وقوله (فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ) يعني: الذين فازوا بكل خير، وأمنُوا من كل شر في الدنيا والآخرة.
Yüce Allah'ın: (فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ) buyruğu; yani dünyada ve ahirette her türlü hayra nail olan ve her türlü şerden emin kılınan kimseler [demektir].
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٥٣)}
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٥٣)} “Eğer kendilerine emredersen, mutlaka [sefere] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: Yemin etmeyin! [Sizden beklenen] bilinen/örnek bir itaattir. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
يقول تعالى مخبرا عن أهل النفاق، الذين كانوا يحلفون للرسول ﷺ لئن أمرهم بالخروج [في الغزو] قال الله تعالى: (قُلْ لا تُقْسِمُوا) أي: لا تحلفوا.
Yüce Allah, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem eğer kendilerine [sefere] çıkmayı [gazveye çıkmayı] emrederse [çıkacaklarına dair] yemin eden münafıklardan haber vererek şöyle buyurmaktadır: Allah Teâlâ buyurur ki: (قُلْ لا تُقْسِمُوا) yani yemin etmeyin.
وقوله: (طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) قيل: معناه طاعتكم طاعة معروفة، أي: قد عُلمت طاعتكم، إنما هي قول لا فعل معه، وكلما حلفتم كذبتم، كما قال تعالى: {يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} [التوبة: ٩٦]، وقال تعالى: {اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [المنافقون: ٢]، فهم من سجيتهم الكذب حتى فيما يختارونه، كما قال تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ} [الحشر: ١١، ١٢]
Yüce Allah'ın: (طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) buyruğunun anlamının şöyle olduğu söylenmiştir: Sizin itaatınız bilinen bir itaattir; yani sizin itaatınız bilinmektedir, o sadece arkasında eylem olmayan bir sözden ibarettir ve her yemin ettiğinizde yalan söylersiniz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fasıklar topluluğundan asla razı olmaz.” [Tevbe: 96], ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yeminlerini kalkan yapıp Allah'ın yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yaptıkları ne kötüdür!” [Münâfikûn: 2]. Onların kendi tercih ettikleri şeylerde bile fıtratları yalandır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ} “Münafıklık edenlerin, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine: 'Eğer siz çıkarılırsanız, andolsun biz de sizinle beraber çıkarız ve sizin aleyhinize hiç kimseye asla itaat etmeyiz; eğer sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz' dediklerini görmedin mi? Oysa Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder. Andolsun eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar; eğer onlarla savaşılsa, onlara yardım etmezler; yardım etseler bile arkalarına dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez.” [Haşr: 11, 12].
وقيل: المعنى في قوله: (طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) أي: ليكن أمركم طاعة معروفة، أي: بالمعروف من غير حَلف ولا إقسام، كما يطيع الله ورسوله المؤمنون بغير حلف، فكونوا أنتم مثلهم.
Şöyle de denilmiştir: (طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) buyruğundaki anlam şudur: İşiniz bilinen/örnek bir itaat olsun; yani yemin edip durmaksızın maruf üzere [bir itaat olsun]; nitekim müminler yemin etmeksizin Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler, siz de onlar gibi olun.
(إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) أي: هو خبير بكم وبمن يطيع ممن يعصي، فالحلف وإظهار الطاعة -والباطن بخلافه، وإن راج على المخلوق -فالخالق، تعالى، يعلم السر وأخفى، لا يروج عليه شيء من التدليس، بل هو خبير بضمائر عباده، وإن أظهروا خلافها.
(إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) yani O, sizden de itaat eden ile isyan edeni ayırt etmekten de haberdardır. Yemin etmek ve itaat gösterisinde bulunmak -iç dünya bunun aksine olsa da ve bu durum yaratılmışlara yutturulabilse de - Yüce Yaratıcı gizliyi ve gizlinin de gizlisini bilir. O'na hiçbir hile ve aldatmaca sökmez; bilakis O, kullarının iç dünyalarını -onlar aksini gösterseler bile- en iyi bilendir.
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)}
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)} “De ki: Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak kendisine yükletilen [vazife]dir; size düşen de size yükletilen [vazife]dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise sadece apaçık bir tebliğdir.”
ثم قال تعالى: (قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ) أي: اتبعوا كتاب الله وسنة رسوله.
Sonra Yüce Allah: (قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ) buyurmuştur; yani Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sünnetine uyun.
وقوله: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: تتولوا عنه وتتركوا ما جاءكم به، (فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ) أي: إبلاغ الرسالة وأداء الأمانة، (وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ) أي: من ذلك وتعظيمه والقيام بمقتضاه، (وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا)، وذلك لأنه يدعو إلى صراط مستقيم {صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ} [الشورى: ٥٣].
Yüce Allah'ın: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) yani ondan yüz çevirir ve onun size getirdiğini terk ederseniz; (فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ) yani risaleti tebliğ etmek ve emaneti yerine getirmek [ona aittir]; (وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ) yani bunu kabul etmek, onu yüceltmek ve gereğini yerine getirmek de [size aittir]; (وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا) buyruğu ise, onun dosdoğru bir yola çağırmasından ötürüdür: {صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisinin olan Allah'ın yoluna [çağırır]. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.” [Şûrâ: 53].
وقوله: (وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) كقوله: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠]، وقوله {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ} [الغاشية: ٢١، ٢٢].
Yüce Allah'ın: (وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ) buyruğu, şu ayetler gibidir: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “Sana düşen ancak tebliğ etmektir; hesaba çekmek ise Bize aittir.” [Ra'd: 40], ve: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ} “Öyleyse öğüt ver; sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin.” [Gâşiye: 21, 22].
وقال وهب بن مُنَبِّه: أوحى الله إلى نبي من أنبياء بني إسرائيل -يقال له: شعياء -أن قم في بني إسرائيل فإني سأطلق لسانك بوحي. فقام فقال: يا سماء اسمعي، ويا أرض انصتي، فإن الله يريد أن يقضي شأنًا ويدبر أمرًا هو منفذه، إنه يريد أن يحول الريف إلى الفلاة، والآجام في الغيطان، والأنهار في الصحاري، والنعمة في الفقراء، والملك في الرعاة، ويريد أن يبعث أميا من الأميين، ليس بفظ ولا غليظ ولا سَخّاب في الأسواق، لو يمر إلى جنب السراج لم يطفئه من سكينته، ولو يمشي على القصب اليابس لم يسمع من تحت قدميه. أبعثه مُبَشِّرا ونذيرًا، لا يقول
Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Allah Teâlâ İsrâiloğulları peygamberlerinden -kendisine İş‘iyâ denilen- bir peygambere şöyle vahyetti: “İsrâiloğulları arasında ayağa kalk; şüphesiz Ben [sana indireceğim] bir vahiyle dilini çözeceğim.” Bunun üzerine o kalkıp şöyle dedi: “Ey gök, dinle! Ey yer, kulak ver! Zira Allah, bizzat gerçekleştireceği bir işe hükmetmek ve bir hususu takdir edip tedbir buyurmak istemektedir. O; verimli arazileri ıssız çöllere, korulukları/sazlıkları ovalara/derin arazilere, nehirleri sahrâlara, nimeti fakirlere ve mülk/hâkimiyeti çobanlara dönüştürmeyi murat etmektedir. Yine O, ümmîler arasından katı yürekli, kaba ve çarşılarda bağırıp çağıran biri olmayan ümmî bir [peygamber] göndermek istemektedir. Öyle ki sükûnet ve vakarından ötürü bir kandilin yanından geçse onu söndürmez; kuru kamışların üzerinde yürüse ayaklarının altından ses duyulmaz. Ben onu bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderirim; o asla çirkin ve edepsiz söz söylemez...
الخنَا، أفتح به أعينا عُمْيًا، وآذانًا صُمًّا، وقلوبا غُلْفًا، وأسَدِّده لكل أمر جميل، وأهب له كل خلق كريم، وأجعل السكينة لباسه، والبر شعاره، والتقوى ضميره، والحكمة منطقه، والصدق والوفاء طبيعته، والعفو والمعروف خلقه، والحق شريعته، والعدل سيرته، والهدى إمامه، والإسلام ملته، وأحمد اسمه، أهْدِي به بعد الضلالة، وأعلِّم به من الجهالة، وأرْفَعُ به بعد الخمَالة، وأعرف به بعد النُّكْرَة، وأكثر به بعد القلة وأغني به بعد العَيلَة، وأجمع به بعد الفرقة، وأؤلف به بين أمم متفرقة، وقلوب مختلفة، وأهواء متشتتة، وأستنقذ به فئامًا من الناس عظيما من الهَلَكة، وأجعل أمته خير أمة أخرجت للناس، يأمرون بالمعروف، وينهون عن المنكر، موحدين مؤمنين مخلصين، مصدقين بما جاءت به رُسُلي. رواه ابن أبي حاتم .
onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açarım; onu her güzel işte muvaffak kılar, ona her yüce ahlakı bahşederim. Sekîneti onun elbisesi, iyiliği şiarı, takvayı iç dünyası, hikmeti sözü, doğruluğu ve vefayı tabiatı, affı ve marufu ahlakı, hakkı şeriatı, adaleti sireti, hidayeti rehberi, İslam'ı milleti/dini kılarım; ismi de Ahmed'dir. Sapıklıktan sonra onunla doğru yola iletir, cehaletten sonra onunla öğretir, tanınmaz/unutulmuş iken onunla yüceltir, bilinmezlikten sonra onunla tanıtır, azlıktan sonra onunla çoğaltır, yoksulluktan sonra onunla zengin kılar, ayrılıktan sonra onunla bir araya getiririm; darmadağınık ümmetleri, farklı kalpleri ve dağılmış hevaları onunla kaynaştırırım; helak olmaktan insanlardan büyük toplulukları onunla kurtarırım. Onun ümmetini de insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet kılarım; onlar iyiliği emreder, kötülükten nehyederler, birleyici, inanan, ihlaslı ve elçilerimin getirdiklerini tasdik edicidirler.” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir .
{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٥٥)}
{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٥٥)} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır. Onlar Bana ibadet ederler, Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”
هذا وعد من الله لرسوله ﷺ . بأنه سيجعل أمته خلفاء الأرض، أي: أئمةَ الناس والولاةَ عليهم، وبهم تصلح البلاد، وتخضع لهم العباد، ولَيُبدلَنّ بعد خوفهم من الناس أمنا وحكما فيهم، وقد فعل ﵎ ذلك. وله الحمد والمنة، فإنه لم يمت رسول الله ﷺ حتى فتح الله عليه مكة وخيبر والبحرين، وسائر جزيرة العرب وأرض اليمن بكمالها. وأخذ الجزية من مَجُوس هَجَر، ومن بعض أطراف الشام، وهاداه هرقل ملك الروم وصاحب مصر والإسكندرية -وهو المقوقس -وملوك عمان والنجاشي ملك الحبشة، الذي تَملَّك بعد أصْحَمة، ﵀ وأكرمه.
Bu, Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmetini yeryüzünün halifeleri yani insanların önderleri ve yöneticileri kılacağına, beldelerin onlar vesilesiyle ıslah olacağına ve kulların onlara boyun eğeceğine , insanlardan duydukları korkunun ardından onları güvene ve onlar üzerinde hâkimiyete kavuşturacağına dair bir vaadidir. Nitekim Allah celle celâluhû bunu gerçekleştirmiştir. Hamd ve lütuf O'na aittir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etmeden önce Allah ona Mekke'yi, Hayber'i, Bahreyn'i, Arap Yarımadası'nın tamamını ve Yemen diyarının bütününü fethetmeyi nasip etti. Hecer Mecûsîlerinden ve Şam'ın bazı sınır boylarından cizye aldı; Bizans kralı Herakleios, Mısır ve İskenderiye hükümdarı Mukavkıs, Umman melikleri ve Eshame'den sonra krallığa geçen Habeşistan Necâşîsi -Allah ona rahmet etsin ve ikramda bulunsun- ona hediyeler sundu.
ثم لما مات رسول الله ﷺ واختار الله له ما عنده من الكرامة، قام بالأمر بعده خليفته أبو بكر الصديق، فَلَمّ شَعَث ما وَهَى عند موته، ﵊ وأطَّدَ جزيرة العرب ومهدها، وبعث الجيوش الإسلامية إلى بلاد فارس صحبة خالد بن الوليد، ﵁، ففتحوا طرفا منها، وقتلوا خلقا من أهلها. وجيشا آخر صحبة أبي عبيدة، ﵁، ومن معه من الأمراء إلى أرض الشام، وثالثًا صحبة عمرو بن العاص، ﵁، إلى بلاد مصر، ففتح الله للجيش الشامي في أيامه بُصرى ودمشق ومَخَاليفهما من بلاد حَوران وما والاها، وتوفاه الله ﷿، واختار له ما عنده من الكرامة. ومَنّ على الإسلام وأهله بأن ألهم الصديق أن استخلف عمر الفاروق، فقام في الأمر بعده قياما تاما، لم يَدُر الفلك بعد الأنبياء [﵈] على مثله، في قوة سيرته وكمال عدله. وتم في أيامه فتح البلاد الشامية بكمالها، وديار مصر إلى آخرها، وأكثر إقليم فارس، وكَسَّر كسرى وأهانه غاية الهوان، وتقهقر إلى أقصى مملكته، وقَصَّر قيصر، وانتزع يده عن بلاد الشام فانحاز إلى قسطنطينة، وأنفق أموالهما في سبيل الله، كما أخبر
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip Allah onun için Kendi katındaki ikramı seçtiğinde, ardından bu işi halifesi Ebû Bekir es-Sıddîk üstlendi. Onun vefatı anında aleyhisselâm sarsılan [işlerin] dağınıklığını toparladı; Arap Yarımadası'nı sağlamlaştırıp düzene koydu ve Hâlid b. Velîd radıyallâhu anh maiyetinde Fars topraklarına İslam ordularını sevk etti; böylece onlar oranın bir kısmını fethettiler ve ahalisinden çok sayıda kimseyi öldürdüler. Diğer bir orduyu Ebû Ubeyde radıyallâhu anh ve beraberindeki komutanlar maiyetinde Şam topraklarına, üçüncüsünü de Amr b. Âs radıyallâhu anh maiyetinde Mısır beldelerine [gönderdi]. Allah onun hilafeti günlerinde Şam ordusuna Busrâ'yı, Dımaşk'ı, bu iki şehrin Havran bölgesindeki idari birimlerini ve çevresini fethetmeyi nasip etti. Sonra Allah azze ve celle onun canını aldı ve onun için Kendi katındaki ikramı seçti. [Allah], Sıddîk'a Ömer el-Fârûk'u halife tayin etmesini ilham etmekle İslam'a ve mensuplarına lütufta bulundu. O da kendisinden sonra bu vazifeyi eksiksiz bir şekilde yürüttü; peygamberlerden [aleyhimüsselâm] sonra felek, sîretinin gücü ve adaletinin kemali hususunda onun gibisinin üzerine dönmemiştir (onun gibisini görmemiştir). Onun günlerinde Şam beldelerinin fethi bütünüyle, Mısır diyarı sonuna kadar ve Fars bölgesinin büyük kısmı tamamlandı. Kisrâ'yı hezimete uğratıp son derece zelil kıldı, o da krallığının en uç noktasına kadar geri çekildi. Kayser'in gücünü kırdı, onun elini Şam beldelerinden bütünüyle çekip aldı; o da Konstantinopolis'e (İstanbul'a) sığındı. Her ikisinin hazinelerini Allah yolunda infak etti; nitekim [Resûlullah]...
بذلك ووعد به رسول الله، عليه من ربه أتم سلام وأزكى صلاة.
ve vaat etmişti Resûlullah; Rabbinden onun üzerine en tam selam ve en pak salat olsun.
ثم لما كانت الدولة العثمانية، امتدت المماليك الإسلامية إلى أقصى مشارق الأرض ومغاربها، ففتحت بلاد المغرب إلى أقصى ما هنالك: الأندلس، وقبرص، وبلاد القيروان، وبلاد سَبْتَةَ مما يلي البحر المحيط، ومن ناحية المشرق إلى أقصى بلاد الصين، وقتل كسرى، وباد ملكه بالكلية. وفتحت مدائن العراق، وخراسان، والأهواز، وقتل المسلمون من الترك مقتلة عظيمة جدا، وخذل الله ملكهم الأعظم خاقان، وجُبي الخراج من المشارق والمغارب إلى حضرة أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁. وذلك ببركة تلاوته ودراسته وجمعه الأمة على حفظ القرآن؛ ولهذا ثبت في الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الله زَوَى لي الأرض، فرأيت مشارقها ومغاربها، وسيبلغ ملك أمتي ما زُوي لي منها" فها نحن نتقلب فيما وعدنا الله ورسوله، وصدق الله ورسوله، فنسأل الله الإيمان به، وبرسوله، والقيام بشكره على الوجه الذي يرضيه عنا.
Sonra Osman'ın hilafeti devrinde İslam memleketleri yeryüzünün en doğu ve en batı uçlarına kadar uzandı. Mağrib ülkeleri oranın en uç noktasına kadar fethedildi: Endülüs, Kıbrıs, Kayrevan beldeleri ve Okyanus tarafındaki Sebte beldeleri; doğu tarafından ise en uzak Çin beldelerine kadar uzandı. Kisrâ öldürüldü ve hükümdarlığı tamamen yok oldu. Irak şehirleri, Horasan ve Ahvaz fethedildi; Müslümanlar Türklerden çok büyük miktarda kimseyi öldürdüler, Allah onların en büyük hükümdarı olan Hakan'ı hezimete uğrattı. Doğulardan ve batılardan haraç, Müminlerin Emîri Osman b. Affân'ın radıyallâhu anh huzuruna toplandı. Bu da onun Kur'an okuması, onu tetkik etmesi ve ümmeti Kur'an'ın korunması üzerinde bir araya getirmesinin bereketiyle idi. Bu sebeple Sahih'te Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “Şüphesiz Allah yeryüzünü benim için dürdü/topladı; ben de onun doğularını ve batılarını gördüm. Ümmetimin mülkü, benim için dürülen yerlere kadar muhakkak ulaşacaktır.” İşte bizler, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeyler içinde yaşayıp duruyoruz; Allah da Resûlü de doğru söylemiştir. O halde Allah'tan O'na ve Resûlü'ne iman etmeyi ve bizden razı olacağı şekilde O'na şükretmeyi nasip etmesini dileriz .
قال الإمام مسلم بن الحجاج: حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن عبد الملك بن عمير، عن جابر بن سَمُرَة قال: سمعتُ رسولَ الله ﷺ يقول: "لا يزال أمر الناس ماضيا ما وليهم اثنا عشر رجلا". ثم تكلم النبي ﷺ بكلمة خفيت عني فسألت أبي: ماذا قال رسول الله ﷺ؟ فقال: "كلهم من قريش".
İmam Müslim b. el-Haccâc dedi ki: Bize İbn Ebî Ömer rivayet etti, bize Süfyân, Abdülmelik b. Umeyr'den, o da Câbir b. Semüre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “On iki adam insanların başına geçtiği müddetçe bu iş sürüp gidecektir.” Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana gizli kalan bir söz söyledi. Babama: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne buyurdu?” diye sordum. O da: “Hepsi Kureyş'tendir [buyurdu]” dedi.
