Binûn

Nûr Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا) هذا خرج مخرج الغالب، فلا مفهوم له. وقوله: (لِتَبْتَغُوا عَرَضَ [الْحَيَاةِ] الدُّنْيَا) أي: من خَرَاجهن ومهورهن وأولادهن. وقد نهى رسول الله ﷺ، عن كسب الحجَّام، ومهر البَغيّ وحُلْوان الكاهن -وفي رواية: "مهر البغي خبيث، وكسب الحجَّام خبيث، وثمن الكلب خبيث"

Allah Teâlâ'nın: (إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا) “Eğer onlar iffetli kalmak isterlerse” buyruğu, galip olan duruma göre gelmiştir; dolayısıyla mefhum-i muhalifi (ters anlamı) kastedilmemiştir. (لِتَبْتَغُوا عَرَضَ [الْحَيَاةِ] الدُّنْيَا) “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için” buyruğu ise; onların kazançlarından, mehirlerinden ve çocuklarından [gelen menfaati istemenizdir]. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacamatçının kazancından, fahişenin mehrinden (zina ücretinden) ve kâhinin bahşişinden nehyetmiştir . Bir rivayette ise: “Fahişenin mehri pistir, hacamatçının kazancı pistir ve köpeğin bedeli pistir” [buyurmuştur].

وقوله: (وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ) [أي: لهن، كما تقدم في الحديث عن جابر.

Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğu; [yani Câbir'den nakledilen hadiste geçtiği üzere, onlar için [bağışlayıcı ve merhamet edicidir].

وقال ابن أبي طلحة، عن ابن عباس: فإن فعلتم فإن الله لهن غفور رحيم] وإثمهن على من أكرههن: وكذا قال مجاهد، وعطاء الخراساني، والأعمش، وقتادة.

İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz Allah onlar (cariyeler) için çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir] ; onların günahı ise kendilerini zorlayanların üzerinedir. Mücâhid, Atâ el-Horasânî, el-A'meş ve Katâde de böyle demiştir.

وقال أبو عبيد: حدثني إسحاق الأزرق، عن عَوْف، عن الحسن في هذه الآية: (فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ) قال: لهن والله. لهن والله.

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bana İshâk el-Ezrak, Avf'tan, o da el-Hasan'dan bu: (فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ) ayeti hakkında rivayet etti; [Hasan]: “Allah'a yemin olsun ki onlar (zorlanan cariyeler) içindir. Allah'a yemin olsun ki onlar içindir” dedi.

وعن الزهري قال: غفور لهن ما أُكْرهْن عليه.

ez-Zührî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Zorlandıkları şeyler hususunda onlar için bağışlayıcıdır.”

وعن زيد بن أسلم قال: غفور رحيم للمكرهات.

Zeyd b. Eslem'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Zorlanan kadınlar için çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir.”

حكاهن ابن المنذر في تفسيره بأسانيده.

İbnü'l-Münzir, tefsirinde bunları senetleriyle birlikte zikretmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا يحيى بن عبد الله، حدثني ابن لَهِيعَة، حدثني عطاء، عن سعيد بن جُبَيْر قال: في قراءة عبد الله بن مسعود: "فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ لَهُنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ" وإثمهن على من أكرههن.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Yahyâ b. Abdillâh anlattı, bana İbn Lehîa anlattı, bana Atâ, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde: “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir; onların günahı ise kendilerini zorlayanların üzerinedir” şeklindedir.

وفي الحديث المرفوع، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "رُفِع عن أمَّتي الخطأ والنسيان، وما استكرهوا عليه".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [nakledilen] merfû bir hadiste o şöyle buyurmuştur: «رُفِع عن أمَّتي الخطأ والنسيان، وما استكرهوا عليه» «Ümmetimden yanılma, unutma ve yapmaya zorlandıkları şeylerin [hükmü ve sorumluluğu] kaldırılmıştır.»

ولما فصل تعالى هذه الأحكام وبَيَّنها قال: (وَلَقَدْ أَنزلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ) يعني: القرآن فيه آيات واضحات مفسرات، (وَمَثَلا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ) أي: خبرا عن الأمم الماضية، وما حلَّ بهم في مخالفتهم أوامرَ الله تعالى ، كما قال تعالى: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ} [الزخرف: ٥٦]

Allah Teâlâ bu hükümleri ayrıntılı olarak açıklayıp beyan edince şöyle buyurdu: (وَلَقَدْ أَنزلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ) “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik”, yani: Kur'an'da apaçık, tefsir edilmiş ayetler bulunmaktadır; (وَمَثَلا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ) “sizden önce gelip geçenlerden misaller [indirdik]”, yani: geçmiş ümmetlerden ve Allah Teâlâ'nın emirlerine muhalefet ettiklerinde başlarına gelenlerden haberler [verdik]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ} “Böylece onları sonradan gelecekler için bir geçmiş ve bir ibret kıldık.” [Zuhruf: 56]

(وَمَوْعِظَةً) أي: زاجرًا عن ارتكاب المآثم والمحارم (لِلْمُتَّقِينَ) أي: لمن اتقى الله وخافه.

