ثم أمر رسوله -صلوات الله وسلامه عليه -إذا استأذنه أحد منهم في ذلك أن يأذن له، إن شاء؛ ولهذا قال: (فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).
Sonra Resûlü'ne -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- onlardan biri bu hususta kendisinden izin istediğinde, dilerse ona izin vermesini emretti; nitekim şöyle buyurmuştur: (فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).
وقد قال أبو داود: حدثنا أحمد بن حَنْبَل ومُسَدَّد، قالا حدثنا بشر -هو ابن المفضل -عن عَجْلان عن سعيد المَقْبُرِيّ، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا انتهى أحدكم إلى المجلس فليسلِّم، فإذا أراد أن يقوم فليسلِّم، فليست الأولى بأحق من الآخرة".
Ebû Dâvûd demiştir ki: Bize Ahmed b. Hanbel ve Müsedded rivayet edip dediler ki: Bize Bişr -ki o İbnü'l-Mufaddal'dır- Aclân'dan, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Biriniz bir meclise vardığında selam versin, kalkmak istediğinde de selam versin. Zira birinci selam sonrakinden daha haklı (öncelikli) değildir."
وهكذا رواه الترمذي والنسائي، من حديث محمد بن عجلان، به . وقال الترمذي: حسن.
Tirmizî ve Nesâî de bunu Muhammed b. Aclân'ın hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasendir" demiştir.
{لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣)}.
{لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣)} “Peygamber'in çağrısını/hitabını, kendi aranızda birbirinizi çağırmanız/hitap etmeniz gibi tutmayın. Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir. Artık O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar. (63)”
قال الضحاك، عن ابن عباس: كانوا يقولون: يا محمد، يا أبا القاسم، فنهاهم الله ﷿، عن ذلك، إعظامًا لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه قال: فقالوا: يا رسول الله، يا نبي الله. وهكذا قال مجاهد، وسعيد بن جُبَير.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan rivayetle dedi ki: "Ey Muhammed, ey Ebu'l-Kâsım!" diyorlardı. Peygamberine -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- tazim olsun diye Allah azze ve celle onları bundan nehyetti . [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü, ey Allah'ın Nebisi!" dediler. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir.
وقال قتادة: أمر الله أن يهاب نبيه ﷺ، وأن يُبَجَّل وأن يعظَّم وأن يسود.
Katâde ise şöyle demiştir: "Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e saygı ve heybet duyulmasını, ona ihtiram ve tazim gösterilmesini ve [onun] efendi kabul edilmesini emretmiştir."
وقال مقاتل [بن حَيَّان] في قوله: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) يقول: لا تُسَمّوه إذا دَعَوتموه: يا محمد، ولا تقولوا: يا بن عبد الله، ولكن شَرّفوه فقولوا: يا نبي الله، يا رسول الله .
Mukâtil [b. Hayyân] O'nun: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) kavli hakkında şöyle demiştir: "Ona seslendiğinizde 'Ey Muhammed' diye ismini anmayın, 'Ey Abdullah'ın oğlu' demeyin; bilakis ona şeref bahşederek 'Ey Allah'ın Nebisi, ey Allah'ın Resûlü' deyin" .
وقال مالك، عن زيد بن أسلم في قوله: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) قال: أمرهم الله أن يشرِّفوه.
Mâlik, Zeyd b. Eslem'den O'nun: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Allah onlara, Peygamber'e tazim edip onu yüceltmelerini emretmiştir."