ورواه البخاري من حديث شعبة، عن عبد الملك بن عمير، به
Bunu Buhârî de Şu'be'nin Abdülmelik b. Umeyr'den yaptığı rivayetle aynı şekilde tahric etmiştir .
وفي رواية لمسلم أنه قال ذلك عشية رجم ماعز بن مالك، وذكر معه أحاديث أخر
Müslim'in bir rivayetinde ise bunu Mâiz b. Mâlik'in recmedildiği günün akşamında söylediği belirtilmiş ve bununla beraber başka hadisler de zikredilmiştir .
وهذا الحديث فيه دلالة على أنه لا بد من وجود اثني عشر خليفة عادلا وليسوا هم بأئمة الشيعة الاثني عشر فإن كثيرًا من أولئك لم يكن إليهم من الأمر شيء، فأما هؤلاء فإنهم يكونون من قريش، يَلُون فيعدلون. وقد وقعت البشارة بهم في الكتب المتقدمة، ثم لا يشترط أن يكونوا متتابعين، بل يكون وجودهم في الأمة متتابعا ومتفرقا، وقد وُجِد منهم أربعة على الولاء، وهم أبو بكر، ثم عمر، ثم عثمان، ثم علي، ﵃. ثم كانت بعدهم فترة، ثم وُجِد منهم ما شاء الله، ثم قد يُوجَد منهم مَن بقي في وقت يعلمه الله. ومنهم المهدي الذي يطابق اسمه اسم رسول الله ﷺ، وكنيته كنيته، يملأ الأرض عدلا وقسطا، كما ملئت جورًا وظلما.
Bu hadiste, mutlaka on iki adil halifenin bulunacağına bir delalet vardır. Bunlar Şia'nın on iki imamı değildir; çünkü onların birçoğunun eline yönetimden hiçbir şey geçmemiştir. Bu [hadisteki] kimselere gelince, onlar Kureyş'ten olup yönetimi üstlenecek ve adaletle hükmedeceklerdir. Önceki kitaplarda da onlarla müjdelenilmiştir. Ayrıca bunların peş peşe gelmesi de şart değildir; bilakis ümmet içindeki varlıkları peş peşe veya aralıklı olabilir. Nitekim onlardan dördü peş peşe gelmiştir; onlar da Ebû Bekir, sonra Ömer, sonra Osman, sonra Ali'dir radıyallâhu anhüm. Sonra onlardan sonra bir fetret dönemi oldu , sonra onlardan Allah'ın dilediği kadarı bulundu. Sonra da geri kalanlar Allah'ın bildiği bir vakitte bulunabilecektir. Onlardan biri de ismi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ismine, künyesi künyesine uyan, yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi onu adalet ve hakkaniyetle dolduracak olan Mehdî'dir.
وقد روى الإمام أحمد، وأبو داود، والترمذي، والنسائي، من حديث سعيد بن جُمْهان، عن سَفِينة -مولى رسول الله ﷺ -قال: قال رسول الله ﷺ: " الخلافة بعدي ثلاثون سنة، ثم
İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî; Saîd b. Cümhân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sefîne'den rivayet etmişlerdir: [Sefîne] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benden sonra hilafet otuz yıldır, sonra...
يكون ملكا عَضُوضا" .
ısırıcı bir krallık/saltanat olacaktır.”
وقال الربيع بن أنس، عن أبي العالية في قوله: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا) الآية، قال: كان النبي ﷺ وأصحابه بمكة نحوا من عشر سنين، يدعون إلى الله وحده، وعبادته وحده لا شريك له سرًا وهم خائفون، لا يؤمرون بالقتال، حتى أمروا بعدُ بالهجرة إلى المدينة، فقدموا المدينة، فأمرهم الله بالقتال، فكانوا بها خائفين يُمْسُون في السلاح ويصبحون في السلاح، فَغَيَّرُوا بذلك ما شاء الله. ثم إن رجلا من أصحابه قال: يا رسول الله، أبدَ الدهر نحن خائفون هكذا؟ أما يأتي علينا يوم نأمن فيه ونضع عنا [فيه] السلاح؟ فقال رسول الله ﷺ: " لن تَغْبروا إلا يسيرا حتى يجلس الرجل منكم في الملأ العظيم مُحْتَبِيًا ليست فيهم حديدة". وأنزل الله هذه الآية، فأظهر الله نبيه على جزيرة العرب، فأمنوا ووضعوا السلاح. ثم إن الله، ﷿، قبض نبيه ﷺ فكانوا كذلك آمنين في إمارة أبي بكر وعمر وعثمان حتى وقعوا فيما وقعوا، فأدخل [الله] عليهم الخوف فاتخذوا الحَجَزَةَ والشرط وغَيّروا، فَغُيَّر بهم.
Rebî' b. Enes, Ebü'l-Âliye'den nakille Yüce Allah'ın: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا) ayeti hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Mekke'de yaklaşık on yıl boyunca gizlice ve korku içinde tek bir Allah'a ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca O'na ibadete davet ediyorlardı; onlara savaş emredilmiyordu. Nihayet sonradan Medine'ye hicret etmekle emrolundular ve Medine'ye geldiler. Allah onlara savaşı emretti. Orada da korku içindeydiler; akşama silahla giriyor, sabaha silahla çıkıyorlardı. Allah'ın dilediği süre boyunca bu şekilde devam ettiler. Sonra ashabından bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz ebediyen böyle korku içinde mi olacağız? Bizim için güvende olacağımız ve silahı üzerimizden bırakacağımız bir gün gelmeyecek mi?” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Pek az bir zaman kalacaksınız; öyle ki sizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde hiçbir demir/silah bulunmaksızın dizlerini karnına çekip rahatça oturacaktır.” Allah bu ayeti indirdi ve Allah Peygamberi'ni Arap Yarımadası'na hâkim kıldı; böylece güvende oldular ve silahı bıraktılar. Sonra Allah azze ve celle Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem canını aldı. Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın hilafetinde de yine böyle güvende kaldılar; tâ ki içine düştükleri şeylere düşene kadar. Bunun üzerine [Allah] onların üzerine korkuyu soktu; onlar da muhafızlar ve polisler/nöbetçiler edindiler, [durumu] değiştirdiler, onlar [değiştirince] kendileri de değiştirildi.
وقال بعض السلف: خلافة أبي بكر وعمر، ﵄، حق في كتابه، ثم تلا هذه الآية.
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Ebû Bekir ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ hilafeti O'nun Kitabı'nda bir haktır. Sonra bu ayeti okumuştur.
وقال البراء بن عازب: نزلت هذه الآية، ونحن في خوف شديد.
Berâ b. Âzib şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde biz şiddetli bir korku içindeydik.
وهذه الآية الكريمة كقوله تعالى: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [الأنفال: ٢٦].
Bu kerim ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Hatırlayın ki bir zamanlar siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz da O sizi barındırdı, yardımıyla destekledi ve şükredesiniz diye sizi tertemiz şeylerle rızıklandırdı.” [Enfâl: 26].
وقوله: (كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) كما قال تعالى عن موسى، ﵇، أنه قال لقومه: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩]، وقال تعالى: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} [القصص: ٥، ٦].
Yüce Allah'ın: (كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) buyruğu, Mûsâ aleyhisselâm hakkında kavmine söylediğini naklettiği şu ayet gibidir: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.” [A'râf: 129], ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} “Biz ise istiyorduk ki yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları [yeryüzünün] mirasçıları kılalım. Ve onları yeryüzünde hâkim kılalım; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan korkup çekindikleri şeyi gösterelim.” [Kasas: 5, 6].
وقوله: (وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا)، كما قال رسول الله ﷺ لعديّ بن حاتم، حين وفد عليه: "أتعرف الحيرة؟ " قال: لم أعرفها، ولكن قد سمعت بها. قال: "فوالذي نفسي بيده، ليُتمنّ الله هذا الأمر حتى تخرج الظعينة من الحِيرَة حتى
Yüce Allah'ın: (وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا) “Kendileri için razı olduğu dinlerini onlar için sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene erdirecektir” buyruğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, yanına elçi olarak gelen Adiy b. Hâtim'e söylediği şu söz gibidir: «“Hîre'yi bilir misin?”» [Adiy] dedi ki: “Onu [bizzat] bilmem; fakat methini işittim.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «“Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, devesi üzerindeki kadın Hîre'den çıkıp...”»
تطوف بالبيت في غير جوار أحد، ولتفتحن كنوز كسرى بن هرمز". قلت: كسرى بن هرمز؟ قال: "نعم، كسرى بن هرمز، وليُبذَلَنّ المالُ حتى لا يقبله أحد". قال عدي بن حاتم: فهذه الظعينة تخرج من الحيرة فتطوف بالبيت في غير جوار أحد، ولقد كنت فيمن افتتح كنوز كسرى بن هرمز، والذي نفسي بيده، لتكونن الثالثة؛ لأن رسول الله ﷺ قد قالها .
hiç kimsenin himayesi olmaksızın Beyt'i tavaf edinceye kadar Allah bu işi mutlaka tamamlayacaktır; ve Kisrâ b. Hürmüz'ün hazineleri muhakkak fetholunacaktır” buyurdu. Ben: “Kisrâ b. Hürmüz mü?” dedim. “Evet, Kisrâ b. Hürmüz! Ve mal o kadar bollaşacak ki onu kabul edecek kimse bulunmayacaktır” buyurdu. Adiy b. Hâtim dedi ki: “İşte devesi üzerindeki kadın Hîre'den çıkıp hiç kimsenin himayesi olmaksızın Beyt'i tavaf etmektedir. Kisrâ b. Hürmüz'ün hazinelerini fethedenlerin arasında bizzat ben de vardım. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, üçüncüsü de muhakkak gerçekleşecektir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylemiştir.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا سفيان، عن أبي سلمة، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "بشر هذه الأمة بالسَّناء والرفعة، والدين والنصر والتمكين في الأرض، فمن عمل منهم عمل الآخرة للدنيا، لم يكن له في الآخرة نصيب" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Süfyân haber verdi, o Ebû Seleme'den, o Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti; Übey şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Bu ümmeti yücelik, üstünlük, din, yardım ve yeryüzünde hâkimiyetle müjdele! Onlardan kim ahiret amelini dünya için işlerse, ahirette onun hiçbir nasibi yoktur.”
