وقوله: (أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ) يحكي قول المشركين عن النبي ﷺ أنه تقوَّل القرآن، أي: افتراه من عنده، أو أن به جنونا لا يدري ما يقول. وأخبر عنهم أن قلوبهم لا تؤمن به، وهم يعلمون بطلان ما يقولونه في القرآن، فإنه قد أتاهم من كلام الله ما لا يُطاق ولا يُدافع، وقد تحداهم وجميع أهل الأرض أن يأتوا بمثله، فما استطاعوا ولا يستطيعون أبد الآبدين؛ ولهذا قال: (بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ) يحتمل أن تكون هذه جملة حالية، أي: في حال كراهة أكثرهم للحق، ويحتمل أن تكون خبرية مستأنفة، والله أعلم.
Âyette geçen: (أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ) buyruğu, müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında, onun Kur'an'ı uydurduğunu yani kendi tarafından iftira ettiğini ya da kendisinde ne söylediğini bilmeyecek derecede bir delilik olduğunu söylediklerini nakletmektedir. Yüce Allah, Kur'an hakkında söylediklerinin bâtıl olduğunu gayet iyi bildikleri halde kalplerinin ona inanmadığını haber vermiştir. Çünkü onlara, karşı konulamayacak ve reddedilemeyecek nitelikte Allah kelamı gelmiştir. Nitekim o, müşriklere ve yeryüzündeki bütün insanlara onun bir benzerini getirmeleri hususunda meydan okumuş, onlar ise buna güç yetirememişlerdir ve ebediyen de güç yetiremeyeceklerdir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ) Bu cümlenin hâl cümlesi olması muhtemeldir; yani onların çoğunun haktan hoşlanmadığı bir hâlde [gelmiştir]; haber veren yeni bir başlangıç cümlesi (istînâf) olması da muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال قتادة: ذُكر لنا أن نبي الله ﷺ لقي رجلا فقال له: "أسلم" فقال الرجل: إنك لتدعوني إلى أمر أنا له كاره. فقال نبي الله ﷺ: "وإن كنت كارها". وذُكِر لنا أنه لقي رجلا فقال له: "أسلم" فَتَصَعَّده ذلك وكبر عليه، فقال له نبي الله: "أرأيت لو كنتَ في طريق وَعْر وَعْث، فلقيت رجلا تعرف وجهه، وتعرف نسبه، فدعاك إلى طريق واسع سهل، أكنت متبعه ؟ " قال: نعم. فقال: "فوالذي نفس محمد بيده، إنك لفي أوعر من ذلك الطريق لو قد كنت عليه، وإني لأدعوك إلى أسهل من ذلك لو دعيت إليه". وذكر لنا أن نبي الله ﷺ لقي رجلا فقال له: "أسلم" فَتَصَعَّدَه ذلك، فقال له نبي الله ﷺ: "أرأيت فتييك، أحدهما إذا حدثك صدقك، وإذا ائتمنته أدى إليك أهو أحب إليك، أم فتاك الذي إذا حدثك كذبك وإذا ائتمنته خانك؟ ". قال: بل فتاي الذي إذا حدثني صدقني، وإذا ائتمنته أدى إلي. فقال النبي ﷺ: "كذاكم أنتم عند ربكم".
Katâde şöyle demiştir: Bize rivayet edildiğine göre, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamla karşılaştı ve ona: "Müslüman ol" dedi. Adam: 'Sen beni hoşlanmadığım bir şeye çağırıyorsun' deyince, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hoşlanmasan da [Müslüman ol]" buyurdu. Yine bize rivayet edildiğine göre, Peygamber bir adamla karşılaşıp: "Müslüman ol" dedi. Bu adama çok zor ve ağır geldi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi ona: "Ne dersin, sarp ve engebeli bir yolda olsan, yüzünü ve nesebini bildiğin bir adamla karşılaşsan ve o seni geniş ve kolay bir yola çağırsa, ona uyar mıydın ?" dedi. Adam: 'Evet' cevabını verdi. Peygamber: "Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer üzerinde kalırsan sen kesinlikle o yoldan daha sarp bir yoldasın. Şüphesiz ben seni, çağrıldığın takdirde o [kolay yoldan] daha da kolay olan bir yola çağırıyorum" buyurdu. Yine bize rivayet edildiğine göre, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamla karşılaşıp: "Müslüman ol" dedi. Bu adama çok ağır geldi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ne dersin, iki kölen olsa; onlardan biri seninle konuştuğunda doğru söylese, ona bir şey emanet ettiğinde onu sana tastamam teslim etse, bu mu sana daha sevimlidir; yoksa seninle konuştuğunda yalan söyleyen, ona bir şey emanet ettiğinde sana hıyanet eden kölen mi?" diye sordu. Adam: 'Bilakis benimle konuştuğunda doğru söyleyen, ona emanet ettiğimde bana tastamam teslim eden kölem daha sevimlidir' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte siz de Rabbinizin katında böylesiniz" buyurdu.
وقوله: (وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ) قال مجاهد، وأبو صالح والسدي: الحق هو الله ﷿، والمراد: لو أجابهم الله إلى ما في أنفسهم من الهوى، وشرع الأمور على وفق ذلك (لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ) أي: لفساد أهوائهم واختلافها، كما أخبر عنهم في قولهم: {لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} ثم قال: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ} [الزخرف: ٣١، ٣٢] وقال تعالى: {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ وَكَانَ الإِنْسَانُ قَتُورًا} [الإسراء: ١٠٠] وقال: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} [النساء: ٥٣]،
Yüce Allah'ın: (وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ) “Eğer hak onların hevalarına (arzu ve heveslerine) uysaydı, elbette gökler, yer ve bunlarda bulunanlar bozulup giderdi” buyruğu hakkında Mücâhid, Ebû Sâlih ve es-Süddî: "Hak, aziz ve celil olan Allah'tır" demişlerdir. Kastedilen mânâ şudur: Şayet Allah onların içlerindeki heva ve arzularına icabet etse ve işleri buna uygun olarak hükme bağlasaydı; (لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ) “elbette gökler, yer ve bunlarda bulunanlar bozulup giderdi”. Yani hevalarının bozukluğu ve değişkenliği sebebiyle [düzen altüst olurdu]. Nitekim Yüce Allah onların: {لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “«Şu Kur'an, iki şehirden bir büyük adama indirilseydi ya!»” dediklerini nakletmiş; ardından da: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” [ez-Zuhruf: 31, 32] buyurmuştur. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ وَكَANَ الإِنْسَانُ قَتُورًا} “De ki: «Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, harcayıp tüketmekten korkarak kesinlikle elinizde tutardınız. Zaten insan pek cimridir.»” [el-İsrâ: 100]. Yine şöyle buyurmuştur: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “Yoksa onların mülkten (hükümranlıktan) bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerre kadar dahi vermezlerdi.” [en-Nisâ: 53].
ففي هذا كله تبيين عجز العباد واختلاف آرائهم وأهوائهم، وأنه تعالى هو الكامل في جميع صفاته وأقواله وأفعاله، وشرعه وقدره، وتدبيره لخلقه تعالى وتقدس، فلا إله غيره، ولا رب سواه.
Bütün bunlarda kulların acizliği, görüş ve hevalarının farklılığı açıklanmakta; bütün sıfatlarında, sözlerinde, fiillerinde, şeriatında, kaderinde ve yarattıklarını sevk ve idare etmesinde kâmil olanın sadece Yüce Allah olduğu beyan edilmektedir. O, yücedir, mukaddestir; O'ndan başka ilah, O'ndan başka Rab yoktur.
ثم قال: (بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ) يعني: القرآن، (فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ).
Sonra şöyle buyurmuştur: (بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ) Yani: Kur'an'ı; (فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ).
وقوله: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا): قال الحسن: أجرا. وقال قتادة: جعلا (فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ) أي أنت لا تسألهم أجرة ولا جعلا ولا شيئا على دعوتك إياهم إلى الهدى، بل أنت في ذلك تحتسب عند الله جزيل ثوابه، كما قال: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ} [سبأ: ٤٧]، وقال: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} [ص: ٨٦]، وقال: {قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} [الشورى: ٢٣]، وقال تعالى: {وَجَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ * اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ} [يس: ٢٠، ٢١].
Âyette geçen: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا) buyruğu hakkında Hasan: 'Bir ücret' demiştir. Katâde ise: 'Bir karşılık' demiştir. (فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ) Yani sen onları hidayete çağırmana karşılık ne bir ücret, ne bir karşılık, ne de herhangi bir şey istiyorsun. Bilakis sen bunun karşılığında Allah katından büyük bir sevap ummaktasın. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ} [Sebe': 47] “De ki: 'Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir.'”, {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} [Sâd: 86] “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'”, {قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} [eş-Şûrâ: 23] “De ki: 'Ben buna karşılık akrabalık sevgisinden başka sizden bir ücret istemiyorum.'” ve {وَجَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ * اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ} [Yâsîn: 20-21] “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Elçilere uyun. Sizden hiçbir ücret istemeyen ve kendileri doğru yolda olan bu kimselere uyun.'”
وقوله: (وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ) قال الإمام أحمد:
Âyette geçen: (وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ) buyruğu hakkında İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا حسن بن موسى، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد بن جُدْعَان، عن يوسف بن مِهْران، عن ابن عباس؛ أن رسول الله ﷺ أتاه -فيما يرى النائم-ملكان، فقعد أحدهما عند رجليه، والآخر عند رأسه، فقال الذي عند رجليه للذي عند رأسه: اضرب مَثَل هذا ومثل أمته. فقال: إن مَثَلَه ومثل أمته، كمثل قوم سُفْر انتهوا إلى رأس مَفَازة، فلم يكن معهم من الزاد ما يقطعون به المفازة ولا ما يرجعون به، فبينا هم كذلك إذ أتاهم رجل في حلة حبرة، فقال: أرأيتم إن وردت بكم رياضا معشبة، وحياضا رواء تتبعوني؟ فقالوا: نعم. قال: فانطلق، فأوردهم رياضا معشبة وحياضا رواء، فأكلوا وشربوا وسمنوا فقال لهم: ألم ألفكم على تلك الحال، فجعلتم لي إن وردت بكم رياضا معشبة وحياضا رواء أن تتبعوني؟ قالوا : بلى، قال: فإن بين أيديكم رياضا أعشب من هذه، وحياضا هي أروى من هذه، فاتبعوني. قال: فقالت طائفة: صدق والله، لنتبعنه. وقالت طائفة: قد رضينا بهذا نقيم عليه .
