Binûn

Nûr Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد قال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا عبيد الله، حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، عن عبد الله بن عمر، عن نافع عن ابن عمر؛ أن عمر كان يُجَمِّر مسجد رسول الله ﷺ كل جمعة. إسناده حسن لا بأس به والله أعلم.

Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî şöyle demiştir: Bize Ubeydullah anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî, Abdullah b. Ömer'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı; Ömer her cuma Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidini tütsülerdi. Bunun isnadı hasendir, bir sakıncası yoktur , en doğrusunu Allah bilir.

وقد ثبت في الصحيحين عن رسول الله ﷺ أنه قال: "صلاة الرجل في الجماعة تُضَعَّف على صلاته في بيته وفي سوقه، خمسًا وعشرين ضعفًا. وذلك أنه إذا توضأ فأحسن وضوءه ثم خرج إلى المسجد، لا يخرجه إلا الصلاة، لم يَخطُ خَطوة إلا رُفع له بها درجة، وحطّ عنه بها خطيئة، فإذا صلى لم تزل الملائكة تصلي عليه ما دام في مُصَلاه: اللهم صل عليه، اللهم ارحمه، ولا يزال في صلاة ما انتظر الصلاة"

Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “Kişinin cemaatle kıldığı namaz; evinde ve çarşısında kıldığı namazdan yirmi beş kat daha fazladır. Çünkü o, güzelce abdest alır , sonra da mescide yalnızca namaz kılmak için çıkarsa, attığı her adımla derecesi yükseltilir ve ondan bir günah silinir. Namazını kılınca da namazgâhında bulunduğu sürece melekler ona: ‘Allahım, ona salât et! Allahım, ona merhamet et!’ diye dua etmeye devam ederler. Namazı beklediği sürece de namazda sayılır.”

وعند الدارقطني مرفوعًا: "لا صلاة لجار المسجد إلا في المسجد" .

ed-Dârekutnî'de merfû olarak [rivayet edildiğine göre]: “Mescidin komşusunun namazı ancak mescittedir.”

وفي السنن: "بشِّر المشائين إلى المساجد في الظلم بالنور التام يوم القيامة" .

Sünen'de ise şöyle geçmektedir: “Karanlıklarda mescitlere yürüyenleri, kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele!”

والمستحب لمن دخل المسجد أن يبدأ برجله اليمنى، وأن يقول كما ثبت في صحيح البخاري عن عبد الله بن عَمرو ﵁ عن رسول الله ﷺ أنه كان إذا دخل المسجد قال:

Mescide giren kimsenin sağ ayağıyla başlaması ve Sahîh-i Buhârî'de Abdullah b. Amr radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescide girdiği zaman şöyle söylediği sabit olduğu üzere [dua] etmesi müstehaptır:

أعوذ بالله العظيم، وبوجهه الكريم، وسلطانه القديم، من الشيطان الرجيم" [قال: أقط؟ قال: نعم] . قال: فإذا قال ذلك قال الشيطان: حُفظ مني سائر اليوم .

“Kovulmuş şeytandan, Yüce Allah'a, O'nun kerîm vechine ve ezelî hükümranlığına sığınırım.” [Dedi ki: Bu kadar mı? Dedi ki: Evet.] Dedi ki: [Kul] bunu söylediğinde şeytan: “Günün geri kalanında benden korundu” der.

وروى مسلم بسنده عن أبي حميد -أو: أبي أسَيْد -قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل أحدكم المسجد فليقل: اللهم افتح لي أبواب رحمتك، وإذا خرج فليقل: اللهم إني أسألك من فضلك".

Müslim kendi senediyle Ebû Humeyd'den -veya Ebû Useyd'den- rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Biriniz mescide girdiğinde: ‘Allahım, bana rahmetinin kapılarını aç!’ desin. Çıktığında ise: ‘Allahım, senin lütfundan isterim!’ desin.”

ورواه النسائي عنهما، عن النبي ﷺ [مثله] .

en-Nesâî de her ikisinden, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [bunun bir benzerini] rivayet etmiştir .

وعن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل أحدكم المسجد، فليسلم على النبي ﷺ وليقل: اللهم افتح لي أبواب رحمتك. وإذا خرج فليسلم على النبي ﷺ وليقل: اللهم اعصمني من الشيطان الرجيم".

Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Biriniz mescide girdiğinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem selam versin ve: ‘Allahım, bana rahmetinin kapılarını aç!’ desin. Çıktığında da Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem selam versin ve: ‘Allahım, beni kovulmuş şeytandan koru!’ desin.”

ورواه ابن ماجه، وابن خزيمة وابن حِبَّان في صحيحيهما .

Bunu İbn Mâce ile Sahîh'lerinde İbn Huzeyme ve İbn Hibbân rivayet etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل بن إبراهيم، حدثنا لَيْث بن أبي سليم، عن عبد الله بن حسن . عن أمه فاطمة بنت حسين، عن جدتها فاطمة بنت رسول الله ﷺ قالت: كان رسول الله ﷺ إذا دخل المسجد صلى على محمد وسلم، ثم قال: "اللهم، اغفر لي ذنوبي، وافتح لي أبواب رحمتك". وإذا خرج صلى على محمد وسلم ثم قال: "اللهم، اغفر لي ذنوبي، وافتح لي أبواب فضلك".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İsmâîl b. İbrâhim anlattı, bize Leys b. Ebî Süleym, Abdullah b. Hasan'dan , o annesi Fâtıma bint Hüseyin'den, o da ninesi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Fâtıma'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide girdiğinde Muhammed'e salât ve selâm eder, sonra da şöyle derdi: “Allahım, günahlarımı bağışla ve bana rahmetinin kapılarını aç!” Çıktığında da Muhammed'e salât ve selâm eder, sonra da şöyle derdi: “Allahım, günahlarımı bağışla ve bana lütfunun kapılarını aç!”

ورواه الترمذي وابن ماجه ، وقال الترمذي: هذا حديث حسن وإسناده ليس بمتصل؛ لأن فاطمة بنت الحسين الصغرى لم تدرك فاطمة الكبرى.

Bunu et-Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiştir . et-Tirmizî: “Bu hadis hasendir, isnadı ise muttasıl değildir; zira küçük Fâtıma bint el-Hüseyin, büyük Fâtıma'ya yetişmemiştir” demiştir.

فهذا الذي ذكرناه، مع ما تركناه من الأحاديث الواردة في ذلك لحال الطول . كله داخل في قوله تعالى: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ).

Zikrettiğimiz bu hususlar ve uzamaması için terk ettiğimiz bu konudaki hadislerin hepsi, Yüce Allah'ın: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) buyruğunun kapsamına girmektedir.

وقوله: (وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) أي: اسم الله، كقوله: {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} [الأعراف: ٣١]، وقوله {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} [الأعراف: ٢٩]، وقوله {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} [الجن: ١٨].

Yüce Allah'ın: (وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) buyruğu ise; yani Allah'ın adıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} [A'râf: 31] “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin).”, {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} [A'râf: 29] “Her mescitte yüzlerinizi (O'na) doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin.” ve {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} [Cin: 18] “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın.”

قال ابن عباس: (وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) يعني: يتلى فيها كتابه.

İbn Abbâs: (وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ) ifadesi hakkında; yani orada O'nun kitabı okunur, demiştir.

