Binûn

Hac Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن أبي حماد، حدثنا إبراهيم بن المختار، عن ابن جريج قال: كان أهل الجاهلية ينضحون البيت بلحوم الإبل ودمائها، فقال أصحاب رسول الله ﷺ: فنحن أحق أن ننضح، فأنزل الله: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ) أي: يتقبل ذلك ويجزي عليه.

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Ali b. el-Huseyn anlattı, bize Muhammed b. Ebî Hammâd anlattı, bize İbrâhim b. el-Muhtâr, İbn Cüreyc'den anlattı; o şöyle demiştir: Câhiliye ehli [Kâbe] Evini deve etleri ve kanlarıyla sıvarlardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı: "Biz sıvamaya daha layığız" dediler. Bunun üzerine Allah: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ) ["Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizden olan takva ulaşır"] ayetini indirdi; yani onu kabul eder ve karşılığını verir.

كما جاء في الصحيح: "إن الله لا ينظر إلى صوركم ولا إلى أموالكم ، ولكن ينظر إلى قلوبكم وأعمالكم" وما جاء في الحديث: "إن الصدقة لتقع في يد الرحمن قبل أن تقع في يد السائل، وإن الدم ليقع من الله بمكان قبل أن يقع على الأرض" كما تقدم الحديث. رواه ابن ماجه، والترمذي وحَسّنه عن عائشة مرفوعا. فمعناه: أنه سيق لتحقيق القبول من الله لمن أخلص في عمله، وليس له معنى يتبادر عند العلماء المحققين سوى هذا، والله أعلم.

Nitekim Sahih'te şöyle gelmiştir: "Şüphesiz Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz ; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar." Hadiste gelen şu ifade de böyledir: "Şüphesiz sadaka, isteyenin eline düşmeden önce Rahmân'ın eline düşer; kan da yere düşmeden önce Allah katında bir yere ulaşır", nitekim bu hadis daha önce geçmişti. Bunu İbn Mâce ve Tirmizî -hasen olduğunu belirterek- Âişe'den merfû olarak rivayet etmişlerdir. Bunun anlamı: Bu [ifade], amelinde ihlaslı olan kimse için Allah katından kabulün gerçekleştiğini tekit etmek üzere sevk edilmiştir; muhakkik âlimlerin nezdinde bundan başka akla gelen bir anlamı yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال وَكِيع، عن [يحيى] بن مسلم أبي الضحاك: سألت عامرًا الشعبي عن جلود الأضاحي، فقال: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا)، إن شئت فبع، وإن شئت فأمسك، وإن شئت فتصدق.

Vekî‘, [Yahyâ] b. Müslim Ebü'd-Dahhâk'tan rivayet etti: Âmir eş-Şa‘bî'ye kurban derilerini sordum, o da: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا) ["Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır"], dilersen sat, dilersen tut, dilersen de sadaka olarak ver, dedi.

وقوله: (كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ) أي: من أجل ذلك سخر لكم البُدن، (لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) أي: لتعظموه كما هداكم لدينه وشرعه وما يحبه، وما يرضاه، ونهاكم عن فعل ما يكرهه ويأباه.

Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ) ["Onları böylece sizin hizmetinize verdi"] kavli; yani bundan dolayı büyükbaş kurbanlıkları sizin hizmetinize boyun eğdirdi ; (لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ) ["Sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı yüceltesiniz diye"] yani sizi dinine, şeriatına, sevdiği ve razı olduğu şeylere ilettiği ve hoşlanmayıp razı olmadığı şeyleri yapmaktan sizi nehyettiği gibi O'nu yüceltesiniz diye.

وقوله: (وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ) أي: وبشر يا محمد المحسنين، أي: في عملهم، القائمين بحدود الله، المتبعين ما شَرَع لهم، المصدقين الرسولَ فيما أبلغهم وجاءهم به من عند ربه ﷿.

Allah Teâlâ'nın: (وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ) ["İyilik edenleri müjdele!"] kavli; yani ey Muhammed, amellerinde ihsan sahibi olanları, Allah'ın sınırlarını gözetenleri, kendileri için koyduğu şeriata uyanları, Resûl'ü kendilerine tebliğ ettiği ve Rabbi Azze ve Celle katından getirdiği şeylerde tasdik edenleri müjdele!

[مسألة] .

[Mesele] .

وقد ذهب أبو حنيفة ومالك والثوري إلى القول بوجوب الأضحية على من ملك نصابا، وزاد

Ebû Hanîfe, Mâlik ve es-Sevrî; nisap miktarına mâlik olan kimseye kurban kesmenin vâcip olduğu görüşüne varmışlardır; [Ebû Hanîfe] ayrıca eklemiştir...

أبو حنيفة اشتراط الإقامة أيضًا. واحتج لهم بما رواه أحمد وابن ماجه بإسناد رجاله كلهم ثقات، عن أبي هريرة مرفوعا: "من وجد سَعَة فلم يُضَحِّ، فلا يقربن مُصَلانا" على أن فيه غرابة، واستنكره أحمد بن حنبل .

Ebû Hanîfe buna ayrıca mukim olma şartını da eklemiştir. Onlar için, Ahmed ve İbn Mâce'nin bütün ravileri sika olan bir isnadla Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet ettikleri şu hadis delil gösterilmiştir: "İmkân bulup da kurban kesmeyen kimse namazgâhımıza yaklaşmasın." Bununla birlikte bu rivayette bir gariplik vardır ve Ahmed b. Hanbel bunu münker görmüştür .

وقال ابن عمر: أقام رسول الله ﷺ عشر سنين يضحي. رواه الترمذي .

İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'de] on yıl ikamet etti ve kurban kesti. Bunu Tirmizî rivayet etmiştir .

وقال الشافعي، وأحمد: لا تجب الأضحية، بل هي مستحبة؛ لما جاء في الحديث: "ليس في المال حق سوى الزكاة" . وقد تقدم أنه، ﵇ ضحى عن أمته فأسقط ذلك وجوبها عنهم.

Şâfiî ve Ahmed ise şöyle demişlerdir: Kurban kesmek vacip değildir, aksine müstehabdır; zira hadiste: "Malda zekâttan başka bir hak yoktur" buyrulmuştur. Ayrıca onun aleyhisselâm ümmeti adına kurban kestiği ve bunun da onların üzerinden vücubiyeti düşürdüğü daha önce geçmişti.

وقال أبو سَريحةَ: كنت جارًا لأبي بكر وعمر، فكانا لا يضحيان خشية أن يقتدي الناس بهما.

Ebû Serîha şöyle demiştir: Ben Ebû Bekir ve Ömer'in komşusuydum; insanların kendilerine uymasından endişe ederek kurban kesmezlerdi.

وقال بعض الناس: الأضحية سنة كفاية، إذا قام بها واحد من أهل دار أو محلة، سقطت عن الباقين؛ لأن المقصود إظهار الشعار.

İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Kurban, sünnet-i kifâyedir; bir ev veya bir mahalle halkından biri bunu yerine getirdiğinde diğerlerinden düşer; çünkü asıl maksat şiârı ortaya koymaktır.

