وهذه العيوب تنقص اللحم، لضعفها وعجزها عن استكمال الرعي؛ لأن الشاء يسبقونها إلى المرعى، فلهذا لا تجزئ التضحية بها عند الشافعي وغيره من الأئمة، كما هو ظاهر الحديث.
Bu kusurlar, hayvanın zayıflığı ve otlamayı tam yapamaması sebebiyle etini eksiltir; çünkü diğer koyunlar otlağa ondan önce varırlar. Bu sebeple hadisin zahirinden de anlaşıldığı üzere, Şâfiî ve diğer imamlara göre bu [hayvanlar] ile kurban kesmek caiz değildir .
واختلف قول الشافعي في المريضة مرضًا يسيرًا، على قولين.
Hafif hasta olan hayvan hakkında Şâfiî'nin görüşü iki farklı kavil olarak nakledilmiştir.
وروى أبو داود، عن عُتبة بن عبد السّلَمي؛ أن رسول الله ﷺ نهى عن المُصْفَرَةِ، والمستأصَلَة، والبَخْقاء، والمشيَّعة، والكسراء .
Ebû Dâvûd, Utbe b. Abd es-Sülemî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem musfere, müste'sele, bahkâ, müşeyye'a ve kesrâ'yı [kurban etmekten] yasakladı .
فالمصفرة قيل: الهزيلة. وقيل: المستأصلة الأذنُ. والمستأصلة: المكسورة القرن. والبخقاء: هي العوراء. والمشيعة: هي التي لا تزال تُشَيَّع خَلفَ الغنم، ولا تَتْبَع لضعفها. والكسراء: العرجاء.
Musfere hakkında şöyle denilmiştir: [O] aşırı zayıf olandır. Kulağı kökünden kesilmiş olan [hayvandır] da denilmiştir. Müste'sele; boynuzu kırık olandır. Bahkâ; tek gözü kör olandır. Müşeyye'a; zayıflığından ötürü sürüye yetişemeyip sürekli koyunların arkasından güdülen hayvandır. Kesrâ ise topal olandır.
فهذه العيوب كلها مانعة [من الإجزاء، فإن طرأ العيب] بعد تعيين الأضحية فإنه لا يضر عيبه عند الشافعي خلافا لأبي حنيفة.
Bu kusurların tamamı [kurbanın geçerliliğine] engeldir. [Kurbanlık belirlendikten sonra bir kusur meydana gelirse] , Ebû Hanîfe'nin aksine Şâfiî'ye göre bu kusuru ona zarar vermez [kurbana engel olmaz].
وقد روى الإمامُ أحمد، عن أبي سعيد قال: اشتريت كبشا أضحي به، فعدا الذئب فأخذ الألية. فسألت النبي ﷺ، فقال: "ضَحِّ به" ولهذا [جاء] في الحديث: أمرنا رسول الله ﷺ أن نستشرف العين والأذن. أي: أن تكون
İmam Ahmed'in Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kurban etmek üzere bir koç satın almıştım. Kurt saldırıp kuyruğunu kopardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; o da: «Onu kurban et!» buyurdu." Bu sebepledir ki [varid olan] hadiste [şöyle buyrulmuştur]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize gözü ve kulağı dikkatle incelememizi emretti.» Yani [kurbanlığın]...
الهدية أو الأضحية سمينة حسنة ثمينة، كما رواه الإمام أحمد وأبو داود، عن عبد الله بن عمر قال: أهدى عمر نَجيبًا، فأعطى بها ثلاثمائة دينار، فأتى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، إني أهديت نجيبًا، فأعطِيتُ بها ثلاثمائة دينار، أفأبيعها وأشتري بثمنها بدْنًا؟ قال: "لا انحرها إياها" .
hedy veya kurbanlığın semiz, güzel ve değerli olması [emredilmiştir]. Nitekim İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer soylu bir deve adadı/hediye etti; ona bunun karşılığında üç yüz dinar teklif edildi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben soylu bir deve adadım/hediye ettim, bana ona karşılık üç yüz dinar verildi. Onu satıp parasıyla birkaç kurbanlık deve alayım mı?" dedi. [Peygamber]: "Hayır, onu bizzat kurban et" buyurdu .
وقال الضحاك، عن ابن عباس: البدن من شعائر الله.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: "Büdn (kurbanlık develer), Allah'ın şiarlarındandır."
وقال محمد بن أبي موسى: الوقوف ومزدلفة والجمار والرمي والبدن والحلق: من شعائر الله.
Muhammed b. Ebî Mûsâ şöyle dedi: "Vakfe, Müzdelife, cemreler, taşlama, kurbanlık develer ve tıraş olmak; Allah'ın şiarlarındandır."
وقال ابن عمر: أعظم الشعائر البيت.
İbn Ömer: "Şiarların en büyüğü Beyt'tir" demiştir.
قوله: (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ) أي: لكم في البدن منافع، من لبنها، وصوفها وأوبارها وأشعارها، وركوبها.
[Allah Teâlâ'nın] (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ) "Onlarda sizin için faydalar vardır" sözü; sütünden, yününden, kılından, tüylerinden ve binek olarak kullanılmasından kurbanlık develerde sizin için faydalar vardır demektir.
(إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى): قال مِقْسَم، عن ابن عباس [في قوله] : (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) قال: ما لم يسم بدنا.
(إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) "Belirli bir vakte kadar"; Mıksem, İbn Abbâs'tan [şöyle nakletmiştir] : (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) "Onlarda sizin için belirli bir süreye kadar faydalar vardır" ayeti hakkında: "Kurbanlık olarak adlandırılmadığı [tahsis edilmediği] sürece" demiştir.
وقال مجاهد في قوله: (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى)، قال: الركوب واللبن والولد، فإذا سُمّيت بَدنَةً أو هَديًا، ذهب ذلك كله. وكذا قال عطاء، والضحاك، وقتادة، [ومقاتل] وعطاء الخراساني، وغيرهم.
Mücâhid (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) "Onlarda sizin için belirli bir süreye kadar faydalar vardır" sözü hakkında şöyle demiştir: "[Bu faydalar] binmek, süt ve yavrudur. Kurbanlık deve (bedene) veya hedy olarak adlandırıldığında ise bütün bunlar sona erer." Atâ, Dahhâk, Katâde, [Mukâtil] , Atâ el-Horasânî ve başkaları da böyle demiştir.