وقوله: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) أي: في البُكَرات والعَشِيَّات. والآصال: جمع أصيل،

Yüce Allah'ın: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) buyruğu ise; yani sabah ve akşam vakitlerinde demektir. Âsâl (الآصال) ise asîl (أصيل) kelimesinin çoğuludur,

وهو آخر النهار.

o da günün sonudur.

وقال سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس: كل تسبيح في القرآن هو الصلاة.

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: “Kur'an'daki her tesbih namazdır.”

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني بالغدو: صلاة الغداة، ويعني بالآصال: صلاة العصر، وهما أول ما افترض الله من الصلاة، فأحب أن يَذْكُرهما وأن يُذَكِّر بهما عباده.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: “Guduvv (الغدو) ile sabah namazını, âsâl (الآصال) ile ikindi namazını kastetmektedir. Bu ikisi, Allah'ın farz kıldığı ilk namazlardı. Bu yüzden onları anmayı ve kullarına hatırlatmayı murat etmiştir.”

وكذا قال الحسن، والضحاك: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) يعني: الصلاة.

el-Hasan ve ed-Dahhâk da şöyle demişlerdir: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) yani namazdır.

ومن قرأ من القَرَأَة (يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) -بفتح الباء من "يُسبح" على أنه مبني لما لم يسم فاعله -وقف على قوله: (والآصَال) وقفًا تامًا، وابتدأ بقوله: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) وكأنه مفسر للفاعل المحذوف، كما قال الشاعر .

Kurralardan kim bu ayeti meçhul fiil olarak “yüsebbihu” kelimesindeki ba harfinin fethasıyla (يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ) şeklinde okuduysa, (والآصَال) kelimesinde tam bir vakıf yapmış ve: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) sözüyle başlamıştır; sanki bu [kelime], şairin dediği gibi hazfedilmiş failin bir açıklaması gibidir:

لِيُبْكَ يزيدُ، ضارعٌ لخُصُومة … ومُخْتَبطٌ مما تُطيح الطّوَائحُ

“Yezîd'e ağlansın; husumet için boyun eğen biri… Ve felaketlerin düşürdüğü şeylerden dolayı eli boş kalan kimse!”

كأنه قال: من يبكيه؟ قال: هذا يبكيه. وكأنه قيل: من يسبح له فيها؟ قال: رجال.

Sanki: “Ona kim ağlasın?” denilmiş de: “İşte şu kimse ağlasın” demiştir. Tıpkı: “Orada O'nu kim tesbih eder?” denilip: “Adamlar” denilmiş gibi.

وأما على قراءة مَنْ قرأ: (يسبِّح) -بكسر الباء -فجعله فعلا وفاعله: (رِجَال) فلا يحسن الوقف إلا على الفاعل؛ لأنه تمام الكلام.

Ba harfinin kesrasıyla (يسبِّح) şeklinde okuyup onu [malum] bir fiil, (رِجَال) kelimesini de onun faili yapan kimsenin kıraatine göre ise, kelamın tamamı olduğu için failin üzerinde durmaktan başkası uygun olmaz.

{رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨)}

{رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨)} “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan ve zekât vermekten alıkoymadığı öyle adamlar vardır ki onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten tersyüz olacağı) bir günden korkarlar. (37) Çünkü Allah, onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve lütfundan onlara daha da fazlasını verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”

فقوله: (رِجَال) فيه إشعار بهممهم السامية، ونياتهم وعزائمهم العالية، التي بها صاروا عُمَّارا للمساجد، التي هي بيوت الله في أرضه، ومواطن عبادته وشكره، وتوحيده وتنزيهه، كما قال تعالى: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} [الأحزاب: ٢٣].

(رِجَال) buyruğunda; Allah'ın yeryüzündeki evleri, O'na ibadet ve şükür etme, O'nu birleme ve tenzih etme mekânları olan mescitleri imar etmelerini sağlayan yüce himmetlerine, yüksek niyet ve azimlerine bir işaret vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} [Ahzâb: 23] “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar.”

فأما النساء فَصَلاتهن في بيوتهن أفضل لهن؛ لما رواه أبو داود، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "صلاة المرأة في بيتها أفضل من صلاتها في حجرتها، وصلاتها في مخدعها أفضل من صلاتها في بيتها" .

Kadınlara gelince, onların evlerinde kılacakları namaz kendileri için daha faziletlidir. Zira Ebû Dâvud, Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kadının evindeki namazı, [evin] avlusundaki namazından daha faziletlidir. Odasındaki namazı da evindeki namazından daha faziletlidir.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن غَيْلان، حدثنا رِشْدِين، حدثني عمرو، عن أبي السمح، عن السائب مولى أم سلمة عن أم سلمة ﵂، -عن رسول الله ﷺ أنه قال: "خير مساجد النساء [قعر] بيوتهن" .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Gaylân anlattı, bize Rişdîn anlattı, bana Amr, Ebü's-Semh'ten, o Ümmü Seleme'nin azatlısı es-Sâib'den, o Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; o şöyle buyurmuştur: “Kadınların mescitlerinin en hayırlısı, evlerinin [en kuytu] yerleridir.”

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا هارون، أخبرني عبد الله بن وهب، حدثنا داود بن قيس، عن عبد الله بن سُوَيد الأنصاري، عن عمته أم حميد -امرأة أبي حميد الساعدي -أنها جاءت النبي ﷺ فقالت: يا رسول الله، إني أحب الصلاة معك قال: "قد علمت أنك تحبين الصلاة معي، وصلاتك في بيتك خير من صلاتك في حجرتك، وصلاتك في حُجْرَتك خير من صلاتك في دارك، وصلاتك في دارك خير من صلاتك في مسجد قومك، وصلاتك في مسجد قومك خير من صلاتك في مسجدي". قال: فأمَرَت فبُني لها مسجد في أقصى بيت من بيوتها وأظلمه، فكانت تصلي فيه حتى لقيت الله، ﷿. لم يخرجوه.

İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Hârûn anlattı, bana Abdullah b. Vehb haber verdi, bize Dâvud b. Kays anlattı, Abdullah b. Süveyd el-Ensârî'den, o da halası -Ebû Humeyd es-Sâidî'nin hanımı- Ümmü Humeyd'den rivayet ettiğine göre kendisi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben seninle birlikte namaz kılmayı çok seviyorum” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Senin benimle namaz kılmayı sevdiğini elbette biliyorum. Ancak senin [özel] odandaki namazın, dairendeki namazından daha hayırlıdır. Dairendeki namazın, evindeki namazından daha hayırlıdır. Evindeki namazın, kavminin mescidindeki namazından daha hayırlıdır. Kavminin mescidindeki namazın ise benim mescidimdeki namazından daha hayırlıdır.» [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Ümmü Humeyd] emretti de evlerinin en dip ve en karanlık köşesinde kendisi için bir mescit yapıldı. Allah'a azze ve celle kavuşuncaya kadar da orada namaz kılmaya devam etti. [Kütüb-i Sitte müellifleri] bu hadisi tahric etmemişlerdir.

هذا ويجوز لها شهود جماعة الرجال، بشرط أن لا تؤذي أحدًا من الرجال بظهور زينة ولا ريح طيب كما ثبت في الصحيحين عن عبد الله بن عُمَر أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تمنعوا إماء الله مساجد الله" .

Bununla birlikte, ziynetini göstermekle veya koku sürünmekle erkeklerden hiçbirine eziyet vermemek şartıyla erkeklerin cemaatine katılması caizdir. Nitekim Sahîhayn'da Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın.”