هذا قول. وهو الظاهر من السياق، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا} [البقرة: ١٠٤]، وقال {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ} إلى قوله: {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} [الحجرات: ٢ - ٥]
Bu bir görüştür ve bağlamdan zahir olan da budur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا} “Ey iman edenler! 'Râinâ' (bizi gözet) demeyin, 'Bize bak' deyin ve dinleyin...” [el-Bakara: 104]. Ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ} “Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber'in sesinin üstüne yükseltmeyin ve birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle hitap etmeyin; yoksa siz farkına varmadan amelleriniz boşa gidiverir.” Şu ayete kadar: {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} “Şüphesiz sana odaların arkasından seslenenlerin çoğu akıl erdirmezler. Eğer onlar sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu...” [el-Hucurât: 2-5]
فهذا كله من باب الأدب [في مخاطبة النبي ﷺ والكلام معه وعنده كما أمروا بتقديم الصدقة قبل مناجاته]
Bütün bunlar, [onunla baş başa konuşmadan önce sadaka vermekle emrolundukları gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etme, onunla ve onun yanında konuşma konusundaki] edep türündendir
والقول الثاني في ذلك أن المعنى في: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) أي: لا تعتقدوا أن دعاءه على غيره كدعاء غيره، فإن دعاءه مستجاب، فاحذروا أن يدعو عليكم فتهلكوا. حكاه ابن أبي حاتم، عن ابن عباس، والحسن البصري، وعطية العَوفي، والله أعلم.
Bu konudaki ikinci görüşe göre: (لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا) ayetinin anlamı şudur: Onun başkasına dua etmesini/beddua etmesini, başkasının duası/bedduası gibi zannetmeyin; zira onun duası müstecaptır (kabul olunur). Dolayısıyla aleyhinize beddua edip de helak olmanızdan sakının! Bunu İbn Ebî Hâtim; İbn Abbâs, el-Hasan el-Basrî ve Atıyye el-Avfî'den nakletmiştir. Allah en iyisini bilir.
وقوله: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا) قال مقاتل بن حَيَّان: هم المنافقون، كان يثقل عليهم الحديث في يوم الجمعة -ويعني بالحديث الخطبة -فيلوذون ببعض الصحابة -أصحاب محمد ﷺ -حتى يخرجوا من المسجد، وكان لا يصلح للرجل أن يخرج من المسجد إلا بإذن من النبيّ ﷺ في يوم الجمعة، بعدما يأخذ في الخطبة، وكان إذا أراد أحدهم الخروجَ أشارَ بإصبعه إلى النبي ﷺ، فيأذن له من غير أن يتكلم الرجل؛ لأن الرجل منهم كان إذا تكلم والنبي ﷺ -يخطب، بطلتْ جُمعته.
O'nun: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا) kavli hakkında Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: "Bunlar münafıklardır. Cuma günündeki konuşma -konuşma ile hutbeyi kasteder- onlara ağır gelirdi; bu yüzden mescitten çıkmak için sahâbîlerden bazılarının -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının- arkasına gizlenirlerdi. Zira cuma günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbeye başladıktan sonra bir kimsenin onun izni olmaksızın mescitten çıkması caiz olmazdı. Onlardan biri çıkmak istediğinde, konuşmaksızın parmağıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e işaret eder, o da adam konuşmadan ona izin verirdi; çünkü onlardan bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe okurken konuşursa cuması bozulurdu."
قال السُّدِّي كانوا إذا كانوا معه في جماعة، لاذ بعضهم ببعض، حتى يتغيبوا عنه، فلا يراهم.
es-Süddî şöyle dedi: "Onunla beraber bir toplulukta bulunduklarında, kendilerini görmesin diye birbirlerinin ardına gizlenir ve böylece ortadan kaybolurlardı."
وقال قتادة في قوله: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا)، يعني: لواذا [عن نبي الله وعن كتابه.
Katâde O'nun: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا) kavli hakkında şöyle demiştir: "Yani Allah'ın Peygamberi'nden ve O'nun Kitabı'ndan gizlenerek ve sıvışarak...
وقال سفيان: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا) قال: من الصف. وقال مجاهد في الآية: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا)] قال: خلافًا.
Süfyân: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا) kavli hakkında: "Saftan [sıvışarak]" dedi. Mücâhid ise bu ayet: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا)] hakkında: "Muhalefet ederek" demiştir.