وقوله: (يعبدونني لا يشركون بي شيئا) قال الإمام أحمد:
Yüce Allah'ın: (يعبدونني لا يشركون بي شيئا) buyruğuna gelince; İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عفان، حدثنا همام، حدثنا قتادة عن أنس، أن معاذ بن جبل حدثه قال: بينا أنا رديف رسول الله ﷺ ليس بيني وبينه إلا آخرة الرَّحْل، قال: "يا معاذ"، قلت: لبيك يا رسول الله وسَعْديك. قال: ثم سار ساعة، ثم قال: "يا معاذ بن جبل "، قلت: لبيك يا رسول الله وسعديك. [ثم سار ساعة، ثم قال: "يا معاذ بن جبل"، قلت: لبيك يا رسول الله وسعديك"] . قال: "هل تدري ما حق الله على العباد"؟ قلت: الله ورسوله أعلم. قال: " [فإن] حق الله على العباد أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئًا". قال: ثم سار ساعة. ثم قال: "يا معاذ بن جبل"، قلت: لبيك يا رسول الله وسعديك. قال: "فهل تدري ما حق العباد على الله إذا فعلوا ذلك"؟، قال: قلت: الله ورسوله أعلم. قال: "فإن حق العباد على الله أن لا يعذبهم".
Bize Affân rivayet etti, bize Hemmâm rivayet etti, bize Katâde Enes'ten rivayet etti; Muâz b. Cebel ona şöyle anlatmıştır: “Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem terkisinde bulunuyorken -aramızda semerin arka kaşından başka bir şey yoktu- 'Ey Muâz!' buyurdu. 'Buyur ey Allah'ın Resûlü, emrine amadeyim' dedim. Bir müddet yol aldıktan sonra: 'Ey Muâz b. Cebel!' buyurdu. 'Buyur ey Allah'ın Resûlü, emrine amadeyim' dedim. [Sonra bir müddet yol aldı, ardından: 'Ey Muâz b. Cebel!' buyurdu. 'Buyur ey Allah'ın Resûlü, emrine amadeyim' dedim.] 'Allah'ın kulları üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?' buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: '[Şüphesiz] Allah'ın kulları üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.' Bir müddet daha yol aldıktan sonra: 'Ey Muâz b. Cebel!' buyurdu. 'Buyur ey Allah'ın Resûlü, emrine amadeyim' dedim. 'Bunu yaptıkları takdirde kulların Allah üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?' buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: 'Kulların Allah üzerindeki hakkı, onlara azap etmemesidir.'”
أخرجاه في الصحيحين من حديث قتادة .
Bunu Buhârî ve Müslim, Sahîhayn'da Katâde hadisinden tahric etmişlerdir .
وقوله: (وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) أي: فمن خرج عن طاعتي بعد ذلك، فقد فَسَقَ عن أمر ربه وكفى بذلك ذنبًا عظيما. فالصحابة، ﵃، لما كانوا أقوم الناس بعد النبي ﷺ بأوامر الله ﷿، وأطوعهم لله -كان نصرهم بحسبهم، وأظهروا كلمة الله في المشارق والمغارب، وأيدهم تأييدًا عظيما، وتحكموا في سائر العباد والبلاد. ولما قَصَّر الناس بعدهم في بعض الأوامر، نقص ظهورهم بحسبهم، ولكن قد ثبت في الصحيحين، من غير وجه، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "لا تزال طائفة من أمتي ظاهرين على الحق، لا يضرهم من خذلهم ولا من خالفهم إلى اليوم القيامة" وفي رواية: "حتى يأتي أمر الله، وهم كذلك ". وفي رواية: "حتى يقاتلوا الدجال". وفي رواية: "حتى ينزل عيسى ابن مريم وهم ظاهرون". وكل
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” buyruğu; "Her kim bundan sonra bana itaatten çıkarsa, Rabbinin emrinden çıkıp fâsıklaşmış olur ki bu, büyük bir günah olarak yeter." demektir. Sahâbîler -radıyallâhu anhum- Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra insanların, aziz ve celil olan Allah'ın emirlerini en iyi yerine getirenleri ve Allah'a en itaatkâr olanları oldukları için, kendilerine verilen zafer ve yardım da buna göre olmuştur. Böylece Allah'ın kelimesini doğularda ve batılarda üstün kılmışlardır. [Allah da] onları muazzam bir destekle desteklemiş, bütün kullara ve memleketlere hâkim kılmıştır. Onlardan sonra gelen insanlar bazı emirlerde kusur gösterince, onların üstünlüğü de bu ölçüde azalmıştır. Fakat Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem birden çok tarikle sabit olmuştur ki o şöyle buyurmuştur: «لا تزال طائفة من أمتي ظاهرين على الحق، لا يضرهم من خذلهم ولا من خالفهم إلى اليوم القيامة» «Ümmetimden bir topluluk, kıyamet gününe kadar hak üzere galip gelmeye devam edecektir; onları yüzüstü bırakanlar ve onlara muhalefet edenler kendilerine zarar veremez.» Bir rivayette: «حتى يأتي أمر الله، وهم كذلك» «Allah'ın emri gelinceye kadar onlar bu hâl üzere [kalacaklardır].» Bir rivayette: «حتى يقاتلوا الدجال» «Nihayet Deccâl ile savaşacaklardır.» Bir rivayette ise: «حتى ينزل عيسى ابن مريم وهم ظاهرون» «Meryem oğlu İsa ininceye kadar onlar galip durumdadırlar.» [buyurmuştur]. Ve bütün
هذه الروايات صحيحة، ولا تعارض بينها.
bu rivayetler sahihtir ve aralarında hiçbir çelişki yoktur.
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)}.
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”
يقول تعالى آمرًا عباده المؤمنين بإقام الصلاة، وهي عبادة الله وحده لا شريك له، وإيتاء الزكاة، وهي: الإحسان إلى المخلوقين ضعفائهم وفقرائهم، وأن يكونوا في ذلك مطيعين للرسول، صلوات الله وسلامه عليه، أي: سالكين وراءه فيما به أمرهم، وتاركين ما عنه زجرهم، لعل الله يرحمهم بذلك. ولا شك أن من فعل ذلك أن الله سيرحمهم، كما قال تعالى في الآية الأخرى: {أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ} [التوبة: ٧١].
Yüce Allah mümin kullarına, tek ve ortaksız olan Allah'a ibadet demek olan namazı dosdoğru kılmayı; yaratılmışların zayıflarına ve fakirlerine iyilikte bulunmak demek olan zekâtı vermeyi ve bütün bunlarda Resûl'e -salavâtullâhi ve selâmuhu aleyh- itaat etmeyi yani kendilerine emrettiği hususlarda onun izinden gitmeyi, nehyettiği şeyleri terk etmeyi emretmektedir; ta ki Allah bu sayede onlara merhamet etsin. Şüphe yok ki bunu yapan kimseye Allah muhakkak merhamet edecektir; nitekim Yüce Allah diğer ayette şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ} “İşte Allah bunlara merhamet edecektir.” [Tevbe: 71].
وقوله (لا تَحْسَبَنَّ) أي: [لا تظن] يا محمد (الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: خالفوك وكذبوك، (مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ) أي: لا يعجزون الله، بل الله قادر عليهم، وسيعذبهم على ذلك أشد العذاب؛ ولهذا قال: (وَمَأْوَاهُمُ) أي: في الدار الآخرة (النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ) أي: بئس المآل مآلُ الكافرين، وبئس القرار وبئس المهاد.
Yüce Allah'ın: (لا تَحْسَبَنَّ) yani [zannetme] ey Muhammed; (الَّذِينَ كَفَرُوا) yani sana muhalefet edip seni yalanlayanların; (مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ) yani Allah'ı aciz bırakabileceklerini [sanma]. Bilakis Allah onlara muktedirdir ve bundan ötürü onlara en şiddetli şekilde azap edecektir. Bu sebeple: (وَمَأْوَاهُمُ) yani ahiret yurdunda [onların barınağı]; (النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ) yani kâfirlerin varacağı yer ne kötüdür; kalacakları yer ve döşekleri ne kötüdür! buyurmuştur.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeleriniz) ile içinizden henüz büluğ çağına ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra. [Bunlar] sizin için üç mahrem vakittir. Bunlardan sonra [izinsiz girip çıkmakta] ne size ne de onlara bir günah yoktur; çünkü onlar yanınızda çokça dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
هذه الآيات الكريمة اشتملت على استئذان الأقارب بعضهم على بعض. وما تقدَّم في أول السورة فهو استئذان الأجانب بعضهم على بعض. فأمر الله تعالى المؤمنين أن يستأذنَهم خَدَمُهم مما ملكَت أيمانهم وأطفالهم الذين لم يبلغوا الحلم منهم في ثلاثة أحوال: الأول من قبل صلاة الغداة؛ لأن الناس إذ ذاك يكونون نيامًا في فرشهم (وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ) أي: في وقت القيلولة؛ لأن الإنسان قد يضع ثيابه في تلك الحال مع أهله، (وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ) لأنه وقت النوم، فيُؤمَرُ الخدمُ والأطفال ألا يهجمُوا على أهل البيت في هذه الأحوال، لما يخشى من أن يكون الرجل
Bu kerim ayetler, akrabaların birbirlerinin yanına girerken izin istemelerini içermektedir. Surenin başında geçenler ise yabancıların birbirlerinin evine girerken izin istemeleri idi. Yüce Allah müminlere; ellerinin altında bulunan hizmetçilerinin ve kendilerinden henüz ergenlik çağına ermemiş çocuklarının şu üç durumda izin istemelerini emretmiştir: Birincisi sabah namazından öncedir; zira o esnada insanlar yataklarında uyumaktadırlar. { وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ } “Öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakit” yani kaylûle (öğle uykusu) vaktinde; zira insan o durumda eşiyle birlikteyken elbiselerini çıkarabilir. { وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ } “Ve yatsı namazından sonra”; çünkü bu vakit uyku vaktidir. Dolayısıyla hizmetçilere ve çocuklara bu durumlarda ev halkının yanına ansızın girmemeleri emredilir; zira erkeğin
على أهله، ونحو ذلك من الأعمال؛ ولهذا قال: (ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ) أي: إذا دخلوا في حال غير هذه الأحوال فلا جناح عليكم في تمكينكم إياهم من ذلك، ولا عليهم إن رأوا شيئا في غير تلك الأحوال؛ لأنه قد أذن لهم في الهجوم، ولأنهم (طَوَّافُونَ) عليكم، أي: في الخدمة وغير ذلك، ويغتفر في الطوافين ما لا يغتفر في غيرهم؛ ولهذا رَوَى الإمام مالك وأحمد بن حنبل وأهل السنن أن رسول الله ﷺ قال في الهِرَّة: "إنها ليست بنجَس؛ إنها من الطوافين عليكم -أو -والطوافات" .