وقال آخرون: بل له أن ينتفع بها وإن كانت هديا، إذا احتاج إلى ذلك، كما ثبت في الصحيحين عن أنس: أن رسول الله ﷺ رأى رجلا يسوق بدَنَةً، قال: "اركبها". قال: إنها بَدنَة. قال: "اركبها، ويحك"، في الثانية أو الثالثة .
Başkaları ise şöyle demiştir: "Aksine, ihtiyaç duyduğunda kurbanlık olsa bile ondan faydalanabilir." Nitekim Sahîhayn'da Enes'ten sabit olduğuna göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlık bir deve süren bir adam gördü ve: "Ona bin" buyurdu. Adam: "O kurbanlık devedir" dedi. İkinci veya üçüncüde: "Yazık sana, bin ona!" buyurdu .
وفي رواية لمسلم، عن جابر، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "اركبها بالمعروف إذا ألجئتَ إليها" .
Müslim'in Câbir'den rivayetinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: "Ona mecbur kaldığında uygun bir şekilde bin" .
وقال شعبة، عن زهير بن أبي ثابت الأعمى، عن المغيرة بن حَذْف، عن علي؛ أنه رأى رجلا يسوق بدنة ومعها ولدها، فقال: لا تشرب من لبنها إلا ما فضل عن ولدها، فإذا كان يوم النحر فاذبحها وولدَها.
Şu'be, Züheyr b. Ebî Sâbit el-A'mâ'dan, o Mugîre b. Hazf'ten, o da Ali'den şöyle rivayet etmiştir: O, kurbanlık bir deveyi yavrusuyla birlikte süren bir adam gördü ve şöyle dedi: "Yavrusundan arta kalan dışında sütünden içme. Kurban günü olunca da onu ve yavrusunu kurban et."
وقوله: (ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ) أي: مَحِل الهدي وانتهاؤه إلى البيت العتيق، وهو الكعبة، كما قال تعالى: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} [المائدة: ٩٥]، وقال {وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} [الفتح: ٢٥].
[Allah Teâlâ'nın] (ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ) "Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir" sözü; yani hedyin varacağı ve son bulacağı yer Beyt-i Atîk, yani Kâbe'dir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [Mâide: 95] ve {وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} “Kurbanlıkları da yerlerine ulaşmaktan alıkonulmuş olarak” [Fetih: 25].
وقد تقدم الكلام على معنى "البيت العتيق" قريبا، ولله الحمد .
"el-Beytü'l-Atîk"in anlamı ile ilgili açıklama az önce geçmişti, Allah'a hamdolsun .
وقال ابن جُرَيْج، عن عطاء: كان ابن عباس يقول: كل من طاف بالبيت، فقد حل، قال الله تعالى: (ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ)
İbn Cüreyc'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle derdi: “Beyt'i tavaf eden herkes ihramdan çıkmış olur; zira Allah Teâlâ: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” buyurmuştur.”
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)}.
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)} “Biz her ümmete bir kurban ibadeti kıldık ki, kendilerine rızık olarak verdiği en'am türü hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] Sen de o ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele! Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.”
يخبر تعالى أنه لم يَزَل ذبحُ المناسك وإراقةُ الدماء على اسم الله مشروعًا في جميع الملل.
Allah Teâlâ kurban kesmenin ve Allah'ın adı anılarak kan akıtmanın bütün dinlerde öteden beri meşru kılındığını haber vermektedir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا) قال: عيدًا.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا) "Biz her ümmete bir mensek kıldık" hakkında: "Bir bayram [kıldık]" dediğini nakletmiştir.
وقال عكرمة: ذبحا. وقال زيد بن أسلم في قوله: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا)، إنها مكة، لم يجعل الله لأمة قط منسكا غيرها.
İkrime: "Bir kurban [ibadeti kıldık]" demiştir. Zeyd b. Eslem ise (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا) "Biz her ümmete bir mensek kıldık" sözü hakkında şöyle demiştir: "O Mekke'dir. Allah hiçbir ümmete ondan başka bir mensek kılmamıştır."
[وقوله] : (لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأنْعَامِ)، كما ثبت في الصحيحين عن أنس قال: أتى رسول الله ﷺ بكبشين أملحين أقرنين، فسمَّى وكبر، ووضع رجله على صِفَاحهما .
[Ve O'nun şu sözü] : (لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأنْعَامِ) "Kendilerine rızık olarak verdiği en'am türü hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye"; nitekim Sahîhayn'da Enes'ten sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e boynuzlu ve alaca beyaz iki koç getirildi; o da besmele çekti, tekbir getirdi ve ayağını onların boyunlarının yan taraflarına koydu .
وقال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا سَلام بن مسكين، عن عائذ الله المجاشعي، عن أبي داود -وهو نُفَيْع بن الحارث-عن زيد بن أرقم قال: قلت -أو: قالوا-: يا رسول الله، ما هذه الأضاحي؟ قال: "سنة أبيكم إبراهيم". قالوا: ما لنا منها؟ قال: "بكل شعرة حسنة" قالوا: فالصوف؟ قال: "بكل شعرة من الصوف حسنة".
İmam Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Sellâm b. Miskîn, Âizullah el-Mücâşiî'den, o Ebû Dâvûd'dan -ki o Nüfey' b. el-Hâris'tir-, o da Zeyd b. Erkâm'dan anlattı: Ben -yahut: Onlar-: "Ey Allah'ın Resûlü, bu kurbanlar nedir?" dedim [dediler]. O: "Babamız İbrâhim'in sünnetidir" buyurdu. "Onlardan bizim için ne [sevap] vardır?" dediler. O: "Her bir kılına karşılık bir sevap vardır" buyurdu. "Peki yünü?" dediler. O: "Yününün her bir kılına karşılık da bir sevap vardır" buyurdu.
وأخرجه الإمام أبو عبد الله محمد بن يزيد ابن ماجه في سننه، من حديث سلام بن مسكين، به .