رواه البخاري ومسلم، ولأحمد وأبي داود: "وبيوتهن خير لهن" وفي رواية: "وليخرجن وهن تَفِلات" أي: لا ريح لهن.

Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Ahmed ve Ebû Dâvud'un rivayetinde ise: “Fakat evleri onlar için daha hayırlıdır” ziyadesi vardır. Bir rivayette de: “Kokusuz olarak çıksınlar” buyrulmuştur; yani üzerlerinde güzel koku olmasın demektir.

وقد ثبت في صحيح مسلم، عن زينب -امرأة ابن مسعود -قالت: قال لنا رسول الله ﷺ: "إذا شهدت إحداكن المسجد فلا تمس طيبًا" .

Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'un hanımı Zeyneb'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: “Biriniz mescide geldiğinde koku sürünmesin.”

وفي الصحيحين عن عائشة، ﵂، أنها قالت: كان نساء المؤمنين يشهدن الفجر مع رسول الله ﷺ، ثم يرجعن متلفعات بمُرُوطهن، ما يُعْرَفْن من الغَلَس .

Sahîhayn'da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Müminlerin kadınları sabah namazına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte katılırlar, sonra örtülerine bürünmüş olarak dönerlerdi de sabah karanlığından dolayı tanınmazlardı.

وفي الصحيحين أيضًا عنها أنها قالت: لو أدرك رسول الله ﷺ ما أحدث النساء لمنعهُنّ المساجد، كما مُنعت نساء بني إسرائيل .

Sahîhayn'da yine ondan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınların sonradan ortaya çıkardığı şeyleri görseydi, tıpkı İsrâiloğullarının kadınlarının menedildiği gibi onları da mescitlerden menederdi.”

وقوله: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ)، كقوله {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [المنافقون: ٩]، وقال تعالى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [الجمعة: ٩]

Yüce Allah'ın: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) buyruğu; şu ayetleri gibidir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [Münâfikûn: 9] “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” ve {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [Cuma: 9] “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığınız zaman hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.”

يقول تعالى: لا تشغلهم الدنيا وزخرفها وزينتها ومَلاذ بَيعها وريحها، عن ذكر ربهم الذي هو خالقهم ورازقهم، والذين يعلمون أن الذي عنده هو خير لهم وأنفع مما بأيديهم؛ لأن ما عندهم ينفد وما عند الله باق؛ ولهذا قال: (لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ) أي: يقدمون طاعته ومُرَاده ومحبته على مرادهم ومحبتهم.

Yüce Allah buyuruyor ki: Dünya, onun yaldızı, süsü, alışverişinin ve kârının lezzeti; onları kendilerini yaratan ve rızıklandıran Rablerini anmaktan alıkoymaz. Onlar, Allah katında olanın kendileri için ellerindekinden daha hayırlı ve daha faydalı olduğunu bilirler; çünkü onların yanındaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir. Bu sebeple: (لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ) buyurmuştur; yani O'na itaati, O'nun muradını ve sevgisini kendi murat ve sevgilerinin önüne geçirirler.

قال هُشَيْم: عن سَيَّار : [قال] حُدِّثت عن ابن مسعود أنه رأى قومًا من أهل السوق، حيث نودي بالصلاة، تركوا بياعاتهم ونهضوا إلى الصلاة، فقال عبد الله: هؤلاء من الذين ذكر الله في كتابه: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) .

Huşeym, Seyyâr'dan rivayet etti: [Dedi ki:] Bana İbn Mes'ûd'dan nakledildiğine göre o, çarşı ehlinden bir topluluğun namaza çağrıldığında ticaretlerini bırakıp namaza koştuklarını gördü de Abdullah şöyle dedi: “Bunlar, Allah'ın kitabında: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) diye zikrettiği kimselerdendir.”

وهكذا روى عَمْرو بن دينار القَهْرَمَانيّ، عن سالم، عن عبد الله بن عمر، ﵄، أنه كان في السوق فأقيمت الصلاة، فأغلقوا حوانيتهم ودخلوا المسجد، فقال ابن عمر: فيهم

Nitekim Amr b. Dînâr el-Kahramânî, Sâlim'den, o da Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki: O çarşıdayken namaz için kāmet getirildi; bunun üzerine [çarşı ehli] dükkânlarını kapatıp mescide girdiler. İbn Ömer şöyle dedi: Onlar hakkında

نزلت: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ). رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير .

(رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) ayeti nazil oldu.” Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن بكر الصنعاني، حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم حدثنا عبد الله بن بُجَيْر، حدثنا أبو عبد رب قال: قال أبو الدرداء، ﵁: إني قمت على هذا الدرج أبايع عليه، أربح كل يوم ثلاثمائة دينار، أشهد الصلاة في كل يوم في المسجد، أما إني لا أقول: "إن ذلك ليس بحلال" ولكني أحب أن أكون من الذين قال الله: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ).

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bekr es-San'ânî anlattı, bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Abdullah b. Büceyr anlattı, bize Ebû Abdirrabb anlattı, dedi ki: Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh şöyle dedi: “Şu basamaklarda durup ticaret yapsam, her gün üç yüz dinar kazansam ve her gün mescitte namaza katılsam; gerçi ben: ‘Bu helal değildir’ demiyorum; fakat Allah'ın haklarında: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) buyurduğu kimselerden olmayı isterim.”

وقال عمرو بن دينار الأعور: كنت مع سالم بن عبد الله ونحن نريد المسجد، فمررنا بسوق المدينة وقد قاموا إلى الصلاة وخَمَّرُوا متاعهم، فنظر سالم إلى أمتعتهم ليس معها أحد، فتلا سالم هذه الآية: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) ثم قال: هم هؤلاء.

Amr b. Dînâr el-A'ver şöyle demiştir: Sâlim b. Abdillâh ile beraberdik ve mescide gitmek istiyorduk. Medine çarşısına uğradık; namaza kalkmışlar ve mallarının üzerini örtmüşlerdi. Sâlim yanlarında kimse olmayan mallarına baktı ve şu ayeti okudu: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) Sonra da: “Onlar işte bunlardır” dedi.

وكذا قال سعيد بن أبي الحسن، والضحاك: لا تلهيهم التجارة والبيع أن يأتوا الصلاة في وقتها.

Saîd b. Ebi'l-Hasan ve ed-Dahhâk da şöyle demişlerdir: “Ticaret ve alışveriş, namazı vaktinde kılmalarına engel olmaz.”

وقال مطر الوَرَّاق: كانوا يبيعون ويشترون، ولكن كان أحدهم إذا سمع النداء وميزانُه في يده خفضه، وأقبل إلى الصلاة.

Matar el-Varrâk şöyle demiştir: “Alışveriş yaparlardı; ancak onlardan biri ezanı işittiğinde terazisi elindeyse onu hemen indirir ve namaza yönelirdi.”

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس (لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) يقول: عن الصلاة المكتوبة. وكذا قال الربيع بن أنس ومقاتل بن حيان.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre (لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) hakkında şöyle demiştir: “Farz kılınan namazdan [alıkoymaz].” er-Rebî' b. Enes ve Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir.

وقال السُّدِّي: عن الصلاة في جماعة.

es-Süddî: “Cemaatle namazdan [alıkoymaz]” demiştir.

وعن مقاتل بن حيان: لا يلهيهم ذلك عن حضور الصلاة، وأن يقيموها كما أمرهم الله، وأن يحافظوا على مواقيتها، وما استحفظهم الله فيها.