وقد روى الإمام أحمد، وأهل السنن -وحسنه الترمذي-عن مِخْنَف بن سليم؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول بعرفات: "على كل أهل بيت في كل عام أضحاة وعَتِيرة، هل تدرون ما العتيرة؟ هي التي تدعونها الرَّجبية". وقد تكلم في إسناده .

İmam Ahmed ve Sünen sahipleri -Tirmizî'nin hasen görmesiyle- Mihnef b. Süleym'den rivayet etmişlerdir; o, Arafat'ta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Her ev halkına her yıl bir kurban ve bir atîre düşer. Atîre'nin ne olduğunu bilir misiniz? O, Recebiye dediğiniz şeydir." Bunun isnadı hakkında konuşulmuştur .

وقال أبو أيوب: كان الرجل في عهد رسول الله ﷺ يضحي بالشاة الواحدة عنه وعن أهل بيته، يأكلون ويطعمون [حتى تباهى] الناس فصار كما ترى.

Ebû Eyyûb şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir kimse kendisi ve ev halkı adına tek bir koyun kurban eder, ondan yerler ve yedirirlerdi; [nihayet] insanlar [bununla] övünmeye başladılar ve durum gördüğün gibi oldu.

رواه الترمذي وصححه، وابن ماجه .

Bunu Tirmizî rivayet edip sahih olduğunu belirtmiş, ayrıca İbn Mâce de rivayet etmiştir .

وكان عبد الله بن هشام يضحي بالشاة الواحدة عن جميع أهله. رواه البخاري.

Abdullah b. Hişâm da bütün ailesi adına tek bir koyun kurban ederdi. Bunu Buhârî rivayet etmiştir.

وأما مقدار سِنّ الأضحية، فقد روى مسلم عن جابر؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا تذبحوا إلا مُسِنَّة، إلا أن يعسر عليكم، فتذبحوا جذعة من الضأن".

Kurbanlık hayvanın yaşına gelince; Müslim, Câbir’den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Size zor gelmedikçe ancak müsinne (iki yaşını doldurmuş olanı) kesin; şayet bu size zor gelirse koyundan bir cezea (altı ayını doldurmuş olanı) kesin.»

ومن هاهنا ذهب الزهري إلى أن الجذَعَ لا يجزئ. وقابله الأوزاعي فذهب إلى أن الجَذَع يجزئ من كل جنس، وهما غريبان. وقال الجمهور: إنما يجزئ الثَّني من الإبل والبقر والمعز، والجذع من الضأن، فأما الثني من الإبل: فهو الذي له خمس سنين، ودخل في السادسة. ومن البقر: ما له [سنتان] ودخل في [الثالثة] ، وقيل: [ما له] ثلاث [ودخل في] الرابعة. ومن المعز: ما له سنتان. وأما الجذع من الضأن فقيل: ما له سنة، وقيل: عشرة أشهر، وقيل: ثمانية أشهر، وقيل: ستة أشهر، وهو أقل ما قيل في سِنِّه، وما دونه فهو حَمَل، والفرق بينهما: أن الحمل شعر ظهره قائم، والجذَع شعر ظهره نائم، قد انعدل صدْعين، والله أعلم.

İşte bundan dolayı Zührî, cezeanın kurban olmaya yetmeyeceği görüşüne varmıştır. Buna karşılık Evzâî ise cezeanın her cinsten kurban olmaya yeteceği görüşünü benimsemiştir; bu iki görüş de gariptir. Cumhur ise şöyle demiştir: Deveden, sığırdan ve keçiden ancak seniyy, koyundan ise cezea kurban olmaya yeter. Deveden seniyy olan: Beş yılını tamamlayıp altıncı yılına girendir. Sığırdan: [İki yılını tamamlayıp] [üçüncü yılına] giren hayvandır; üç yılını [tamamlayıp] dördüncü yılına [giren] olduğu da söylenmiştir. Keçiden ise iki yılını tamamlayandır. Koyundan cezeaya gelince: Bir yılını tamamlayan olduğu söylenmiş; on aylık, sekiz aylık ve altı aylık olduğu da söylenmiştir ki yaşı hakkında söylenenlerin en küçüğü budur. Bundan küçüğü ise hameldir. İkisi arasındaki fark şudur: Hamelin sırtındaki yünler dik durur, cezeanın sırtındaki yünler ise iki yana ayrılarak yatık durur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

{إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)}.

{إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez. (38)”

يخبر تعالى أنه يدفع عن عباده الذين توكلوا عليه وأنابوا إليه شر الأشرار وكيد الفجار، ويحفظهم ويكلؤهم وينصرهم، كما قال تعالى: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} [الزمر: ٣٦] وقال: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} [الطلاق: ٣].

Allah Teâlâ, Kendisine tevekkül eden ve Kendisine yönelen kullarından kötülerin şerrini ve fâcirlerin hilesini savacağını, onları koruyup gözetip yardım edeceğini haber vermektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna yetmez mi?” [Zümer: 36] ve şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter. Şüphesiz Allah emrini yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü koymuştur.” [Talâk: 3].

وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ) أي: لا يحب من عباده من اتصف بهذا، وهو الخيانة في العهود والمواثيق، لا يفي بما قال. والكفر : الجحد للنعم، فلا يعترف بها.

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ) ["Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez"] kavli; yani kullarından bu sıfatla vasıflananı sevmez; bu da ahitlerde ve sözleşmelerde hıyanet etmektir, söylediğini yerine getirmez. Küfür (كفر) ise : Nimetleri inkâr etmektir, dolayısıyla onları itiraf etmez.

{أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)}.

{أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir. (39) Onlar, haksız yere sadece 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için yurtlarından çıkarılmış kimselerdir. Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını bir kısmıyla savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler mutlaka yıkılıp giderdi. Allah, Kendisine yardım edene elbette yardım eder. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir. (40)”

قال العَوفي، عن ابن عباس: نزلت في محمد وأصحابه حين أخرجوا من مكة.

Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: [Bu ayet], Mekke'den çıkarıldıkları zaman Muhammed ve ashâbı hakkında inmiştir.

وقال غير واحد من السلف هذه أول آية نزلت في الجهاد، واستدل بهذه الآية بعضهم على أن السورة مدنية، وقاله مجاهد، والضحاك، وقتادة، وغير واحد.

Selef'ten birden fazla kişi : "Bu, cihad hakkında inen ilk ayettir" demiş; bazısı da bu ayeti surenin Medenî olduğuna delil getirmiştir. Bunu Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve pek çok kimse söylemiştir.

وقال ابن جرير: حدثني يحيى بن داود الواسطي: حدثنا إسحاق بن يوسف، عن سفيان، عن الأعمش، عن مسلم -هو البَطِين-عن سعيد بن جُبير، عن ابن عباس قال: لما أخرج النبي ﷺ من مكة قال أبو بكر: أخرجوا نبيهم. إنا لله وإنا إليه راجعون، ليهلكُن. قال ابن عباس: فأنزل الله ﷿: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ)، قال أبو بكر، رضي الله تعالى عنه: فعرفت أنه سيكون قتال.

