Binûn

Mü'minûn Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن مردويه: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى الفَزَّاز، حدثنا الخضر بن علي بن يونس القطان، حدثنا عمر بن أبي الحارث بن الخضر القَطَّان، حدثنا سعد بن سعيد المقبري، عن أخيه، عن أبيه، عن أبي الدرداء، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ في قول الله تعالى: (تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ) قال: "تلفحهم لفحة، فتسيل لحومهم على أعقابهم" .

İbn Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ el-Fezzâz rivayet etti, bize el-Hadır b. Alî b. Yûnus el-Kattân rivayet etti, bize Ömer b. Ebi'l-Hâris b. el-Hadır el-Kattân rivayet etti, bize Sa'd b. Saîd el-Makburî, kardeşinden, o babasından, o da Ebü'd-Derdâ'dan radıyallâhu anh rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın (تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ) kavli hakkında şöyle buyurdu: "Ateş onlara öyle bir çarpar ki etleri topuklarına akar."

وقوله: (وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني عابسون.

(وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ) kavli hakkında Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini aktarmıştır: "Yani [yüzleri] asıktır."

وقال الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود: (وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ) قال: ألم تر إلى الرأس والمُشَيَّط الذي قد بدا أسنانه وقَلَصت شفتاه.

Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan: (وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ütülenmiş kelle görmedin mi? Hani dişleri ortaya çıkmış, dudakları büzüşmüştür."

وقال الإمام أحمد، ﵀: أخبرنا علي بن إسحاق، أخبرنا عبد الله -هو ابن المبارك، رحمه

İmâm Ahmed -rahimehullâh- şöyle dedi: Bize Alî b. İshâk haber verdi, [o da] bize Abdullâh -ki o İbnü'l-Mübârek'tir, Allah ona rahmet [etsin]-

الله-أخبرنا سعيد بن يزيد، عن أبي السَّمْح، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخُدْري، عن النبي ﷺ قال: (وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ)، قال: "تَشْويه النار فَتَقَلَّصُ شفته العليا حتى تبلغ وَسَطَ رأسه، وتسترخي شفته السفلى حتى تَضْرب سُرَّته".

bize Saîd b. Yezîd, Ebü's-Semh'ten, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti: (وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ) [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: "Ateş onu öyle yakıp kavurur ki üst dudağı büzüşüp başının ortasına kadar ulaşır, alt dudağı ise sarkıp göbeğine değer."

ورواه الترمذي، عن سُوَيْد بن نصر عن عبد الله بن المبارك، به وقال: حسن غريب.

Tirmizî de bunu Süveyd b. Nasr'dan , o da Abdullâh b. el-Mübârek'ten aynı isnadla rivayet etmiş ve: "Hasen garibtir" demiştir.

{أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)}.

{أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)} “Ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız, değil mi? (105) Derler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize üstün geldi ve biz sapkın bir topluluk olduk. (106) Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine küfre] dönersek, artık şüphesiz biz zalimleriz.' (107)”

هذا تقريع من الله تعالى لأهل النار، وتوبيخ لهم على ما ارتكبوا من الكفر والمآثم والمحارم والعظائم، التي أوبقتهم في ذلك، فقال: (أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ) أي: قد أرسلت إليكم الرسل، وأنزلت الكتب، وأزلت شُبَهكم، ولم يبق لكم حجة تدلون بها كما قال: {لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [النساء: ١٦٥]، وقال: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]، وقال: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ * وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ * فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لأَصْحَابِ السَّعِيرِ} [الملك: ٨ - ١١]، ولهذا قالوا: (رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ) أي: قد قامت علينا الحجة، ولكن كنا أشقى من أن ننقاد لها ونتبعها، فَضَلَلْنَا عنها ولم نُرْزَقْهَا.