Mukâtil b. Hayyân'dan nakledildiğine göre: Bu durum onları namaza katılmaktan, onu Allah'ın emrettiği şekilde ikame etmekten, vakitlerini ve Allah'ın bu hususta korunmasını istediği şeyleri gözetmekten alıkoymaz.

وقوله: (يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأبْصَارُ) أي: يوم القيامة الذي تتقلب فيه القلوب والأبصار، أي: من شدة الفزع وعظمة الأهوال، كما قال تعالى {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ} [غافر: ١٨]، وقال تعالى: {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ} [إبراهيم: ٤٢]، وقال تعالى: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلا شُكُورًا * إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا * فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا * وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا} [الإنسان: ٨ - ١٢].

Yüce Allah'ın: (يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأبْصَارُ) buyruğu; yani şiddetli korkudan ve dehşetlerin büyüklüğünden kalplerin ve gözlerin döneceği kıyamet günüdür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ} [Gâfir: 18] “Onları, yüreklerin ağızlara geleceği, dehşet içinde yutkunacakları yaklaşan günle uyar!”, {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ} [İbrâhîm: 42] “(Allah) onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteliyor.” ve {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلا شُكُورًا * إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا * فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا * وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا} [İnsân: 8-12] “Onlar, kendi canları çekmesine rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler. ‘Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz. Doğrusu biz, oldukça asık suratlı ve zorlu bir günde Rabbimizden korkarız’ (derler). Allah da onları o günün şerrinden korumuş, onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir. Sabretmelerine karşılık da onları cennet ve ipekle mükâfatlandırmıştır.”

وقال هاهنا (لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا) أي: هؤلاء من الذين يتقبل عنهم أحسن ما عملوا ويتجاوز عن سيئاتهم.

Burada ise: (لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا) buyurmuştur; yani bunlar, yaptıklarının en güzeli kendilerinden kabul edilen ve kötülükleri bağışlanan kimselerdendir.

وقوله: (وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) أي: يتقبل منهم الحسن ويضاعفه لهم، كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠]، وقال تعالى: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [الأنعام: ١٦٠]، وقال {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} [البقرة: ٢٤٥]، وقال {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٦١]

Yüce Allah'ın: (وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) buyruğu; yani onların güzel amellerini kabul eder ve onlar için kat kat artırır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [en-Nisâ: 40] “Şüphesiz Allah bir zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez. [Yapılan amel] bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükafat verir.” Yüce Allah [bir başka ayette] şöyle buyurmuştur: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [el-En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır.” [Yine] şöyle buyurmuştur: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} [el-Bakara: 245] “Kimdir o kimse ki, Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın?” Ve [şöyle] buyurmuştur: {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} [el-Bakara: 261] “Allah dilediğine kat kat verir.”

كما قال هاهنا: (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ).

Nitekim burada da: (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) buyurmuştur.

وعن ابن مسعود: أنه جيء بلبن فعرضه على جلسائه واحدًا واحدًا، فكلهم لم يشربه لأنه كان صائمًا، فتناوله ابن مسعود وكان مفطرًا فشربه، ثم تلا قوله تعالى (يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأبْصَارُ)، رواه النسائي، وابن أبي حاتم، من حديث الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة، عنه .

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre, kendisine süt getirildi ve bunu meclisinde oturanlara teker teker ikram etti; ancak hepsi oruçlu oldukları için içmediler. Oruçlu olmayan İbn Mes'ûd ise onu alıp içti, sonra da Yüce Allah'ın: (يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأبْصَارُ) ayetini okudu. Bunu Nesâî ve İbn Ebî Hâtim, A'meş'in İbrâhim'den, onun Alkame'den, onun da İbn Mes'ûd'dan yaptığı rivayetle tahric etmiştir .

وقال [ابن أبي حاتم] أيضًا: حدثنا أبي، حدثنا سُوَيْد بن سعيد، حدثنا علي بن مُسْهِر عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن شهر بن حَوْشَب عن أسماء بنت يزيد قالت: قال رسول الله ﷺ: "إذا جمع الله الأولين والآخرين يوم القيامة، جاء مناد فنادى بصوت يُسمع الخلائق: سيعلم أهلُ الجمع من أولى بالكرم، ليقم الذين لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله. فيقومون، وهم قليل، ثم يحاسب سائر الخلائق" .

[İbn Ebî Hâtim] yine şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Süveyd b. Saîd anlattı, bize Ali b. Müshir, Abdurrahman b. İshâk'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ bint Yezîd'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü Allah öncekileri ve sonrakileri topladığında bir münâdi gelip bütün mahlûkatın duyacağı bir sesle şöyle seslenir: ‘Toplananlar, kerem ve ikrama kimin daha lâyık olduğunu bugün bileceklerdir! Kendilerini ticaretin de alışverişin de Allah'ı anmaktan alıkoymadığı kimseler ayağa kalksın!’ Onlar az sayıda kimseler olarak ayağa kalkarlar, sonra diğer mahlûkatın hesabına geçilir.”

وروى الطبراني، من حديث بَقيَّة، عن إسماعيل بن عبد الله الكندي، عن الأعمش، عن أبي وائل، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ في قوله: {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} [فاطر: ٣٠] قال: {أُجُورَهُمْ} يدخلهم الجنة {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ}، الشفاعة لمن وجبت له الشفاعة، لمن صنع لهم المعروف في الدنيا .

Taberânî, Bakıyye'den, o İsmâil b. Abdillâh el-Kindî'den, o A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} [Fâtır: 30] “Bunun sebebi, (Allah'ın) onlara mükâfatlarını tastamam vermesi ve lütfundan onlara daha fazlasını da bahşetmesidir.” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “{أُجُورَهُمْ} [ifadesi], onları cennete koymasıdır. {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} [ifadesi ise], dünyada kendilerine iyilikte bulunanlardan şefaate hak kazananlara şefaat etmeleridir.”

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)}

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)} “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri, ıssız çöllerdeki serap gibidir. Susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz; ancak yanında Allah'ı bulur da O, onun hesabını tastamam görür. Allah, hesabı pek çabuk görendir. Yahut (o inkârcıların durumu), derin bir denizdeki karanlıklar gibidir. Onu, üst üste dalgalar ve dalganın da üstünde bulutlar kaplamıştır; birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... İnsan elini çıkarsa neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse, artık onun için hiçbir nur yoktur.”

هذان مثلان ضربهما الله تعالى لنوعي الكفار، كما ضرب للمنافقين في أول "البقرة" مثلين ناريًا ومائيًا، وكما ضرب لما يقر في القلوب من الهدى والعلم في سورة "الرعد" مثلين مائيًا وناريًا، وقد تكلمنا على كل منها في موضعه بما أغنى عن إعادته، ولله الحمد والمنة.

Bunlar, Yüce Allah'ın iki kâfir türü için getirdiği iki misaldir. Tıpkı Bakara Suresi'nin başında münafıklar için biri ateş, diğeri su ile ilgili iki misal getirdiği ve yine Ra'd Suresi'nde kalplerde yerleşen hidayet ve ilim için biri su, diğeri ateş ile ilgili iki misal getirdiği gibi. Bunların her birini kendi yerinde tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

فأما الأول من هذين المثلين: فهو للكفار الدعاة إلى كفرهم، الذين يحسبون أنهم على شيء من الأعمال والاعتقادات، وليسوا في نفس الأمر على شيء، فمثلهم في ذلك كالسراب الذي يرى في القيعان من الأرض عن بعد كأنه بحر طام.