Bize Hasen b. Mûsâ anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e -uyuyanın gördüğü gibi (rüyasında)- iki melek geldi. Biri ayakucuna, diğeri başucuna oturdu. Ayakucundaki melek, başucundaki meleğe: 'Bunun ve ümmetinin misalini ver' dedi. O da şöyle dedi: 'Onun ve ümmetinin misali; bir çöle varan yolcu bir topluluğun misaline benzer. Yanlarında ne çölü geçecek ne de geri dönecek kadar azık vardır. Onlar bu haldeyken yanlarına süslü bir elbise içinde bir adam gelir ve der ki: Ne dersiniz, sizi otu bol bahçelere ve suya doyuran havuzlara götürsem bana uyar mısınız? Onlar: Evet, derler. Adam gider ve onları otu bol bahçelere, suya doyuran havuzlara ulaştırır; yerler, içerler ve semirirler. Adam onlara der ki: Sizi o halde bulmadım mı? Siz de eğer sizi otu bol bahçelere ve suya doyuran havuzlara ulaştırırsam bana uyacağınıza söz vermemiş miydiniz? Onlar : Evet, derler. Adam: Sizin önünüzde bundan daha yeşil bahçeler ve bundan daha bol sulu havuzlar var, bana uyun, der. Bir grup: Allah'a yemin olsun ki doğru söyledi, kesinlikle ona uyacağız, der. Diğer bir grup ise: Biz bununla yetindik, burada kalacağız , der.'
وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا زهير، حدثنا يونس بن محمد، حدثنا يعقوب بن عبد الله الأشعري، حدثنا حفص بن حميد، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن عمر بن الخطاب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إني ممسك بحجزكم: هَلُمَّ عن النار، هلم عن النار، وتغلبوني وتقاحمون فيها تَقَاحُم الفراش والجنادب، فأوشك أن أرسل حجزكم وأنا فَرَطكم على الحوض، فتردون علي معا وأشتاتا، أعرفكم بسيماكم وأسمائكم، كما يعرف الرجل الغريب من الإبل في إبله، فيُذْهَب بكم ذات اليمين وذات الشمال، فأناشد فيكم رب العالمين: أي رب، قومي، أي رب أمتي.
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mavsılî şöyle demiştir: Bize Züheyr anlattı, bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Ya'kûb b. Abdillâh el-Eş'arî anlattı, bize Hafs b. Humeyd, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben sizin eteklerinizden (bellerinizden) tutmuş, 'Ateşten beri gelin, ateşten beri gelin!' diye çekiyorum; siz ise bana galebe çalıp pervanelerin ve çekirgelerin ateşe atıldığı gibi oraya hücum ediyorsunuz. Neredeyse eteklerinizi bırakıvereceğim! Ben Havz'ın başında sizin öncünüzüm. Yanıma hem topluca hem de dağınık gruplar halinde geleceksiniz. Bir kimsenin develeri arasında yabancı deveyi tanıdığı gibi ben de sizi simalarınızdan ve isimlerinizden tanırım. Ancak sizler sağa ve sola [ateşe doğru] götürüleceksiniz. Bunun üzerine ben Âlemlerin Rabbi'ne sizin hakkınızda yalvarıp yakaracağım: 'Ey Rabbim, kavmim! Ey Rabbim, ümmetim!'»
فيقال: يا محمد، إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك، إنهم كانوا يمشون بعدك القهقرى على أعقابهم، فلأعرفن أحدكم يأتي يوم القيامة يحمل شاة لها ثغاء، ينادي: يا محمد، يا محمد. فأقول: لا أملك لك شيئا. قد بلغت، ولأعرفن أحدكم يأتي يوم القيامة يحمل بعيرا له رُغَاء، ينادي: يا محمد، يا محمد. فأقول: لا أملك شيئا، قد بلغت، ولأعرفن أحدكم يأتي يوم القيامة يحمل فرسا لها حمحمة، فينادي: يا محمد، يا محمد، فأقول: لا أملك لك شيئا، قد بلغت، ولأعرفن أحدكم يأتي يوم القيامة يحمل سقاء من أدم، ينادي: يا محمد، يا محمد: فأقول: لا أملك لك شيئا قد بلغت" .
Bunun üzerine şöyle denilecek: 'Ey Muhammed! Şüphesiz sen senden sonra neler ihdas ettiklerini (neler uydurduklarını) bilmezsin. Onlar senden sonra gerisin geriye ökçeleri üzerine döndüler.' Kıyamet günü sizden birinizin boynunda meleyen bir koyun taşıyarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye seslendiğini ve benim de: 'Senin için hiçbir şeye malik değilim (elimden bir şey gelmez). Ben tebliğ ettim' dediğimi kesinlikle görürüm. Kıyamet günü sizden birinizin boynunda böğüren bir deve taşıyarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye seslendiğini ve benim de: 'Hiçbir şeye malik değilim , ben tebliğ ettim' dediğimi kesinlikle görürüm. Kıyamet günü sizden birinizin boynunda kişneyen bir at taşıyarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye seslendiğini ve benim de: 'Senin için hiçbir şeye malik değilim, ben tebliğ ettim' dediğimi kesinlikle görürüm. Kıyamet günü sizden birinizin boynunda deriden bir tulum taşıyarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye seslendiğini ve benim de: 'Senin için hiçbir şeye malik değilim, ben tebliğ ettim' dediğimi kesinlikle görürüm" .
وقال علي بن المديني: هذا حديث حسن الإسناد، إلا أن حفص بن حميد مجهول، لا أعلم روى عنه غير يعقوب بن عبد الله الأشعري القمي.
Ali b. el-Medînî şöyle demiştir: Bu hadisin isnadı hasendir; ancak Hafs b. Humeyd meçhuldür, ondan Ya'kûb b. Abdillâh el-Eş'arî el-Kummî'den başka birinin rivayet ettiğini bilmiyorum.
قلت: بل قد روى عنه أيضا أشعث بن إسحاق، وقال فيه يحيى بن معين: صالح. ووثقه النسائي وابن حبان.
Ben derim ki: Bilakis ondan Eş'as b. İshâk da rivayette bulunmuştur. Yahyâ b. Maîn onun hakkında: 'Sâlih'tir' demiştir. Nesâî ve İbn Hibbân da onu sika (güvenilir) kabul etmişlerdir.
وقوله: (وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ) أي: لعادلون جائرون منحرفون. تقول العرب: نكب فلان عن الطريق: إذا زاغ عنها.
Âyette geçen: (وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ) buyruğu; yani [onlar yoldan] sapan, haktan meyleden ve ayrılan kimselerdir, demektir. Araplar: Bir kimse yoldan saptığı zaman 'Falan kişi yoldan saptı (nekabe)' derler.
{وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)}.
{وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)} “Eğer biz onlara merhamet edip başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, taşkınlıkları içinde körü körüne bocalayıp dururlardı.”
وقوله: (وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ) أي: يخبر تعالى عن غلظهم في كفرهم بأنه لو أراح عللهم وأفهمهم القرآن، لما انقادوا له ولاستمروا على كفرهم وعنادهم وطغيانهم، كما قال تعالى: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} [الأنفال: ٢٣]، وقال: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} [الأنعام: ٢٧ - ٢٩]، فهذا من باب علمه تعالى بما لا يكون، لو كان كيف يكون .
Âyette geçen: (وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ) buyruğunda Yüce Allah; onların küfürdeki katılığını , kendilerinin sıkıntılarını giderip Kur'an'ı anlamalarını sağlasaydı bile yine de ona boyun eğmeyeceklerini, bilakis küfürlerinde, inatlarında ve taşkınlıklarında devam edeceklerini haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} [el-Enfâl: 23] “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönerlerdi.” ve şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} [el-En'âm: 27-29] “Ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke dünyaya geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine açıkça göründü. Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Onlar kesinlikle yalancıdırlar. Onlar: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; biz yeniden diriltilecek de değiliz' demişlerdi.” İşte bu, Yüce Allah'ın gerçekleşmeyecek bir şeyin eğer gerçekleşseydi nasıl olacağını bilmesi kabilindendir .
[و] قال الضحاك، عن ابن عباس: كل ما فيه "لو"، فهو مما لا يكون أبدا.
[Ve] Dahhâk, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir: İçinde "lev" (şayet/eğer) [ifadesi] geçen her husus, asla gerçekleşmeyecek olan şeylerdendir.
{وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٨٣)}.
{وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأَوَّلُونَ (٨١) قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٨٣)} “Andolsun biz onları azap ile yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar. Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısını açtığımızda bir de bakarsın ki onun içinde ümitsizliğe düşmüş kalmışlardır. Sizin için işitmeyi, gözleri ve gönülleri var eden O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz! Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız. Yaşatan ve öldüren O'dur; gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? Hayır, onlar öncekilerin dedikleri gibi dediler. Dediler ki: 'Ölüp de toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeniden diriltileceğiz? Andolsun ki bu tehdit bize de bizden önce atalarımıza da yapılmıştı. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.'”