(وَمَوْعِظَةً) “ve bir öğüt [indirdik]”, yani günahları ve haramları işlemekten alıkoyucu bir öğüt, (لِلْمُتَّقِينَ) “takvâ sahipleri için”, yani Allah'tan sakınan ve O'ndan korkan kimseler için.

قال علي بن أبي طالب، ﵁، في صفة القرآن: فيه حكم ما بينكم، وخبر ما قبلكم، ونبأ ما بعدكم، وهو الفَصْل ليس بالهَزْل، مَنْ تركه من جَبَّار قَصَمَه الله، ومن ابتغى الهدى من غيره أضله الله.

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Kur'an'ın vasfı hakkında şöyle demiştir: “Onda aranızdaki hüküm, sizden öncekilerin haberi ve sizden sonrakilerin müjdesi/haberi vardır. O, [hak ile bâtılı ayıran] kesin bir sözdür; bir eğlence/boş söz değildir. Kim bir zorba olarak onu terk ederse Allah onun belini kırar; kim doğru yolu ondan başkasında ararsa Allah onu saptırır.”

{اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)}

{اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)} “Allah, göklerin ve yerin nûrudur. O'nun nûrunun misali, içinde kandil bulunan bir oyuk/hücre gibidir. O kandil bir cam içindedir. O cam da sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. [Bu kandil] ne doğuya ne de batıya ait olan bereketli bir zeytin ağacından yakılır. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nûr üstüne nûrdur. Allah dilediği kimseyi nûruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (35)”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) يقول: هادي أهل السموات والأرض.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; o, (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Allah, göklerin ve yerin nûrudur” buyruğu hakkında: “Gökler ve yer ehlinin hidayet edicisidir” demiştir.

وقال ابن جُرَيْج: قال مجاهد وابن عباس في قوله: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) يدبر الأمر فيهما، نجومهما وشمسهما وقمرهما.

İbn Cüreyc şöyle demiştir: Mücâhid ve İbn Abbâs: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Allah, göklerin ve yerin nûrudur” buyruğu hakkında: “Onlardaki işi, yıldızlarını, güneşini ve ayını çekip çevirir” demişlerdir.

وقال ابن جرير: حدثنا سليمان بن عمر بن خالد الرَقِّي، حدثنا وهب بن راشد، عن فَرْقَد، عن أنس بن مالك قال: إن إلهي يقول: نوري هداي.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ömer b. Hâlid er-Rakkī anlattı, bize Vehb b. Râşid, Ferkad'dan, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı; Enes şöyle dedi: “Benim İlahım şöyle buyurmaktadır: Benim nûrum, benim hidayetimdir.”

واختار هذا القول ابن جرير، ﵀.

İbn Cerîr rahimehullâh bu görüşü tercih etmiştir.

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أُبيّ بن كعب في قول الله تعالى: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) قال: هو المؤمن الذي جعل [الله] الإيمان والقرآن في صدره، فضرب الله مثله فقال: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) فبدأ بنور نفسه، ثم ذكر نور المؤمن فقال: مثل نور من آمن به. قال: فكان أُبي بن كعب يقرؤها: "مثل نور من آمن به فهو المؤمن جعل الإيمان والقرآن في صدره".

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o Übey b. Ka'b'dan naklettiğine göre; Allah Teâlâ'nın: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Allah, göklerin ve yerin nûrudur” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “O, [Allah'ın] göğsüne imanı ve Kur'an'ı yerleştirdiği mümindir. Allah onun misalini vererek: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) buyurmuş; söze bizzat kendi nûru ile başlamış, ardından da müminin nûrunu zikrederek: ‘O'na iman eden kimsenin nûrunun misali’ buyurmuştur.” Dedi ki: Übey b. Ka'b bu ayeti: “O'na iman edenin nûrunun misali ki o, göğsüne imanın ve Kur'an'ın yerleştirildiği mümindir” şeklinde okurdu.