hanımıyla baş başa olması ve benzeri durumlarda bulunmasından endişe edilir. Bu sebeple Yüce Allah: (ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ) yani bu durumların dışındaki vakitlerde girerlerse buna izin vermenizde size bir günah yoktur; o vakitlerin dışında bir şey görseler onlara da bir günah yoktur buyurmuştur. Çünkü onların girmelerine izin verilmiştir ve onlar (طَوَّافُونَ) sizin yanınızda hizmet ve başka sebeplerle çokça dolaşmaktadırlar. Çokça dolaşıp duranlar hakkında, başkaları için hoş görülmeyen şeyler hoş görülür. Nitekim İmam Mâlik, Ahmed b. Hanbel ve Sünen sahipleri, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kedi hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “O necis değildir; zira o etrafınızda çokça dolaşan erkek veya dişi [hayvanlar]dandır.”
ولما كانت هذه الآية محكمة ولم تنسخ بشيء، وكان عمل الناس بها قليلا جدًا، أنكر عبد الله بن عباس ذلك على الناس، كما قال ابن أبي حاتم:
Bu ayet muhkem olup hiçbir şeyle neshedilmediği halde insanların onunla amel etmesi son derece az olunca, Abdullah b. Abbâs insanlardaki bu durumu hoş görmemiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا يحيى بن عبد الله بن بُكَيْر، حدثني عبد الله بن لَهِيعة، حدثني عطاء بن دينار، عن سعيد بن جُبَيْر قال: قال ابن عباس: ترك الناس ثلاث آيات فلم يعملوا بهن: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ [مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ]) إلى آخر الآية، والآية التي في سورة النساء: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} [النساء: ٨]، والآية التي في الحجرات: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [الحجرات: ١٣]
Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Yahyâ b. Abdillâh b. Bükeyr rivayet etti, bana Abdullah b. Lehîa rivayet etti, bana Atâ b. Dînâr, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs dedi ki: “İnsanlar üç ayeti terk edip onlarla amel etmediler: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ [مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ]) ayetin sonuna kadar; Nisâ Suresi'ndeki: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar da hazır bulunursa, ondan onlara da rızık verin...” [Nisâ: 8] ayeti; ve Hucurât Suresi'ndeki: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır.” [Hucurât: 13] ayeti.”
وروي أيضًا من حديث إسماعيل بن مسلم -وهو ضعيف -عن عمرو بن دينار، عن عطاء بن أبي رَبَاح، عن ابن عباس قال: غلب الشيطان الناس على ثلاث آيات، فلم يعملوا بهن: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) إلى آخر الآية.
Ayrıca -zayıf bir ravi olan- İsmâil b. Müslim'in hadisinden; o Amr b. Dînâr'dan, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: “Şeytan insanlara üç ayet hususunda üstün geldi de onunla amel etmediler: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) ayetin sonuna kadar.”
وقال أبو داود: حدثنا ابن الصباح بن سفيان وابن عبدة -وهذا حديثه -أخبرنا سفيان، عن عبيد الله بن أبي يزيد، سمع ابن عباس يقول: لم يؤمن بها أكثر الناس -آية الإذن -وإني لآمر جاريتي هذه تستأذن علي.
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize İbnu's-Sabbâh b. Süfyân ve İbn Abde -bu onun lafzıdır- rivayet etti, bize Süfyân, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den haber verdi; o İbn Abbâs'ı şöyle derken işitmiştir: “İnsanların çoğu -izin isteme ayetine- inanıp amel etmedi; oysa ben şu cariyeme bile yanıma girerken izin istemesini emrediyorum.”
قال أبو داود: وكذلك رواه عطاء، عن ابن عباس يأمر به .
Ebû Dâvûd dedi ki: Aynı şekilde Atâ da İbn Abbâs'tan bunu emrettiğini rivayet etmiştir .
وقال الثوري، عن موسى بن أبي عائشة سألت الشعبي: (لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ)، قال: لم تنسخ. قلت: فإن الناس لا يعملون بها. فقال: الله المستعان.
Sevrî, Mûsâ b. Ebî Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Şa'bî'ye: (لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) ayetini sordum. “Neshedilmedi” dedi. Ben: “Fakat insanlar onunla amel etmiyor” dedim. O da: “Allâhu'l-müsteân (Allah'tan yardım dilenir)” dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الربيع بن سليمان، حدثنا ابن وهب، أخبرنا سليمان بن بلال، عن عمرو بن أبي عَمرو، عن عكرمة عن ابن عباس؛ أن رجلين سألاه عن الاستئذان في الثلاث عورات التي أمر الله بها في القرآن، فقال ابن عباس: إن الله ستِّير يحب الستر، كان الناس ليس لهم ستور على أبوابهم ولا حِجال في بيوتهم، فربما فاجأ الرجلَ خادمُه أو ولده أو يتيمه في حجره،
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize er-Rebî' b. Süleymân anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bize Süleymân b. Bilâl, Amr b. Ebî Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre iki adam ona, Allah'ın Kur'an'da emrettiği üç mahrem vakitte izin isteme [meselesini] sordu. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Şüphesiz Allah Settîr'dir (ayıpları örtendir), örtünmeyi sever. [Eskiden] insanların kapılarında perdeleri, evlerinde de cibinlikleri yoktu. Bu yüzden bazen adama hizmetçisi, çocuğu veya himayesindeki yetimi ansızın baskın yaparcasına [odasına] girerdi,
وهو على أهله، فأمرهم الله أن يستأذنوا في تلك العورات التي سمَّى الله. ثم جاء الله بعد بالستور ، فبسط [الله] عليهم الرزق، فاتخذوا الستور واتخذوا الحِجَال، فرأى الناس أن ذلك قد كفاهم من الاستئذان الذي أمروا به.
o da hanımıyla birlikte olurdu. Bunun üzerine Allah, ismini andığı o mahrem vakitlerde izin istemelerini emretti. Sonradan Allah perdeleri getirdi ve [Allah] rızıklarını genişletti; onlar da perdeler ve cibinlikler edindiler. Böylece insanlar bunun, kendilerine emredilen izin isteme yerine yettiğini düşündüler.”
وهذا إسناد صحيح إلى ابن عباس، ورواه أبو داود، عن القَعْنَبِيّ، عن الدَّرَاوَرْدِيّ، عن عمرو بن أبي عَمْرو به .
Bu, İbn Abbâs'a ulaşan sahih bir senettir. Bunu Ebû Dâvûd, el-Ka'nebî'den, o ed-Derâverdî'den, o da Amr b. Ebî Amr'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقال السُّدِّي: كان أناس من الصحابة، ﵃، يحبون أن يُوَاقعوا نساءهم في هذه الساعات ليغتسلوا ثم يخرجوا إلى الصلاة، فأمرهم الله أن يأمروا المملوكين والغلمان ألا يدخلوا عليهم في تلك الساعات إلا بإذن.
Süddî şöyle dedi: Sahâbeden -radıyallâhu anhüm- bazı kimseler, yıkanıp sonra namaza çıkabilmek için bu vakitlerde hanımlarıyla beraber olmayı severlerdi. Bunun üzerine Allah, kölelerine ve çocuklarına o vakitlerde yanlarına izinsiz girmemelerini emretmelerini onlara emretti.
وقال مقاتل بن حَيَّان: بلغنا -والله أعلم -أن رجلا من الأنصار وامرأته أسماء بنت مُرْشدة صنعا للنبي ﷺ طعاما، فجعل الناس يدخلون بغير إذن، فقالت أسماء: يا رسول الله، ما أقبح هذا! إنه ليدخل على المرأة وزوجها وهما في ثوب واحد، غلامهما بغير إذن! فأنزل الله في ذلك: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ [ثَلاثَ مَرَّاتٍ]) الآية.
Mukâtil b. Hayyân şöyle dedi: Bize ulaştığına göre -Allah en iyisini bilir- Ensâr'dan bir adam ile hanımı Esmâ bint Mürşide, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yemek hazırladılar. İnsanlar da izinsiz girmeye başladılar. Bunun üzerine Esmâ: “Ey Allah'ın Resûlü, bu ne kadar çirkin! Bir kadın ile kocası aynı örtü altındayken, köleleri izinsiz yanlarına giriyor!” dedi. Bunun üzerine Allah bu hususta: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ [ثَلاثَ مَرَّاتٍ]) ayetini indirdi.