Bu, Yüce Allah'tan cehennem ehline bir azarlama ve onları bu hale düşüren küfür, günahlar, haramlar ve büyük cürümleri işlemeleri sebebiyle bir kınamadır. Bu sebeple: (أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ) buyurmuştur; yani: Size elçiler gönderdim, kitaplar indirdim ve şüphelerinizi giderdim ; ileri süreceğiniz hiçbir deliliniz kalmadı. Nitekim şöyle buyurmuştur: {لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [en-Nisâ: 165] “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye...” Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [el-İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” Yine şöyle buyurmuştur: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ * وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ * فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لأَصْحَابِ السَّعِيرِ} [el-Mülk: 8-11] “Oraya her bir topluluk atıldıkça, bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmedi mi?' diye sorarlar. Onlar: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi ama biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz, dedik' derler. Ve derler ki: 'Şayet biz dinlemiş veya akletmiş olsaydık, şu çılgın alevli ateşin ehli arasında olmazdık!' Böylece günahlarını itiraf ederler. Artık o çılgın alevli ateşin ehli [rahmetten] uzak olsun!” İşte bu sebeple şöyle dediler: (رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ) Yani: Aleyhimize delil ikame edildi; fakat biz ona boyun eğip tabi olamayacak kadar bedbahttık, ondan saptık ve ona muvaffak kılınmadık.

ثم قالوا: (رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ) أي: رُدَّنا إلى الدار الدنيا، فإن عدنا إلى ما سلف منا، فنحن ظالمون مستحقون للعقوبة، كما قالوا: {فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} [غافر: ١١، ١٢] أي: لا سبيل إلى الخروج؛ لأنكم كنتم تشركون بالله إذا وحده المؤمنون.

Sonra dediler ki: (رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ) Yani: Bizi dünya yurduna geri döndür; eğer bizden daha önce geçmiş olan [küfür ve günahlar]a dönersek, artık biz zalimiz ve cezayı hak etmiş kimseleriz. Nitekim şöyle demişlerdir: {فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} [Gâfir: 11-12] “Günahlarımızı itiraf ettik; artık [buradan] çıkışa bir yol var mı? [Onlara denir ki:] 'Bu durumunuz, bir ve tek olan Allah'a çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, yüce ve büyük olan Allah'ındır.'” Yani: Çıkışa hiçbir yol yoktur; çünkü müminler Allah'ı birlerken siz O'na ortak koşuyordunuz.

{قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١)}.

{قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١)} “[Allah] buyurur ki: 'Sinin orada ve Benimle konuşmayın! (108) Şüphesiz kullarımdan bir zümre vardı ki: Rabbimiz! İman ettik, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın, derlerdi. (109) Siz ise onları alaya aldınız, nihayet [bu durum] size Beni anmayı unutturdu; siz onlara gülüyordunuz. (110) Sabretmiş olmaları sebebiyle bugün Ben onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.' (111)”

هذا جواب من الله تعالى للكفار إذا سألوا الخروج من النار والرجعة إلى هذه الدار، يقول: (اخْسَئُوا فِيهَا) أي: امكثوا فيها صاغرين مُهانين أذلاء. (وَلا تُكَلِّمُونِ) أي: لا تعودوا إلى سؤالكم هذا، فإنه لا جواب لكم عندي.

Bu, kâfirler ateşten çıkmayı ve bu yurda dönmeyi istediklerinde Allah Teâlâ'nın onlara verdiği cevaptır; şöyle buyurur: (اخْسَئُوا فِيهَا) “Sinin orada!” Yani: Orada hor, hakir ve zelil bir hâlde kalın. (وَلا تُكَلِّمُونِ) “Ve Benimle konuşmayın!” Yani: Bu talebinizi bir daha tekrarlamayın; zira katımda sizin için bir cevap yoktur.

قال العَوْفِي، عن ابن عباس: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ) قال: هذا قول الرحمن حين انقطع كلامهم منه.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ) hakkında şöyle dediğini aktardı: "Bu, onların O'nunla konuşmaları kesildiği anda Rahmân'ın sözüdür."