وهكذا قال سعيد بن جُبير، وقيس بن سعد، عن ابن عباس أنه قرأها كذلك: "نور من آمن بالله".

Saîd b. Cübeyr ve Kays b. Sa'd da İbn Abbâs'tan nakille onun bu ayeti böylece: “Allah'a iman edenin nûru” şeklinde okuduğunu söylemişlerdir.

وقرأ بعضهم: "اللَّهُ نَوَّر السَّمَوَاتِ وَالأرْض".

Onlardan bazıları: “اللَّهُ نَوَّر السَّمَوَاتِ وَالأرْض” (Allah, gökleri ve yeri aydınlattı) şeklinde okumuştur.

وعن الضحاك: "اللَّهُ نَوَّر السَّمَوَاتِ وَالأرْضِ".

Dahhâk'tan da [bu ayeti]: “اللَّهُ نَوَّر السَّمَوَاتِ وَالأرْضِ” (Allah, gökleri ve yeri aydınlattı) şeklinde [okuduğu] rivayet edilmiştir.

وقال السدي في قوله: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ): فبنوره أضاءت السموات والأرض.

es-Süddî, (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Allah, göklerin ve yerin nûrudur” buyruğu hakkında: “O'nun nûru ile gökler ve yer aydınlandı” demiştir.

وفي الحديث الذي رواه محمد بن إسحاق في السيرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال في دعائه يوم آذاه أهل الطائف: "أعوذ بنور وجهك الذي أشرقت له الظلمات، وصلح عليه أمر الدنيا والآخرة، أن يحل بي غَضبك أو ينزل بي سَخَطُك، لك العتبى حتى ترضى، ولا حول ولا قوة إلا بك " .

Muhammed b. İshâk'ın es-Sîre'de Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği hadiste; Tâif halkının kendisine eziyet ettiği gün yaptığı duada şöyle buyurmuştur: “Karanlıkların kendisiyle aydınlandığı, dünya ve ahiret işlerinin kendisiyle düzeldiği vechinin nûruna sığınırım; üzerime gazabının inmesinden veya öfkenin bana erişmesinden [sana sığınırım]. Sen razı oluncaya kadar rızanı dilerim. Güç ve kuvvet ancak seninledir ” .

وفي الصحيحين، عن ابن عباس: كان رسول الله صلى الله عليه سلم إذا قام من الليل يقول: "اللهم لك الحمد، أنت قَيّم السموات والأرض ومن فيهن، ولك الحمد، أنت نور السموات والأرض ومن فيهن" الحديث .

Sahîhayn'da İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gece namaza kalktığında şöyle derdi: “Allah'ım! Hamd sana mahsustur; sen göklerin, yerin ve onlarda bulunanların kayyımısın (yöneticisisin). Hamd sana mahsustur; sen göklerin, yerin ve onlarda bulunanların nûrusun...” hadisin devamı .

وعن ابن مسعود، ﵁، قال: إن ربكم ليس عنده ليل ولا نهار، نور العرش من نور وجهه.

İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Rabbinizin katında ne gece vardır ne de gündüz; Arş'ın nûru, O'nun vechinin nûrundandır.”

وقوله: (مَثَلُ نُورِهِ) في هذا الضمير قولان:

Allah Teâlâ'nın: (مَثَلُ نُورِهِ) “O'nun nûrunun misali” buyruğundaki bu zamir hakkında iki görüş vardır:

أحدهما: أنه عائد إلى الله، ﷿، أي: مثل هداه في قلب المؤمن، قاله ابن عباس (كمشكاة).

Birincisi: Zamir Azîz ve Celîl olan Allah'a aittir; yani: O'nun müminin kalbindeki hidayetinin misali (كمشكاة) “bir kandil yuvası gibidir” demektir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.

والثاني: أن الضمير عائد إلى المؤمن الذي دل عليه سياق الكلام: تقديره: مثل نور المؤمن الذي في قلبه، كمشكاة. فشبه قلب المؤمن وما هو مفطور عليه من الهدى، وما يتلقاه من القرآن المطابق لما هو مفطور عليه، كما قال تعالى: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} [هود: ١٧]، فشبه قلب المؤمن في صفائه في نفسه بالقنديل من الزجاج الشفاف الجوهري، وما يستهديه من القرآن والشرع بالزيت الجيد الصافي المشرق المعتدل، الذي لا كدر فيه ولا انحراف.