ومما يدل على أنها محكمة لم تنسخ، قوله: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).
Ayetin muhkem olduğuna ve neshedilmediğine delalet eden hususlardan biri de: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) kavlidir.
{وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)}
{وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)} “Çocuklarınız ergenlik çağına girdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (59) Evlenme arzusu kalmamış yaşlı kadınların, zinet yerlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. Ancak iffetli davranmaları onlar için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60)”
ثم قال تعالى: (وَإِذَا بَلَغَ الأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) يعني: إذا بلغ الأطفال الذين إنما كانوا يستأذنون في العورات الثلاث، إذا بلغوا الحلم، وجب عليهم أن يستأذنوا على كل حال، يعني بالنسبة إلى أجانبهم وإلى الأحوال التي يكون الرجل على امرأته، وإن لم يكن في الأحوال الثلاث.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَإِذَا بَلَغَ الأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) Yani: Sadece üç mahrem vakitte izin isteyen çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında, her durumda izin istemeleri vacip olur; yani yabancıların yanına girerken ve erkeğin hanımıyla birlikte olduğu hallerde, bu üç vakitte olmasa bile [izin istemeleri gerekir].
قال الأوزاعي، عن يحيى بن أبي كثير: إذا كان الغلام رباعيا فإنه يستأذن في العورات الثلاث على أبويه، فإذا بلغ الحلم فليستأذن على كل حال. وهكذا قال سعيد بن جبير.
Evzâî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den nakletti: “Çocuk dört dişli (yedi-sekiz yaşlarında) olduğunda, anne babasının yanına üç mahrem vakitte izin isteyerek girer; ergenlik çağına ulaştığında ise her halükarda izin istesin.” Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir.
وقال في قوله: (كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) يعني: كما استأذن الكبار من ولد الرجل وأقاربه.
Ve O'nun: (كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) kavli hakkında şöyle dedi: Yani: Kişinin çocuklarından ve akrabalarından yetişkin olanların izin istediği gibi.
وقوله: (وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ) قال سعيد بن جُبَيْر، ومُقَاتل بن حَيَّان، وقتادة، والضحاك: هن اللواتي انقطع عنهن الحيض ويئسن من الولد، (اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا) أي: لم يبق لهن تَشوُّف إلى التزويج، (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ) أي: ليس عليها من الحرج في التستر كما على غيرها من النساء.
O'nun: (وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ) kavli hakkında Saîd b. Cübeyr, Mukâtil b. Hayyân, Katâde ve Dahhâk şöyle dediler: Onlar, hayızdan kesilmiş ve çocuk doğurmaktan ümidini kesmiş kadınlardır. (اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا) Yani: Evlenmeye karşı bir arzuları kalmamıştır. (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ) Yani: Örtünme hususunda diğer kadınların üzerinde olan sorumluluk onlar için geçerli değildir.
قال أبو داود: حدثنا أحمد بن محمد المروزي حدثني علي بن الحسين بن واقد، عن أبيه، عن يزيد النحوي، عن عكرمة عن ابن عباس: {وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ} الآية [النور: ٣١] فنسخ، واستثنى من ذلك (وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا) الآية
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed el-Mervezî rivayet etti, bana Ali b. el-Huseyn b. Vâkıd babasından, o Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ} “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar...” [Nûr: 31] ayeti neshedilmiş ve bundan (وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا) ayeti istisna edilmiştir .
قال ابن مسعود [في قوله]: (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ) قال: الجلباب، أو
İbn Mes'ûd [O'nun:] {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “Elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” [kavli hakkında] şöyle dedi: Cilbab veya
الرداء: وكذا رُوي عن ابن عباس، وابن عمر، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وأبي الشعثاء وإبراهيم النَّخَعِيّ، والحسن، وقتادة، والزهري، والأوزاعي، وغيرهم.
rida (dış örtü). İbn Abbâs, İbn Ömer, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebü'ş-Şa'sâ , İbrâhîm en-Nehaî, Hasan, Katâde, Zührî, Evzâî ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir.
وقال أبو صالح: تضع الجلباب، وتقوم بين يدي الرجل في الدرع والخمار.
Ebû Sâlih dedi ki: Cilbabını çıkarır, erkeğin önünde dir' (iç entari) ve hımâr (başörtüsü) ile durur.
وقال سعيد بن جُبَيْر وغيره، في قراءة عبد الله بن مسعود: "أن يضعن من ثيابهن" وهو الجلباب من فوق الخمار فلا بأس أن يضعن عند غريب أو غيره، بعد أن يكون عليها خمار صَفيق.
Saîd b. Cübeyr ve başkaları, Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatindeki “أن يضعن من ثيابهن” (elbiselerinden bazılarını çıkarmalarında) lafzı hakkında: “Bu, başörtüsünün üzerindeki cilbabdır. Üzerinde kalın bir başörtüsü bulunduktan sonra, yabancı veya başkasının yanında onu çıkarmalarında bir beis yoktur” dediler.
وقال سعيد بن جبير: (غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ) يقول: لا يتبرجن بوضع الجلباب، أن يرى ما عليها من الزينة.
Saîd b. Cübeyr: (غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ) hakkında şöyle der: Üzerlerindeki zinetin görülmesi için cilbabı çıkararak açılıp saçılmasınlar.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عبيد الله، حدثنا ابن المبارك، [حدثني سَوَّار بن ميمون، حدثتنا طلحة بنت عاصم، عن أم المصاعن، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: دخلت عليّ] فقلت: يا أم المؤمنين، ما تقولين في الخضاب، والنفاض، والصباغ، والقُرطين، والخلخال، وخاتم الذهب، وثياب الرقاق؟ فقالت: يا معشر النساء، قصتكن كلها واحدة، أحل الله لكن الزينة غير متبرجات. أي: لا يحلّ لكنّ أن يَرَوْا منكن محرما.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Hişâm b. Ubeydullah rivayet etti, bize İbnu'l-Mubârek rivayet etti, [bana Sevvâr b. Meymûn rivayet etti, bize Talha bint Âsım, Ümmü'l-Musâın'dan, o da Âişe'den -radıyallâhu anhâ- naklettiğine göre şöyle demiştir: Yanıma girdi] ve dedim ki: “Ey Müminlerin Annesi! Kına, koku, boya, küpeler, halhal, altın yüzük ve ince elbiseler hakkında ne dersin?” O da şöyle dedi: “Ey kadınlar topluluğu! Sizin durumunuzun hepsi birdir. Allah açılıp saçılmamak şartıyla size zineti helal kılmıştır.” Yani: Onların sizden mahrem olan bir yeri görmeleri size helal değildir.
وقال السدي: كان شريك لي يقال له: "مسلم"، وكان مولى لامرأة حذيفة بن اليمان، فجاء يوما إلى السوق وأثر الحنّاء في يده، فسألته عن ذلك، فأخبرني أنه خَضَب رأس مولاته -وهي امرأة حذيفة -فأنكرت ذلك. فقال: إن شئت أدخلتك عليها؟ فقلت: نعم. فأدخلني عليها، فإذا امرأة جليلة، فقلت: إن مسلما حدثني أنه خضب رأسك؟ فقالت: نعم يا بني، إني من القواعد اللاتي لا يرجون نكاحًا، وقد قال الله في ذلك ما سمعت.
Süddî dedi ki: Benim “Müslim” adında bir ortağım vardı ve Huzeyfe b. el-Yemân'ın hanımının azatlısıydı. Bir gün elinde kına iziyle çarşıya geldi. Ona bunu sordum, o da hanımefendisinin -ki o Huzeyfe'nin eşiydi- saçını kınaladığını haber verdi. Ben bunu yadırgadım. O da: “İstersen seni onun yanına sokayım?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. Beni onun yanına soktu; bir de baktım ki saygıdeğer bir kadın. Dedim ki: “Müslim bana senin saçını kınaladığını söyledi?” Kadın: “Evet yavrum, ben evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınlardanım (el-kavâid); Allah da bu hususta işittiğin şeyi buyurmuştur” dedi.
وقوله: (وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ) أي: وترك وضعهن لثيابهن -وإن كان جائزًا -خير وأفضل لهن، والله سميع عليم.
O'nun: (وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ) kavli; yani: [Dış] elbiselerini çıkarmayı terk etmeleri -caiz olmakla birlikte- kendileri için daha hayırlı ve daha faziletlidir. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.
{لَيْسَ عَلَى الأَعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)}
{لَيْسَ عَلَى الأَعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)} “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur. Kendi evlerinizden, babalarınızın evlerinden, annelerinizin evlerinden, erkek kardeşlerinizin evlerinden, kız kardeşlerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden, teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına sahip olduğunuz yerlerden ya da sadık dostunuzun evinden yemenizde de size bir günah yoktur. Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde de sizin için bir sakınca yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek güzel bir esenlik dileği olarak birbirinize selam verin. Allah ayetleri size işte böyle açıklar, umulur ki akıl erdirirsiniz. (61)”
اختلف المفسرون ﵏ -في المعنى الذي رفع من أجله الحرج عن الأعمى والأعرج والمريض هاهنا، فقال عطاء الخراساني، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: نزلت في الجهاد.
Müfessirler -rahimehumullâh- burada kör, topal ve hastadan sorumluluğun (haracın) kaldırılmasına gerekçe olan mana hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ el-Horasânî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demişlerdir: [Bu ayet] cihat hakkında inmiştir.
وجعلوا هذه الآية هاهنا كالتي في سورة الفتح وتلك في الجهاد لا محالة، أي: أنهم لا إثم عليهم في ترك الجهاد؛ لضعفهم وعجزهم، وكما قال تعالى في سورة براءة: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضَى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ} [التوبة: ٩١، ٩٢].