وقوله: (فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) أي: عن أمر رسول الله ﷺ، سبيله هو
O'nun: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” kavli; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinden [sakınsınlar demektir]. O, onun yoludur
ومنهاجه وطريقته [وسنته] وشريعته، فتوزن الأقوال والأعمال بأقواله وأعماله، فما وافق ذلك قُبِل، وما خالفه فهو مَرْدُود على قائله وفاعله، كائنا ما كان، كما ثبت في الصحيحين وغيرهما، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "من عمل عَمَلا ليس عليه أمرنا فهو رَدّ" .
yöntemi, tutumu, [sünneti] ve şeriatidir. Dolayısıyla sözler ve ameller, onun sözleri ve amelleriyle tartılır; bunlara uygun olan kabul edilir, muhalif olan ise kim olursa olsun söyleyenine ve yapana reddedilir. Nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: "Her kim bizim emrimize (dinimize) uymayan bir amel işlerse o reddolunmuştur" .
أي: فليحذر وليخْشَ من خالف شريعة الرسول باطنًا أو ظاهرًا (أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ) أي: في قلوبهم، من كفر أو نفاق أو بدعة، (أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) أي: في الدنيا، بقتل، أو حَد، أو حبس، أو نحو ذلك.
Yani Resûl'ün şeriatine bâtınen veya zahiren muhalefet eden kimse, (أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ) yani küfür, nifak veya bidat olarak kalplerine bir fitnenin isabet etmesinden (أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) yahut dünyada öldürülme, had cezası, hapis veya benzeri acı bir azabın kendilerine isabet etmesinden sakınsın ve korksun!
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن همام بن مُنَبِّه قال: هذا ما حدَّثنا أبو هُرَيرة قال: قال رسول الله ﷺ: "مثلي ومثلكم كمثل رجل استوقد نارًا، فلما أضاءت ما حولها . جعل الفراش وهذه الدواب اللاتي [يقعن في النار] يقعن فيها، وجعل يحجزهن ويغلبنه ويتقحَّمن فيها". قال: "فذلك مثلي ومثلكم، أنا آخذ بحجزِكم عن النار هلم عن النار، فتغلبوني وتقتحمون فيها". أخرجاه من حديث عبد الرزاق
İmam Ahmed demiştir ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten rivayet etti, o dedi ki: Bu, Ebû Hureyre'nin bize rivayet ettiğidir; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benimle sizin durumunuz, bir ateş yakan adamın durumuna benzer. Ateş çevresini aydınlatınca pervaneler ve [ateşe düşen] bu canlılar içine düşmeye başlar; adam da onlara engel olmaya çalışır ama onlar adama galebe çalıp ateşe dalarlar." Buyurdu ki: "İşte benimle sizin durumunuz böyledir. Ben 'Ateşten beri gelin!' diye eteklerinizden tutup sizi ateşe girmekten korumaya çalışıyorum; siz ise bana galebe çalıp ateşe dalıyorsunuz." Her ikisi de (Buhârî ve Müslim) bunu Abdürrezzâk'ın hadisinden tahric etmiştir
{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)}.
{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)} “Haberiniz olsun ki, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (64)”
يخبر تعالى أنه مالك السماوات والأرض، وأنه عالم غيب السماوات والأرض، وهو عالم بما العباد عاملون في سرهم وجهرهم، فقال: (قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ) و"قد" للتحقيق، كما قال قبلها: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا}، وقال تعالى: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا} [الأحزاب: ١٨]. وقال تعالى: {قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} [المجادلة: ١]، وقال: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} [الأنعام: ٣٣]، وقال: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا]} [البقرة: ١٤٤] فكل هذه الآيات فيها تحقيق الفعل بـ"قد"، كما يقول المؤذن تحقيقًا وثبوتًا: "قد قامت الصلاة، قد قامت الصلاة" فقوله تعالى: (قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ) أي: هو عالم به، مشاهد له، لا يعزب عنه مثقال ذرة، كما قال تعالى: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ * إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [الشعراء: ٢١٧ - ٢٢٠]. وقال: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [يونس: ٦١]، وقال تعالى: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} [الرعد: ٣٣] أي: هو شهيد على عباده بما هم فاعلون من خير وشر. وقال تعالى: {أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ [إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ]} [هود: ٥] ، وقال تعالى: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠]، وقال تعالى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦]، وقال: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [الأنعام: ٥٩]. والآيات والأحاديث في هذا كثيرة جدًا.