Bunu İmam Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd İbn Mâce de Sünen'inde Sellâm b. Miskîn hadisinden bu senedle rivayet etmiştir .
وقوله: (فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا) أي: معبودكم واحد، وإن تَنوّعَت شرائع الأنبياء ونَسخَ بعضها بعضًا، فالجميع يدعون إلى عبادة الله وحده، لا شريك له، {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥]. ولهذا قال: (فَلَهُ أَسْلِمُوا) أي: أخلصوا واستسلموا لحُكْمه وطاعته.
[Allah Teâlâ'nın] (فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا) "İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun" sözü; yani peygamberlerin şeriatları çeşitlilik gösterip bazıları diğerlerini neshetmiş olsa da mabudunuz birdir. Hepsi de tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a kulluğa davet ederler: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu halde Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” [Enbiyâ: 25]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (فَلَهُ أَسْلِمُوا) Yani O'na ihlasla bağlanın ve O'nun hükmüne ve itaatine teslim olun.
(وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ): قال مجاهد: المطمئنين، وقال الضحاك، وقتادة: المتواضعين. وقال السدي: الوجلين. وقال عمرو بن أوس : المخبتون : الذين لا يَظلمون، وإذا ظُلموا لم ينتصروا.
(وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) "O ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele!"; Mücâhid: "Gönlü huzura ermiş olanları", Dahhâk ve Katâde: "Mütevazı olanları", Süddî: "Korkanları/ürperenleri" demiştir. Amr b. Evs ise şöyle demiştir : Muhbitler ; zulmetmeyen, zulme uğradıklarında da intikam peşine düşmeyen kimselerdir.
وقال الثوري: (وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) قال: المطمئنين الراضين بقضاء الله، المستسلمين له.
Sevrî ise (وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) “O ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele!” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "[Onlar,] Allah'ın kazasına rıza gösteren, huzura ermiş ve O'na teslim olmuş kimselerdir."
وأحسن ما يفسّر بما بعده وهو قوله: (الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ) أي: خافت منه قلوبُهم، (وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ) أي: من المصائب.
Bunun en güzel tefsiri kendisinden sonraki şu sözüdür: (الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ) "Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir", yani kalpleri O'ndan korkar; (وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ) "ve başlarına gelenlere sabrederler", yani musibetlere.
قال الحسن البصري: والله لتصبرنّ أو لتهلكنّ.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Vallahi ya mutlaka sabredersiniz yahut mutlaka helak olursunuz."
(وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ): قرأ الجمهور بالإضافة. السبعةَ، وبقيةَ العشرة أيضا. وقرأ ابن السَّمَيْقَع: "والمقيمينَ الصلاة" بالنصب.
(وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ) "Ve namazı dosdoğru kılanlar"; cumhur -yedi kıraat imamı ve on kıraat imamının geri kalanı da- izafetle okumuştur. İbnü's-Semeyka' ise nasb ile "ve'l-mukîmîne's-salâte" şeklinde okumuştur .
وقال الحسن البصري: (وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ)، وإنما حذفت النون هاهنا تخفيفا، ولو حذفت للإضافة لوجب خفض الصلاة، ولكن على سبيل التخفيف فنصبت.
Hasan-ı Basrî (وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ) hakkında şöyle demiştir: "Buradaki nun harfi sadece hafifletme (tahfif) amacıyla hazfedilmiştir. Eğer izafet sebebiyle hazfedilmiş olsaydı es-Salât kelimesinin cer (kesre) olması gerekirdi; fakat hafifletme amacıyla hazfedildiği için nasb okunmuştur."
أي: المؤدين حق الله فيما أوجب عليهم من أداء فرائضه، (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) أي: وينفقون ما آتاهم الله من طيب الرزق على أهليهم وأرقائهم وقراباتهم، وفقرائهم ومحاويجهم، ويحسنون إلى خلق الله مع محافظتهم على حدود الله. وهذه بخلاف صفات المنافقين، فإنهم بالعكس من هذا كله، كما تقدم تفسيره في سورة "براءة" [فلله الحمد والمنة] .
Yani: Farzlarını yerine getirme hususunda Allah'ın üzerlerine farz kıldığı haklarını eda edenlerdir. (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) "Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler", yani Allah'ın kendilerine verdiği temiz rızıklardan ailelerine, kölelerine, akrabalarına, fakirlerine ve muhtaçlarına harcarlar; Allah'ın sınırlarını korumakla birlikte O'nun yarattıklarına da iyilik ederler. Bunlar, münafıkların niteliklerinin tam aksidir; zira onlar bütün bunların zıddı üzeredirler, nitekim Berâe (Tevbe) Suresi'nde bunun tefsiri geçmişti [hamd ve minnet Allah'a mahsustur] .
{وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)}.
{وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)} “Biz kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Öyleyse onlar ayakta saf tutmuş haldeyken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere yaslanıp düştüğü zaman da onlardan yiyin, kanaat edip istemeyene de isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize sunduk.”
يقول تعالى ممتنا على عباده فيما خلق لهم من البدن، وجعلها من شعائره، وهو أنه جعلها تهدى إلى بيته الحرام، بل هي أفضل ما يهدى [إلى بيته الحرام] ، كما قال تعالى: {لا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ [وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا] } الآية: [المائدة: ٢].
Allah Teâlâ kullarına lütufta bulunarak onlar için kurbanlık develeri yarattığını ve onları kendi şiarlarından kıldığını -yani onları Beyt-i Haram'ına kurbanlık olarak sevk edilen hayvanlar kıldığını, hatta [Beyt-i Haram'ına] sevk edilen en faziletli hedy kurbanı olduklarını- bildirmektedir . Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ [وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا] } “Allah'ın şiarlarına, haram aya, kurbanlıklara, gerdanlıklı kurbanlara [ve Rablerinden bir lütuf ve rıza arayarak Beyt-i Haram'a yönelenlere] saygısızlık etmeyin...” [Mâide: 2].
قال ابن جُرَيج: قال عطاء في قوله: (وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ)، قال: البقرة، والبعير. وكذا رُوي عن ابن عمر، وسعيد بن المسيب، والحسن البصري. وقال مجاهد: إنما البدن من الإبل.