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî rivayet etti, [o da] bize İshâk b. Yûsuf'un, Süfyân'dan, A'meş'ten, Müslim'den -ki o el-Batîn'dir-, Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkarılınca Ebû Bekir: "Peygamberlerini çıkardılar. Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz; kesinlikle helak olacaklar!" dedi. İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Kendilerine savaş açılan [müminlere], zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphe yok ki Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter.” [ayetini] indirdi. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: "Bunun üzerine kesinlikle bir savaş olacağını anladım" dedi.

ورواه الإمام أحمد، عن إسحاق بن يوسف الأزرق، به وزاد: قال ابن عباس: وهي أول آية نزلت في القتال.

Bunu İmam Ahmed, İshâk b. Yûsuf el-Ezrak'tan aynı senetle rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: İbn Abbâs dedi ki: Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir.

ورواه الترمذي، والنسائي في التفسير من سننيهما، وابن أبي حاتم من حديث إسحاق بن يوسف -زاد الترمذي: ووَكِيع، كلاهما عن سفيان الثوري، به. وقال الترمذي: حديث حسن، وقد رواه غير واحد، عن الثوري، وليس فيه ابن عباس .

Bunu Tirmizî ve Nesâî Sünen'lerindeki tefsir bölümünde, ayrıca İbn Ebî Hâtim de İshâk b. Yûsuf'un hadisinden rivayet etmişlerdir -Tirmizî: "ve Vekî‘, her ikisi de Süfyân es-Sevrî'den aynı senetle" ziyadesini yapmıştır-. Tirmizî: "Bu hasen bir hadistir; birden fazla kişi bunu Sevrî'den rivayet etmiştir ve metinde İbn Abbâs yoktur" demiştir.

وقوله: (وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ) أي: هو قادر على نصر عباده المؤمنين من غير قتال، ولكن هو يريد من عباده أن يبلوا جهدهم في طاعته، كما قال: {فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ * سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ * وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ} [محمد: ٤ - ٦]، وقال تعالى: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ١٤، ١٥]، وقال: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} [التوبة: ١٦]، وقال: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ [اللَّهُ] الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} [آل عمران: ١٤٢]، وقال: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} [محمد: ٣١].

Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ) ["Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir"] kavli; yani O, mümin kullarına savaş olmaksızın da yardım etmeye kadirdir; fakat O, kullarından Kendisine itaat yolunda bütün gayretlerini sarf etmelerini murat etmektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ * سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ * وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ} “İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Sonunda onlara üstün geldiğinizde bağı sıkı bağlayın (onları esir alın). Sonra da ya bir lütuf olarak karşılıksız salıverin ya da fidye karşılığı bırakın ki savaş ağırlıklarını bıraksın (sona ersin). İşte böyle; eğer Allah dileseydi onlardan intikam alırdı. Fakat O, kiminizi kiminizle denemek ister. Allah yolunda öldürülenlere gelince, [Allah] onların amellerini asla boşa çıkarmaz. Onları doğru yola iletecek, durumlarını düzeltecektir. Ve onları, kendilerine tanıttığı cennete koyacaktır.” [Muhammed: 4-6], yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil etsin, onlara karşı size yardım etsin ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin. Kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah alîmdir, hakîmdir.” [Tevbe: 14-15], yine şöyle buyurmuştur: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ve Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan [kendi halinize] bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” [Tevbe: 16], yine şöyle buyurmuştur: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ [اللَّهُ] الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân: 142] ve şöyle buyurmuştur: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz.” [Muhammed: 31].

والآيات في هذا كثيرة؛ ولهذا قال ابن عباس في قوله: (وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ) وقد فعل.

Bu husustaki ayetler çoktur; işte bu sebeple İbn Abbâs: (وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ) ["Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir"] kavli hakkında: "Ve nitekim [onlara yardım] etmiştir" demiştir.

وإنما شرع [الله] تعالى الجهاد في الوقت الأليق به؛ لأنهم لما كانوا بمكة كان المشركون أكثر عددًا، فلو أمرَ المسلمين، وهم أقل من العشر، بقتال الباقين لشَقَّ عليهم؛ ولهذا لما بايع أهلُ يثرب ليلة العقبة رسول الله ﷺ، وكانوا نيفا وثمانين، قالوا: يا رسول الله، ألا نميل على أهل الوادي -يعنون أهل مِنَى-ليالي مِنى فنقتلهم؟ فقال رسول الله ﷺ "إني لم أومر بهذا". فلما بَغَى المشركون، وأخرجوا النبي ﷺ من بين أظهرهم، وهموا بقتله، وشردوا أصحابه شَذرَ مَذَر، فذهب منهم طائفة إلى الحبشة، وآخرون إلى المدينة. فلما استقروا بالمدينة، ووافاهم رسولُ الله ﷺ، واجتمعوا عليه، وقاموا بنصره وصارت لهم دار إسلام ومَعْقلا يلجؤون إليه -شرع الله جهاد الأعداء، فكانت هذه الآية أول ما نزل في ذلك، فقال تعالى: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقّ)

[Allah] Teâlâ cihadı ancak ona en uygun vakitte meşru kılmıştır. Zira müminler Mekke'deyken müşriklerin sayısı çok daha fazlaydı. Şayet onda birden daha az olan Müslümanlara geri kalanlarla savaşmayı emretseydi bu onlara pek ağır gelirdi. İşte bu sebeple Yesribliler, Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiklerinde —ki seksen küsur kişiydiler—: "Ey Allah'ın Resûlü! Mina gecelerinde şu vadi halkının —yani Mina ehlinin— üzerine yürüyüp onları öldürmeyelim mi?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إني لم أومر بهذا» «Bana bununla emrolunmadı» buyurdu. Ne zaman ki müşrikler azgınlık edip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i aralarından çıkardılar, onu öldürmeye kastettiler ve ashâbını darmadağın ettiler —öyle ki onlardan bir grup Habeşistan'a, diğerleri de Medine'ye gitti—; işte onlar Medine'ye yerleşip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların yanına varınca, onun etrafında toplanıp ona yardım ettiklerinde ve kendileri için sığınacakları bir İslâm yurdu ve bir sığınak oluştuğunda, Allah düşmanlarla cihadı meşru kıldı. Bu hususta ilk inen ayet de bu oldu; Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقّ) [“Kendilerine savaş açılan [mümin]lere, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir. Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir”].

قال العَوْفي، عن ابن عباس: أخرجوا من مكة إلى المدينة بغير حق، يعني: محمدًا وأصحابه.

Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Haksız yere Mekke'den Medine'ye çıkarıldılar; yani Muhammed ve ashâbı.