يقول تعالى: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ) أي: ابتليناهم بالمصائب والشدائد، (فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) أي: فما ردهم ذلك عما كانوا فيه من الكفر والمخالفة، بل استمروا على ضلالهم وغيهم. (فَمَا اسْتَكَانُوا) أي: ما خشعوا، (وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) أي: ما دعوا، كما قال تعالى: {فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الأنعام: ٤٣].
Yüce Allah şöyle buyurur: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ) Yani: Onları musibetler ve zorluklarla imtihan ettik, (فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) yani bu durum onları içinde bulundukları küfür ve muhalefetten vazgeçirmedi, bilakis sapıklıklarında ve taşkınlıklarında devam ettiler. (فَمَا اسْتَكَانُوا) Yani: Boyun eğip huşû duymadılar, (وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) yani: Dua edip yalvarmadılar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-En'âm: 43] “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن حمزة المروزي، حدثنا علي ابن الحسين، حدثنا أبي، عن يزيد -يعني: النحوي-عن عكرمة، عن ابن عباس، أنه قال: جاء أبو سفيان إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد، أنشدك الله والرحم، فقد أكلنا العلهز -يعني: الوبر والدم-فأنزل الله: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ)
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Muhammed b. Hamza el-Mervezî anlattı, bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize babam Yezîd'den -yani en-Nahvî'den-, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Süfyân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Muhammed! Allah ve akrabalık hakkı için sana yalvarıyorum; kıl ve kanla karıştırılmış deve tüyü (ıhlezz) yemek zorunda kaldık' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) âyetini indirdi.
وهكذا رواه النسائي عن محمد بن عقيل، عن علي بن الحسين، عن أبيه، به . وأصل هذا الحديث في الصحيحين: أن رسول الله ﷺ دعا على قريش حين استعصوا فقال: "اللهم أعني عليهم بسبع كسبع يوسف" .
Aynı şekilde bunu Nesâî, Muhammed b. Ukîl'den, o Ali b. el-Hüseyin'den, o da babasından bu isnadla rivayet etmiştir . Bu hadisin aslı Sahîhayn'da yer almaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kureyş başkaldırdığında onlara beddua edip: "Allah'ım, Yûsuf'un yedi [kıtlık] yılı gibi yedi yılla bana onlara karşı yardım et!" buyurmuştur .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا سلمة بن شَبِيب، حدثنا عبد الله بن إبراهيم بن عمر بن كَيْسان، عن وهب بن عمر بن كيسان قال: حُبِس وهب بن مُنَبِّه، فقال له رجل من الأبناء: ألا أنشدك بيتا من شعر يا أبا عبد الله؟ فقال وهب: نحن في طرف من عذاب الله، والله تعالى يقول: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) قال: وصام وهب ثلاثا متواصلة، فقيل له: ما هذا الصوم يا أبا عبد الله؟ قال: أَحَدَث لنا فأحدثنا. يعني: أحدث لنا الحبس، فأحدثنا زيادة عبادة.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Seleme b. Şebîb anlattı, bize Abdullâh b. İbrâhîm b. Ömer b. Keysân, Vehb b. Ömer b. Keysân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Vehb b. Münebbih hapsedilmişti. Yemen'deki Fars kökenlilerden (el-Ebnâ) bir adam ona: 'Ey Ebû Abdillâh, sana bir beyit şiir okuyayım mı?' dedi. Vehb: 'Biz Allah'ın azabının bir parçasının içindeyiz; Yüce Allah ise: (وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ) buyuruyor' dedi. Râvi dedi ki: Vehb peş peşe üç gün oruç tuttu. Kendisine: 'Bu nasıl bir oruçtur ey Ebû Abdillâh?' denilince, o: 'Bize yeni bir durum hasıl oldu, biz de yeni bir durum ihdas ettik' dedi. Yani: 'Başımıza hapis durumu geldi, biz de ibadeti artırdık' demek istemiştir.
وقوله: (حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) أي: حتى إذا جاءهم أمر الله وجاءتهم الساعة بغتة وأخذهم من عقاب الله ما لم يكونوا يحتسبون، فعند ذلك أبْلَسُوا من كل خير، وأيسوا من كل راحة، وانقطعت آمالهم ورجاؤهم.
Âyette geçen: (حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) buyruğu; yani nihayet onlara Allah'ın emri geldiğinde, kıyamet ansızın koptuğunda ve Allah'ın hiç hesaba katmadıkları azabı onları yakaladığında, işte o zaman her türlü hayırdan ümitlerini keserler , her türlü rahata kavuşmaktan meyus olurlar; bütün emelleri ve umutları tükenir, demektir.
ثم ذكر تعالى نعمته على عباده في أن جعل لهم السمع والأبصار والأفئدة، وهي العقول والفهوم، التي يدركون بها الأشياء، ويعتبرون بما في الكون من الآيات الدالة على وحدانية الله تعالى، وأنه الفاعل المختار لما يشاء.
Sonra Yüce Allah; kullarına işitme duyusu, gözler ve kendisiyle eşyayı idrak ettikleri, kâinattaki Yüce Allah'ın birliğine ve O'nun dilediğini mutlak iradesiyle yapan (el-fâilü'l-muhtâr) olduğuna delalet eden âyetlerden ibret aldıkları akıllar ve idrakler anlamına gelen kalpler (ef'ide) bahşetmek suretiyle üzerlerindeki nimetini zikretmiştir.
وقوله: (قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ) أي: وما أقل شكركم لله على ما أنعم به عليكم، كقوله: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [يوسف: ١٠٣].
Âyette geçen: (قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ) buyruğu; yani size bahşettiği nimetlerden ötürü Allah'a şükrünüz ne kadar da azdır, demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [Yûsuf: 103] “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir.”
ثم أخبر تعالى عن قدرته العظيمة وسلطانه القاهر، في بَرْئة الخليقة وذرئه لهم في سائر أقطار الأرض، على اختلاف أجناسهم ولغاتهم وصفاتهم، ثم يوم القيامة يجمع الأولين منهم والآخرين لميقات يوم معلوم، فلا يترك منهم صغيرا ولا كبيرا، ولا ذكرا ولا أنثى، ولا جليلا ولا حقيرا، إلا أعاده كما بدأه؛ ولهذا قال: (وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) أي: يحيي الرمم ويميت الأمم، (وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) أي: وعن أمره تسخير الليل والنهار، كل منهما يطلب الآخر طلبا حثيثا، يتعاقبان لا يفتران، ولا يفترقان بزمان غيرهما، كقوله تعالى: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠].
Daha sonra Yüce Allah; yaratıkları var etme, farklı ırk, dil ve vasıflarda olmalarına rağmen onları yeryüzünün her bir tarafına yayma konusundaki yüce kudretini ve kahredici saltanatını haber vermiştir. Sonra kıyamet gününde belirlenmiş bir günün vaktinde onların öncekilerini de sonrakilerini de bir araya toplayacaktır; küçük büyük, erkek dişi, şerefli veya hakir hiçbir kimseyi ilk başta yarattığı gibi yeniden diriltmeksizin bırakmayacaktır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) Yani: Çürümüş kemikleri diriltir ve ümmetleri öldürür; (وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) yani gece ile gündüzün boyun eğdirilmesi O'nun emriyledir; her biri diğerini süratle takip eder, aralıksız birbiri ardınca gelirler ve bunların dışında başka bir zamanla ayrılmazlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [Yâsîn: 40] “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzmektedir.”
وقوله: (أَفَلا تَعْقِلُونَ) أي: أفليس لكم عقول تدلكم على العزيز العليم، الذي قد قهر كل شيء، وعز كل شيء، وخضع له كل شيء.
Âyette geçen: (أَفَلا تَعْقِلُونَ) buyruğu; yani her şeyi kahreden, her şeye galip gelen ve her şeyin kendisine boyun eğdiği el-Azîz ve el-Alîm olan Allah'a sizi iletecek bir aklınız yok mu, demektir.
ثم قال مخبرا عن منكري البعث، الذين أشبهوا من قبلهم من المكذبين: (بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأوَّلُونَ * قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ) يعني يستبعدون وقوع ذلك بعد صيرورتهم إلى البلى، (لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ) يعنون: [أن] الإعادة محال، إنما يخبر بها من تلقاها عن كتب الأولين واختلاقهم. وهذا الإنكار والتكذيب منهم كقوله تعالى إخبارا عنهم: {أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً * قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ * فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [النازعات: ١١ - ١٤]، وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} [يس: ٧٧ - ٧٩].
Sonra kendilerinden önceki yalanlayıcılara benzeyen ve yeniden dirilişi inkâr eden kimseler hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: (بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأوَّلُونَ * قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ) Yani çürüyüp yok olduktan sonra bunun gerçekleşmesini uzak görmektedirler. (لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ) Yani: Yeniden dirilme imkânsızdır , bunu sadece öncekilerin kitaplarından ve onların uydurmalarından öğrenen kimseler haber vermektedir, demek istemektedirler. Onların bu inkârı ve yalanlaması, Yüce Allah'ın onlar hakkında haber verdiği şu buyruğu gibidir: {أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً * قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ * فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [en-Nâzi'ât: 11-14] “'Biz çürümüş kemikler haline geldikten sonra mı?' 'O takdirde bu, ziyanlı bir dönüştür' dediler. Oysa o sadece bir tek haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar uyanık bir halde yeryüzündedirler.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} [Yâsîn: 77-79] “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverdi? Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi: 'Çürümüş kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'”
{قُلْ لِمَنِ الأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)}
{قُلْ لِمَنِ الأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)} “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' 'Allah'a aittir' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?' De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'tır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?' De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin mülk ve hükümranlığı elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' 'Allah'a aittir' diyecekler. De ki: 'O halde nasıl büyüleniyorsunuz?'”