İkincisi ise: Zamir, sözün akışının delalet ettiği mümine aittir. İfadenin takdiri şöyledir: Müminin kalbindeki nûrunun misali bir kandil yuvası gibidir. Böylece müminin kalbini, fıtratında bulunan hidayeti ve fıtratına uygun olarak Kur'an'dan aldıklarını benzetmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan ve onu yine O'ndan bir şahit takip eden kimse...” [Hûd: 17]. Müminin kalbini bizzat kendi saflığında şeffaf ve cevheri andıran camdan bir kandile; Kur'an'dan ve şeriattan hidayet olarak aldıklarını ise içinde hiçbir bulanıklık ve eğrilik bulunmayan, son derece kaliteli, berrak, parlak ve dengeli bir zeytinyağına benzetmiştir.

فقوله : (كَمِشْكَاةٍ): قال ابن عباس، ومجاهد، ومحمد بن كعب، وغير واحد: هو موضع الفتيلة من القنديل. هذا هو المشهور؛ ولهذا قال بعده: (فِيهَا مِصْبَاحٌ)، وهو الذُّبالة التي تضيء.

Allah Teâlâ'nın : (كَمِشْكَاةٍ) “bir kandil yuvası/oyuk gibidir” buyruğu hakkında; İbn Abbâs, Mücâhid, Muhammed b. Ka'b ve birçok kişi şöyle demiştir: Bu, kandildeki fitilin yeridir. Meşhur olan görüş budur; nitekim bundan sonra: (فِيهَا مِصْبَاحٌ) “içinde bir lamba/kandil bulunan” buyurmuştur ki o da aydınlatan fitildir.

وقال العوفي، عن ابن عباس [في] قوله: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ): وذلك أن اليهود قالوا لمحمد ﷺ: كيف يخلص نور الله من دون السماء؟ فضرب الله مثل ذلك لنوره، فقال: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ مَثَلُ نُورِهِ). والمشكاة: كوَّة في البيت -قال: وهو مثل ضَرَبه الله لطاعته . فسمَّى الله طاعَتَه نُورًا، ثم سَمَاها أنواعا شَتَّى.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; Allah Teâlâ'nın: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ) [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: Yahudiler Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ın nûru semanın ötesinden nasıl saf olarak ulaşır?” dediler. Bunun üzerine Allah kendi nûru için bu misali verdi ve: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ مَثَلُ نُورِهِ) buyurdu. el-Mişkât: Evdeki duvardaki oyuktur (hücredır). Dedi ki: Bu, Allah'ın kendi itaati için verdiği bir misaldir . Allah itaatini nûr olarak isimlendirmiş, sonra da onu çeşitli türlere ayırmıştır.

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: الكوة بلُغة الحبشة. وزاد غيره فقال: المشكاة: الكوة التي لا منفذ لها. وعن مجاهد: المشكاة: الحدائد التي يعلق بها القنديل.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den naklettiğine göre: [Mişkât], Habeş dilinde penceresiz duvardaki oyuk (hücre) demektir. Başkaları ise ekleyerek şöyle demiştir: el-Mişkât, arkasında geçit/menfez olmayan duvardaki oyuktur. Mücâhid'den diğer bir rivayette ise: el-Mişkât, kandilin asıldığı demirlerdir.

والقول الأول أولى، وهو: أن المشكاة هي موضع الفَتيلة من القنديل؛ ولهذا قال: (فِيهَا مِصْبَاحٌ) وهو النور الذي في الذُّبالة.

Birinci görüş daha tercihe şayandır (evladır); o da mişkâtın, kandilin içindeki fitilin bulunduğu yer olmasıdır. Nitekim bundan dolayı Allah Teâlâ: { فِيهَا مِصْبَاحٌ } “İçinde bir kandil bulunan” buyurmuştur. Bu [kandil] de fitilde yanan ışıktır (nûrdur).

قال أبيً بن كعب: المصباح: النور، وهو القرآن والإيمان الذي في صدره.

Übey b. Ka'b şöyle demiştir: el-Misbâh (kandil); nûrdur, o da [müminin] göğsündeki Kur'an ve imandır.

وقال السُّدِّي: هو السراج.

es-Süddî ise: “O, kandildir (siraçtır)” demiştir.

(الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ) أي: هذا الضوء مشرق في زجاجة صافية.

(الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ) “O kandil bir cam içindedir”, yani: Bu ışık berrak bir cam içinde parlamaktadır.

قال أبيّ بن كعب وغير واحد: وهي نظير قلب المؤمن. (الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ): قرأ بعضهم بضم الدال من غير همزة، من الدّر، أي: كأنها كوكب من دُرّ.