(إِلا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ) أي: ما كان لهم إلى قومهم إساءة، ولا كان لهم ذنب إلا أنهم عبدوا الله وحده لا شريك له. وهذا استثناء منقطع بالنسبة إلى ما في نفس الأمر، وأما عند المشركين فهو أكبر الذنوب، كما قال تعالى: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ} [الممتحنة: ١]، وقال تعالى في قصة أصحاب الأخدود: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [البروج: ٨]. ولهذا لما كان المسلمون يرتجزون في بناء الخندق، ويقولون:

(إِلا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ) ["Sadece 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için"] kavli; yani onların kendi kavimlerine hiçbir kötülükleri veya hiçbir günahları yoktu; ancak ve ancak ortağı olmayan bir tek Allah'a ibadet etmişlerdi . Bu, işin aslına nispetle munkatı bir istisnadır; müşriklerin nezdinde ise günahların en büyüğüdür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ} “Rabbiniz olan Allah'a inandınız diye Resûl'ü ve sizi [yurdunuzdan] çıkarıyorlar” [Mümtehine: 1] ve Ashâb-ı Uhdûd kıssasında Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “Onlardan, yalnızca Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman ettikleri için intikam aldılar” [Burûc: 8]. İşte bu sebeple Müslümanlar Hendek inşasında recez söylüyor ve şöyle diyorlardı:

لا هُمّ لَولا أنتَ ما اهتَدَينا … وَلا تَصَدّقَْنا وَلا صَلَّينَا

Allahım! Sen olmasaydın doğru yolu bulamazdık, / Ne sadaka verir ne de namaz kılardık.

فَأنزلَنْ سَكينَةً عَلَينَا … وَثَبّت الأقْدَامَ إنْ لاقَينَا

Üzerimize bir sekînet (huzur ve güven) indir, / Karşılaştığımız vakit de ayaklarımızı sabit kıl!

إنّ الألَى قد بَغَوا عَلَينَا … إذَا أرَادوا فتْنَةً أبَيْنَا

Şüphesiz onlar bize karşı azgınlık ettiler, / Bir fitne istediklerinde biz diretiriz!

فيوافقهم رسول الله ﷺ، ويقول معهم آخر كل قافية، فإذا قالوا: "إذا أرادوا فتنة أبينا"، يقول: "أبينا"، يمد بها صوته.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara katılır ve her kafiyenin sonunu onlarla birlikte söylerdi. Onlar: "Bir fitne istediklerinde biz diretiriz" dediklerinde, o da sesini uzatarak: "Diretiriz!" derdi.

ثم قال تعالى: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) أي: لولا أنه يدفع عن قوم بقوم، ويكشفُ شَرّ أناس عن غيرهم، بما يخلقه ويقدره من الأسباب، لفسدت الأرض، وأهلك القوي الضعيف.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) ["Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını bir kısmıyla savması olmasaydı"] yani yarattığı ve takdir ettiği sebeplerle bir kavmi diğer bir kavimle savunmasız bırakmayıp savmasaydı ve insanların kötülüğünü başkalarından defetmeseydi, yeryüzü fesada uğrar, güçlü olan zayıf olanı helak ederdi.

(لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ) وهي المعابد الصغار للرهبان، قاله ابن عباس، ومجاهد، وأبو العالية، وعكرمة، والضحاك، وغيرهم.

(لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ) ["Manastırlar mutlaka yıkılıp giderdi"] savâmi‘ (صوامع): Rahiplerin küçük mabetleridir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Ebü'l-Âliye, İkrime, Dahhâk ve başkaları söylemiştir.

وقال قتادة: هي معابد الصابئين. وفي رواية عنه: صوامع المجوس.

Katâde: "Bunlar Sâbiîlerin mabetleridir" demiştir. Ondan gelen bir rivayette ise: "Mecûsîlerin manastırlarıdır" demiştir.

وقال مقاتل بن حَيَّان: هي البيوت التي على الطرق.

Mukâtil b. Hayyân: "Bunlar yol kenarındaki evlerdir (ibadethanelerdir)" demiştir.

(وَبِيَعٌ): وهي أوسع منها، وأكثر عابدين فيها. وهي للنصارى أيضًا. قاله أبو العالية، وقتادة، والضحاك، وابن صخر، ومقاتل بن حيان، وخُصَيف، وغيرهم.

(وَبِيَعٌ) ["Ve kiliseler"] biye‘ (بيع): Bunlardan daha geniştir ve içinde ibadet edenleri daha çoktur; bunlar da Hristiyanlarındır. Bunu Ebü'l-Âliye, Katâde, Dahhâk, İbn Sahrun , Mukâtil b. Hayyân, Huseyf ve başkaları söylemiştir.

وحكى ابن جبير عن مجاهد وغيره: أنها كنائس اليهود. وحكى السدي، عمن حَدّثه، عن ابن عباس: أنها كنائس اليهود، ومجاهد إنما قال: هي الكنائس، والله أعلم.

İbn Cübeyr, Mücâhid ve başkalarından bunların Yahudilerin kiliseleri (havraları) olduğunu nakletmiştir. Süddî de kendisine anlatan kimseden, o da İbn Abbâs'tan bunların Yahudilerin kiliseleri olduğunu nakletmiştir. Mücâhid ise sadece: "Onlar kiliselerdir" demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (وَصَلَوَاتٌ): قال العوفي، عن ابن عباس: الصلوات: الكنائس. وكذا قال عكرمة، والضحاك، وقتادة: إنها كنائس اليهود. وهم يسمونها صَلُوتا.

Allah Teâlâ'nın: (وَصَلَوَاتٌ) ["Ve havralar"] kavli; Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Salavât (صلوات), kiliselerdir (havralardır). İkrime, Dahhâk ve Katâde de böyle diyerek bunların Yahudilerin ibadethaneleri olduğunu söylemişlerdir; onlar buna salûtâ (صلوتا) derler.

وحكى السدي، عمن حدثه، عن ابن عباس: أنها كنائس النصارى.

Süddî de kendisine anlatan kimseden, o da İbn Abbâs'tan bunların Hristiyanların kiliseleri olduğunu nakletmiştir.

وقال أبو العالية، وغيره: الصلوات: معابد الصابئين.

Ebü'l-Âliye ve başkaları: "Salavât, Sâbiîlerin mabetleridir" demişlerdir.

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: الصلوات: مساجد لأهل الكتاب ولأهل الإسلام بالطرق. وأما المساجد فهي للمسلمين.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: Salavât; Ehl-i Kitap ve yol üzerindeki İslam ehli için olan mescitlerdir. Mesâcid (مساجد) ise Müslümanlarındır.

وقوله: (يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا) فقد قيل: الضمير في قوله: (يُذْكَرَ فِيهَا) عائد إلى المساجد؛ لأنها أقرب المذكورات.

Allah Teâlâ'nın: (يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا) ["İçlerinde Allah'ın ismi çokça anılan"] kavli; (يُذْكَرَ فِيهَا) ["içlerinde anılan"] kavlindeki zamirin, zikredilenlerin en yakını olması hasebiyle mescitlere raci olduğu söylenmiştir.

وقال الضحاك: الجميع يذكر فيها اسم الله كثيرا.

Dahhâk ise: "Hepsinde Allah'ın ismi çokça anılır" demiştir.

وقال ابن جرير: الصوابُ: لهدمت صوامع الرهبان وبِيعُ النصارى وصلوات اليهود، وهي كنائسهم، ومساجد المسلمين التي يذكر فيها اسم الله كثيرا؛ لأن هذا هو المستعمل المعروف في كلام العرب.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Doğru olan şudur: Rahiplerin manastırları, Hristiyanların kiliseleri, Yahudilerin salavâtı -ki bu onların havralarıdır- ve içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan Müslümanların mescitleri mutlaka yıkılıp giderdi. Çünkü Arap kelamında bilinen ve kullanılan [mana] budur.