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ (وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) "Biz kurbanlık büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık" sözü hakkında: "Sığır ve devedir" demiştir. İbn Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb ve Hasan-ı Basrî'den de böyle rivayet edilmiştir. Mücâhid ise: "Büdn sadece develerdendir" demiştir.
قلت: أما إطلاق البَدَنة على البعير فمتفق عليه، واختلفوا في صحة إطلاق البدنة على البقرة، على قولين، أصحهما أنه يطلق عليها ذلك شرعا كما صح في الحديث.
Ben derim ki: 'Bedene' lafzının deve için kullanılması ittifakla sabittir. Sığır için bedene denilmesinin doğruluğunda ise iki görüş halinde ihtilaf etmişlerdir; bu görüşlerin en doğrusu, sahih hadiste geldiği üzere şer'an sığır için de bu ifadenin kullanılmasıdır.
ثم جمهور العلماء على أنه تُجزئ البدنة عن سبعة، والبقرة عن سبعة، كما ثبت به الحديث عند مسلم، من رواية جابر بن عبد الله [وغيره]، قال: أمرنا رسولُ الله ﷺ أن نشتركَ في الأضاحي،
Sonra âlimlerin cumhuru (çoğunluğu), devenin yedi kişi adına, sığırın da yedi kişi adına yeterli olduğu görüşündedir; nitekim Müslim'de Câbir b. Abdillâh [ve başkaları]ndan rivayetle sabit olan hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlara ortak olmamızı,
البدنةُ عن سبعة، والبقرة عن سبعة .
devenin yedi kişi adına, sığırın da yedi kişi adına [olmasını] bize emretti" .
[وقال إسحاق بنُ رَاهَويه وغيره: بل تُجزئ البقرة عن سبعة، والبعير عن عشرة] . وقد ورد به حديث في مسند الإمام أحمد، وسنن النسائي، وغيرهما ، فالله أعلم.
[İshâk b. Râhûye ve başkaları ise şöyle demiştir: Aksine sığır yedi kişi adına, deve ise on kişi adına yeterlidir] . Bu hususta İmam Ahmed'in Müsned'inde, Nesâî'nin Sünen'inde ve diğer kaynaklarda bir hadis varit olmuştur . Doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ)، أي: ثواب في الدار الآخرة.
[Allah Teâlâ'nın] (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ) "Onlarda sizin için hayır vardır" sözü; yani ahiret yurdunda bir sevap vardır demektir.
وعن سليمان بن يزيد الكعبي، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، عن عائشة، أن رسول الله ﷺ قال: "ما عَمِل ابن آدم يوم النحر عملا أحبّ إلى الله من هِرَاقه دم، وإنه ليأتي يوم القيامة بقرونها وأظلافها وأشعارها، وإن الدم ليقع من الله بمكان، قبل أن يقع على الأرض، فطِيبُوا بها نفسا". رواه ابن ماجه، والترمذي وحَسنه .
Süleyman b. Yezîd el-Ka'bî'den, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Âdemoğlu kurban bayramı gününde Allah katında kan akıtmaktan daha sevimli bir amel işlememiştir. Şüphesiz o [kurban edilen hayvan], kıyamet gününde boynuzları, tırnakları ve kıllarıyla birlikte gelecektir. Şüphesiz kan, yere düşmeden önce Allah katında [yüce] bir makama ulaşır. O halde gönül hoşluğuyla kurbanınızı kesin." Bunu İbn Mâce ve Tirmizî rivayet etmiş ve Tirmizî hadisi hasen görmüştür .
وقال سفيان الثوري: كان أبو حاتم يستدين ويسوق البُدْن، فقيل له: تستدين وتسوق البدن؟ فقال: إني سمعت الله يقول: (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ)
Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Ebû Hâtim borçlanır ve kurbanlık develer sevk ederdi. Kendisine: "Borçlanıp da kurbanlık deve mi sevk ediyorsun?" denilince: "Ben Allah'ın: (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ) 'Onlarda sizin için hayır vardır' buyurduğunu işittim" demiştir.
وعن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "ما أنفقت الوَرقَ في شيء أفضلَ من نحيرة في يوم عيد". رواه الدارقطني في سننه .
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Gümüş para (para), bayram gününde kesilen bir kurbanlıktan daha faziletli bir şeye harcanmamıştır." Bunu Dârekutnî Sünen'inde rivayet etmiştir .
وقال مجاهد: (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ) قال: أجر ومنافع.
Mücâhid (لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ) "Onlarda sizin için hayır vardır" sözü hakkında: "Ecür ve faydalar [vardır]" demiştir.
وقال إبراهيم النَّخَعِيّ: يركبها ويحلبها إذا احتاج إليها.
İbrâhim en-Nehaî: "İhtiyaç duyduğunda ona biner ve onu sağar" demiştir.
وقوله: (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ) وعن [المطلب بن عبد الله بن حنطب، عن] جابر بن عبد الله قال: صليتُ مع رسول الله ﷺ عيدَ الأضحى، فلما انصرف أتى بكبش فذبحه، فقال: "بسم الله والله أكبر، اللهم هذا عني وعمن لم يُضَحِّ من أمتي".
[Allah Teâlâ'nın] (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ) "Öyleyse onlar ayakta saf tutmuş haldeyken üzerlerine Allah'ın adını anın" sözü; [Muttalib b. Abdillâh b. Hantab'dan, o da] Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Kurban Bayramı namazını kıldım. Namazı bitirince bir koç getirildi ve onu kurban edip: "Bismillâhi vallâhu ekber. Allahım! Bu benim adıma ve ümmetimden kurban kesemeyenler adınadır" buyurdu.
رواه أحمد، وأبو داود، والترمذي .
Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiştir .
وقال محمد بن إسحاق، عن يزيد بن أبي حبيب، عن ابن عباس، عن جابر قال: ضحّى رسول الله ﷺ بكبشين في يوم عيد، فقال حين وجههما: "وجهت وجهي للذي فطر السموات والأرض حنيفًا مسلمًا، وما أنا من المشركين، إن صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين. لا شريك له، وبذلك أمرت، وأنا أول المسلمين، اللهم منك ولك، وعن محمد وأمته". ثم سمى الله وكبر
Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o İbn Abbâs'tan, o da Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir bayram günü iki koç kurban etti. Onları [kıbleye] yönelttiğinde şöyle buyurdu: «Şüphesiz ben, hanîf ve Müslüman olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben müşriklerden değilim. Şüphesiz namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim. Allahım! [Bu kurban] Sendendir, Senin rızan içindir, Muhammed ve ümmeti adınadır.» Sonra Allah'ın adını andı (besmele çekti) ve tekbir getirdi
وذبح .
ve kesti .