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عَبْدَة بن سليمان المروزي، حدثنا عبد الله بن المبارك، عن سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن أبي أيوب، عن عبد الله بن عمرو قال: إن أهل جهنم يدعون مالكا، فلا يجيبهم أربعين عاما، ثم يردّ عليهم: إنكم ماكثون. قال: هانت دعوتهم -والله -على مالك ورب مالك. ثم يدعون ربهم فيقولون: {رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} قال: فيسكت عنهم قدر الدنيا مرتين، ثم يرد عليهم: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ) قال: والله ما نَبَس القوم بعدها بكلمة واحدة، وما هو إلا الزفير والشهيق في نار جهنم. قال: فشبهت أصواتهم بأصوات الحمير، أولها زفير وآخرها شهيق.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Abde b. Süleymân el-Mervezî rivayet etti, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Ebû Eyyûb'dan, o da Abdullâh b. Amr'dan rivayet etti; Abdullâh dedi ki: "Cehennem ehli Mâlik'e yalvarır, o ise kırk yıl boyunca onlara cevap vermez. Sonra onlara: 'Siz kalıcısınız' diye karşılık verir." [Abdullâh] dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki onların duaları Mâlik'e de Mâlik'in Rabbine de önemsiz gelmiştir. Sonra Rablerine şöyle dua ederler: {رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize üstün geldi ve biz sapkın bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine küfre] dönersek, artık şüphesiz biz zalimleriz.”" [Abdullâh] dedi ki: "Bunun üzerine dünya süresinin iki katı kadar onlara karşı sessiz kalınır; sonra onlara: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ) diye karşılık verilir." [Abdullâh] dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki o kavim bundan sonra tek bir kelime bile fısıldayamaz ; artık cehennem ateşinde sadece hırıltılı inilti ve soluma (zefîr ve şehîk) vardır." [Abdullâh] dedi ki: "Onların sesleri, başı zefîr (inilti) ve sonu şehîk (soluma) olan eşeklerin seslerine benzetilmiştir."

وقال أيضا: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا عبد الرحمن بن مَهْدِي، حدثنا سفيان، عن سَلَمة بن كُهَيْل، حدثنا أبو الزَّعْرَاء قال: قال عبد الله بن مسعود: إذا أراد الله ألا يخرج منهم أحدًا -يعني: من جهنم-غير وجوههم وألوانهم، فيجيء الرجل من المؤمنين، فيشفع فيقول: يا رب . فيقول: من عرف أحدًا فليخرجه. فيجيء الرجل فينظر فلا يعرف أحدًا فيقول: أنا فلان. فيقول: ما أعرفك.

Yine [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Abdurrahmân b. Mehdî rivayet etti, bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den rivayet etti, bize Ebü'z-Za'râ rivayet edip dedi ki: Abdullâh b. Mes'ûd şöyle dedi: "Allah onlardan -yani cehennemliklerden- hiç kimseyi çıkarmak istemediğinde onların yüzlerini ve renklerini değiştirir. Müminlerden bir adam gelir, şefaat eder ve: 'Yâ Rabbî! ' der. [Allah]: 'Kim birini tanırsa onu çıkarsın' buyurur. Adam gelir, bakar fakat hiç kimseyi tanıyamaz. [Cehennemdeki kişi]: 'Ben falanım' der. O da: 'Seni tanımıyorum' der."

، قال: فعند ذلك يقول: (رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ)، فعند ذلك يقول: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ). وإذا قال ذلك، أطبقت عليهم فلا يخرج منهم بَشَر.

[İbn Mes'ûd] dedi ki: "İşte o vakit onlar: (رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ) derler; bunun üzerine [Allah]: (اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ) buyurur. [Allah] bunu buyurunca üzerlerine [kapılar] kapatılır ve artık onlardan hiçbir insan çıkamaz."

ثم قال تعالى مذكرًا لهم بذنوبهم في الدنيا، وما كانوا يستهزئون بعباده المؤمنين وأوليائه، فقال: (إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا) أي: فسخرتم منهم في دعائهم إياي وتضرعهم إليّ، (حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي) أي: حملكم بغضهم على أن نَسِيتم معاملتي (وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ) أي: من صنيعهم وعبادتهم، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ * وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ} [المطففين: ٢٩، ٣٠] أي: يلمزونهم استهزاء.

Sonra Yüce Allah dünyadaki günahlarını ve mümin kullarıyla, velîleriyle nasıl alay ettiklerini onlara hatırlatarak şöyle buyurmuştur: (إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا) Yani: Onların Bana dua etmelerini ve Bana yalvarmalarını alaya aldınız; (حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي) Yani: Onlara olan nefretiniz, Bana kulluk etmeyi unutmanıza yol açtı; (وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ) Yani: Onların yaptıklarına ve ibadetlerine gülüyordunuz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ * وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ} [el-Mutaffifîn: 29-30] “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi. Onların yanlarından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz kırparlardı.” Yani: Onları alay ederek ayıplarlardı.