وقال بعض العلماء: هذا تَرَقٍّ من الأقل إلى الأكثر إلى أن ينتهي إلى المساجد، وهي أكثر عُمَّارا وأكثر عبادا، وهم ذوو القصد الصحيح.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu, az olandan çok olana doğru bir derecelenmedir; nihayet mescitlere kadar ulaşır. Mescitler ise imar edenleri ve içinde ibadet edenleri en çok olan yerlerdir ve onlar doğru niyet sahipleridir.

وقوله: (وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ) كقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ} [محمد: ٧، ٨].

Allah Teâlâ'nın: (وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ) ["Allah, kendisine yardım edene elbette yardım eder"] kavli, O'nun şu kavli gibidir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ} “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sağlam tutar. İnkâr edenlere gelince, yıkım onlara olsun! [Allah], onların amellerini boşa çıkarmıştır.” [Muhammed: 7-8].

وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ) وَصَف نفسه بالقوة والعزة، فبقوته خلق كل شيء فقدره تقديرا، وبعزته لا يقهره قاهر، ولا يغلبه غالب، بل كل شيء ذليل لديه، فقير إليه. ومن كان القويّ العزيز ناصرَه فهو المنصور، وعدوه هو المقهور، قال الله تعالى: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} [الصافات: ١٧١ - ١٧٣] وقال [الله] تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١].

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ) ["Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir"] kavli; Kendisini kuvvet ve izzet ile vasfetmiştir. O, kuvvetiyle her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü tayin etmiştir. İzzetiyle de O'na hiçbir kahredici boyun eğdiremez ve hiçbir galip O'na üstün gelemez; bilakis her şey O'nun huzurunda zelildir, O'na muhtaçtır. Güçlü ve Mutlak Galip olan Allah kimin yardımcısı olursa o muzafferdir, düşmanı ise mağlup ve kahrolmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Andolsun ki, peygamber olarak gönderilen kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir.” [Sâffât: 171-173]. Ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.” [Mücâdele: 21].

{الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ (٤١)}.

{الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ (٤١)} “Onlar ki, kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir. (41)”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الربيع الزَّهْرَاني، حدثنا حماد بن زيد، عن أيوب وهشام، عن محمد قال: قال عثمان بن عفان: فينا نزلت: (الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ)، فأخرجنا من ديارنا بغير حق، إلا أن قلنا: "ربنا الله"، ثم مُكنّا في الأرض، فأقمنا الصلاة، وآتينا الزكاة، وأمرنا بالمعروف، ونهينا عن المنكر، ولله عاقبة الأمور، فهي لي ولأصحابي.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, ona Ebü'r-Rebî‘ ez-Zehrânî, ona Hammâd b. Zeyd, ona Eyyûb ve Hişâm, onlara da Muhammed [b. Sîrîn] rivayet etti ki: Osmân b. Affân [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “{الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ} “Onlar ki, kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar” [ayeti] bizim hakkımızda indi. Bizler sadece 'Rabbimiz Allah'tır' dediğimiz için haksız yere yurtlarımızdan çıkarıldık. Sonra yeryüzünde bize iktidar verildi; biz de namazı dosdoğru kıldık, zekâtı verdik, iyiliği emrettik, kötülükten sakındırdık. {وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ} “Bütün işlerin sonu Allah'a aittir”; bu [ayet], benim ve arkadaşlarım hakkındadır.”

وقال أبو العالية: هم أصحاب محمد ﷺ.

Ebü'l-Âliye: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır" demiştir.

وقال الصباح بن سوادة الكندي: سمعت عمر بن عبد العزيز يخطب وهو يقول: (الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأرْضِ) الآية، ثم قال: إلا أنها ليست على الوالي وحده، ولكنها على الوالي والمولى عليه، ألا أنبئكم بما لكم على الوالي من ذَلكم، وبما للوالي عليكم منه؟ إن لكم على الوالي من ذلكم أن يؤاخذكم بحقوق الله عليكم، وأن يأخذ لبعضكم من بعض، وأن يهديكم للتي هي أقوم ما استطاع، وإن عليكم من ذلك الطاعة غير المبزوزة ولا المستكرهة، ولا المخالف سرها علانيتها.

Sabbâh b. Sevâde el-Kindî şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz'i hutbe verirken işittim; (الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأرْضِ) ["Onlar ki, kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılarsak..."] ayetini okuyup şöyle dedi: "Dikkat edin! Bu [sorumluluk] yalnızca idarecinin üzerinde değildir; bilakis hem idarecinin hem de idare edilenin üzerinedir. Bundan dolayı sizin idareci üzerindeki hakkınızı ve idarecinin sizin üzerinizdeki hakkını size haber vereyim mi? Sizin idareci üzerindeki hakkınız; Allah'ın sizin üzerinizdeki haklarıyla sizi sorumlu tutması, birbirinizden haklarınızı alıvermesi ve gücü yettiğince sizi en doğru yola iletmesidir. Sizin üzerinize düşen ise; zorlama ve kerhen olmayan, gizlisi açığına aykırı düşmeyen bir itaattir."

وقال عطية العوفي: هذه الآية كقوله: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ [كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ] } [النور: ٥٥].

Atıyye el-Avfî şöyle demiştir: Bu ayet, Allah'ın şu kavli gibidir: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ [كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ] } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, [kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi] onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vaad etmiştir...” [Nûr: 55].

وقوله: (وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ)، كقوله تعالى {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} [القصص: ٨٣].

Allah Teâlâ'nın: (وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ) ["Bütün işlerin sonu Allah'a aittir"] kavli, O'nun şu kavli gibidir: {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Güzel son, takva sahiplerinindir.” [Kasas: 83].

وقال زيد بن أسلم: (وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ): وعند الله ثواب ما صنعوا.

Zeyd b. Eslem: "(وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ) [ifadesi]; yaptıkları şeylerin sevabı Allah katındadır [anlamındadır]" demiştir.

{وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)}.

{وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)} “Eğer seni yalanlarlarsa bil ki, onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. (42) İbrâhim'in kavmi de Lût'un kavmi de. (43) Medyen halkı da. Mûsâ da yalanlanmıştı. Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış [gördüler]! (44) Halkı zalim olan nice memleketleri helak ettik; artık onlar tavanları üzerine çökmüş [harabelerdir], terk edilmiş nice kuyular ve yükseltilmiş nice saraylar [vardır]! (45) Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. (46)”

يقول تعالى مسليا نبيَّه محمدا ﷺ في تكذيب من خالفه من قومه: (وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ) إلى أن قال : (وَكُذِّبَ مُوسَى) أي: مع ما جاء به من الآيات البينات والدلائل الواضحات.

Allah Teâlâ, kavminden kendisine muhalefet edenlerin yalanlaması karşısında Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ederek şöyle buyurmaktadır: (وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ) ["Eğer seni yalanlarlarsa bil ki, onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı"] kavlinden (وَكُذِّبَ مُوسَى) ["Mûsâ da yalanlanmıştı"] kavline kadar; yani getirdiği apaçık mucizelere ve kesin delillere rağmen.

(فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ) أي: أنظرتهم وأخرتهم، (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ) أي: فكيف كان إنكاري عليهم، ومعاقبتي لهم؟!

(فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ) ["Ben de o kâfirlere mühlet verdim"] yani onlara süre tanıdım ve [cezalarını] erteledim. (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ) ["Sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış!"] yani onlara karşı inkârım (tepkim) ve onları cezalandırmam nasılmış?!

ذكر بعض السلف أنه كان بين قول فرعون لقومه: {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} [النازعات: ٢٤]، وبين إهلاك الله له أربعون سنة.

Selef âlimlerinden bazıları, Firavun'un kavmine söylediği: {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} “Ben sizin en yüce rabbinizim!” [Nâziât: 24] sözü ile Allah'ın onu helak etmesi arasında kırk yıl olduğunu zikretmiştir.

وفي الصحيحين عن أبي موسى، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يُفْلِتْه"، ثم قرأ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢].

Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim) Ebû Mûsâ'dan [rivayet edildiğine göre], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; fakat onu bir yakaladı mı artık kaçmasına fırsat vermez (asla bırakmaz).» Sonra şu ayeti okumuştur: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir! Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” [Hûd: 102].

ثم قال تعالى: (فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا) أي: كم من قرية أهلكتها [(وَهِيَ ظَالِمَةٌ)] أي: مكذبة لرسولها، (فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا) قال الضحاك: سقوفها، أي: قد خربت منازلها وتعطلت حواضرها.

Sonra Allah Teâlâ: (فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا) ["Nice memleketleri helak ettik"] yani helak ettiğim nice memleket vardır; [(وَهِيَ ظَالِمَةٌ)] ["halkı zalim olan"] yani peygamberini yalanlayan; (فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا) ["artık onlar tavanları üzerine çökmüştür"] buyurmuştur. Dahhâk: "Tavanları üzerine" demiştir; yani evleri harap olmuş, yerleşim yerleri ıssız kalmıştır.

(وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ) أي: لا يستقى منها، ولا يَرِدُها أحد بعد كثرة وارديها والازدحام عليها.

(وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ) ["ve terk edilmiş nice kuyular"] yani su çekeni kalmamış ve başındaki o yoğun kalabalıktan ve izdihamdan sonra artık kimsenin uğramadığı [kuyular].

(وَقَصْرٍ مَشِيدٍ) قال عكرمة: يعني المُبَيّض بالجص.

(وَقَصْرٍ مَشِيدٍ) ["ve yükseltilmiş nice saraylar"] İkrime: "Yani kireçle badanalanıp beyazlatılmış saray" demiştir.

وروي عن علي بن أبي طالب، ومجاهد، وعطاء، وسعيد بن جبير، وأبي المَلِيح، والضحاك، نحو ذلك.

Ali b. Ebî Tâlib, Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Melîh ve Dahhâk'tan da buna benzer [rivayetler] nakledilmiştir.

وقال آخرون: هو المُنيف المرتفع.

Başkaları ise: "O, yüksek ve görkemli olandır" demişlerdir.

وقال آخرون: الشديد المنيع الحصين.

Başkaları da: "Sağlam, muhkem ve korunaklı olandır" demişlerdir.

وكل هذه الأقوال متقاربة، ولا منافاة بينها، فإنه لم يَحْمِ أهله شدة بنائه ولا ارتفاعه، ولا إحكامه ولا حصانته، عن حلول بأس الله بهم، كما قال تعالى: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} [النساء: ٧٨].

Bütün bu görüşler birbirine yakındır ve aralarında bir çelişki yoktur. Zira binasının sağlamlığı, yüksekliği, muhkemliği ve korunaklılığı, Allah'ın azabının başlarına gelmesine karşı sakinlerini koruyamamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bile olsanız ölüm sizi yakalar.” [Nisâ: 78].

وقوله: (أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ) أي: بأبدانهم وبفكرهم أيضا، وذلك كاف، كما قال ابن أبي الدنيا في كتاب "التفكر والاعتبار":

Allah Teâlâ'nın: (أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ) ["Yeryüzünde dolaşmadılar mı?"] kavli; yani hem bedenleriyle hem de düşünceleriyle [dolaşsınlar]. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın "et-Tefekkür ve'l-İ'tibâr" adlı kitabında zikrettiği üzere bu kâfidir:

حدثنا هارون بن عبد الله، حدثنا سَيَّار، حدثنا جعفر، حدثنا مالك بن دينار قال: أوحى الله تعالى إلى موسى، ﵇، أن يا موسى، اتخذ نعلين من حديد وعصا، ثم سِحْ في الأرض، واطلب الآثار والعبر، حتى تتخرق النعلان وتكسر العصا.

Bize Hârûn b. Abdillâh anlattı, bize Seyyâr anlattı, bize Ca'fer anlattı, bize Mâlik b. Dînâr anlattı, o şöyle dedi: Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: "Ey Mûsâ! Demirden iki çarık ve bir asa edin; sonra yeryüzünde dolaş, ibretleri ve kalıntıları araştır, ta ki o iki çarık eskiyip parçalanıncaya ve asa kırılıncaya kadar."

وقال ابن أبي الدنيا: قال بعض الحكماء: أحْيِ قلبك بالمواعظ، ونَوِّره بالفِكْر، ومَوِّته بالزهد، وقَوِّه باليقين، وذَلِّلْهُ بالموت ، وقرِّره بالفناء ، وبَصِّره فجائع الدنيا، وحَذِّره صولةَ الدهر وفحش تَقَلُّب الأيام، واعرض عليه أخبار الماضين، وذكره ما أصاب من كان قبله، وسِرْ في ديارهم وآثارهم، وانظر ما فعلوا، وأين حَلُّوا، وعَمَّ انقلبوا.

İbn Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Hakîmlerden biri şöyle demiştir: "Kalbini öğütlerle dirilt, tefekkürle aydınlat, zühd ile [nefsin arzularını] öldür, yakin ile güçlendir, ölüm ile onu boyun eğdir , fani olduğunu ona ikrar ettir , dünyanın felaketlerini ona göster , zamanın ansızın bastıran saldırısından ve günlerin çirkin dönüşümünden onu sakındır, geçmiştekilerin haberlerini ona sun, kendisinden öncekilerin başına gelenleri ona hatırlat, onların yurtlarında ve kalıntılarında dolaş; neler yaptıklarına, nereye konup göçtüklerine ve neye dönüştüklerine bir bak!"