Onlar buradaki bu ayeti Fetih Suresi'ndeki ayet gibi kabul ettiler ki o şüphesiz cihat hakkındadır; yani zayıflıkları ve acizlikleri sebebiyle cihadı terk etmelerinde onlara bir günah yoktur. Nitekim Allah Teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضَى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ} “Allah'a ve Resûlü'ne sadık kaldıkları sürece; zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara bir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerini bindirip sevk etmen için sana geldiklerinde: 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden yaşlar boşalarak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.” [Tevbe: 91, 92].
وقيل: المراد [هاهنا] أنهم كانوا يتحرجون من الأكل مع الأعمى؛ لأنه لا يرى الطعام وما فيه من الطيبات، فربما سبقه غيره إلى ذلك. ولا مع الأعرج؛ لأنه لا يتمكن من الجلوس، فيفتات عليه جليسُه، والمريض لا يستوفي من الطعام كغيره، فكرهوا أن يؤاكلوهم لئلا يظلموهم، فأنزل الله هذه الآية رخصة في ذلك. وهذا قول سعيد بن جبير، ومِقْسَم.
Şöyle de denilmiştir: [Burada] kastedilen şudur: Onlar kör ile birlikte yemek yemekten çekinirlerdi; çünkü o yemeği ve içindeki güzel lokmaları göremez, başkası ondan önce davranabilir. Topalla da [yemekten çekinirlerdi]; çünkü o rahat oturamaz, yanındaki kimse onun hakkını yiyebilir. Hasta da başkası gibi yemekten tam olarak istifade edemez. Bu yüzden onlara haksızlık etmemek için birlikte yemekten hoşlanmazlardı. Bunun üzerine Allah bu hususta bir ruhsat olarak bu ayeti indirdi. Bu, Saîd b. Cübeyr ve Mıksem'in görüşüdür.
وقال الضحاك: كانوا قبل المبعث يتحرجون من الأكل مع هؤلاء تقذرًا وتَقَزُّزًا، ولئلا يتفضلوا عليهم، فأنزل الله هذه الآية.
Dahhâk dedi ki: Peygamber'in gönderilmesinden önce, iğrendikleri ve tiksindikleri için ve bir de onların kendilerine üstünlük sağlamaması için bunlarla birlikte yemek yemekten çekinirlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله تعالى: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ) الآية قال: كان الرجل يذهب بالأعمى أو الأعرج أو المريض إلى بيت أبيه أو بيت أخيه، أو بيت أخته، أو بيت عمته، أو بيت خالته. فكان الزَّمنى يتحرجون من ذلك، يقولون: إنما يذهبون بنا إلى بيوت غيرهم . فنزلت هذه الآية رخصةً لهم .
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ) ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: Kişi körü, topalı veya hastayı babasının evine, erkek kardeşinin evine, kız kardeşinin evine, halasının evine veya teyzesinin evine götürürdü. Yatalak kimseler ise bundan çekinirler ve: “Bizi başkalarının evlerine götürüyorlar” derlerdi. Bunun üzerine bu ayet onlara bir ruhsat olarak indi .
وقال السُّدّي: كان الرجل يدخل بيت أبيه، أو أخيه أو ابنه، فتُتْحفه المرأة بالشيء من الطعام، فلا يأكل من أجل أن رَبَّ البيت ليس ثَمّ. فقال الله تعالى: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ) إلى قوله: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا).
Süddî dedi ki: Kişi babasının, kardeşinin veya oğlunun evine girerdi de kadın ona ikram olarak bir miktar yemek sunardı; fakat ev sahibi orada olmadığı için o yemezdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ) ayetinden: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا) kavline kadar olan kısmı indirdi.
وقوله تعالى: (وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ)، إنما ذَكَر هذا -وهو معلوم -ليعطفَ عليه غيره في اللفظ، وليستأديه ما بعده في الحكم. وتضمن هذا بيوت الأبناء؛ لأنه لم ينص عليهم. ولهذا استدل بهذا من ذهب إلى أنَّ مال الولد بمنزلة مال أبيه، وقد جاء في المسند والسنن، من غير وجه، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "أنت ومالك لأبيك"
Allah Teâlâ'nın: (وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ) kavli; bunu -bilinen bir durum olmasına rağmen- lafızda diğerlerini üzerine atfetmek ve hüküm bakımından sonrasının buna tabi kılınması için zikretmiştir. Bu ifade çocukların evlerini de kapsar; çünkü ayrıca onlar zikredilmemiştir. Bu sebeple, evladın malının babasının malı konumunda olduğunu savunanlar buna dayanmışlardır. Nitekim Müsned ve Sünen'lerde farklı yollardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Sen de malın da babana aitsiniz.”
وقوله: (أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ)، إلى قوله (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ)، هذا ظاهر. وقد يستدل به من يوجب نفقة الأقارب بعضهم على بعض، كما هو مذهب [الإمام] أبي حنيفة والإمام أحمد بن حنبل، في المشهور عنهما.
O'nun: { أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ } “yahut babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden” kavlinden, { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ } “yahut anahtarlarına sahip olduğunuz [yerlerden]” kavline kadar olan kısım açıktır. Akrabaların birbirine nafaka vermesinin vacip olduğunu savunanlar buna dayanmışlardır; nitekim meşhur görüşlerinde [İmam] Ebû Hanîfe ile İmam Ahmed b. Hanbel'in mezhebi de böyledir.
وأما قوله: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ) فقال سعيد بن جُبَير، والسُّدِّي: هو خادم الرجل من عبد وقَهْرَمان، فلا بأس أن يأكل مما استودعه من الطعام بالمعروف.
O'nun: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ) kavline gelince; Saîd b. Cübeyr ve Süddî şöyle dediler: Bu, köle veya kâhya gibi kişinin hizmetçisidir; kendisine emanet edilen yiyecekten örfe uygun şekilde (maruf olarak) yiyebilir, bunda bir beis yoktur.
وقال الزهري، عن عُرْوَة، عن عائشة، ﵂، قالت: كان المسلمون يرغبون في النفير مع رسول الله ﷺ، فيدفعون مفاتحهم إلى ضُمَنائهم، ويقولون: قد أحللنا لكم أن تأكلوا ما احتجتم إليه. فكانوا يقولون: إنه لا يحل لنا أن نأكل؛ إنهم أذنوا لنا عن غير طيب أنفسهم، وإنما نحن أمناء. فأنزل الله: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ).
Zührî, Urve'den, o da Âişe'den -radıyallâhu anhâ- nakletti: Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmayı çok arzularlar, bu sebeple anahtarlarını güvendikleri kimselere teslim eder ve: “İhtiyaç duyduğunuz şeylerden yemenizi size helal kıldık” derlerdi. Onlar ise: “Bizim yememiz helal olmaz; onlar bize gönül hoşnutluğu olmadan izin verdiler, biz sadece emanetçiyiz” derlerdi. Bunun üzerine Allah: (أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ) ayetini indirdi.
وقوله: (أَوْ صَدِيقِكُمْ) أي: بيوت أصدقائكم وأصحابكم، فلا جناح عليكم في الأكل منها، إذا علمتم أن ذلك لا يَشُقُّ عليهم ولا يكرهون ذلك.
O'nun: (أَوْ صَدِيقِكُمْ) kavli; yani dostlarınızın ve arkadaşlarınızın evleri demektir. Bunun kendilerine zor gelmeyeceğini ve bundan hoşnutsuz olmayacaklarını bildiğiniz takdirde oralardan yemenizde sizin için bir günah yoktur.
وقال قتادة: إذا دخلت بيت صديقك فلا بأس أن تأكل بغير إذنه.
Katâde dedi ki: Dostunun evine girdiğin zaman izni olmadan da yemende bir sakınca yoktur.
وقوله: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا)، قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في هذه الآية: وذلك لما أنزل الله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} [النساء: ٢٩] قال المسلمون: إن الله قد نهانا أن نأكل أموالنا بيننا بالباطل، والطعام هو أفضل من الأموال، فلا يحل لأحد منا أن يأكل عند أحد. فكف الناسُ عن ذلك، فأنزل الله: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى) إلى قوله: (أَوْ صَدِيقِكُمْ) ، وكانوا أيضًا يأنفون ويتحرجون أن يأكل الرجل الطعام وحده، حتى يكون معه غيره، فرخص الله لهم في ذلك، فقال: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا).
O'nun: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا) kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin...” [Nisâ: 29] ayetini indirdiğinde, Müslümanlar: “Allah mallarımızı aramızda batıl yollarla yememizi yasakladı. Yemek ise malların en değerlisidir; öyleyse hiçbirimizin bir başkasının yanında yemek yemesi helal olmaz” dediler. İnsanlar bundan el çektiler. Bunun üzerine Allah: (لَيْسَ عَلَى الأعْمَى) ayetinden (أَوْ صَدِيقِكُمْ) kavline kadar olan kısmı indirdi. Onlar ayrıca kişinin yanında başkası bulunmadıkça tek başına yemek yemesinden de çekinip bunu gururlarına yediremezlerdi. Allah bu hususta onlara ruhsat verip: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا) buyurdu.
وقال قتادة: وكان هذا الحي من بني كنانة، يرى أحدهم أن مخزاة عليه أن يأكل وحده في الجاهلية، حتى إن كان الرجلُ لَيَسوقُ الذُّودَ الحُفَّل وهو جائع، حتى يجد من يؤاكله ويشاربه، فأنزل الله: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا).
Katâde dedi ki: Benî Kinâne kabilesinden biri Câhiliye döneminde tek başına yemek yemeyi kendisi için bir ayıp sayardı; öyle ki kişi karnı aç olduğu halde kendisiyle birlikte yiyip içecek birini bulana kadar memeleri süt dolu develeri sürer dururdu. Bunun üzerine Allah: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا) ayetini indirdi.