يقرر تعالى وحدانيته، واستقلاله بالخلق والتصرف والملك، ليرشد إلى أنه الذي لا إله إلا هو، ولا تنبغي العبادة إلا له وحده لا شريك له؛ ولهذا قال لرسوله محمد ﷺ أن يقول للمشركين العابدين معه غيره، المعترفين له بالربوبية، وأنه لا شريك له فيها، ومع هذا فقد أشركوا معه في
Yüce Allah; kendisinden başka hiçbir ilah bulunmadığını, ibadetin yalnızca ortağı olmayan bir ve tek Zâtına layık olduğunu göstermek üzere birliğini, yaratmada, tasarrufta ve mülkte tek olduğunu beyan buyurmaktadır. Bu sebeple Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e; O’nun rubûbiyyetini ve bunda hiçbir ortağı bulunmadığını itiraf ettikleri halde O’nunla birlikte başkasına kulluk eden ve bununla beraber O’na...
الإلهية، فعبدوا غيره معه، مع اعترافهم أن الذين عبدوهم لا يخلقون شيئًا، ولا يملكون شيئًا، ولا يستبدّون بشيء، بل اعتقدوا أنهم يقربونهم إليه زلفى: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [الزمر: ٣]، فقال: (قُلْ لِمَنِ الأرْضُ وَمَنْ فِيهَا) أي: من مالكها الذي خلقها ومن فيها من الحيوانات والنباتات والثمرات، وسائر صنوف المخلوقات (إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلَّهِ) أي: فيعترفون لك بأن ذلك لله وحده لا شريك له، فإذا كان ذلك (قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ) [أي: لا تذكرون] أنه لا تنبغي العبادة إلا للخالق الرازق لا لغيره.
ilahlıkta O'na ortak koşan; taptıkları varlıkların hiçbir şey yaratmadığını, hiçbir şeye sahip olmadığını ve hiçbir hususta tek başlarına tasarrufta bulunamayacaklarını itiraf ettikleri halde, sadece kendilerini Allah'a daha çok yaklaştıracaklarına inanarak: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [ez-Zümer: 3] “Biz bunlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” diyen o müşriklere şöyle demesini emretmiştir: (قُلْ لِمَنِ الأرْضُ وَمَنْ فِيهَا) Yani: Yeryüzünü ve içindeki canlıları, bitkileri, meyveleri ve diğer bütün yaratılmış türlerini yaratan yeryüzünün sahibi kimdir? (إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلَّهِ) Yani sana bunun hiçbir ortağı olmayan tek Allah'a ait olduğunu itiraf edeceklerdir. Durum böyle olunca : (قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ) [yani: Düşünüp hatırlamaz mısınız ki] ibadetin başkasına değil, sadece her şeyi yaratan ve rızıklandıran [Allah'a] layık olduğunu anlamaz mısınız?
(قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) أي: من هو خالق العالم العُلْوي بما فيه من الكواكب النيّرات، والملائكة الخاضعين له في سائر الأقطار منها والجهات، ومن هو رب العرش العظيم، يعني: الذي هو سقف المخلوقات، كما جاء في الحديث الذي رواه أبو داود، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "شأن الله أعظم من ذلك، إن عرشه على سمواته هكذا" وأشار بيده مثل القبة .
(قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) Yani: İçindeki parlak yıldızlar ve onun her bir köşesinde ve yönünde O'na boyun eğen meleklerle birlikte yüce âlemin yaratıcısı kimdir ve yaratılmışların tavanı olan yüce Arş'ın Rabbi kimdir? Nitekim Ebû Dâvûd'un Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: "Allah'ın şanı bundan çok daha yücedir. Şüphesiz O'nun Arş'ı göklerinin üzerinde işte böyledir" ve eliyle kubbe gibi işaret etti .
وفي الحديث الآخر: "ما السموات السبع والأرضون السبع وما فيهن وما بينهن في الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فلاة، وإن الكرسي بما فيه بالنسبة إلى العرش كتلك الحلقة في تلك الفلاة" .
Diğer bir hadiste ise şöyle buyrulmuştur: "Yedi gök ve yedi yer, içindekiler ve aralarındakilerle birlikte Kürsî'nin yanında, ancak ıssız bir araziye atılmış bir halka gibidir. Kürsî de içindekilerle birlikte Arş'a nispetle, o ıssız arazideki o halka gibidir" .
ولهذا قال بعض السلف: إن مسافة ما بين قطري العرش من جانب إلى جانب مسيرة خمسين ألف سنة، [وارتفاعه عن الأرض السابعة مسيرة خمسين ألف سنة] .
Bu sebeple Seleften bazıları şöyle demişlerdir: Arş'ın iki ucu arasındaki mesafe bir taraftan diğer tarafa elli bin yıllık yoldur, [yedinci kattaki yerden yüksekliği de elli bin yıllık yoldur] .
وقال الضحاك، عن ابن عباس: إنما سمي عرشًا لارتفاعه.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: 'Arş, yüksekliğinden dolayı bu adla isimlendirilmiştir.'
وقال الأعمش عن كعب الأحبار: إن السموات والأرض في العرش، كالقنديل المعلق بين السماء والأرض.
A'meş, Kâ'b el-Ahbâr'dan nakletmiştir: 'Gökler ve yer Arş'ın yanında, gök ile yer arasında asılı duran bir kandil gibidir.'
وقال مجاهد: ما السموات والأرض في العرش إلا كحلقة في أرض فَلاة.
Mücâhid şöyle demiştir: 'Gökler ve yer Arş'ın yanında, ıssız bir arazideki bir halka gibidir.'
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا العلاء بن سالم، حدثنا وَكِيع، حدثنا سفيان الثوري، عن عمار الدُّهني ، عن مسلم البَطِين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: العرش لا يقدر أحد قدره. وفي رواية: إلا الله ﷿ .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize el-Alâ b. Sâlim anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Süfyân es-Sevrî, Ammâr ed-Duhnî'den , o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: 'Arş'ın büyüklüğünü kimse takdir edemez.' Bir rivayette: 'Allah azze ve celle'den başka' [şeklindedir] .
وقال بعض السلف: العرش من ياقوتة حمراء.
Seleften bazıları: 'Arş, kırmızı bir yakuttandır' demişlerdir.
ولهذا قال هاهنا: (وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) يعني: الكبير: وقال في آخر السورة: (رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ)
Bundan dolayı burada { وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “ve büyük Arş'ın Rabbidir” buyurmuştur; yani büyük olan [Arş'ın]. Surenin sonunda ise { رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “kerîm Arş'ın Rabbi” buyurmuştur.
أي: الحسن البهي. فقد جمع العرش بين العظمة في الاتساع والعلو، والحسن الباهر؛ ولهذا قال من قال: إنه من ياقوتة حمراء.
Yani: Güzel ve göz alıcı [Arş'ın Rabbi]. Böylece Arş, genişlik ve yükseklikteki azameti ile göz kamaştırıcı güzelliği kendisinde birleştirmiştir. Bu sebepledir ki 'O kırmızı bir yakuttandır' diyenler böyle demiştir.
وقال ابن مسعود: إن ربكم ليس عنده ليل ولا نهار، نور العرش من نور وجهه.
İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Şüphesiz Rabbinizin katında gece ve gündüz yoktur. Arş'ın nuru O'nun vechinin nurundandır.'
وقوله: (سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ) أي: إذا كنتم تعترفون بأنه رب السموات ورب العرش العظيم، أفلا تخافون عقابه وتحذرون عذابه، في عبادتكم معه غيره وإشراككم به؟
Âyette geçen: (سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ) buyruğu; yani O'nun göklerin Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi olduğunu itiraf ettiğinize göre , O'nunla birlikte başkasına ibadet etmeniz ve O'na ortak koşmanız hususunda O'nun cezasından korkup azabından sakınmaz mısınız, demektir.
قال أبو بكر عبد الله بن محمد بن أبي الدنيا القرشي في كتاب "التفكر والاعتبار": حدثنا إسحاق بن إبراهيم، أخبرنا عبد الله بن جعفر، أخبرني عبد الله بن دينار، عن ابن عمر قال: كان رسول الله ﷺ كثيرًا ما يحدث عن امرأة كانت في الجاهلية على رأس جبل، معها ابن لها يرعى غنما، فقال لها ابنها: يا أماه، من خلقك؟ قالت: الله. قال: فمن خلق أبي؟ قالت: الله. قال: فمن خلقني؟ قالت: الله. قال: فمن خلق السماء؟ قالت: الله. قال: فمن خلق الأرض؟ قالت: الله. قال: فمن خلق الجبل؟ قالت: الله. قال: فمن خلق هذه الغنم؟ قالت: الله. قال: فإني أسمع لله شأنا ثم ألقى نفسه من الجبل فتقطع.
Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed b. Ebî'd-Dünyâ el-Kuraşî, "et-Tefekkür ve'l-İ'tibâr" adlı kitabında şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdullâh b. Ca'fer haber verdi, bana Abdullâh b. Dînâr, İbn Ömer'den haber verdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Câhiliye devrinde dağın tepesinde yanında koyun otlatan bir oğlu bulunan bir kadından sıkça bahsederdi. Oğlu kadına: 'Ey anneciğim, seni kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, babamı kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, beni kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, göğü kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, yeri kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, dağı kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Peki, bu koyunları kim yarattı?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Çocuk: 'Şüphesiz ben Allah'ın çok büyük bir şanı olduğunu işitiyorum' dedi ve sonra kendini dağdan aşağı attı da parçalandı.
قال ابن عمر: كان رسول الله ﷺ كثيرًا ما يحدثنا هذا الحديث.
İbn Ömer şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bu hadisi sıkça anlatırdı.
قال عبد الله بن دينار: كان ابن عمر كثيرًا ما يحدثنا بهذا الحديث.
Abdullâh b. Dînâr şöyle dedi: İbn Ömer bize bu hadisi sıkça anlatırdı.
قلت: في إسناده عبد الله بن جعفر المديني، والد الإمام علي بن المديني، وقد تكلموا فيه، فالله أعلم .