أي: فانظروا ما حل بالأمم المكذبة من النقم والنكال (فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا) أي: فيعتبرون بها، (فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ) أي: ليس العمى عمى البصر، وإنما العمى عمى البصيرة، وإن كانت القوة الباصرة سليمة فإنها لا تنفذ إلى العبر، ولا تدري ما الخبر. وما أحسن ما قاله بعض الشعراء في هذا المعنى -وهو أبو محمد عبد الله بن محمد بن سارة الأندلسي الشَّنْتَريني، وقد كانت وفاته سنة سبع عشرة وخمسمائة:

Yani: Yalanlayan toplulukların başına gelen intikam ve cezaları görsünler [diye baksınlar]. { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا } “Böylece akledecek kalpleri veya işitecek kulakları olsun!” Yani onlardan ibret alsınlar. { فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat sinelerdeki kalpler kör olur.” Yani asıl körlük gözlerin körlüğü değil, basiretin (kalp gözünün) körlüğüdür. Görme duyusu sağlam olsa bile ibretlere nüfuz edemez ve hakikatin ne olduğunu bilemez. Şairlerden birinin bu anlamda söylediği şu söz ne kadar da güzeldir -ki o, vefatı beş yüz on yedi senesinde vuku bulan Endülüslü Şenterînli Ebû Muhammed Abdullâh b. Muhammed b. Sâre'dir-:

يا مَن يُصيخُ إلى دَاعي الشَقَاء، وقَد … نَادَى به الناعيَان: الشيبُ والكبَرُ

Ey bedbahtlığın davetçisine kulak veren kişi! Oysa ölüm haberini getiren iki davetçi çoktan seslendi: Saçlardaki aklık ve yaşlılık.

إن كُنتَ لا تَسْمَع الذكْرَى، ففيم تُرَى … في رَأسك الوَاعيان: السمعُ والبَصَرُ?

Şayet öğüdü işitmiyorsan, başındaki o iki idrak vasıtası, işitme ve görme neye yarar ki?

ليسَ الأصَمّ ولا الأعمَى سوَى رَجُل … لم يَهْده الهَاديان: العَينُ والأثَرُ

Sağır da kör de, o iki rehberin -yani gözün ve ibretli izlerin- hidayete erdirmediği kimseden başkası değildir.

لا الدّهر يَبْقَى وَلا الدنيا، وَلا الفَلَك الـ … أعلى ولا النَّيّران: الشَّمْسُ وَالقَمَرُ

Ne zaman baki kalır ne dünya, ne de en yüksek felek ve o iki ışık kaynağı: Güneş ile Ay.

لَيَرْحَلَنّ عَن الدنيا، وَإن كَرِها … فرَاقها، الثاويان: البَدْو والحَضَرُ

Ayrılmaktan hoşlanmasalar da , dünyada konaklayan her iki kesim; göçebeler ve şehirliler mutlaka çekip gidecektir.

{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)}.

{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)} “Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir. (47) Halkı zalim olan nice memleketlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır. (48)”

يقول تعالى لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه : (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ) أي: هؤلاء الكفار الملحدون المكذبون بالله وكتابه ورسوله واليوم الآخر، كما قال [الله] تعالى: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢]، {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} [ص: ١٦].

Allah Teâlâ, Peygamberine -salât ve selâm onun üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ) ["Senden azabın çabucak gelmesini istiyorlar"] yani Allah'ı, kitabını, peygamberini ve ahiret gününü yalanlayan bu mülhid kâfirler [bunu istiyorlar]. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir' demişlerdi.” [Enfâl: 32], {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Ve: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce payımızı bize çarçabuk ver' dediler.” [Sâd: 16].

وقوله: (وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ) أي: الذي قد وَعَد، من إقامة الساعة والانتقام من أعدائه، والإكرام لأوليائه.

Allah Teâlâ'nın: (وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ) ["Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez"] kavli; yani kıyametin koparılması, düşmanlarından intikam alınması ve dostlarına ikramda bulunulması hususunda vaad ettiği şeyden asla dönmez.

قال الأصمعي: كنت عند أبي عمرو بن العلاء، فجاء عمرو بن عبيد، فقال: يا أبا عمرو، وهل يخلف الله الميعاد؟ فقال: لا. فذكر آية وعيد، فقال له: أمن العجم أنت؟ إن العرب تَعدُ الرجوع عن الوعد لؤما، وعن الإيعاد كرما، أومَا سمعتَ قول الشاعر :

Asmaî şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'nın yanındaydım. Amr b. Ubeyd geldi ve: "Ey Ebû Amr! Allah vaadinden döner mi?" dedi. O da: "Hayır" dedi. Bunun üzerine [Amr], bir tehdit (vaîd) ayeti zikretti. [Ebû Amr] ona şöyle dedi: "Sen Acemlerden (Arap olmayanlardan) misin ? Araplar iyi bir vaadden (va'd) dönmeyi alçaklık, tehditten (î'âd / cezalandırma vaadinden) vazgeçmeyi ise cömertlik ve kerem sayarlar. Şairin şu sözünü işitmedin mi :

لا يُرْهِبُ ابنَ العم منى سَطْوَتي … ولا أخْتَتِي من سَطْوة المُتَهَدّد

Ne amcamın oğlu benim ezici gücümden korkar, ne de ben tehdit edenin gücünden gizlenir, sinerim .

فإنّي وَإن أوْعَدْتُه أوْ وَعَدْتُه … لَمُخْلِفُ إيعَادي ومُنْجزُ مَوْعدي

Çünkü ben, onu tehdit de etsem ona [hayır] vaadinde de bulunsam, tehdidimden vazgeçer, vaadimi ise mutlaka yerine getiririm."

وقوله: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) أي: هو تعالى لا يَعجَل، فإن مقدار ألف سنة عند خلقه كيوم واحد عنده بالنسبة إلى حكمه، لعلمه بأنه على الانتقام قادر، وأنه لا يفوته شيء، وإن أجَّلَ وأنظَر وأملى؛ ولهذا قال بعد هذا: (وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ)

Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) ["Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir"] kavli; yani Allah Teâlâ acele etmez. Çünkü O'nun hükmüne nispetle, yarattıklarının yanındaki bin yıllık süre O'nun katında bir gün gibidir. Zira O, intikam almaya muktedir olduğunu ve ertelese, süre tanısa ve mühlet verse bile hiçbir şeyin O'nun elinden kaçamayacağını bilir. Bundan ötürü bu [ayet]ten sonra: (وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ) ["Halkı zalim olan nice memleketlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır"] buyurmuştur.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عَرَفة، حدثني عبدة بن سليمان، عن محمد بن عمرو، عن

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize el-Hasen b. Arafe rivayet etti, bana Abde b. Süleymân, Muhammed b. Amr'dan rivayet etti, o da

أبي سلمة، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: " يدخل فقراء المسلمين الجنة قبل الأغنياء بنصف يوم، خمسمائة عام".

Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müslümanların fakirleri, zenginlerden yarım gün -yani beş yüz yıl- önce cennete girerler."

ورواه الترمذي والنسائي، من حديث الثوري، عن محمد بن عمرو، به . وقال الترمذي: حسن صحيح. وقد رواه ابن جرير، عن أبي هريرة موقوفا ، فقال:

Bunu Tirmizî ve Nesâî de Sevrî'nin hadisinden, Muhammed b. Amr yoluyla bu senedle rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen-sahîhtir" demiştir. İbn Cerîr ise bunu Ebû Hüreyre'den mevkuf olarak şöyle rivayet etmiştir:

حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّةَ، حدثنا سعيد الجُرَيري، عن أبي نَضْرَة، عن سُمَيْر بن نهار قال: قال أبو هريرة: يدخل فقراء المسلمين الجنة قبل الأغنياء بمقدار نصف يوم. قلت: وما نصف يوم؟ قال: أوَما تقرأ القرآن؟. قلت: بلى. قال: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) .