Bu iki misalden birincisine gelince: Bu, amel ve inanç bakımından bir temel üzere olduklarını zanneden, fakat işin aslında hiçbir şey üzere bulunmayan, [başkalarını da] küfürlerine davet eden kâfirlere dairdir. Bu hususta onların misali; düz arazilerde, uzaktan sanki taşkın ve engin bir denizmiş gibi görünen serap gibidir.

والقيعة: جمع قاع، كجار وجيرَةٍ. والقاع أيضًا: واحد القيعان، كما يقال: جار وجيران. وهي: الأرض المستوية المتسعة المنبسطة، وفيه يكون السراب، وإنما يكون ذلك بعد نصف النهار. وأما الآل فإنما يكون أول النهار، يرى كأنه ماء بين السماء والأرض، فإذا رأى السراب من هو محتاج إلى الماء، حسبه ماءً فقصده ليشرب منه، فلما انتهى إليه (لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا)، فكذلك الكافر يحسب أنه قد عمل عملا وأنه قد حَصَّل شيئًا، فإذا وافى الله يوم القيامة وحاسبه عليها، ونوقش على أفعاله، لم يجد له شيئًا بالكلية قد قُبل، إما لعدم الإخلاص، وإما لعدم سلوك الشرع، كما قال تعالى: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} [الفرقان: ٢٣].

el-Kî'a (الْقِيعَةِ), câr (komşu) ve cîretun gibi kā' (قاع) kelimesinin çoğuludur. Kā' kelimesi aynı zamanda câr ve cîrân gibi kıy'ân (قيعان) kelimesinin tekilidir. Bu da düz, geniş ve yayvan arazi demektir; serap da orada meydana gelir ve bu ancak gün ortasından sonra olur. Âl (الآل) ise sadece günün başlangıcında olur, gökle yer arasında su gibi görünür. Suya muhtaç olan kimse serabı görünce onu su sanıp ondan içmek maksadıyla ona yönelir; fakat yanına vardığında (لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا) onun hiçbir şey olmadığını görür. İşte kâfir de böyledir; bir amel işlediğini ve bir şey elde ettiğini zanneder, ancak kıyamet günü Allah'ın huzuruna varıp da Allah onu hesaba çektiğinde ve amelleri inceden inceye sorgulandığında, ya ihlas bulunmadığından ya da şeriata uyulmadığından dolayı kabul edilmiş hiçbir ameli tamamen bulamaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} [Furkān: 23] “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerresi kıldık.”

وقال هاهنا: (وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ). وهكذا رُوي عن أُبي بن كعب، وابن عباس، ومجاهد، وقتادة وغير واحد.

Burada ise: (وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ) buyurmuştur. Übey b. Ka'b, İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve pek çok kişiden bu şekilde rivayet edilmiştir.

وفي الصحيحين : أنه يقال يوم القيامة لليهود: ما كنتم تعبدون؟ فيقولون: كنا نعبد عُزَيْر ابن الله. فيقال: كذبتم، ما اتخذ الله من ولد، ماذا تبغون؟ فيقولون: أي رَبَّنَا، عَطشنا فاسقنا. فيقال: ألا ترون؟ فتمثل لهم النار كأنها سراب يحطم بعضها بعضًا، فينطلقون فيتهافتون فيها .

Sahîhayn'da şöyle rivayet edilmiştir: Kıyamet günü Yahudilere: “Siz neye tapıyordunuz?” denilir. Onlar: “Allah'ın oğlu Üzeyr'e tapıyorduk” derler. Onlara: “Yalan söylediniz! Allah hiçbir çocuk edinmemiştir. Ne istiyorsunuz?” denilir. Onlar: “Ey Rabbimiz, susadık, bize su ver” derler. Bunun üzerine: “Görmüyor musunuz?” denilir ve ateş onlara birbiri üstüne binen bir serap gibi gösterilir, onlar da gidip ateşe dökülürler .

وهذا المثال مثال لذوي الجهل المركب. فأما أصحاب الجهل البسيط، وهم الطَّماطم الأغشام المقلدون لأئمة الكفر، الصم البكم الذين لا يعقلون، فمثلهم كما قال تعالى: (أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ): قال قتادة: وهو العميق. (يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا) أي: لم يقارب رؤيتها من شدة الظلام، فهذا مثل قلب الكافر الجاهل البسيط المقلد الذي لا يدري أين يذهب، ولا [هو] يعرف حال من يقوده، بل كما يقال في المثل للجاهل: أين تذهب؟ قال: معهم. قيل: فإلى أين يذهبون؟ قال: لا أدري.

Bu misal, katmerli cehalet (cehl-i mürekkep) sahipleri için bir misaldir. Basit cehalet (cehl-i basît) sahiplerine gelince; onlar, küfür önderlerini taklit eden, akletmeyen sağır ve dilsiz kaba cahillerdir. Onların misali ise Yüce Allah'ın buyurduğu gibidir: (أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ) Katâde şöyle demiştir: ‘Bu, derin denizdir.’ (يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا) yani karanlığın şiddetinden ötürü onu görmeye yaklaşamaz bile. İşte bu, nereye gittiğini bilmeyen ve kendisini [sevk edip] götüren kimsenin durumunu tanımayan basit cahil, mukallit kâfirin kalbinin misalidir. Nitekim meselde cahile: “Nereye gidiyorsun?” denilip onun “Onlarla beraber” demesi; “Peki onlar nereye gidiyor?” denilince de “Bilmiyorum” demesi gibidir.

وقال العوفي، عن ابن عباس، ﵄: (يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ) يعني بذلك: الغشاوة التي على القلب والسمع والبصر، وهي كقوله: {خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [البقرة: ٧]، وكقوله : {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلا تَذَكَّرُونَ} [الجاثية: ٢٣].

Avfî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen şöyle demiştir: (يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ) Bununla kalbin, işitmenin ve görmenin üzerindeki perdeyi kastetmektedir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [Bakara: 7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.” Ve şu buyruğu gibidir : {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلا تَذَكَّرُونَ} [Câsiye: 23] “Hevasını ilah edinen, Allah'ın da bir ilim üzere kendisini saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürleyip gözünün üzerine bir perde çektiği kimseyi gördün mü? Artık Allah'tan sonra onu kim hidayete erdirebilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”

وقال أُبيّ بن كعب في قوله: (ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ) فهو يتقلب في خمسة من الظلم: كلامه ظلمة، وعمله ظلمة، ومدخله ظلمة، ومخرجه ظلمة، ومصيره يوم القيامة إلى الظلمات، إلى النار.

Übey b. Ka'b Yüce Allah'ın: (ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: “O, beş karanlık içinde dönüp durur: Sözü karanlıktır, ameli karanlıktır, girdiği yer karanlıktır, çıktığı yer karanlıktır ve kıyamet günü varacağı yer de karanlıklara, yani ateşe doğrudur.”

وقال الربيع بن أنس، والسُّدِّي نحو ذلك أيضًا.

Rebî' b. Enes ve Süddî de buna benzer ifadeler kullanmışlardır.