وعن علي بن الحسين، عن أبي رافع؛ أن رسول الله ﷺ كان إذا ضحى اشترى كبشين سمينين أقرنين أملحين، فإذا صلى وخطب الناس أتى بأحدهما وهو قائم في مصلاه فذبحه بنفسه بالمدية ، ثم يقول: "اللهم هذا عن أمتي جميعها، مَنْ شهد لك بالتوحيد وشهد لي بالبلاغ". ثم يُؤتى بالآخر فيذبحه بنفسه، ثم يقول: "هذا عن محمد وآل محمد" فيُطعمها جميعًا المساكين، [ويأكل] هو وأهله منهما.
Ali b. el-Hüseyn'den, o da Ebû Râfi'den rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban keseceği zaman boynuzlu, semiz ve alaca iki koç satın alırdı. Namazı kılıp insanlara hutbe irad edince, namazgâhında ayakta dururken birisi getirilir , onu kendi eliyle bir bıçakla keser, sonra da: "Allahım! Bu, Senin tevhidini ikrar eden ve benim tebliğime şahitlik eden bütün ümmetim adınadır" derdi. Sonra diğeri getirilir, onu da bizzat kendisi keser, ardından: "Bu, Muhammed ve Muhammed'in âli adınadır" buyururdu. Her ikisini de bütünüyle yoksullara yedirir, kendisi ve ailesi de onlardan [yerdi] .
رواه أحمد، وابن ماجه .
Bunu Ahmed ve İbn Mâce rivayet etmiştir .
وقال الأعمش، عن أبي ظِبْيَان، عن ابن عباس في قوله: (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ)، قال: قيام على ثلاث قوائم، معقولة يدُها اليسرى، يقول: "بسم الله والله أكبر ، اللهم منك ولك". وكذلك روى مجاهد، وعلي بن أبي طلحة، والعَوْفي، عن ابن عباس، نحو هذا.
el-A'meş, Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ) ["Öyleyse onlar ayakta saf tutmuş haldeyken üzerlerine Allah'ın adını anın"] ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sol ön ayağı bağlanmış olarak üç ayağı üzerinde ayakta iken: 'Bismillâhi vallâhu ekber , Allahım! [Bu kurban] Sendendir ve Senin içindir' der." Aynı şekilde Mücâhid, Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî de İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayette bulunmuşlardır.
وقال ليث. عن مجاهد: إذا عُقلت رجلها اليسرى قامت على ثلاث. ورَوَى ابن أبي نَجِيح، عنه، نحوه .
Leys, Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Sol ayağı bağlandığında üç [ayak] üzerinde ayakta durur." İbn Ebî Necîh de ondan bunun benzerini rivayet etmiştir .
وقال الضحاك: تُعقل رجل واحدة فتكون على ثلاث.
Dahhâk şöyle demiştir: "Bir ayağı bağlanır ve böylece üç [ayak] üzerinde kalır."
وفي الصحيحين عن ابن عمر: أنه أتى على رجل قد أناخ بَدَنته وهو ينحرها، فقال: ابعثها قيامًا مقيدة سنة أبي القاسم ﷺ .
Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, devesini çöktürmüş olarak boğazlamakta olan bir adama rastlamış ve: "Ebû'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti üzere onu [sol ayağı] bağlı olarak ayakta [boğazlamak üzere] kaldır" demiştir .
وعن جابر: أن رسول الله ﷺ وأصحابَه كانوا ينحَرون البُدْن معقولةَ اليسرى، قائمة على ما بقي من قوائمها. رواه أبو داود .
Câbir'den rivayet edildiğine göre: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı kurbanlık develeri sol [ön ayağı] bağlanmış ve kalan ayakları üzerinde durur vaziyette boğazlarlardı." Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir .
وقال ابن لَهِيعة: حدثني عطاء بن دينار، أن سالم بن عبد الله قال لسليمان بن عبد الملك: قفْ من شقها الأيمن، وانْحَر من شقها الأيسر.
İbn Lehîa şöyle demiştir: Bana Atâ b. Dînâr anlattı ki Sâlim b. Abdillâh, Süleyman b. Abdilmelik'e: "Onun sağ tarafında dur ve sol tarafından boğazla" demiştir.
وفي صحيح مسلم، عن جابر، في صفة حجة الوَدَاع، قال فيه: فنحر رسولُ الله ﷺ بيده ثلاثًا وستين بَدَنة، جعل يَطعَنُها بحَربة في يده .
Sahîh-i Müslim'de Câbir'den gelen Veda Haccı vasfına dair hadiste şöyle denilmektedir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendi eliyle altmış üç kurbanlık deve boğazladı; elindeki bir kargıyla onları saplayıp kesmeye başladı."
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة قال: في حرف ابن مسعود: "صوافن"، أي: مُعقَّلة قياما.
Abdurrezzâk şöyle demiştir: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: İbn Mes‘ûd'un kıraatinde [bu lafız] "savâfine" (صوافن) şeklindedir, yani: Ayakta [bir ayağı] bağlı olarak.
وقال سفيان الثوري، عن منصور، عن مجاهد: مَن قرأها "صوافن" قال: معقولة. ومن قرأها (صَوَافَّ) قال: تصف بين يديها.
Süfyân es-Sevrî, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletmiştir: "Kim onu 'savâfine' diye okursa 'bağlı' demiştir. Kim de (صَوَافَّ) şeklinde okursa 'ön ayaklarını saf yapar (hizaya getirir)' demiştir."
وقال طاوس، والحسن، وغيرهما: "فاذكروا اسم الله عليها صوافي" يعني: خالصة لله ﷿. وكذا رواه مالك، عن الزهري.
