Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir”], yani ateş, onun azabı ve cezası, dünyada Allah'ın mümin veli kullarını korkuttuğunuz şeylerden çok daha şiddetli, çok daha zorlu, çok daha felaketli ve çok daha büyüktür. Bu yaptığınızdan ötürü ahiret azabı, zannınız ve isteğiniz doğrultusunda onlara zarar verseniz bile, sizin onlara vereceğiniz zarardan katbekat büyüktür.
وقوله: (وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) أي: وبئس النار منزلا ومقيلا ومرجعا وموئلا ومقاما، {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} [الفرقان: ٦٦].
Allah Teâlâ'nın: (وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) [“O ne kötü bir dönüş yeridir!”] kavli; yani konak, istirahat yeri, dönüş, sığınak ve ikametgâh olarak cehennem ne kötüdür! {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Şüphesiz orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaktır!” [el-Furkân: 66].
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)}.
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)} “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler bile asla bir sinek dahi yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp götürse, onu ondan geri de alamazlar. İsteyen de aciz, istenen de! (73) Onlar Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, Azîz'dir (her şeye galiptir). (74)”
يقول تعالى منبها على حقارة الأصنام وسخافة عقول عابديها: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ) أي: لما يعبده الجاهلون بالله المشركون به، (فَاسْتَمِعُوا لَهُ) أي: أنصتوا وتفهموا، (إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ) أي: لو اجتمع جميع ما تعبدون من الأصنام والأنداد على أن يقدروا
Allah Teâlâ, putların değersizliğine ve onlara tapanların akıllarının kıtlığına dikkat çekerek şöyle buyurmaktadır: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ) “Ey insanlar! Bir misal verildi”; yani Allah'ı tanımayan ve O'na şirk koşan cahillerin taptığı şeylere dair [bir misal verildi]. (فَاسْتَمِعُوا لَهُ) “Şimdi onu dinleyin”; yani kulak verip can kulağıyla dinleyin ve iyice anlayın. (إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ) “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi asla bir sinek bile yaratamazlar”; yani taptığınız bütün putlar ve sahte ilahlar güç yetirmek üzere bir araya gelseler,
على خلق ذباب واحد ما قدروا على ذلك. كما قال الإمام أحمد.
tek bir sinek yaratmaya asla güçleri yetmez. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا أسود بن عامر، حدثنا شَرِيك، عن عمارة بن القعقاع، عن أبي زُرْعة، عن أبي هريرة -رفع الحديث-قال: "ومن أظلم ممن خلق [خلقا] كخلقي؟ فليخلقوا مثل خلقي ذَرّة، أو ذبابة، أو حَبَّة" .
Bize Esved b. Âmir anlattı, bize Şerîk, Umâre b. el-Ka'kâ'dan, o Ebû Zür'a'dan, o Ebû Hureyre'den -merfû olarak- nakletti; Resûlullah şöyle buyurdu: 'Benim yarattığım gibi bir [varlık] yaratmaya kalkışandan daha zalim kim olabilir? Haydi Benim yarattığım gibi bir zerre (karınca), yahut bir sinek, yahut bir buğday tanesi yaratsınlar!' .
وأخرجه صاحبا الصحيح، من طريق عُمَارة، عن أبي زُرْعةَ، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: قال الله ﷿: "ومن أظلم ممن ذهب يخلق كخلقي؟ فليخلقوا ذرة، فليخلقوا شعيرة" .
Bunu Sahîh sahipleri (Buhârî ve Müslim) de Umâre tarikiyle, Ebû Zür'a'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir. Resûlullah şöyle buyurdu: 'Allah azze ve celle şöyle buyurdu: Benim yarattığım gibi yaratmaya kalkışandan daha zalim kim vardır? Haydi bir zerre yaratsınlar, haydi bir arpa tanesi yaratsınlar!' .
ثم قال تعالى أيضا: (وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ) أي: هم عاجزون عن خلق ذباب واحد، بل أبلغ من ذلك عاجزون عن مقاومته والانتصار منه، لو سلبها شيئًا من الذي عليها من الطيب، ثم أرادت أن تستنقذه منه لما قدرت على ذلك. هذا والذباب من أضعف مخلوقات الله وأحقرها ولهذا [قال: (ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ)] .