ثم أخبر عما جازى به أولياءه وعباده الصالحين، فقال: (إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا) أي: على أذاكم لهم واستهزائكم منهم، (أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ) أي: جعلتهم هم الفائزين بالسعادة والسلامة والجنة، الناجين من النار.

Sonra [Allah], velîlerini ve salih kullarını ne ile mükâfatlandırdığını haber vererek şöyle buyurmuştur: {إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا} “Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım” Yani: Onlara verdiğiniz eziyete ve onlarla alay etmenize [sabretmelerine karşılık], {أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ} “Şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Yani: Onları mutluluğa, esenliğe ve cennete kavuşarak kazananlar, cehennem ateşinden kurtulanlar kıldım.

{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣) قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)}.

{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣) قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)} “[Allah] der ki: 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' (112) Derler ki: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor.' (113) [Allah] der ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece pek az bir süre kaldınız! (114) Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?' (115) Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir; O'ndan başka ilah yoktur, kerim Arş'ın Rabbidir. (116)”

يقول تعالى منبها لهم على ما أضاعوه في عمرهم القصير في الدنيا من طاعة الله تعالى وعبادته وحده، ولو صَبَروا في مدة الدنيا القصيرة لفازوا كما فاز أولياؤه المتقون، (قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأرْضِ عَدَدَ سِنِينَ) أي: كم كانت إقامتكم في الدنيا؟ (قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ) أي: الحاسبين

Yüce Allah, dünyadaki kısa ömürlerinde yalnız O'na kulluk ve itaatten neleri zayi ettiklerine dikkatlerini çekmektedir; şayet dünyanın bu kısa süresinde sabretselerdi, O'nun muttaki velîlerinin kurtulduğu gibi onlar da kurtulurlardı: (قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأرْضِ عَدَدَ سِنِينَ) Yani: Dünyada kalışınız ne kadardı? (قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ) Yani: [Sayıyı] hesap edenlere [sor].

(قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا) أي: مدة يسيرة على كل تقدير (لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: لما آثرتم الفاني على الباقي، ولما تَصَرَّفتم لأنفسكم هذا التصرف السّيئ، ولا استحققتم من الله سخطه في تلك المدة اليسيرة، ولو أنكم صبرتم على طاعة الله وعبادته -كما فعل المؤمنون-لفزتم كما فازوا.

(قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا) Yani: Her takdire göre pek az bir süredir; (لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) Yani: [Bunu bilseydiniz] fani olanı baki olana tercih etmezdiniz, kendiniz için bu kötü tasarrufta bulunmazdınız ve bu kısa sürede Allah'ın gazabını hak etmezdiniz. Şayet -müminlerin yaptığı gibi- Allah'a itaat ve ibadet üzerinde sabretseydiniz, onların kurtulduğu gibi siz de kurtulurdunuz.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن الوَزير، حدثنا الوليد، حدثنا صفوان، عن أيفع بن عبد الكَلاعي؛ أنه سمعه يخطب الناس فقال: قال رسول الله ﷺ: إن الله إذا أدخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، قال: يا أهل الجنة، كم لبثتم في الأرض عدد سنين؟ قالوا: لبثنا يوما أو بعض يوم. قال: لنعم ما اتجرتم في يوم أو بعض يوم: رحمتي ورضواني وجنتي، امكثوا فيها خالدين مخلدين؟ ثم يقول: يا أهل النار، كم لبثتم في الأرض عدد سنين؟ قالوا: لبثنا يومًا أو بعض يوم. فيقول: بئس ما اتجرتم في يوم أو بعض يوم: ناري وسخطي، امكثوا فيها خالدين مخلدين" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Muhammed b. el-Vezîr rivayet etti, bize el-Velîd rivayet etti, bize Safvân, Eyfa' b. Abd el-Kelâî'den rivayet etti; o insanlara hutbe verirken işitmiş, şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz Allah cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koyduğunda: 'Ey cennet ehli! Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' buyurur. Onlar: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' derler. [Allah]: 'Bir günde veya günün bir kısmında ne güzel ticaret yaptınız: Rahmetim, rızam ve cennetim [size verildi]! Orada ebedî ve daimî olarak kalın' buyurur. Sonra: 'Ey cehennem ehli! Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' buyurur. Onlar: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' derler. Bunun üzerine [Allah]: 'Bir günde veya günün bir kısmında ne kötü ticaret yaptınız: Ateşim ve gazabım [size verildi]! Orada ebedî ve daimî olarak kalın' buyurur."