Tâvûs, Hasan ve başkaları: "Öyleyse onlar üzerinde Allah'ın adını 'savâfiye' olarak anın" [kıraati hakkında] yani: "Azîz ve Celîl olan Allah'a halis olarak" demişlerdir. Mâlik de Zührî'den böyle rivayet etmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد: "صوافيَ": ليس فيها شرك كشرك الجاهلية لأصنامهم.
Abdurrahman b. Zeyd: "'Savâfiye': Câhiliye ehlinin putları için yaptığı şirk gibi onda bir şirk bulunmaksızın [katıksız olarak]" demiştir.
وقوله: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) قال: ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: يعني: سقطت إلى الأرض.
[Allah Teâlâ'nın]: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) ["Yanları yere yaslandığı zaman"] kavli hakkında İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: "Yani yere düştüğü zaman" dediğini aktarmıştır.
وهو رواية عن ابن عباس، وكذا قال مقاتل بن حيان.
Bu, İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir; Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) يعني: نحرت.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) "Yani boğazlandığı zaman" dediğini rivayet etmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) يعني: ماتت.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا) "Yani öldüğü (canı çıktığı) zaman" demiştir.
وهذا القول هو مُرَادُ ابن عباس ومجاهد، فإنه لا يجوز الأكل من البَدَنة إذا نُحرت حتى تموت وتَبْرد حركتها. وقد جاء في حديث مرفوع: "ولا تُعجِلُوا النفوسَ أن تَزْهَق" . وقد رواه الثوري في جامعه، عن أيوب، عن يحيى بن أبي كثير، عن فَرافصَة الحنفي، عن عمر بن الخطاب؛ أنه قال ذلك ويؤيده حديث شَدّاد بن أوس في صحيح مسلم: "إن الله كتب الإحسان على كل شيء، فإذا قتلتم فأحسنوا القِتْلة، وإذا ذبحتم فأحسنوا الذبح ولْيُحدَّ أحدكم شَفْرَته، ولْيُرِحْ ذَبِيحته" .
İbn Abbâs ve Mücâhid'in kastı da bu görüştür. Çünkü kurbanlık deve boğazlandığında ölünceye ve hareketi kesilip soğuyuncaya kadar ondan yemek caiz değildir . Nitekim merfû bir hadiste: "Canların çıkmasında acele ettirmeyiniz" buyrulmuştur . Sevrî el-Câmi'inde Eyyûb'dan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ferâfisa el-Hanefî'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan onun böyle söylediğini rivayet etmiştir . Sahîh-i Müslim'deki Şeddâd b. Evs hadisi de bunu desteklemektedir: "Şüphesiz Allah her şeye karşı ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır. Öldürdüğünüz zaman güzelce öldürün; boğazladığınız zaman güzelce kesin . Her biriniz bıçağını bilesin ve kurbanını rahatlatsın" .
وعن أبي واقد الليثي قال: قال رسول الله ﷺ: "ما قُطع من البهيمة وهي حية، فهو ميتة".
Ebû Vâkıd el-Leysî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hayvandan diri iken kesilen [herhangi bir parça] leştir (meytedir)."
رواه أحمد، وأبو داود، والترمذي وصححه .
Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş, Tirmizî hadisi sahih görmüştür .
وقوله: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ) قال بعض السلف : قوله: (فَكُلُوا مِنْهَا) أمر إباحة.
[Allah Teâlâ'nın]: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ) ["Onlardan yiyin, kanaatkâr olana ve isteyene de yedirin"] kavli hakkında selef âlimlerinden bazıları : (فَكُلُوا مِنْهَا) ["Onlardan yiyin"] emrinin mubahlık ifade eden bir emir olduğunu söylemişlerdir.
وقال مالك: يستحب ذلك. وقال غيره: يَجِبُ. وهو وَجْه لبعض الشافعية. واختلف في المراد بالقانع والمعتر، فقال العوفي، عن ابن عباس: القانع: المستغني بما أعطيته، وهو في بيته. والمعترّ: الذي يتعرض لك، ويُلمّ بك أن تعطيه من اللحم، ولا يسأل. وكذا قال مجاهد، ومحمد بن كعب القُرَظِيّ.
Mâlik şöyle demiştir: Bu müstehaptır. Bir başkası ise: [Bu] vâciptir, demiştir; bu, bazı Şâfiîlerin de bir görüşüdür (vechidir). "el-Kāni'" ve "el-mu'terr" kelimeleriyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "el-Kāni'; evinde otururken kendisine verdiğinle yetinen (istemeyen) kimsedir. el-Mu'terr ise; açıkça istemediği halde kendisine et vermen için karşına çıkan ve yanına uğrayan kimsedir." Mücâhid ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî de böyle söylemişlerdir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: القانع: المتعفف. والمعتر: السائل. وهذا قولُ قتادة، وإبراهيم النَّخَعي، ومجاهد في رواية عنه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "el-Kāni'; iffetli davranıp kimseden istemeyendir. el-Mu'terr ise; isteyendir (dilenendir)." Bu, Katâde'nin, İbrâhim en-Nehaî'nin ve kendisinden gelen bir rivayette Mücâhid'in de görüşüdür.
وقال ابن عباس، وزيد بن أسلم وعِكْرِمَة ، والحسن البصري، وابن الكلبي، ومُقَاتِل بن حَيَّان، ومالك بن أنس: القانع: هو الذي يَقْنع إليك ويسألك. والمعتر: الذي يعتريك، يتضرع ولا يسألك. وهذا لفظ الحسن.
İbn Abbâs, Zeyd b. Eslem, İkrime , Hasan-ı Basrî, İbnu'l-Kelbî, Mukâtil b. Hayyân ve Mâlik b. Enes şöyle demişlerdir: "el-Kāni'; sana boyun büküp senden isteyen kimsedir. el-Mu'terr ise; sana sokulan, yalvarıp yakaran ama açıkça istemeyen kimsedir." Bu ifade Hasan'a aittir.
وقال سعيد بن جبير: القانع: هو السائل، ثم قال: أما سمعت قول الشَّمَّاخ.