Ben derim ki: İsnadında İmam Ali b. el-Medînî'nin babası olan Abdullâh b. Ca'fer el-Medînî vardır ve muhaddisler onun hakkında tenkitte bulunmuşlardır . En doğrusunu Allah bilir.
(قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ) أي: بيده الملك، {مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} [هود: ٥٦]، أي: متصرف فيها. وكان رسول الله ﷺ يقول: "لا والذي نفسي بيده"، وكان إذا اجتهد في اليمين قال: " لا ومقلب القلوب"، فهو سبحانه الخالق المالك المتصرف، (وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) كانت العرب إذا كان السيد فيهم فأجار أحدًا، لا يُخْفَر في جواره، وليس لمن دونه أن يجير عليه، لئلا يفتات عليه، ولهذا قال الله: (وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ) أي: وهو السيد العظيم الذي لا أعظم منه، الذي له الخلق والأمر، ولا معقب لحكمه، الذي لا يمانع ولا يخالف، وما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن، وقال الله: {لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} [الأنبياء: ٢٣]، أي: لا يسأل عما يفعل؛ لعظمته وكبريائه، وقهره وغلبته، وعزته وحكمته، والخلق كلهم يُسألون عن
(قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ) buyruğu; yani mülk O'nun elindedir. {مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} [Hûd: 56] “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın”, yani [bütün varlıkları] dilediği gibi yönetendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «لا والذي نفسي بيده» «Nefsim elinde olana yemin olsun ki, hayır» derdi; yeminde ısrar edip tekit ettiğinde ise şöyle derdi: «لا ومقلب القلوب» «Kalpleri evirip çevirene yemin olsun ki, hayır». O Subhânehu yegâne Yaratıcı, Mâlik ve Tasarruf sahibidir. (وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) buyruğuna gelince; Araplarda bir kabile reisi bir kimseye himaye (eman) verdiğinde, onun himayesi çiğnenemezdi. O reisten daha aşağı mertebede olan hiç kimse, onun yetkisine tecavüz etmemek için onun aleyhine birini himaye edemezdi. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ) buyurmuştur; yani O, kendisinden daha yücesi bulunmayan ulu Efendidir; yaratma da emir de yalnız O'na aittir, hükmünü boşa çıkaracak hiçbir güç yoktur; O'na karşı konulamaz ve O'na muhalefet edilemez. O'nun dilediği olur, dilemediği ise asla olmaz. Nitekim Allah Teâlâ: {لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} [el-Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorgulanamaz; oysa onlar sorgulanırlar.” buyurmuştur. Yani büyüklüğü, azameti, mutlak galebesi, izzeti ve hikmeti sebebiyle yaptıklarından hesaba çekilmez; bütün mahlûkat ise
أعمالهم، كما قال تعالى: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الحجر: ٩٢، ٩٣].
amellerinden sorguya çekilirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-Hicr: 92-93] “Rabbine andolsun ki, onların hepsini yaptıklarından ötürü mutlaka sorguya çekeceğiz.”
وقوله: (سَيَقُولُونَ لِلَّهِ) أي: سيعترفون أن السيد العظيم الذي يجير ولا يجار عليه، هو الله تعالى، وحده لا شريك له (قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ) أي: فكيف تذهب عقولكم في عبادتكم معه غيره مع اعترافكم وعلمكم بذلك.
Âyette geçen: (سَيَقُولُونَ لِلَّهِ) buyruğu; yani koruyan fakat kendisine karşı korunamayan o yüce Efendinin, hiçbir ortağı olmayan tek Allah olduğunu itiraf edeceklerdir. (قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ) Yani: Bunu itiraf edip bildiğiniz halde, O'nunla birlikte başkasına ibadet etmekte aklınız nasıl başınızdan gidiyor, demektir.
{بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠)}.
{بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠)} “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
ثم قال تعالى: (بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ)، وهو الإعلام بأنه لا إله إلا الله، وأقمنا الأدلة الصحيحة الواضحة القاطعة على ذلك، (وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) أي: في عبادتهم مع الله غيره، ولا دليل لهم على ذلك، كما قال في آخر السورة: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ}، فالمشركون لا يفعلون ذلك [عن دليل قادهم إلى ما هم فيه من الإفك والضلال، وإنما يفعلون ذلك] اتباعا لآبائهم وأسلافهم الحيارى الجهال، كما قالوا: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [الزخرف: ٢٣].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ) yani Allah'tan başka ilah olmadığını bildirmekle ve buna dair sahih, apaçık ve kesin delilleri ikame etmekle [geldik]. (وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) yani Allah ile birlikte başkasına ibadet etmelerinde [yalancıdırlar] ve bu hususta onların hiçbir delili yoktur. Nitekim surenin sonunda şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} [el-Mü'minûn: 117] “Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmadığı halde başka bir ilaha taparsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler.” Müşrikler bunu [içinde bulundukları iftiraya ve sapıklığa kendilerini sevk eden bir delile dayanarak yapmıyorlar; aksine bunu] sadece şaşkın ve cahil atalarına ve geçmişlerine uyarak yapmaktadırlar. Nitekim şöyle demişlerdir: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [ez-Zuhruf: 23] “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız.”
{مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)}.
{مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)} “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir. (91) Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, onların koştukları ortaklardan çok yücedir. (92)”
ينزه تعالى نفسه عن أن يكون له ولد أو شريك في الملك، فقال: (مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ) أي: لو قُدِّر تعدد الآلهة، لانفرد كل منهم بما يخلق، فما كان ينتظم الوجود. والمشاهد أن الوجود منتظم متسق، كل من العالم العلوي والسفلي مرتبط بعضه ببعض، في غاية الكمال، {مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ} [الملك: ٣] ثم لكان كل منهم يطلب قهر الآخر وخلافه، فيعلو بعضهم على بعض. والمتكلمون ذكروا هذا المعنى وعبروا عنه بدليل التمانع، وهو أنه لو فرض صانعان فصاعدا، فأراد واحد تحريك جسم وأراد الآخر سكونه، فإن لم يحصل مراد كل واحد منهما كانا عاجزين، والواجب لا يكون عاجزًا، ويمتنع اجتماع مراديهما للتضاد. وما جاء هذا المحال إلا من فرض التعدد، فيكون محالا فأما إن حصل مراد أحدهما دون الآخر، كان الغالب هو الواجب، والآخر المغلوب ممكنًا؛ لأنه لا يليق بصفة الواجب أن يكون مقهورا؛ ولهذا قال: (وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ) أي: عما يقول الظالمون المعتدون في دعواهم الولد أو الشريك علوا كبيرا.
Yüce Allah, Kendisinin bir çocuk edinmekten veya mülkünde bir ortağı bulunmaktan tenzih ederek şöyle buyurdu: (مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ) Yani: Eğer ilahların birden çok olduğu takdir edilseydi, her biri kendi yarattığı ile baş başa kalır ve varlık nizamı kurulamazdı. Görünen o ki varlık intizam ve ahenk içindedir; hem yüce hem de aşağı âlemin her bir parçası son derece mükemmel bir şekilde birbiriyle irtibatlıdır: {مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ} [el-Mülk: 3] “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin.” Sonra onların her biri diğerini kahretmeyi ve ona muhalefet etmeyi ister, böylece bir kısmı diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Kelam âlimleri bu manayı zikretmiş ve bunu Burhân-ı Temânu' (birlikte hükmetmenin imkânsızlığı delili) olarak ifade etmişlerdir. Bu da şudur: İki veya daha fazla yaratıcı farz edilse, biri bir cismi hareket ettirmek istese, diğeri de onun durmasını istese; şayet her ikisinin de istediği gerçekleşmezse ikisi de aciz kalır. Oysa Vâcibü'l-Vücûd (varlığı zorunlu olan) aciz olamaz. Zıtlık sebebiyle her ikisinin de isteğinin birden gerçekleşmesi imkânsızdır. Bu imkânsızlık ise ancak birden çok ilah farz edilmesinden kaynaklanmıştır, dolayısıyla bu [birden çokluk] imkânsızdır. Şayet birinin isteği gerçekleşip diğerininki gerçekleşmezse, galip olan Vâcibü'l-Vücûd, mağlup olan diğeri ise mümkün (yaratılmış) olur; zira Vâcib sıfatına mağlup olmak yakışmaz. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ) Yani: Zalimlerin ve haddi aşanların çocuk veya ortak iddialarında söylediklerinden Allah çok yücedir, münezzehtir.
(عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) أي: يعلم ما يغيب عن المخلوقات وما يشاهدونه، (فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) أي: تقدس وتنزه وتعالى وعز وجل [عما يقول الظالمون والجاحدون].
(عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” Yani: Yaratılmışların idrakinden gizli kalan şeyleri de bizzat müşahede ettiklerini de bilir. (فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) “O, onların ortak koştukları şeylerden çok yücedir” Yani: [Zalimlerin ve inkârcıların söylediklerinden] mukaddestir, münezzehtir, yücedir, azîz ve celîldir.
{قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥) ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)}.
{قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥) ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)} “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vaad olunanı bana mutlaka göstereceksen, (93) Rabbim, o halde beni zalimler topluluğunun içinde kılma!' (94) Şüphesiz biz, onlara vaad ettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz. (95) Sen, kötülüğü en güzel olanla sav. Biz, onların nitelediklerini çok iyi biliyoruz. (96) Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. (97) Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım, Rabbim!' (98)”
يقول تعالى آمرًا [نبيه محمدًا ﷺ] أن يدعو هذا الدعاء عند حلول النقم: (رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ) أي: إن عاقبتهم -وإني شاهدُ ذلك-فلا تجعلني فيهم، كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أحمد والترمذي -وصححه-: "وإذا أردت بقوم فتنة فتوفني إليك غير مفتون" .