وقوله: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا) أي: أفظننتم أنكم مخلوقون عبثا بلا قصد ولا إرادة منكم ولا حكمة لنا، (وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ) أي: لا تعودون في الدار الآخرة، كما قال: {أَيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} [القيامة: ٣٦]، يعني هملا .

(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا) kavli; yani: Sizden bir maksat ve irade olmaksızın, bizim de bir hikmetimiz bulunmaksızın boş yere yaratıldığınızı mı sandınız? (وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ) Yani: Ahiret yurdunda geri döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız]? Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى} [el-Kıyâme: 36] “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” Yani başıboş .

وقوله: (فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ) أي: تقدَّس أن يخلق شيئا عبثا، فإنه الملك الحق المنزه عن ذلك، (لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ)، فذكر العرش؛ لأنه سقف جميع المخلوقات، ووصفه بأنه كريم، أي: حسن المنظر بهي الشكل، كما قال تعالى: {فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ} [لقمان: ١٠].

(فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ) kavli; yani: Bir şeyi boşuna yaratmaktan münezzehtir; zira O, bundan münezzeh olan gerçek hükümdardır. (لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ) Burada Arş zikredilmiştir; çünkü o bütün yaratılmışların tavanıdır. Onu "kerîm" olarak vasfetmiştir; yani güzel manzaralı, göz alıcı surettedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ} [Lokmân: 10] “Orada her güzel çiftten bitirdik.”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا علي بن محمد الطَّنَافِسيّ، حدثنا إسحاق بن سليمان -شيخ من أهل العراق-أنبأنا شعيب بن صفوان، عن رجل من آل سعيد بن العاص قال:

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Huseyn rivayet etti, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî rivayet etti, bize Irak ehlinden bir şeyh olan İshâk b. Süleymân rivayet etti, bize Şuayb b. Safvân haber verdi, o da Saîd b. el-Âs ailesinden bir adamdan nakletti; o şöyle dedi:

كان آخر خطبة خطب عمر بن عبد العزيز أن حمد الله وأثنى عليه، ثم قال: أما بعد، فإنكم لم تخلقوا عبثا، ولن تتركوا سدى، وإن لكم معادا ينزل الله فيه للحكم بينكم والفصل بينكم، فخاب وخسر مَن خرج من رحمة الله، وحرم جنة عرضها السموات والأرض، ألم تعلموا أنه لا يأمن غدا إلا من حذر هذا اليوم وخافه، وباع نافدا بباق، وقليلا بكثير، وخوفا بأمان، ألا ترون أنكم من أصلاب الهالكين، وسيكون من بعدكم الباقين، حتى تردون إلى خير الوارثين؟ ثم إنكم في كل يوم تُشَيّعون غاديا ورائحا إلى الله ﷿، قد قضى نحبه، وانقضى أجله، حتى تغيبوه في صَدْع من الأرض، في بطن صدع غير ممهد ولا موسد، قد فارق الأحباب وباشر التراب، وواجه الحساب، مُرْتَهَن بعمله، غني عما ترك، فقير إلى ما قدم. فاتقوا الله عباد الله قبل انقضاء مواثيقه، ونزول الموت بكم ثم جعل طرف ردائه على وجهه، فبكى وأبكى من حوله.