Saîd b. Cübeyr: "el-Kāni'; isteyen kimsedir" demiş, sonra da: "eş-Şemmâh'ın şu sözünü işitmedin mi?" demiştir:
لَمَالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فَيُغْني … مَفَاقِرَه ، أَعَفُّ مِنَ القُنُوع
Kişinin ıslah ettiği malı ihtiyacını giderir, el açıp istemekten (kınâat) çok daha iffetlidir
قال: يعني من السؤال، وبه قال ابن زيد.
[Saîd]: "Yani istemekten" dedi. İbn Zeyd de bu görüştedir.
وقال زيد بن أسلم: القانع: المسكين الذي يطوف. والمعتر: الصديق والضعيف الذي يزور. وهو رواية عن عبد الله بن زيد أيضا.
Zeyd b. Eslem: "el-Kāni'; dolaşıp isteyen yoksuldur. el-Mu'terr ise; ziyarete gelen dost ve zayıf kimsedir " demiştir. Bu, Abdullah b. Zeyd'den de bir rivayettir.
وعن مجاهد أيضا: القانع: جارك الغني [الذي يبصر ما يدخل بيتك] والمعتر: الذي يعتريك من الناس.
Yine Mücâhid'den: "el-Kāni'; senin zengin komşundur [ki evine ne girdiğini görür] , el-Mu'terr ise; insanlardan sana uğrayıp gelen kimsedir " rivayeti nakledilmiştir.
وعنه: أن القانع: هو الطامع. والمعتر: هو الذي يَعْتَر بالبُدْن من غني أو فقير.
Yine ondan: "el-Kāni'; tamah edendir. el-Mu'terr ise; ister zengin ister fakir olsun, kurbanlık develerin başına gelen kimsedir" dediği rivayet edilmiştir.
وعن عكرمة نحوه، وعنه القانع: أهل مكة.
İkrime'den de bunun benzeri rivayet edilmiş, yine ondan: "el-Kāni'; Mekke ehlidir" dediği nakledilmiştir.
واختار ابنُ جرير أنّ القانع: هو السائل؛ لأنه من أقنع بيده إذا رفعها للسؤال، والمعتر من الاعترار، وهو: الذي يتعرض لأكل اللحم.
İbn Cerîr ise el-Kāni'in isteyen (dilenci) olduğu görüşünü tercih etmiştir; çünkü bu kelime, istemek için elini kaldırdığında kullanılan "akna'a bi-yedihî" tabirinden gelir. el-Mu'terr ise "i'tirâr" kökünden olup et yemeye talip olan kimsedir.
وقد احتج بهذه الآية الكريمة مَن ذهب من العلماء إلى أن الأضحية تُجزَّأ ثلاثة أجزاء: فثلث لصاحبها يأكله [منها] ، وثلث يهديه لأصحابه، وثلث يتصدق به على الفقراء؛ لأنه تعالى قال: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ). وفي الحديث الصحيح: أن رسول الله ﷺ قال للناس: "إني كنت نهيتكم عن ادخار لحوم الأضاحي فوق ثلاث، فكلوا وادخروا ما بدا لكم" وفي رواية: "فكلوا وادخروا وتصدقوا". وفي رواية: "فكلوا وأطعموا وتصدقوا" .
Âlimlerden kurbanın üç parçaya bölüneceğini savunanlar bu kerim ayeti delil getirmişlerdir: Bir üçte biri kurban sahibine aittir [ondan] yer, bir üçte birini dostlarına hediye eder, bir üçte birini de fakirlere sadaka verir. Zira Allah Teâlâ: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ) ["Onlardan yiyin, kanaatkâr olana ve isteyene de yedirin"] buyurmuştur. Sahih hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara şöyle buyurmuştur: "Ben size kurban etlerini üç günden fazla saklamayı yasaklamıştım; artık yiyiniz ve dilediğiniz kadar saklayınız" . Bir rivayette: "Yiyiniz, saklayınız ve sadaka veriniz" buyrulmuştur. Diğer bir rivayette ise: "Yiyiniz, yediriniz ve sadaka veriniz" denilmektedir .
والقول الثاني: إن المضحي يأكل النصف ويتصدق بالنصف، لقوله في الآية المتقدمة: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} [الحج: ٢٨]، ولقوله في الحديث: "فكلوا وادخروا وتصدقوا".
İkinci görüşe göre kurban kesen kimse yarısını yer, yarısını sadaka verir; çünkü önceki ayette: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Artık ondan hem kendiniz yiyin hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” [Hac: 28] buyrulmuş ve hadiste de: "Yiyiniz, saklayınız ve sadaka veriniz" denilmiştir.
فإن أكل الكل فقيل: لا يضمن شيئا. وبه قال ابن سُرَيج من الشافعية.
Eğer [kurbanın] tamamını yerse, "Hiçbir şey tazmin etmez" denilmiştir. Şâfiîlerden İbn Süreyc de bu görüşü benimsemiştir.
وقال بعضهم: يضمنها كلها بمثلها أو قيمتها. وقيل: يضمن نصفها. وقيل: ثلثها. وقيل: أدنى جزء منها. وهو المشهور من مذهب الشافعي.
Bazıları da şöyle demiştir: "Benzeriyle veya değeriyle tamamını tazmin eder." "Yarısını tazmin eder" de denilmiştir. "Üçte birini tazmin eder" denildiği gibi; "Ondan en cüzi bir parçayı tazmin eder" de denilmiştir ki bu, Şâfiî mezhebinde meşhur olan görüştür.
وأما الجلود، ففي مسند أحمد عن قتادة بن النعمان في حديث الأضاحي: "فكلوا وتصدقوا، واستمتعوا بجلودها، ولا تبيعوها" .
Derilere gelince, Müsned-i Ahmed'de Katâde b. en-Nu'mân'dan kurbanlar hakkındaki hadiste şöyle rivayet edilmiştir: "Yiyiniz, sadaka veriniz ve derilerinden yararlanınız; ama onları satmayınız" .
ومن العلماء من رخص [في ذلك] ، ومنهم من قال: يقاسم الفقراء ثمنها، والله أعلم.
Âlimlerden [buna] ruhsat verenler olduğu gibi, onun parasını fakirlerle bölüşür diyenler de olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.
[مسألة] .
[Mesele] .