وقوله: (وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ) أي: من لم يهده الله فهو هالك جاهل حائر بائر كافر، كما قال تعالى: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ} [الأعراف: ١٨٦] وهذا [في]

Yüce Allah'ın: (وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ) buyruğu; Allah kime hidayet vermemişse o kimse helak olmuş, cahil, şaşkın, hüsrana uğramış bir kâfirdir, demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek kimse yoktur.” [el-A'râf: 186]. Bu da [-de]

مُقابلة ما قال في مثل المؤمنين: (يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ) فنسأل الله العظيم أن يجعل في قلوبنا نورًا، وعن أيماننا نورًا، وعن شمائلنا نورًا، وأن يعظم لنا نورًا.

belirtilen: (يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ) ifadesinin mukabilidir. Yüce Allah'tan kalplerimize nur vermesini, sağımızda bir nur, solumuzda bir nur kılmasını ve bizim için nuru büyütmesini dileriz.

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)}

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)} “Göklerde ve yerde olanların, sıra sıra kanat çırpan kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır ve dönüş yalnız Allah'adır.”

يخبر تعالى أنه يُسَبِّحه من في السماوات والأرض، أي: من الملائكة والأناسي، والجان والحيوان، حتى الجماد، كما قال تعالى: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} [الإسراء: ٤٤].

Yüce Allah; meleklerden, insanlardan, cinlerden, hayvanlardan ve hatta cansız varlıklardan olmak üzere göklerde ve yerde bulunan herkesin Kendisini tesbih ettiğini haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} [İsrâ: 44] “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder; O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayandır.”

وقوله: (وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ) أي: في حال طيرانها تسبح ربها وتعبده بتسبيح ألهمها وأرشدها إليه، وهو يعلم ما هي فاعلة؛ ولهذا قال: (كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ) أي: كل قد أرشده إلى طريقته ومسلكه في عبادة الله، ﷿.

Yüce Allah'ın: (وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ) buyruğu; yani uçuşları esnasında, Allah'ın kendilerine ilham ettiği ve yönlendirdiği bir tesbih ile Rablerini tesbih eder ve O'na ibadet ederler. O, onların ne yaptıklarını bilmektedir; bu sebeple: (كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ) yani her birine aziz ve celil olan Allah'a ibadet etme yolunu ve yöntemini göstermiştir.

ثم أخبر أنه عالم بجميع ذلك، لا يخفى عليه من ذلك شيء؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ).

Sonra bütün bunları bildiğini ve bunlardan hiçbir şeyin Kendisine gizli kalmadığını haber vermiştir; bu sebeple de şöyle buyurmuştur: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ).

ثم أخبر تعالى: أن له ملك السماوات والأرض، فهو الحاكم المتصرف الذي لا معقب لحكمه، وهو الإله المعبود الذي لا تنبغي العبادة إلا له. (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) أي: يوم القيامة، فيحكم فيه بما يشاء؛ {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١]، فهو الخالق المالك، ألا له الحكم في الدنيا والأخرى، وله الحمد في الأولى والآخرة؟!.

Sonra Yüce Allah, göklerin ve yerin mülkünün Kendisine ait olduğunu haber vermiştir. O, hükmünü bozacak hiçbir kimse bulunmayan yegâne hâkim ve tasarruf sahibidir; Kendisinden başkasına ibadet edilmesi asla layık olmayan tek mabuttur. (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) yani kıyamet gününde [dönüş O'nadır] ve O, orada dilediği gibi hükmeder; {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [Necm: 31] “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye.” O, Yaratıcıdır, Mâliktir; dikkat edin, dünyada da ahirette de hüküm O'nundur; ilkinde de sonuncusunda da hamd O'na aittir!

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأَبْصَارِ (٤٣)}

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأَبْصَارِ (٤٣)} “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra aralarını birleştirir, sonra da onları üst üste yığar. Nihayet onun arasından yağmurun çıktığını görürsün. Gökyüzünden, oradaki dağlar gibi (bulutlar)dan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu uzak tutar. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverir.”

يذكر تعالى أنه بقدرته يسوق السحاب أول ما ينشئها وهي ضعيفة، وهو الإزجاء (ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ) أي: يجمعه بعد تفرقه، (ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا) أي: متراكمًا، أي: يركب بعضه بعضًا، (فَتَرَى الْوَدْقَ) أي المطر (يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) أي: من خَلَله. وكذا قرأها ابن عباس والضحاك.

Yüce Allah, bulutları ilk var ettiği zaman zayıf bir haldeyken kudretiyle sevk ettiğini zikretmektedir ki bu ‘izcâ’ (sevk etme)dir. (ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ) yani dağıldıktan sonra onları bir araya getirir, (ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا) yani üst üste yığılmış hale getirir ki birbirine biner, (فَتَرَى الْوَدْقَ) yani yağmuru görürsün (يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) yani aralarındaki yarıklardan çıktığını [görürsün]. İbn Abbâs ve Dahhâk da bu kelimeyi bu şekilde okumuşlardır.

قال عبيد بن عمير الليثي: يبعث الله المثيرة فَتَقُمّ الأرض قمًا، ثم يبعث الله الناشئة فتنشئ السحاب، ثم يبعث الله المؤلفة فتؤلف بينه، ثم يبعث [الله] اللواقح فتلقح السحاب. رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير، رحمهما الله.

Ubeyd b. Umeyr el-Leysî şöyle demiştir: “Allah tozu toprağı kaldıran rüzgârı gönderir, o da yeryüzünü süpürür; sonra Allah bulutları meydana getiren rüzgârı gönderir, o da bulutları oluşturur; sonra Allah birleştirici rüzgârı gönderir, o da bulutların arasını birleştirir; sonra [Allah] aşılayıcı rüzgârları gönderir, onlar da bulutları aşılar.” Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr —Allah ikisine de rahmet eylesin— rivayet etmiştir.

وقوله: (وَيُنزلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ): قال بعض النحاة: "من" الأولى: لابتداء الغاية، والثانية: للتبعيض، والثالثة: لبيان الجنس. وهذا إنما يجيء على قول من ذهب من

Yüce Allah'ın: {وَيُنزلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} “Ve gökten, onda bulunan dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir” buyruğuna gelince; bazı nahiv âlimleri şöyle demiştir: Birinci “min” ibtidâ-i gâye (başlangıç bildirme), ikincisi teb‘îz (bir kısmını ifade etme), üçüncüsü ise beyân-ı cins (cins açıklama) içindir. Bu [açıklama], ancak şu görüşü benimseyen...

المفسرين إلى أن قوله: (مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ) ومعناه: أن في السماء جبالَ بَرَد ينزل الله منها البرد. وأما من جعل الجبال هاهنا عبارة عن السحاب، فإن "من" الثانية عند هذا لابتداء الغاية أيضا، لكنها بَدَل من الأولى، والله أعلم.

(مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ) buyruğunun manası: Gökte dolu dağları vardır ve Allah doluyu oradan indirir. Buradaki dağları bulutlardan kinaye kılanlara gelince; onlara göre ikinci “min” de yine başlangıç gayesi içindir, fakat birinciden bedeldir; en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ) يحتمل أن يكون المراد بقوله: (فَيُصِيبُ بِهِ) أي: بما ينزل من السماء من نوعي البرد والمطر فيكون قوله: (فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ) رحمة لهم، (وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ) أي: يؤخر عنهم الغيث.

Yüce Allah'ın: (فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ) buyruğunda, (فَيُصِيبُ بِهِ) ifadesiyle gökten inen dolu ve yağmur çeşitlerinin kastedilmiş olması muhtemeldir. Bu durumda (فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ) ifadesi onlara bir rahmet olur, (وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ) ifadesi ise yağmuru onlardan geciktirmesi anlamına gelir.