Bana Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Saîd el-Cüreyrî, Ebû Nadra'dan, o da Sümeyr b. Nehâr'dan nakletti; o şöyle dedi: Ebû Hüreyre dedi ki: "Müslümanların fakirleri zenginlerden yarım gün miktarı önce cennete girerler." Ben: "Yarım gün nedir?" dedim. O: "Sen Kur'an okumuyor musun?" dedi. Ben: "Evet [okuyorum]" dedim. O: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) ["Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir"] dedi.

وقال أبو داود في آخر كتاب الملاحم من سننه: حدثنا عمرو بن عثمان، حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان، عن شُرَيح بن عُبَيد، عن سعد بن أبي وَقاص، عن النبي ﷺ أنه قال: "إني لأرجو ألا تَعْجِزَ أمتي عند ربها، أن يؤخرهم نصف يوم". قيل لسعد: وما نصف يوم؟ قال: خمسمائة سنة .

Ebû Dâvûd, Sünen'inin "Kitâbü'l-Melâhim" bölümünün sonunda şöyle demiştir: Bize Amr b. Osmân anlattı, bize Ebü'l-Mugîre anlattı, bize Safvân, Şüreyh b. Ubeyd'den, o da Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O şöyle buyurmuştur: "Rabbim katında, ümmetimin [ecelini] yarım gün geciktirmekten aciz kalmayacağını umuyorum." Sa'd'a: "Yarım gün nedir?" diye soruldu. O da: "Beş yüz yıldır" dedi .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنَان ، حدثنا عبد الرحمن بن مَهْدِيّ، عن إسرائيل، عن سِمَاك، عن عكرمة، عن ابن عباس: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) قال: من الأيام التي خلق الله فيها السموات والأرض.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) ["Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir"] kavli hakkında: "Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günlerdendir" demiştir.

رواه ابن جرير، عن ابن بَشّار ، عن ابن مهدي . وبه قال مجاهد، وعكرمة، ونص عليه أحمد بن حنبل في كتاب "الردّ على الجهمية".

Bunu İbn Cerîr, İbn Beşşâr'dan , o da İbn Mehdî'den rivayet etmiştir. Mücâhid ve İkrime de bu görüştedir; Ahmed b. Hanbel de "er-Red ale'l-Cehmiyye" adlı kitabında bunu açıkça belirtmiştir.

وقال مجاهد: هذه الآية كقوله: {يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} [السجدة: ٥].

Mücâhid: "Bu ayet, O'nun şu kavli gibidir: {يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} “Gökten yere kadar bütün işleri O düzenleyip yönetir. Sonra da işler, sizin saydıklarınıza göre bin yıl süren bir günde O'na yükselir.” [Secde: 5]" demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عارم -محمد بن الفضل-حدثنا حماد بن زيد، عن يحيى بن عَتِيق، عن محمد بن سيرين، عن رجل من أهل الكتاب أسلمَ قال: إن الله تعالى خلق السموات والأرض في ستة أيام، (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ) وجعل أجل الدنيا ستة أيام، وجعل الساعة في اليوم السابع، (وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ)، فقد مضت الستة الأيام، وأنتم في اليوم السابع. فمثل ذلك كمثل الحامل إذا دخلت شهرها، في أية لحظة ولدت كان تماما.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ârim -Muhammed b. el-Fadl- anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Yahyâ b. Atîk'ten, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Müslüman olan Ehl-i Kitap'tan bir adamdan nakletti ki o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah Teâlâ gökleri ve yeri altı günde yarattı; {وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} “Gerçekten Rabbinin katında bir gün, sizin saymakta olduklarınızdan bin yıl gibidir.” Dünyanın ecelini de altı gün kıldı ve kıyameti yedinci güne koydu; {وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} “Gerçekten Rabbinin katında bir gün, sizin saymakta olduklarınızdan bin yıl gibidir.” O altı gün geçti ve sizler şu an yedinci gündesiniz. Bunun misali, [doğum] ayına girmiş gebe kadının misali gibidir; hangi anda doğursa [artık süresi] tamamlanmış demektir."

{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٥١)}.

{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٥١)} “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.' (49) İman edip salih ameller işleyenler için bir bağışlanma ve bol, tükenmez (kerîm) bir rızık vardır. (50) Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar alevli ateşin (cehennemin) ehlidirler. (51)”

يقول تعالى لنبيه ﷺ حين طلب منه الكفار وُقُوعَ العذاب، واستعجلوه به: (قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ) أي: إنما أرسلني الله إليكم نذيرًا لكم بين يدي عذاب شديد، وليس إلي من حسابكم من شيء، أمركم إلى الله، إن شاء عجل لكم العذاب، وإن شاء أخره عنكم، وإن شاء تاب على من يتوب إليه، وإن شاء أضل من كتب عليه الشقاوة، وهو الفعال لما يشاء ويريد ويختار، [و] {لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} [الرعد: ٤١] و (إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ * فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) أي: آمنت قلوبهم وصدقوا إيمانهم بأعمالهم، (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) أي: مغفرة لما سلف من سيئاتهم، ومجازاة حَسَنةٌ على القليل من حسناتهم.

Allah Teâlâ, kâfirlerin kendisinden azabın gelmesini istedikleri ve bunun çabuklaşmasını talep ettikleri zaman Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: (قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ) ["De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım'"] yani: Şiddetli bir azabın öncesinde Allah beni size ancak bir uyarıcı olarak gönderdi; sizin hesabınızdan bana ait hiçbir şey yoktur, işiniz Allah'a kalmıştır. O dilerse azabı size çarçabuk verir, dilerse sizden erteler, dilerse Kendisine tövbe edenin tövbesini kabul eder, dilerse aleyhine şekavet (bedbahtlık) yazılmış olanı saptırır. O, dilediğini, murad ettiğini ve seçtiğini yapandır. [Ve] {لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “O'nun hükmünü bozacak hiçbir kimse yoktur. O, hesabı çabuk görendir.” [Ra'd: 41]. (إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ * فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) ["Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım. İman edip salih ameller işleyenler..."] yani kalpleriyle iman edip imanlarını amelleriyle doğrulayanlar; (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) ["onlar için bir bağışlanma ve bol, tükenmez bir rızık vardır"] yani geçmiş günahları için bir bağışlanma ve az olan iyi amellerine karşı güzel bir mükâfat vardır.

[و] قال محمد بن كعب القُرَظِيّ: إذا سمعتَ الله تعالى يقول: (وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) فهو الجنة.

[Ve] Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: "Allah Teâlâ'nın: (وَرِزْقٌ كَرِيمٌ) ['Ve bol, tükenmez bir rızık'] buyurduğunu işittiğinde [bil ki] o cennettir" demiştir.

وقوله: (وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ): قال مجاهد: يُثَبّطون الناس عن متابعة النبي ﷺ. وكذا قال عبد الله بن الزبير: مثبطين.

Allah Teâlâ'nın: (وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ) ["Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince"] kavli hakkında; Mücâhid: "İnsanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan vazgeçirmeye, alıkoymaya çalışırlar" demiştir. Abdullah b. ez-Zübeyr de böyle diyerek: "[İnsanları] alıkoyanlardır" demiştir.