Allah Teâlâ göklerin ve yerin maliki olduğunu, göklerin ve yerin gaybını bildiğini, kulların gizli ve aşikâr olarak ne yaptıklarını bildiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: (قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ). Burada "kad" (قَدْ) pekiştirme (tahkik) içindir; nitekim bundan önce de şöyle buyurmuştur: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا} “Allah, içinizden savaştan alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri elbette bilir.” [el-Ahzâb: 18]. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikayette bulunan kadının sözünü Allah elbette işitmiştir. Allah sizin karşılıklı konuşmanızı işitiyordu. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” [el-Mücâdele: 1]. Ve şöyle buyurmuştur: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar.” [el-En'âm: 33]. Ve şöyle buyurmuştur: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ [فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا]} “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu elbette görüyoruz. [Artık seni hoşnut olacağın bir kıbleye çevireceğiz.]” [el-Bakara: 144]. Bütün bu ayetlerde fiil "kad" (قَدْ) ile pekiştirilmiştir; nitekim müezzin de kesinlik ve sübut ifade etmek üzere: "Kad kâmeti's-salâh, kad kâmeti's-salâh" (Namaz başladı, namaz başladı) der. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: (قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ) kavli; yani O onu bilmektedir, ona şahittir, O'ndan zerre ağırlığınca hiçbir şey gizli kalmaz demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ * إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O Azîz ve Rahîm olana güvenip dayan. O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür. Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” [eş-Şuarâ: 217-220]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Hangi işe koyulursan koyul, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve sizler ne iş yaparsanız yapın; ona daldığınızda mutlaka Biz sizin üzerinize şahidizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir Kitap'ta olmasın!” [Yûnus: 61] . Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?” [er-Ra'd: 33]; yani O, kullarının hayır ve şerden yaptıklarına şahittir. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ [إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ]} “Dikkat edin! Onlar elbiselerine büründükleri zaman bile, O onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. [Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.]” [Hûd: 5] . Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen O'nun katında birdir.” [er-Ra'd: 10]. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir Kitap'tadır.” [Hûd: 6]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir. Karada ve denizde olanı da bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarındaki tek bir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir Kitap'ta bulunmasın.” [el-En'âm: 59]. Bu husustaki ayetler ve hadisler pek çoktur.
وقوله: (وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ) أي: ويوم تَرْجِعُ الخلائق إلى الله -وهو يوم القيامة - (فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا) أي: يخبرهم بما فعلوا في الدنيا، مِنْ جليل وحقير، وصغير وكبير، كما قال تعالى: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [القيامة: ١٣]. وقال: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٩]. ولهذا قال هاهنا: (وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) والحمد لله رب العالمين، ونسأله التمام.
Allah Teâlâ'nın: (وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ) buyruğu; yani tüm mahlûkatın Allah'a döneceği gün -ki o kıyamet günüdür- [demektir]. (فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا) buyruğu ise; dünyada yaptıkları büyük, küçük, önemsiz ve önemli her şeyi kendilerine bildirecektir, demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [el-Kıyâme: 13] “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı her şey haber verilir.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [el-Kehf: 49] “Kitap ortaya konmuştur; suçluların, onda yazılı olanlardan korkup titrediklerini görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” Bundan dolayı burada: (وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) buyurmuştur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'ndan [bu tefsiri] tamamına erdirmesini niyaz ederiz.