ويحتمل أن يكون المراد بقوله: (فَيُصِيبُ بِهِ) أي: بالبرد نقمة على من يشاء لما فيه من نثر ثمارهم وإتلاف زروعهم وأشجارهم. ويصرفه عمن يشاء [أي:] رحمة بهم.

(فَيُصِيبُ بِهِ) ifadesiyle, meyvelerini dökmesi, ekin ve ağaçlarını telef etmesi sebebiyle dolunun dilediği kimselere bir azap olarak isabet ettirilmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Dilediğinden onu uzak tutması ise onlara [bir] rahmettir.

وقوله: (يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأبْصَارِ) أي: يكاد ضوء برقه من شدته يخطف الأبصار إذا اتبعته وتراءته.

Yüce Allah'ın: (يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأبْصَارِ) buyruğu; yani şimşeğin ışığı, şiddetinden ötürü, peşine düşüldüğünde ve ona bakıldığında neredeyse gözleri kamaştırıp alıverir.

{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأُولِي الأَبْصَارِ (٤٤)}

{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأُولِي الأَبْصَارِ (٤٤)} “Allah gece ile gündüzü birbiri ardınca çevirip durur. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır.”

وقوله (يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ) أي: يتصرف فيهما، فيأخذ من طول هذا في قصر هذا حتى يعتدلا ثم يأخذ من هذا في هذا، فيطول الذي كان قصيرًا، ويقصر الذي كان طويلا. والله هو المتصرف في ذلك بأمره وقهره وعزته وعلمه.

Yüce Allah'ın: (يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ) buyruğu; yani ikisinde tasarrufta bulunur; eşitleninceye kadar bunun uzunluğundan alıp şunun kısalığına ekler, sonra bundan alıp buna ekler; böylece kısa olan uzar, uzun olan kısalır. Emriyle, kahredici kudretiyle, izzetiyle ve ilmiyle bunlarda tasarruf eden Allah'tır.

(إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأولِي الأبْصَارِ) أي: لدليلا على عظمته تعالى، كما قال الله تعالى: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ} [آل عمران: ١٩٠]. وما بعدها من الآيات الكريمات.

(إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأولِي الأبْصَارِ) yani Yüce Allah'ın azametine elbette bir delildir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ} [Âl-i İmrân: 190] “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır.” ve devamındaki kerim ayetler buna örnektir.

{وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥)}.

{وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥)} “Allah her canlıyı sudan yarattı. Onlardan kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

يذكر تعالى قدرته التامة وسلطانه العظيم، في خلقه أنواع [المخلوقات] . على اختلاف أشكالها وألوانها، وحركاتها وسكناتها، من ماء واحد، (فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ) كالحية وما شاكلها، (وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ) كالإنسان والطير، (وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ) كالأنعام وسائر الحيوانات؛ ولهذا قال: (يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ) أي: بقدرته؛ لأنه ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن؛ ولهذا قال: (إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ).

Yüce Allah; şekilleri, renkleri, hareketleri ve duruşları farklı [yaratık] türlerini tek bir sudan yaratmasındaki kusursuz kudretini ve büyük hâkimiyetini zikretmektedir: (فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ) yılan ve benzeri gibi; (وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ) insan ve kuş gibi; (وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ) davarlar ve diğer hayvanlar gibi. Bu yüzden: (يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ) yani kudretiyle dilediğini yaratır buyurmuştur; çünkü O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Bu sebeple de: (إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) buyurmuştur.

{لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)}.

{لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)} “Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”

يقرر تعالى أنه أنزل في هذا القرآن من الحكم والأمثال البينة المحكمة، كثيرًا جدًا، وأنه يرشد إلى تفهمها وتعقلها أولي الألباب والبصائر والنهى؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)

Yüce Allah, bu Kur'an'da apaçık ve muhkem hikmetlerden ve misallerden pek çok indirdiğini; akıl, basiret ve idrak sahiplerine bunları anlamayı ve kavramayı gösterdiğini bildirmektedir. Bu yüzden: (وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) buyurmuştur.

{وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٥٢)}

{وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٥٢)} “[Münafıklar]: «Allah'a ve Resûl'e inandık ve itaat ettik» derler; sonra da onlardan bir fırka bunun ardından yüz çevirir. İşte onlar mümin değillerdir. (47) Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çevirip dönmektedir. (48) Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yahut Allah'ın ve Resûlünün kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50) Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları vakit müminlerin sözü ancak: «İşittik ve itaat ettik» demeleridir. İşte umduklarına erenler bunlardır. (51) Kim Allah'a ve Resûlüne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte asıl kurtuluşa erenler bunlardır. (52)”

يخبر تعالى عن صفات المنافقين، الذين يظهرون خلاف ما يبطنون، يقولون قولا بألسنتهم: (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) أي: يخالفون أقوالهم بأعمالهم، فيقولون ما لا يفعلون؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ).

Yüce Allah; içlerinde gizlediklerinin aksini açığa vuran, dilleriyle: (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ) diyen münafıkların niteliklerini haber vermektedir. Yani amelleriyle sözlerine muhalefet ederler, yapmadıkları şeyleri söylerler; bu sebeple Yüce Allah: (وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ) buyurmuştur.

وقوله: (وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ) أي: إذا طلبوا إلى اتباع الهدى، فيما أنزل الله على رسوله، أعرضوا عنه واستكبروا في أنفسهم عن اتباعه. وهذه كقوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} [النساء: ٦٠، ٦١].

Yüce Allah'ın: (وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ) buyruğu; yani Allah'ın Resûlüne indirdiği hükümlerdeki hidayete uymaya çağrıldıklarında ondan yüz çevirirler ve içlerinde ona uymaya karşı kibirlenirler. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} [Nisâ: 60-61] “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Tâğût'u inkâr etmekle emrolundukları halde onun huzurunda muhakeme olmak isterler. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin’ denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün.”

وفي الطبراني من حديث روح بن عطاء بن أبي ميمونة، عن أبيه، عن الحسن، عن سَمُرَة مرفوعًا: "من دُعي إلى سلطان فلم يجب، فهو ظالم لا حق له" .

Taberânî'de, Ravh b. Atâ b. Ebî Meymûne'den, o babasından, o Hasen'den, o da Semure'den merfû olarak rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim bir hâkime/yöneticiye çağrılır da icabet etmezse, o zalimdir ve lehine hiçbir hak yoktur.”

وقوله: (وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ)، أي: إذا كانت الحكومة لهم لا عليهم، جاؤوا سامعين مطيعين وهو معنى قوله: (مُذْعِنِينَ) وإذا كانت الحكومة عليه أعرض ودعا إلى غير الحق، وأحب أن يتحاكم إلى غير النبي ﷺ ليروج باطله ثَمّ. فإذعانه أولا لم يكن عن اعتقاد منه أن ذلك هو الحق، بل لأنه موافق لهواه؛ ولهذا لما خالف الحقّ قصده، عدل عنه إلى غيره؛ ولهذا قال تعالى: (أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ) يعني: لا يخرج أمرهم عن أن يكون في القلوب مَرَض لازم لها، أو قد عرض لها شك في الدين، أو يخافون أن يجور الله ورسوله عليهم في الحكم. وأيّا ما كان فهو كفر محض، والله عليم بكل منهم، وما هو عليه منطو من هذه الصفات.