Yüce Allah [Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem] , cezalar indiğinde şu duayı yapmasını emrederek şöyle buyurmaktadır: (رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ) Yani: Onları cezalandıracaksan -ve ben de buna şahit olacaksam- beni onların arasında kılma! Nitekim İmam Ahmed ve Tirmizî'nin rivayet ettiği -ve Tirmizî'nin sahih dediği- hadiste şöyle gelmiştir: "Bir kavme fitne murat ettiğinde, beni fitneye düşmemiş olarak kendi katına al."
وقوله: (وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ) أي: لو شئنا لأريناك ما نحل بهم من النقم والبلاء والمحن.
Âyetteki: (وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ) buyruğu; yani dileseydik onlara indireceğimiz cezaları, belayı ve musibetleri sana elbette gösterirdik, demektir.
ثم قال مرشدًا له إلى التِّرْياق النافع في مخالطة الناس، وهو الإحسان إلى من يسيء، ليستجلب خاطره، فتعود عداوته صداقة وبغضه محبة، فقال: (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ)، وهذا كما قال في الآية الأخرى: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} [فصلت: ٣٤، ٣٥]: أي ما يلهم هذه الوصية أو الخصلة أو الصفة {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا} أي: على أذى الناس، فعاملوهم بالجميل مع إسدائهم إليهم القبيح، {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} أي: في الدنيا والآخرة.
Sonra insanlarla ilişkilerde faydalı olan panzehire onu irşad ederek kötülük edene iyilik yapmasını emretti ki onun gönlünü kazansın, böylece onun düşmanlığı dostluğa, nefreti de sevgiye dönüşsün. Şöyle buyurdu: (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ). Bu, diğer ayette buyurduğu gibidir: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} [Fussilet: 34-35] “Kötülüğü en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sıcacık bir dost oluvermiştir. Bu güzel davranışa ancak sabredenler kavuşturulur ve buna ancak büyük bir nasip sahibi kavuşturulur.” Yani bu tavsiyeye veya haslete ya da sıfata {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا} ancak insanların eziyetine sabreden ve kendilerine çirkin muamelede bulundukları halde onlara güzellikle davranan kimseler nail kılınır; {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} yani dünyada ve ahirette büyük pay sahibi olanlar kavuşturulur.
وقوله: (وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ): أمره أن يستعيذ من الشياطين، لأنهم لا تنفع معهم الحيل، ولا ينقادون بالمعروف.
Âyetteki: (وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ) buyruğu: O'na şeytanlardan sığınmasını emretmiştir; zira şeytanlara karşı hileler fayda vermez ve onlar iyilikle yola gelmezler.
وقد قدمنا عند الاستعاذة أن رسول الله ﷺ كان يقول: "أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم، من هَمْزه ونَفْخه ونَفْثه" .
İstiâze (Allah'a sığınma) bahsinde, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu daha önce zikretmiştik: "Kovulmuş şeytandan, onun fısıltısından (hemz), kibrinden (nefh) ve çirkin vesvesesinden (nefs) hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen Allah'a sığınırım."
وقوله: (وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ) أي: في شيء من أمري؛ ولهذا أمر بذكر الله في ابتداء الأمور -وذلك مطردة للشياطين -عند الأكل والجماع والذبح، وغير ذلك من الأمور؛ ولهذا روى أبو داود أن رسول الله ﷺ كان يقول: "اللهم إني أعوذ بك من الهَرَم، وأعوذ بك من الهَدْم ومن الغرق، وأعوذ بك أن يتخبطني الشيطان عند الموت" .
Âyetteki: (وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ) buyruğu; yani işlerimden herhangi birinde hazır bulunmalarından [sana sığınırım], demektir. Bu sebeple işlerin başlangıcında Allah'ı zikretmek -ki bu şeytanları kovar - yemek yerken, cinsi münasebette bulunurken, hayvan keserken ve diğer işlerde emredilmiştir. Bu yüzden Ebû Dâvûd, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allahım! Düşkün ihtiyarlıktan sana sığınırım; yıkıntı altında kalmaktan ve boğulmaktan sana sığınırım. Ölüm anında şeytanın beni çarpıp aklımı başımdan almasından sana sığınırım."
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أخبرنا محمد بن إسحاق، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه،
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Yezîd rivayet etti, bize Muhammed b. İshâk, Amr b. Şuayb'dan, o da babasından bildirdi:
عن جده قال: كان رسول الله ﷺ يعلمنا كلمات يقولهن عند النوم، من الفزع: "بسم الله، أعوذ بكلمات الله التامة من غضبه وعقابه، ومن شر عباده، ومن همزات الشياطين وأن يحضرون" قال: فكان عبد الله بن عمرو يعلمها من بلغ من ولده أن يقولها عند نومه، ومن كان منهم صغيرا لا يعقل أن يحفظها، كتبها له، فعلقها في عنقه.
o da dedesinden rivayet etti; dedesi dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, korkuya karşı uykuda söyleyeceğimiz şu kelimeleri bize öğretirdi: "Allah'ın adıyla. Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından O'nun tastamam kelimelerine sığınırım." [Amr] dedi ki: Abdullâh b. Amr, çocuklarından büluğ çağına ermiş olanlara uyuyacağı vakit bunu söylemesini öğretir; onlardan ezberleyemeyecek kadar küçük olanlar için ise bunu yazar ve onun boynuna asardı.
ورواه أبو داود، والترمذي، والنسائي، من حديث محمد بن إسحاق ، وقال الترمذي: حسن غريب.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî, Muhammed b. İshâk hadisinden rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen garibdir" demiştir.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)}.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün; (99) Ta ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işleyeyim.' Hayır! Şüphesiz bu, sadece onun söylediği [boş] bir sözdür. Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır. (100)”
يخبر تعالى عن حال المحتضر عند الموت، من الكافرين أو المفرطين في أمر الله تعالى، وقيلهم عند ذلك، وسؤالهم الرجعة إلى الدنيا، ليصلح ما كان أفسده في مدة حياته؛ ولهذا قال: (رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا) كما قال تعالى: {وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} [المنافقون: ١٠، ١١]، وقال تعالى: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} [إبراهيم: ٤٤]، وقال تعالى: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} [الأعراف: ٥٣]، وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]، وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٧، ٢٨]، وقال تعالى: {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} [الشورى: ٤٤]، وقال تعالى: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} [غافر: ١١، ١٢]، وقال تعالى: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} [فاطر: ٣٧]، فذكر تعالى أنهم يسألون الرجعة، فلا يجابون، عند الاحتضار، ويوم النشور ووقت العرض على الجبار، وحين يعرضون على النار، وهم في غمرات عذاب الجحيم.
Yüce Allah, kâfirlerden veya Allah Teâlâ'nın emrinde kusur edenlerden olan can çekişen kimsenin ölüm anındaki durumunu, o andaki sözlerini ve hayatı süresince ifsat ettiği şeyleri ıslah etmek için dünyaya geri dönmeyi istemelerini haber vermektedir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} [el-Münâfikûn: 10-11] “Sizden birine ölüm gelip de: 'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!' demesinden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Allah, eceli geldiğinde hiçbir nefsi asla ertelemez. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} [İbrâhîm: 44] “Kendilerine azabın geleceği günle insanları uyar. O gün zalimler: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım!' derler. [Onlara denilir ki:] 'Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş) bulunmadığına dair yemin etmemiş miydiniz?'” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} [el-A'râf: 53] “Onun tevili (haber verdiği akıbet) geldiği gün, daha önce onu unutanlar şöyle derler: 'Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Acaba bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etseler yahut geri döndürülsek de [önce] yaptıklarımızdan başkasını yapsak?'” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [es-Secde: 12] “Suçluları Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş olarak: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inandık' derlerken bir görsen!” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 27-28] “Ateşin başında durdurulduklarında: 'Ah, keşke geri döndürülseydik de Rabbimizin ayetlerini yalanlamayıp müminlerden olsaydık!' dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; muhakkak ki onlar yalancıdırlar.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} [eş-Şûrâ: 44] “Zalimleri azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' derlerken görürsün.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} [Gâfir: 11-12] “Onlar derler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; günahlarımızı itiraf ettik. Acaba çıkış için bir yol var mı?' Bu, tek olan Allah'a çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, çok yüce ve çok büyük olan Allah'ındır.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} [Fâtır: 37] “Onlar orada feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [önceden] yaptıklarımızdan başka salih amel işleyelim!' [Allah buyurur ki:] 'Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür size vermedik mi? Size uyarıcı da gelmişti. Artık tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.'” Yüce Allah; can çekişirken, yeniden diriliş gününde, Cebbâr olan Allah'ın huzuruna arz edildikleri vakitte, ateşe arz edildiklerinde ve cehennem azabının şiddetli dalgaları içindeyken geri dönmeyi istediklerini ancak bu isteklerine icabet olunmayacağını zikretmiştir.
وقوله: هاهنا: (كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا): كلا حرف ردع وزجر، أي: لا نجيبه إلى ما طلب ولا نقبل منه.
Buradaki: {كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا} “Hayır! Şüphesiz bu, sadece onun söylediği [boş] bir sözdür” buyruğuna gelince; 'Kellâ' (كلا), bir vazgeçirme ve azarlama edatıdır. Yani: Talep ettiği şeye ona olumlu cevap vermeyiz ve bunu ondan kabul etmeyiz.
وقوله: (كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا): قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: أي لا بد أن يقولها لا محالة كل محتضر ظالم.
Âyetteki: (كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا) buyruğu hakkında Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Yani can çekişen her zalim bunu mutlaka söyleyecektir.