عن البراء بن عازب قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أول ما نبدأ به في يومنا هذا أن نصلي، ثم نرجع فننحر. فمن فعل ذلك فقد أصاب سنتنا، ومن ذبح قبل الصلاة فإنما هو لحم [عجله] لأهله، ليس من النسك في شيء" أخرجاه .
Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bu günümüzde ilk başlayacağımız şey namaz kılmak, sonra dönüp kurban kesmektir. Kim böyle yaparsa sünnetimize uygun hareket etmiş olur. Kim de namazdan önce keserse, o ancak ailesine [erkenden] sunduğu bir ettir, kurbandan hiçbir şey sayılmaz." Bunu her ikisi (Buhârî ve Müslim) rivayet etmiştir .
فلهذا قال الشافعي وجماعة من العلماء: إن أول وقت الأضحى إذا طلعت الشمس يوم النحر، ومضى قدر صلاة العيد والخطبتين. زاد أحمد: وأن يذبح الإمام بعد ذلك، لما جاء في صحيح مسلم: وألا تذبحوا حتى يذبح الإمام" .
Bundan dolayı Şâfiî ve bir grup ilim adamı şöyle demiştir: Kurban vaktinin başlangıcı, bayram günü güneş doğup bayram namazı ile iki hutbe kılınacak kadar bir süre geçtikten sonradır. Ahmed şunu da eklemiştir: Sahîh-i Müslim'de geçen "İmam kesinceye kadar sakın kesmeyiniz" hadisinden ötürü imamın bundan sonra kesmesi gerekir.
وقال أبو حنيفة: أما أهل السواد من القرى ونحوهم ، فلهم أن يذبحوا بعد طلوع الفجر، إذ لا صلاة عيد عنده لهم. وأما أهل الأمصار فلا يذبحوا حتى يصلي الإمام، والله أعلم.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Köyler ve benzeri yerleşim yerlerindeki kır halkına gelince , fecrin doğuşundan sonra kesebilirler; zira ona göre onlara bayram namazı yoktur. Şehir halkı ise imam namazı kılıncaya kadar kesemez; en doğrusunu Allah bilir.
ثم قيل: لا يشرع الذبح إلا يوم النحر وحده. وقيل: يوم النحر لأهل الأمصار، لتيسر الأضاحي عندهم، وأما أهل القرى فيوم النحر وأيام التشريق بعده، وبه قال سعيد بن جبير. وقيل: يوم النحر، ويوم بعده للجميع. وقيل: ويومان بعده، وبه قال أحمد. وقيل: يوم النحر وثلاثة أيام التشريق بعده، وبه قال الشافعي؛ لحديث جبير بن مطعم: أن رسول الله ﷺ قال: "وأيام التشريق كلها ذبح". رواه أحمد وابن حبان .
Sonra şöyle denilmiştir: Kesim ancak kurban bayramı gününde meşrudur. Denildi ki: Kurbanlıkların kendilerinde kolay bulunmasından ötürü şehir halkı için sadece bayram günüdür; köy halkı için ise bayram günü ve sonrasındaki teşrik günleridir; Saîd b. Cübeyr bu görüşü benimsemiştir. Denildi ki: Herkes için bayram günü ve sonrasındaki bir gündür. Denildi ki: Bayram günü ve sonrasındaki iki gündür; Ahmed bu görüştedir. Denildi ki: Bayram günü ve sonrasındaki üç teşrik günüdür; Cübeyr b. Mut'ım'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: "Teşrik günlerinin hepsi kurban kesme vaktidir" hadisinden ötürü Şâfiî bu görüşü savunmuştur. Bunu Ahmed ve İbn Hibbân rivayet etmiştir .
وقيل: إن وقت الذبح يمتد إلى آخر ذي الحجة، وبه قال إبراهيم النَّخَعِيّ، وأبو سلمة بن عبد الرحمن. وهو قول غريب.
Kurban kesme vaktinin Zilhicce'nin sonuna kadar uzandığı da söylenmiştir; İbrâhim en-Nehaî ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân bu görüşü benimsemişlerdir. Bu ise garip bir görüştür.
وقوله: (كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ): يقول تعالى: من أجل هذا (سَخَّرْنَاهَا لَكُم) أي: ذللناها لكم، أي: جعلناها منقادة لكم خاضعة، إن شئتم ركبتم، وإن شئتم حلبتم، وإن شئتم ذبحتم، كما قال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ * وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ * وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ} [يس: ٧١ - ٧٣]،
Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) [buyruğuna gelince]; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İşte bundan dolayı {سَخَّرْنَاهَا لَكُم} “onları sizin hizmetinize boyun eğdirdik”, yani onları size boyun eğdirdik; diğer bir deyişle, onları size itaatkâr ve boyun eğmiş kıldık; dilerseniz biner, dilerseniz sağar, dilerseniz kesersiniz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ * وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ * وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ} “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin (kudretimizin) eseri olan davarları yarattık da onlar bu davarlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; bir kısmı binekleridir, bir kısmını da yerler. Onlar için bunlarda [daha birçok] menfaatler ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn, 71-73],
وقال في هذه الآية الكريمة: (كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)
Bu kerim ayette de şöyle buyurmuştur: (كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) ["Şükredesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdik"]
{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)}.
{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)} “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizden olan takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı yüceltesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdi. İyilik edenleri müjdele! (37)”
يقول تعالى: إنما شرع لكم نحر هذه الهدايا والضحايا، لتذكروه عند ذبحها، فإنه الخالق الرازق لا أنه يناله شيء من لحومها ولا دمائها، فإنه تعالى هو الغني عما سواه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu hedy ve kurbanlıkları kesmeyi size ancak onları boğazlarken O'nu anasınız diye meşru kılmıştır. Çünkü O, yaratıcıdır, rızık verendir ; yoksa onların etlerinden ya da kanlarından herhangi bir şey O'na ulaşacak değildir. Zira O Teâlâ, Kendisi dışındaki her şeyden müstağnîdir.
وقد كانوا في جاهليتهم إذا ذبحوها لآلهتهم وضعوا عليها من لحوم قرابينهم، ونضحوا عليها من دمائها، فقال تعالى: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا)
Câhiliye döneminde putları için kurban kestiklerinde kurbanlarının etlerinden putların üzerine koyar ve kanlarından üzerlerine serperlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا) ["Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır"]