فهذه رخصة من الله تعالى في أن يأكل الرجل وحده، ومع الجماعة، وإن كان الأكل مع الجماعة أفضل وأبرك، كما رواه الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن عبد ربه، حدثنا الوليد بن مسلم، عن وَحْشيّ بن حَرْب، عن أبيه، عن جده؛ أنّ رجلا قال للنبيّ ﷺ: إنا نأكلُ ولا نشبَع. قال: "فلعلكم تأكلون متفرقين، اجتمعوا على طعامكم، واذكروا اسم الله يُبَاركْ لكم فيه".
Bu, kişinin tek başına da toplulukla birlikte de yemek yiyebileceğine dair Allah Teâlâ'dan bir ruhsattır; her ne kadar toplulukla yemek daha faziletli ve daha bereketli olsa da. Nitekim İmam Ahmed'in rivayet ettiğine göre: Bize Yezîd b. Abdirabbih rivayet etti, bize el-Velîd b. Müslim, Vahşî b. Harb'den, o babasından, o da dedesinden nakletti: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Biz yiyoruz ama doymuyoruz” dedi. Resûlullah: “Herhalde siz ayrı ayrı yiyorsunuz. Yemeğinizin başında toplanın ve Allah'ın adını anın ki sizin için onda bereket kılınsın” buyurdu.
ورواه أبو داود وابن ماجه، من حديث الوليد بن مسلم، به
Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce de el-Velîd b. Müslim'in hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir .
وقد رَوَى ابن ماجه أيضًا، من حديث عمرو بن دينار القهرماني، عن سالم، عن أبيه، عن عمر، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "كلوا جميعًا ولا تَفَرّقُوا؛ فإن البركة مع الجماعة".
İbn Mâce de Amr b. Dînâr el-Kahremânî'nin hadisinden, o Sâlim'den, o babasından, o da Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Hep birlikte yiyin, ayrılmayın; zira bereket cemaatle beraberdir.”
وقوله: (فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ) قال سعيد بن جبير، والحسن البصري،
[Allah Teâlâ'nın]: { فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman kendinize (birbirinize) selam verin” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan el-Basrî şöyle demişlerdir:
وقتادة، والزهري: فليسلم بعضكم على بعض.
Katâde ve Zührî: “Birbirinize selam verin” dediler.
وقال ابن جُرَيْج: حدثنا أبو الزبير: سمعتُ جابر بن عبد الله يقول: إذا دخلتَ على أهلك، فسَلِّمْ عليهم تحية من عند الله مباركة طيبة. قال: ما رأيته إلا يوجبه.
İbn Cüreyc dedi ki: Bize Ebü'z-Zübeyr rivayet etti: Câbir b. Abdullah'ın şöyle dediğini işittim: “Ailenin yanına girdiğin zaman onlara Allah katından mübarek ve güzel bir esenlik dileği olarak selam ver.” [Ebü'z-Zübeyr] dedi ki: Onun bunu vacip gördüğünden başka bir kanaate varmadım.
قال ابن جريج: وأخبرني زياد، عن ابن طاوس أنه كان يقول: إذا دخلَ أحدكم بيته، فليسلم.
İbn Cüreyc dedi ki: Ziyâd, İbn Tâvûs'tan naklen onun şöyle dediğini bana haber verdi: “Biriniz evine girdiği zaman selam versin.”
قال ابن جُرَيْج: قلت لعطاء: أواجب إذا خرجت ثم دخلت أن أسلِّم عليهم؟ قال: لا ولا آثر وجوبه عن أحد، ولكن هو أحبُّ إلي، وما أدعه إلا نابيًا
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: “Çıkıp sonra tekrar girdiğimde onlara selam vermem vacip midir?” dedim. O: “Hayır, bunun vacip olduğunu kimseden nakletmiyorum; fakat bu bana daha sevimlidir, bunu ancak yanılarak terk ederim” dedi .
وقال مجاهد: إذا دخلت المسجد فقل: السلام على رسول الله. وإذا دخلت على أهلك فسلِّمْ عليهم، وإذا دخلت بيتًا ليس فيه أحد فقل: السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين.
Mücâhid dedi ki: Mescide girdiğin zaman: “es-Selâmu alâ Resûlillâh” (Allah'ın Resûlü'ne selam olsun) de. Ailenin yanına girdiğinde onlara selam ver. İçinde kimse bulunmayan bir eve girdiğinde ise: “es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn” (Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun) de.
وروى الثوري، عن عبد الكريم الجَزَريّ، عن مجاهد: إذا دخلت بيتًا ليس فيه أحد فقل: بسم الله، والحمد لله، السلام علينا من ربنا، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين.
Sevrî, Abdülkerîm el-Cezerî'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: İçinde kimse bulunmayan bir eve girdiğinde: “Bismillâh, ve'l-hamdü lillâh, es-selâmu aleynâ min Rabbinâ, es-selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn” (Allah'ın adıyla, hamd Allah'a mahsustur, Rabbimizden bize selam olsun, bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun) de.
وقال قتادة: [إذا دخلت على أهلك فسلم عليهم، وإذا دخلت بيتًا ليس فيه أحد، فقل: السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين] فإنه كان يؤمر بذلك، وحُدّثنا أن الملائكة ترد عليه. وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عَوْبَدُ بن أبي عمران الجوني، عن أبيه، عن أنس قال: أوصاني النبيّ ﷺ بخمس خصال، قال: "يا أنس، أسبغ الوضوء يُزَد في عمرك، وسَلّم على من لقيك من أمتي تكْثُر حسناتك، وإذا دخلت -يعني: بيتك -فسلم على أهل بيتك، يكثر خير بيتك، وصل صلاة الضُّحى فإنها صلاة الأوابين قبلك. يا أنس، ارحم الصغير، ووقِّر الكبير، تَكُنْ من رفقائي يوم القيامة".
Katâde dedi ki: [Ailenin yanına girdiğinde onlara selam ver, içinde kimse bulunmayan bir eve girdiğinde ise: es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn de] ; çünkü böyle yapılması emredilirdi ve bize meleklerin bu selama karşılık verdiği anlatıldı. Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, bize Avbed b. Ebî İmrân el-Cevnî babasından, o Enes'ten nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana beş haslet tavsiye etti ve şöyle buyurdu: “Ey Enes! Abdesti tam al ki ömrün uzatılsın. Ümmetimden karşılaştığın kimselere selam ver ki sevabın artsın. Evine girdiğinde hane halkına selam ver ki evinin bereketi çoğalsın. Kuşluk namazı kıl, çünkü o senden önceki tövbekarların namazıdır. Ey Enes! Küçüğe merhamet et, büyüğe saygı göster ki kıyamet gününde benim yoldaşlarımdan olasın.”
وقوله: (تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً) قال محمد بن إسحاق: حدثني داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس أنه كان يقول: ما أخذت التشهدَ إلا من كتاب الله، سمعت الله يقول: (فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً)، فالتشهد في الصلاة: التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله، السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين. ثم يدعو لنفسه ويسلم.
O'nun: (تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً) kavli hakkında Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: “Ben teşehhüdü sadece Allah'ın Kitabı'ndan aldım. Allah'ın: (فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً) buyurduğunu işittim. Namazdaki teşehhüd şöyledir: et-Tahiyyâtü'l-mubârekâtü's-salavâtü't-tayyibâtü lillâh, eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh, es-selâmu aleyke eyyühe'n-nebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtüh, es-selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Mübarek hürmetler, dualar ve güzel kelimeler Allah'a mahsustur. Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şehadet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir. Selam sana ey Peygamber, Allah'ın rahmeti ve bereketleri de! Selam bize ve Allah'ın salih kullarına olsun).” Sonra kendisi için dua eder ve selam verir.
هكذا رواه ابن أبي حاتم، من حديث ابن إسحاق.
İbn Ebî Hâtim bunu İbn İshâk'ın hadisinden böyle rivayet etmiştir.
والذي في صحيح مسلم، عن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ يخالف هذا، والله أعلم.
Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [rivayetle] yer alan ise buna muhaliftir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) لما ذكر تعالى ما في السورة الكريمة من الأحكام المحكمة والشرائع المتقنة المبرمة، نَبَّه تعالى على أنه يُبَيّن لعباده الآيات بيانًا شافيًا، ليتدبروها ويتعقلوها.
O'nun: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) kavli; Allah Teâlâ bu yüce surede geçen muhkem hükümleri ve sağlam, kesin şeriat kurallarını zikredince, düşünüp akıl erdirsinler diye kullarına ayetleri apaçık bir şekilde açıkladığına dikkat çekmiştir.
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)}.
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)} “Müminler ancak Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir. Onlar, toplu bir mesele için Peygamber ile beraber bulunduklarında, ondan izin almadıkça ayrılıp gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir. Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (62)”
وهذا أيضًا أدب أرشد الله عبادَه المؤمنين إليه، فكما أمرهم بالاستئذان عند الدخول، كذلك أمرهم بالاستئذان عند الانصراف -لا سيما إذا كانوا في أمر جامع مع الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، من صلاة جمعة أو عيد أو جماعة، أو اجتماع لمشورة ونحو ذلك -أمرهم الله تعالى ألا ينصرفوا عنه والحالة هذه إلا بعد استئذانه ومشاورته. وإن من يفعل ذلك فهو من المؤمنين الكاملين.
Bu da Allah'ın mümin kullarına yol gösterdiği bir edeptir. Nitekim onlara [bir yere] girerken izin istemelerini emrettiği gibi, ayrılıp giderken de izin istemelerini emretmiştir. Özellikle de cuma namazı, bayram namazı veya cemaat, yahut istişare için toplanma ve benzeri gibi Resûl ile -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- birlikte toplu bir mesele için bir arada bulunduklarında; Allah Teâlâ bu durumdayken ondan izin alıp danışmadan ayrılmamalarını emretmiştir. Bunu yapan kimse ise kamil müminlerdendir.