ويحتمل أن يكون ذلك علة لقوله: "كلا"، أي: لأنها كلمة، أي: سؤاله الرجوع ليعمل صالحا هو كلام منه، وقول لا عمل معه، ولو رد لما عمل صالحا، ولكان يكذب في مقالته هذه، كما قال تعالى: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}
Bunun "Kellâ (Hayır)" sözünün bir gerekçesi olması da muhtemeldir. Yani: Çünkü bu sadece bir kelimedir; salih amel işlemek için geri dönüş istemesi onun sadece bir lakırdısıdır ve beraberinde amel bulunmayan kuru bir sözdür. Geri döndürülse bile salih amel işlemez ve bu sözünde muhakkak yalancı olurdu. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 28] “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; muhakkak ki onlar yalancıdırlar.”
وقال محمد بن كعب القرظي: (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ) قال: فيقول الجبار: (كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا).
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ) ayeti hakkında dedi ki: Cebbâr olan Allah şöyle buyurur: (كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا).
وقال عمر بن عبد الله مولى غُفْرَة: إذا سمعت الله يقول: (كَلا) فإنما يقول: كذب.
Gufre'nin azatlısı Ömer b. Abdullâh şöyle demiştir: Allah'ın (كَلا) buyurduğunu işittiğinde bilesin ki O, ancak: "Yalan söyledi" demektedir.
وقال قتادة في قوله تعالى: (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ): قال: كان العلاء بن زياد يقول: لينزل أحدكم نفسه أنه قد حضره الموت، فاستقال ربه فأقاله، فليعمل بطاعة الله ﷿.
Katâde, Yüce Allah'ın: (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: el-Alâ b. Ziyâd şöyle derdi: Her biriniz kendisini, ölüm kendisine gelmiş de Rabbinden geri dönmeyi istemiş ve Rabbi de onu geri göndermiş gibi saysın; artık Azîz ve Celîl olan Allah'a itaatle amel etsin!
وقال قتادة: والله ما تمنى أن يرجع إلى أهل ولا إلى عشيرة، ولكن تمنى أن يرجع فيعمل بطاعة الله، فانظروا أمنية الكافر المفرط فاعملوا بها، ولا قوة إلا بالله. وعن محمد بن كعب القرظي نحوه.
Katâde dedi ki: Allah'a yemin olsun ki o, ailesine ve kabilesine dönmeyi temenni etmedi; sadece dönüp Allah'a itaatle amel etmeyi temenni etti. Haddi aşan kâfirin temennisine bakın da onun gereğince amel edin; güç ve kuvvet ancak Allah iledir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال محمد بن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن يوسف، حدثنا فضيل -يعني: ابن عياض-عن لَيْث، عن طلحة بن مُصَرِّف، عن أبي حازم، عن أبي هريرة قال: إذا وضع -يعني: الكافر-في قبره، فيرى مقعده من النار. قال: فيقول: رب، ارجعون أتوب وأعمل صالحا. قال: فيقال: قد عُمِّرت ما كنت مُعَمَّرا. قال: فيضيق عليه قبره، قال: فهو كالمنهوش، ينام ويفزع، تهوي إليه هَوَامّ الأرض وحياتها وعقاربها.
Muhammed b. Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ahmed b. Yûsuf rivayet etti, bize Fudayl -yani İbn İyâd- Leys'ten, o Talha b. Musarrif'ten, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; Ebû Hureyre dedi ki: O -yani kâfir- kabrine konulduğunda cehennemdeki yerini görür. Şöyle der: Rabbim! Beni geri döndürün de tevbe edip salih amel işleyeyim. Ona şöyle denilir: Yaşatılacağın kadar sana ömür verilmişti. Kabri onun üzerine daralır; o, sokulup parçalanmış kimse gibidir, uyur ve korkuyla uyanır; yerin haşereleri, yılanları ve akrepleri ona doğru üşüşür .
وقال أيضا: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن علي، حدثني سلمة بن تمام، حدثنا علي بن زيد . عن سعيد بن المسيب، عن عائشة، أنها قالت: ويل لأهل المعاصي من أهل القبور!! تدخل عليهم في قبورهم حيات سود -أو: دُهُم-حية عند رأسه، وحية عند رجليه، يقرصانه حتى يلتقيا في وسطه، فذلك العذاب في البرزخ الذي قال الله تعالى: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ)
Yine [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Amr b. Alî rivayet etti, bana Seleme b. Temmâm rivayet etti, bize Alî b. Zeyd rivayet etti . Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Âişe şöyle demiştir: Kabir ehlinden olan günahkârların vay haline!! Kabirlerinde onların üzerine siyah -yahut koyu siyah- yılanlar girer ; biri baş ucunda, biri ayak ucunda durup ortasında birleşinceye kadar onu sokarlar. İşte bu, Yüce Allah'ın: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) buyurduğu berzah azabıdır.
وقال أبو صالح وغيره في قوله تعالى: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ) يعني: أمامهم.
Ebû Sâlih ve başkaları, Yüce Allah'ın: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ) buyruğu hakkında: Yani önlerinde, demişlerdir.
وقال مجاهد: البرزخ: الحاجز ما بين الدنيا والآخرة.
Mücâhid dedi ki: Berzah; dünya ile ahiret arasındaki engeldir.
وقال محمد بن كعب: البرزخ: ما بين الدنيا والآخرة. ليسوا مع أهل الدنيا يأكلون ويشربون، ولا مع أهل الآخرة يجازون بأعمالهم.
Muhammed b. Ka'b dedi ki: Berzah; dünya ile ahiret arasıdır. Onlar ne yiyip içen dünya ehli ile birliktedirler, ne de amellerinin karşılığını alan ahiret ehli ile birliktedirler.
وقال أبو صخر: البرزخ: المقابر، لا هم في الدنيا، ولا هم في الآخرة، فهم مقيمون إلى يوم
Ebû Sahr da şöyle demiştir: Berzah; kabirlerdir. Onlar ne dünyadadırlar ne de ahirettedirler; onlar ... gününe kadar [orada] kalıcıdırlar
يبعثون.
[orada] kalıcıdırlar.
وفي قوله: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ): تهديد لهؤلاء المحتضرين من الظلمة بعذاب البرزخ، كما قال: {مِنْ وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ} [الجاثية: ١٠] وقال {وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ} [إبراهيم: ١٧].
Âyetteki: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ) buyruğunda; can çekişmekte olan bu zalimlere berzah azabıyla bir tehdit vardır. Nitekim: {مِنْ وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ} [el-Câsiye: 10] “Arkalarından da cehennem vardır” ve {وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ} [İbrâhîm: 17] “Ardından da çetin bir azap vardır” buyurmuştur.
وقوله: (إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) أي: يستمر به العذاب إلى يوم البعث، كما جاء في الحديث: "فلا يزال معذبا فيها" ، أي: في الأرض.
Âyetteki: (إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) buyruğu; yani diriliş gününe kadar azap onda devam eder, demektir. Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: "Onda sürekli azap görür" , yani yerde/kabirde.
{فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤)}.
{فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤)} “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop [bağları] kalmaz ve birbirlerine [hallerini] soramazlar. (101) Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (102) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır; cehennemde ebedî kalacaklardır. (103) Ateş onların yüzlerini yalar da orada onlar dişleri sırıtmış halde kalırlar. (104)”
يخبر تعالى أنه إذا نفخ في الصور نفخة النشور، وقام الناس من القبور، (فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ) أي: لا تنفع الأنساب يومئذ، ولا يرثي والد لولده، ولا يلوي عليه، قال الله تعالى: {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ} [المعارج: ١٠، ١١] أي: لا يسأل القريب قريبه وهو يبصره، ولو كان عليه من الأوزار ما قد أثقل ظهره، وهو أعز الناس عليه -كان-في الدنيا، ما التفت إليه ولا حمل عنه وزن جناح بعوضة، قال الله تعالى: {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ * لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} [عبس: ٣٤ - ٣٧].
Yüce Allah haber veriyor ki, sûra diriliş üflemesi üflenip insanlar kabirlerinden kalktıklarında (فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ) yani o gün soylar fayda vermez, hiçbir baba evladına acımaz ve ona dönüp bakmaz. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ} [el-Meâric: 10-11] “Hiçbir yakın dost bir yakın dostunu sormaz. Birbirlerine gösterilirler.” Yani bir yakın akraba, onu gördüğü halde yakın akrabasını sormaz; sırtını ağırlaştırmış günahları bulunsa ve o kimse dünyada kendisine insanların en sevimlisi olsa bile ona iltifat etmez ve ondan bir sivrisinek kanadı ağırlığında bile [günah] yüklenmez. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ * لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} [Abese: 34-37] “O gün kişi kardeşinden, annesinden ve babasından, eşinden ve oğullarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır.”
وقال ابن مسعود: إذا كان يوم القيامة جمع الله الأولين والآخرين ثم نادى مناد: ألا من كان له مظلمة فليجئ فليأخذ حقه: قال: فيفرح المرء أن يكون له الحق على والده أو ولده أو زوجته وإن كان صغيرا; ومصداق ذلك في كتاب الله: (فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ) رواه ابن أبي حاتم.
İbn Mes'ûd dedi ki: Kıyamet günü olduğunda Allah öncekileri ve sonrakileri toplar, sonra bir münadi şöyle seslenir: 'Dikkat edin! Kimin bir hakkı çiğnenmişse gelsin hakkını alsın!' Kişi babasında, çocuğunda veya hanımında küçük bir hakkı bile olsa bundan sevinç duyar . Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması şudur: (فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ). Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد -مولى بني هاشم-حدثنا عبد الله بن جعفر، حدثتنا أم بكر بنت المِسْوَر بن مَخْرَمَة، عن عُبَيْد الله بن أبي رافع، عن المِسْوَر -هو ابن مَخْرَمَة-﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: فاطمة بَضْعَةٌ مني، يَقْبِضُني ما يقبضها، ويَبْسُطني ما يبسطها وإن الأنساب تنقطع يوم القيامة غير نسبي وسببي وصهري".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Saîd -Benî Hâşim'in azatlısı- rivayet etti, bize Abdullâh b. Ca'fer rivayet etti, bize Ümmü Bekr bnt. el-Misver b. Mahrame, Ubeydullâh b. Ebî Râfi'den, o da Misver'den -ki o İbn Mahrame'dir- radıyallâhu anh rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Fâtıma benden bir parçadır; onu sıkan beni de sıkar, onu sevindiren beni de sevindirir . Kıyamet günü benim nesebim, sebebim (bağım) ve sıhriyetim müstesna bütün nesepler kopacaktır ."