Sonra Allah Teâlâ yine şöyle buyurmaktadır: (وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ) [“Sinek onlardan bir şey kapıp götürse, onu ondan geri de alamazlar”], yani onlar tek bir sineği yaratmaktan aciz oldukları gibi, bundan daha da ötesi ona karşı koymaktan ve ondan intikam almaktan da acizdirler. Sinek onların üzerindeki güzel kokulardan bir şey kapıp götürse ve onlar da bunu sinekten geri almak isteseler buna güç yetiremezlerdi. Oysa sinek Allah'ın en zayıf ve en hakir yaratıklarındandır. İşte bu sebeple: [şöyle buyurmuştur: (ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ)] [“İsteyen de aciz, istenen de!”].
قال ابن عباس: الطالب: الصنم، والمطلوب: الذباب. واختاره ابن جرير، وهو ظاهر السياق. وقال السدي وغيره: الطالب: العابد، والمطلوب: الصنم.
İbn Abbâs: 'Tâlib (isteyen): put, matlûb (istenen) ise: sinektir' demiştir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir ki siyakın zahiri de budur. es-Süddî ve başkaları ise: 'Tâlib: tapan kimse, matlûb ise: puttur' demişlerdir.
ثم قال: (مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) أي: ما عرفوا قدر الله وعظمته حين عبدوا معه غيره، من هذه التي لا تقاوم الذباب لضعفها وعجزها، (إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ) أي: هو القوي الذي بقدرته وقوته خلق كل شيء، {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [الروم: ٢٧]، {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} [البروج: ١٢، ١٣]، {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} [الذاريات: ٥٨].
Sonra şöyle buyurdu: (مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) [“Onlar Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler”], yani zayıflığı ve acizliği sebebiyle sineğe bile karşı koyamayan bu varlıkları O'nunla birlikte ilah edinip ibadet ettiklerinde, Allah'ın kadrini ve büyüklüğünü hakkıyla bilemediler. (إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ) [“Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, her şeye galiptir”], yani O, kudreti ve kuvvetiyle her şeyi yaratan Kavî'dir: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu iade edecek olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır” [er-Rûm: 27], {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir. Şüphesiz O, ilkin yaratır ve tekrar iade eder” [el-Burûc: 12, 13], {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “Şüphesiz rızık veren, güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır” [ez-Zâriyât: 58].
وقوله: (عَزِيزٌ) أي: قد عز كل شيء فقهره وغلبه، فلا يمانع ولا يغالب، لعظمته وسلطانه، وهو الواحد القهار.
Allah Teâlâ'nın: (عَزِيزٌ) [“Azîz'dir”] kavli; yani her şeye üstün gelmiş , onları kahretmiş ve mağlup etmiştir; azameti ve saltanatı sebebiyle O'na karşı konulamaz ve O asla mağlup edilemez. O, Vâhid'dir, Kahhâr'dır.
{اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٧٦)}.
{اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٧٦)} “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (76)”
يخبر تعالى أنه يختار من الملائكة رسلا فيما يشاء من شرعه وقَدَره، ومن الناس لإبلاغ رسالاته، (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) أي: سميع لأقوال عباده، بصير بهم، عليم بمن يستحق ذلك منهم، كما قال: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} [الأنعام: ١٢٤].
Allah Teâlâ, şeriatından ve kaderinden dilediği hususlarda meleklerden elçiler seçtiğini, mesajlarını tebliğ etmek üzere insanlardan da [elçiler seçtiğini] haber vermektedir. (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) [“Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”], yani kullarının sözlerini hakkıyla işiten, onları hakkıyla gören ve onlardan buna kimin layık olduğunu bilendir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini kime vereceğini en iyi bilendir” [el-En'âm: 124].
وقوله: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ) أي: يعلم ما يفعل برسله فيما
Allah Teâlâ'nın: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ) [“O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”] buyruğu; yani elçilerine ne yapıldığını, [kendilerine]...