Yüce Allah'ın: (وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ) buyruğu; yani hüküm aleyhlerine değil de lehlerine olacaksa, dinleyip itaat ederek gelirler. İşte: (مُذْعِنِينَ) buyruğunun manası budur. Hüküm aleyhine olduğunda ise yüz çevirir, haktan başkasına çağırır ve bâtılını orada yürütmek için Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasına muhakeme olmayı ister. Dolayısıyla onun ilk baştaki boyun eğişi, bunun hak olduğuna inandığından değil, sadece hevasına uygun düştüğündendir. Bu sebeple hak onun maksadına muhalif olunca, ondan başkasına yönelmiştir. İşte bu yüzden Yüce Allah: (أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ) buyurmuştur; yani onların bu durumu, kalplerinde yerleşik bir hastalık bulunmasından, dine dair bir şüpheye düşmüş olmalarından ya da Allah ve Resûlünün hükümde kendilerine haksızlık yapacağından korkmalarından başkası olamaz. Hangisi olursa olsun bu apaçık bir küfürdür. Allah onların her birini ve bu sıfatlardan içlerinde ne sakladıklarını hakkıyla bilendir.

وقوله: (بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) أي: بل هم الظالمون الفاجرون، والله ورسوله مبرآن مما يظنون ويتوهمون من الحيف والجور، تعالى الله ورسوله عن ذلك.

Yüce Allah'ın: (بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) buyruğu; yani bilakis onlar zalim ve fâsık kimselerdir; Allah ve Resûlü ise onların zannettiği ve vehmettiği haksızlık ve zulümden uzaktır; Allah ve Resûlü bundan yücedir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا مبارك، حدثنا الحسن قال:

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Mübârek anlattı, bize el-Hasan anlattı [ve] şöyle dedi:

كان الرجل إذا كان بينه وبين الرجل منازعة، فدعي إلى النبي ﷺ وهو مُحِقّ أذعن، وعلم أن النبي ﷺ سيقضي له بالحق. وإذا أراد أن يظلم فدُعي إلى النبي ﷺ أعرض، وقال: أنطلقُ إلى فلان. فأنزل الله هذه الآية، فقال رسول الله ﷺ: "من كان بينه وبين أخيه شيء، فدُعِي إلى حَكَم من حُكَّام المسلمين فأبى أن يجيب، فهو ظالم لا حق له" .

Bir adam ile diğeri arasında bir çekişme olduğunda, eğer adam haklıysa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrıldığında boyun eğer, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in lehine hak ile hükmedeceğini bilirdi. Eğer haksızlık yapmak isterse, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrıldığında yüz çevirir ve: “Falancaya gidelim” derdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: “Kiminle kardeşi arasında bir anlaşmazlık olur da Müslümanların hâkimlerinden bir hâkime çağrılır ve icabet etmekten kaçınırsa, o zalimdir ve lehine hiçbir hak yoktur.”

وهذا حديث غريب، وهو مرسل.

Bu garip ve mürsel bir hadistir.

ثم أخبر تعالى عن صفة المؤمنين المستجيبين لله ولرسوله، الذين لا يبغون دينا سوى كتاب الله وسنة رسوله، فقال: (إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) أي: سمعًا وطاعة؛ ولهذا وصفهم تعالى بفلاح، وهو نيل المطلوب والسلامة من المرهوب، فقال: (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).

Sonra Yüce Allah, Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlünün sünnetinden başka bir din aramayan, Allah'a ve Resûlüne icabet eden müminlerin vasfını haber vererek şöyle buyurmuştur: (إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) yani işittik ve itaat ettik [demeleridir]. Bu yüzden Yüce Allah onları, arzulananı elde etmek ve korkulandan emin olmak demek olan felâh ile niteleyerek: (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) buyurmuştur.

وقال قتادة في هذه الآية: (أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) ذُكر لنا أن عُبَادة بن الصامت -وكان عَقَبيَّا بدريا، أحد نقباء الأنصار -أنه لما حضره الموت قال لابن أخيه جنادة بن أبي أمية: ألا أنبئك بماذا عليك وَمَاذا لك؟ قال: بلى. قال: فإن عليك السمع والطاعة، في عسرك ويسرك، ومَنْشَطك ومكرهك، وأثرةً عليك. وعليك أن تقيم لسانك بالعدل، وألا تنازع الأمرَ أهله، إلا أن يأمروك بمعصية الله بَوَاحا، فما أمرت به من شيء يخالف كتاب الله، فاتبع كتاب الله.

Katâde bu ayet hakkında: (أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) Bize rivayet edildiğine göre, Akabe ve Bedir ehlinden olup Ensâr'ın nakiblerinden biri olan Ubâde b. es-Sâmit'e vefatı yaklaştığında yeğeni Cünâde b. Ebî Ümeyye'ye: “Sana neyin aleyhine ve neyin lehine olduğunu bildireyim mi?” dedi. O da: “Evet” dedi. Ubâde dedi ki: “Zorluğunda ve kolaylığında, istekli ve isteksiz anında ve başkaları sana tercih edildiğinde bile dinleyip itaat etmek senin vazifendir. Dilini adaletle doğrultman ve açıkça Allah'a isyanı emretmedikleri müddetçe işi ehline bırakıp onlarla çekişmemen gerekir. Sana Allah'ın Kitabı'na muhalif bir şey emredilirse, sen Allah'ın Kitabı'na uy.”

وقال قتادة: وَذُكر لنا أن أبا الدرداء قال: لا إسلام إلا بطاعة الله، ولا خير إلا في جماعة، والنصيحة لله ولرسوله، وللخليفة وللمؤمنين عامة.

Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: “Allah'a itaat olmadan İslam olmaz; cemaat olmadan, Allah için, Resûlü için, halife için ve bütün müminler için samimi nasihatte bulunmadan hayır olmaz.”

قال: وقد ذُكر لنا أن عمر بن الخطاب، ﵁، كان يقول: عُروة الإسلام شهادةُ أن لا إله إلا الله، وإقامُ الصلاة، وإيتاء الزكاة، والطاعة لمن ولاه الله أمر المسلمين.

Dedi ki: Bize nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle derdi: “İslam'ın kulpu; Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek ve Allah'ın Müslümanların işini kendisine tevdi ettiği kimseye itaat etmektir.”

رواه ابن أبي حاتم، والأحاديث والآثار في وجوب الطاعة لكتاب الله [وسنة رسوله، وللخلفاء الراشدين، والأئمة إذا أمروا بطاعة الله] كثيرة جدًا، أكثر من أن تحصر في هذا المكان.

Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Allah'ın Kitabı'na [ve Resûlünün sünnetine, Hulefâ-yi Râşidîn'e ve Allah'a itaati emrettikleri zaman yöneticilere] itaatin vacip olduğuna dair hadisler ve rivayetler bu makamda sayılamayacak kadar çoktur.

وقوله (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أي: فيما أمراه به وترك ما نهياه عنه، (وَيَخْشَ اللَّهَ) فيما مضى من ذنوبه، (وَيَتَقِهِ) فيما يستقبل.

Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) buyruğu; yani kendilerine emrettikleri hususlarda [itaat eden] ve yasakladıkları şeyleri terk eden ; (وَيَخْشَ اللَّهَ) geçmiş günahlarından ötürü Allah'tan korkan; (وَيَتَقِهِ) gelecekte de O'ndan sakınan [kimselerdir].