هذا الحديث له أصل في الصحيحين عن المسور أن رسول الله ﷺ قال: "فاطمة بضعة مني،
Bu hadisin Sahîhayn'da el-Misver'den [nakledilen] bir aslı vardır; şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Fâtıma benden bir parçadır,
يريبني ما رابها، ويؤذيني ما آذاها" .
onu şüphelendiren şey beni de şüphelendirir ve onu üzen şey beni de üzer."
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر، حدثنا زهير، عن عبد الله بن محمد، عن حمزة بن أبي سعيد الخدري، عن أبيه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول على هذا المنبر: "ما بال رجال يقولون: إن رحم رسول الله ﷺ لا تنفع قومه؟ بلى، والله إن رحمي موصولة في الدنيا والآخرة، وإني -أيها الناس-فرط لكم، إذا جئتم" قال رجل: يا رسول الله، أنا فلان بن فلان، [وقال أخوه: أنا فلان ابن فلان] فأقول لهم: "أما النسب فقد عرفت، ولكنكم أحدثتم بعدي وارتددتم القهقري".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet etti, bize Züheyr, Abdullâh b. Muhammed'den, o Hamza b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, o da babasından rivayet etti; babası dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem bu minber üzerinde şöyle buyururken işittim: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalığı kendi kavmine fayda vermez diyen kimselere ne oluyor? Hayır, Allah'a yemin olsun ki benim akrabalık bağım dünyada da ahirette de devam etmektedir. Ey insanlar! Ben havuz başında sizden önce gidecek olan öncünüzüm. Siz geldiğinizde" bir adam der ki: Ey Allah'ın Resûlü, ben falan oğlu falanım; [kardeşi de der ki: Ben falan oğlu falanım] . Onlara şöyle derim: "Nesebe gelince onu tanıdım; fakat siz benden sonra yeni şeyler ihdas ettiniz ve gerisin geriye döndünüz."
وقد ذكرنا في مسند أمير المؤمنين عمر بن الخطاب من طرق متعددة عنه، ﵁: أنه لما تزوج أم كلثوم بنت علي بن أبي طالب، ﵄، قال: أما -والله-ما بي إلا أني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "كل سبَبٍ ونَسب فإنه منقطع يوم القيامة، إلا سببي ونسبي".
Müminlerin emîri Ömer b. el-Hattâb'ın Müsned'inde, kendisinden gelen muhtelif yollarla radıyallâhu anh zikretmiştik: O, Ali b. Ebî Tâlib'in kızı Ümmü Külsûm radıyallâhu anhümâ ile evlendiğinde şöyle demiştir: Vallahi ben bunu sadece Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Benim sebebim ve nesebim müstesna kıyamet günü her bağ ve nesep kopacaktır" buyurduğunu işittiğim için yaptım.
رواه الطبراني، والبزار والهيثم بن كليب، والبيهقي، والحافظ الضياء في "المختارة" وذكرنا أنه أصدقها أربعين ألفا؛ إعظاما وإكراما، ﵁؛ فقد روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة أبي العاص بن الربيع -زوج زينب بنت رسول الله ﷺ-من طريق أبي القاسم البغوي: حدثنا سليمان بن عمر بن الأقطع، حدثنا إبراهيم بن عبد السلام، عن إبراهيم بن يزيد، عن محمد ابن عباد بن جعفر، سمعت ابن عمر يقول: قال رسول الله ﷺ: "كل نسب وصهر ينقطع يوم القيامة إلا نسبي وصهري" . وروي فيها من طريق عمار بن سيف، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، عن عبد الله بن عمرو مرفوعا: "سألت ربي ﷿ ألا أتزوج إلى أحد من أمتي، ولا يتزوج إلي أحد منهم، إلا كان معي في الجنة، فأعطاني ذلك" . ومن حديث عمار بن سيف، عن إسماعيل، عن عبد الله بن عمرو.
Bunu Taberânî, Bezzâr, Heysem b. Küleyb, Beyhakî ve Hâfız Ziyâ el-Muhtâre'de rivayet etmiştir . [Ömer'in] ona ta'zim ve ikram amacıyla kırk bin mehir verdiğini zikretmiştik, radıyallâhu anh. Nitekim Hâfız İbn Asâkir, Ebu'l-Âs b. er-Rebî'in -Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Zeyneb'in eşi- biyografisinde Ebu'l-Kâsım el-Begavî yoluyla rivayet etmiştir: Bize Süleymân b. Ömer b. el-Akta' rivayet etti, bize İbrâhîm b. Abdissselâm, İbrâhîm b. Yezîd'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den rivayet etti; o: İbn Ömer'in şöyle dediğini işittim, demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benim nesebim ve sıhriyetim hariç kıyamet günü her nesep ve sıhriyet bağı kopacaktır." Yine orada Ammâr b. Seyf yoluyla Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Abdullâh b. Amr'dan merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: "Rabbim Azze ve Celle'den ümmetimden kimseyle evlenmeyeyim ve onlardan kimse benimle evlenmesin ki cennette benimle birlikte olmasın diye istedim; O da bunu bana verdi." Ve Ammâr b. Seyf hadisinden, İsmâil'den, o da Abdullâh b. Amr'dan rivayet edilmiştir.
وقوله: (فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: من رجحت حسناته على سيئاته ولو بواحدة، قاله ابن عباس.
Âyetteki: (فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) buyruğu; yani kimin sevapları kötülüklerine bir tane ile bile olsa ağır basarsa, demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir.
(فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: الذين فازوا فنجوا من النار وأدخلوا الجنة.
(فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) Yani: Kazanan, böylece ateşten kurtulup cennete girdirilen kimselerdir.
وقال ابن عباس: أولئك الذين فازوا بما طلبوا، ونجوا من شر ما منه هربوا.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Onlar, istedikleri şeye kavuşup kurtulan ve kaçtıkları şeyin şerrinden de selamete eren kimselerdir."
(وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ) أي: ثقلت سيئاته على حسناته، (فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ) أي: خابوا وهلكوا، وباؤوا بالصفقة الخاسرة.
(وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ) Yani: Kötülükleri iyiliklerine ağır basan kimsedir. (فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ) Yani: Hüsrana uğrayıp helak olmuşlar ve zararlı bir alışverişle dönmüşlerdir.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا إسماعيل بن أبي الحارث، حدثنا داود بن المُحَبَّر، حدثنا صالح المُرِّيّ، عن ثابت البُناني وجعفر بن زيد ومنصور بن زاذان، عن أنس بن مالك يرفعه قال: "إن لله ملكا موكلا بالميزان، فيؤتى بابن آدم، فيوقف بين كفتي الميزان، فإن ثقل ميزانه نادى ملك بصوت يسمع الخلائق: سعد فلان سعادة لا يشقى بعدها أبدا، وإن خف ميزانه نادى ملك بصوت يسمع الخلائق: شقي فلان شقاوة لا يسعد بعدها أبدًا" .
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebi'l-Hâris rivayet etti, bize Dâvûd b. el-Muhabber rivayet etti, bize Sâlih el-Mürrî, Sâbit el-Bünânî, Ca'fer b. Zeyd ve Mansûr b. Zâzân'dan, onlar da Enes b. Mâlik'ten merfû olarak rivayet ettiler; Enes dedi ki: "Şüphesiz Allah'ın mizanla görevli bir meleği vardır. Âdemoğlu getirilir ve mizanın iki kefesi arasında durdurulur. Şayet terazisi ağır gelirse melek mahlukatın işiteceği bir sesle şöyle seslenir: 'Falan kimse öyle bir saadete erdi ki bundan sonra ebediyen bedbaht olmaz!' Şayet terazisi hafif gelirse melek mahlukatın işiteceği bir sesle şöyle seslenir: 'Falan kimse öyle bir bedbahtlığa düştü ki bundan sonra ebediyen mutlu olamaz!'"
إسناده ضعيف، فإن داود بن المُحَبَّر متروك.
İsnadı zayıftır; çünkü Dâvûd b. el-Muhabber metrûktür.
ولهذا قال: "في جهنم خالدون" أي: ماكثون، دائمون مقيمون لا يظعنون.
Bu sebeple: "Cehennemde ebedî kalacaklardır" buyurmuştur; yani orada kalıcıdırlar, sürekli ve mukimdirler, oradan asla göç etmezler.
(تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ)، كما قال تعالى: {وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} [إبراهيم: ٥٠]، وقال {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} [الأنبياء: ٣٩].
(تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} [İbrâhîm: 50] “Yüzlerini de ateş bürür.” Yine şöyle buyurmuştur: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} [el-Enbiyâ: 39] “Kâfir olanlar, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği anı bir bilselerdi!”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا فَرْوَة بن أبي المغراء ، حدثنا محمد بن سلمان الأصبهاني، عن أبي سِنَان ضِرَار بن مُرَّة، عن عبد الله بن أبي الهذيل، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: "إن جهنم لما سيق [إليها] أهلها يلقاهم لهبها، ثم تلفحهم لفحة، فلم يبق لحم إلا سقط على العرقوب".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ferve b. Ebi'l-Mağrâ rivayet etti , bize Muhammed b. Süleymân el-İsbahânî, Ebû Sinân Dırâr b. Mürre'den, o Abdullâh b. Ebi'l-Hüzeyl'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti: "Cehennem ehli cehenneme sevk edildiğinde , onun alevi onları karşılar ; sonra onlara öyle bir alev çarpar ki geriye topuklarına dökülmemiş hiçbir et kalmaz."