Ömer b. Abdilazîz'in irad ettiği son hutbesi, Allah'a hamd ve senada bulunup ardından şöyle demesiydi: "Emmâ ba'd; şüphesiz siz boş yere yaratılmadınız ve başıboş bırakılmayacaksınız . Sizin için bir dönüş yeri vardır ki Allah aranızda hüküm vermek ve ayrımı yapmak üzere onda tecelli edecektir. Allah'ın rahmetinden mahrum kalan, gökler ve yer genişliğindeki cennetten mahrum edilen kimse hüsrana ve kayba uğramıştır! Bilmez misiniz ki yarın ancak bu günden sakınan, ondan korkan; yok olup gidecek olanı baki olanla, azı çokla, korkuyu güvenle değiştiren kimse güvende olur? Görmüyor musunuz ki siz helak olup gidenlerin sulblerindensiniz ve sizden sonra da kalanlar olacak, ta ki en hayırlı varise döndürüleceksiniz ? Sonra siz her gün Allah'a azze ve celle sabah akşam göç eden; eceli gelmiş, vadesi dolmuş birini uğurluyorsunuz. Nihayet onu yerdeki bir yarığa, yaygısız ve yastıksız bir yarığın bağrına gizliyorsunuz. Dostlardan ayrılmış, toprakla baş başa kalmış, hesapla yüzleşmiş, ameline rehin edilmiş, geride bıraktıklarından müstağni, önden gönderdiklerine ise muhtaçtır! Allah'ın kulları! O'nun ahitleri sona ermeden ve başınıza ölüm inmeden önce Allah'tan sakının!" Sonra ridasının bir ucunu yüzüne örttü, ağladı ve etrafındakileri de ağlattı.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يحيى بن نصر الخَوْلاني، حدثنا ابن وَهْب، أخبرني ابن لَهِيعَة، عن أبي هُبَيْرَةَ عن حَنَش بن عبد الله؛ أن رجلا مصابًا مرَّ به عبد الله بن مسعود، فقرأ في أذنه هذه الآية: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ * فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ)، حتى ختم السورة فَبَرَأ، [فذكر ذلك لرسول الله ﷺ] ، فقال رسول الله ﷺ: "بماذا قرأت في أذنه؟ " فأخبره، فقال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، لو أن رجلا مُوقنا قرأها على جَبَل لزال".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yahyâ b. Nasr el-Havlânî rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bana İbn Lehîa, Ebû Hübeyre'den, o Haneş b. Abdillâh'tan haber verdi: [Cin çarpmasına] maruz kalmış bir adama Abdullâh b. Mes'ûd uğradı ve kulağına şu ayeti okudu: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ * فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ); ta surenin sonuna kadar okudu ve adam iyileşti. [Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlatıldı] . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kulağına ne okudun?" diye sordu. O da haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki şayet yakîn sahibi bir adam bunu bir dağa okusaydı dağ yok olurdu" buyurdu.

وروى أبو نُعَيم من طريق خالد بن نزار، عن سفيان بن عيينة، عن محمد بن المُنْكَدر، عن محمد بن إبراهيم بن الحارث، عن أبيه قال: بعثنا رسول الله ﷺ في سَرَِّية، وأمرنا أن نقول إذا نحن أمسينا وأصبحنا: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ)، قال: فقرأناها فغنمنا وسلمنا .

Ebû Nuaym, Hâlid b. Nizâr tarikiyle, Süfyân b. Uyeyne'den, o Muhammed b. el-Münkidir'den, o Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris'ten, o da babasından rivayet etti; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyeye gönderdi ve akşama erdiğimizde ve sabaha çıktığımızda: (أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ) dememizi emretti. [Ravi] dedi ki: Biz de bunu okuduk; ganimet elde ettik ve esenlikle döndük .

وقال ابن أبي حاتم أيضا: حدثنا إسحاق بن وهب العلاف الواسطي، حدثنا أبو المُسَيَّب سلمة بن سلام، حدثنا بكر بن خُنَيْس، عن نَهْشَل بن سعيد، عن الضحّاك بن مُزَاحِم، عن عبد الله بن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "أمان لأمتي من الغرق إذا ركبوا في السفن: بسم الله الملك الحق، {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} [الزمر: ٦٧]، {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [هود: ٤١].

İbn Ebî Hâtim yine dedi ki: Bize İshâk b. Vehb el-Allâf el-Vâsıtî rivayet etti, bize Ebü'l-Müseyyeb Seleme b. Sellâm rivayet etti, bize Bekr b. Huneys, Nehşel b. Saîd'den, o Dahhâk b. Müzâhim'den, o da Abdullâh b. Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Ümmetimin gemilere bindiklerinde boğulmaktan güvende olmaları şudur: 'Bismillâhi'l-Meliki'l-Hakk' (Hak olan Hükümran Allah'ın adıyla) {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır (tasarrufundadır); gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” [Zümer: 67], {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [Hûd: 41].»

{وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)}.

{وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)} “Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarırsa, artık onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. (117) De ki: 'Rabbim! Bağışla ve merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın.' (118)”

يقول تعالى متوعدا من أشرك به غيره، وعَبَدَ معه سواه، ومخبرًا أن من أشرك بالله (لا بُرْهَانَ لَهُ) أي: لا دليل له على قوله -فقال: (وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ)، وهذه جملة معترضة، وجواب الشرط في قوله: (فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ) أي: الله يحاسبه على ذلك.

Yüce Allah, Kendisine başkasını ortak koşan ve Kendisiyle beraber başkasına ibadet eden kimseyi tehdit ederek ve Allah'a ortak koşan kimsenin (لا بُرْهَانَ لَهُ) yani sözüne dair hiçbir delili olmadığını haber vererek şöyle buyurmaktadır: (وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ) Bu bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Şartın cevabı ise (فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ) kavlindedir; yani: Allah onu bundan dolayı hesaba çekecektir.

ثم أخبر: (إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ) أي: لديه يوم القيامة، لا فلاح لهم ولا نجاة.

Sonra: (إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ) diye haber vermiştir; yani: Kıyamet günü O'nun katında onlar için ne bir kurtuluş ne de bir necat vardır.

قال قتادة: ذكر لنا أن نبي الله ﷺ قال لرجل: "ما تعبد؟ " قال: أعبد الله، وكذا وكذا-حتى عدّ أصناما، فقال رسول الله ﷺ: "فأيّهم إذا أصابك ضُرٌّ فدعوتَه، كشفه عنك؟ ". قال: الله ﷿. قال: ["فأيّهم إذا كانت لك حاجة فدعوتَه أعطاكها؟ " قال: الله ﷿. قال] : "فما يحملك على أن تعبد هؤلاء معه؟ " قال: أردت شكره بعبادة هؤلاء معه أم حسبت أن يغلب عليه. فقال رسول الله ﷺ: "تعلمون ولا يعلمون" قال الرجل بعد ما أسلم: لقيت رجلا خصمني.

Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama: "Neye ibadet ediyorsun?" buyurdu. Adam: "Allah'a ve şuna şuna" deyip putları saydı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sana bir sıkıntı isabet ettiğinde dua edip yalvardığın zaman, o sıkıntıyı senden hangisi giderir?" buyurdu. Adam: "Allah azze ve celle" dedi. [Resûlullah]: ["Bir ihtiyacın olduğunda dua edip yalvardığın zaman onu sana hangisi verir?" buyurdu. Adam: "Allah azze ve celle" dedi. Peygamber] : "O halde seni O'nunla birlikte bunlara da ibadet etmeye sevk eden nedir?" buyurdu. Adam: "O'nunla birlikte bunlara ibadet ederek O'na şükretmek istedim; yahut da bunların O'na galebe çalabileceğini zannettim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Siz biliyorsunuz, onlar ise bilmezler" buyurdu. Adam Müslüman olduktan sonra : "Beni susturan (hüccetle yenen) bir adamla karşılaştım" dedi.

هذا مرسل من هذا الوجه، وقد روى أبو عيسى الترمذي في جامعه مسندًا عن عمران بن الحُصَيْن، عن أبيه، عن رسول الله ﷺ نحو ذلك .

Bu rivayet bu vecihten mürseldir. Ebû Îsâ et-Tirmizî Câmi'inde İmrân b. Husayn'dan, o babasından, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini müsned olarak rivayet etmiştir .

وقوله: (وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ) هذا إرشاد من الله إلى هذا الدعاء، فالغَفْرُ -إذا أطلِق-معناه محو الذنب وستره عن الناس، والرحمة معناها: أن يسدده ويوفقه في الأقوال والأفعال.

(وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ) kavli; bu, Allah'tan bu duaya bir yönlendirmedir. Mağfiret (el-Gafr) -mutlak olarak kullanıldığında- günahın silinmesi ve insanlardan örtülmesi demektir. Rahmet ise: Söz ve fiillerde kişiyi doğrultması ve muvaffak kılması manasınadır.

آخر تفسير سورة المؤمنون.

Mü'minûn Suresi tefsirinin sonu.