Übey b. Ka'b ve birçok kişi şöyle demiştir: Bu cam, müminin kalbinin benzeridir. (الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ) “O cam da sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır”; bazısı bunu hemzesiz olarak dâl harfinin ötresiyle ed-Dürr'den (دُرِّيٌّ) okumuştur; yani sanki inciden bir yıldız gibidir.

وقرأ آخرون: "دِرّيء" و"دُرِّيء" بكسر الدال وضمها مع الهمز، من الدَرْء وهو الدفع؛ وذلك أن النجم إذا رُمي به يكون أشدّ استنارة من سائر الأحوال، والعرب تسمي ما لا يعرف من الكواكب دراريّ.

Başkaları ise: Hemze ile birlikte dâl harfinin kesresi ve ötresiyle “دِرّيء” ve “دُرِّيء” şeklinde okumuşlardır; bu da defetmek/itmek anlamındaki ed-Der' (الدَرْء) kökündendir. Çünkü yıldıza [şeytanları taşlamak için] fırlatıldığında diğer hallerinden çok daha parlak olur. Araplar bilinmeyen/nadir yıldızlara derârî derler.

قال أبيّ بن كعب: كوكب مضيء. وقال قتادة: مضيء مبين ضخم. (يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ) أي: يستمد من زيت زيتون شجرة مباركة (زيتونة) بدل أو عطف بيان (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) أي: ليست في شرقي بقعتها فلا تصل إليها الشمس من أول النهار، ولا في غربيها فيتقلّص عنها الفيء قبل الغروب، بل هي في مكان وسط، تَفْرَعه الشمس من أول النهار إلى آخره، فيجيء زيتها معتدلا صافيا مشرقا.

Übey b. Ka'b: “Işık saçan yıldızdır” demiştir. Katâde ise: “Aydınlatan, apaçık ve büyük [yıldızdır]” demiştir. (يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ) “Bereketli bir ağaçtan yakılır”, yani bereketli bir ağaç olan zeytin ağacının yağından yakıtını alır. (زَيْتُونَةٍ) “zeytin [ağacından]” kelimesi bedel veya atf-ı beyandır. (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “ne doğuya ne de batıya ait olan”, yani bulunduğu yerin ne doğusundadır ki günün başlangıcında güneş ona ulaşmasın, ne de batısındadır ki gün batımından önce gölge onun üzerinden çekilsin; aksine o orta bir yerdedir, güneş günün başından sonuna kadar onu kuşatır , böylece yağı dengeli, berrak ve parlak olur.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عمار قال: حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن سعد، أخبرنا عمرو بن أبي قيس، عن سِمَاك بن حرب، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: شجرة بالصحراء، لا يظلها جبل ولا شجر ولا كهف، ولا يواريها شيء، وهو أجود لزيتها.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Sa'd anlattı, bize Amr b. Ebî Kays, Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: “O, çölde bulunan bir ağaçtır; onu ne bir dağ, ne bir ağaç, ne de bir mağara gölgeler, hiçbir şey onu örtmez. Bu da onun yağının en kaliteli olmasını sağlar.”

وقال يحيى بن سعيد القَطَّان، عن عمران بن حُدَيْر، عن عكرمة، في قوله: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: هي بصحراء، وذلك أصفى لزينتها.

Yahyâ b. Saîd el-Kattân, İmrân b. Hudeyr'den, o İkrime'den (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “O, çölde [açık arazide]dir; bu da onun yağının en berrak olmasını sağlar.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو نُعَيْم، حدثنا عُمَر بن فَرُّوخ، عن حبيب بن الزبير، عن عكرمة -وسأله رجل عن: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال تلك [زيتونة] بأرض فلاة، إذا أشرقت الشمس أشرقت عليها، وإذا غربت غربت عليها فذاك أصفى ما يكون من الزيت.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Ömer b. Ferrûh, Habîb b. ez-Zübeyr'den anlattı; bir adam İkrime'ye: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” ayetini sordu; İkrime şöyle dedi: “O, [bir zeytin ağacıdır] ki açık arazidedir; güneş doğduğunda üzerine doğar, battığında da üzerine batar. İşte bu, yağın en berrak olanıdır.”

وقال مجاهد في قوله: ([زَيْتُونَةٍ] لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: ليست بشرقية، لا تصيبها الشمس إذا غربت، ولا غربية لا تصيبها الشمس إذا طلعت، [ولكنها شرقية وغربية، تصيبها إذا طلعت] وإذا غربت.

Mücâhid, Allah Teâlâ'nın: ([زَيْتُونَةٍ] لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “[Zeytin ağacı ki] ne doğuya ne de batıya aittir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Güneş battığında ona güneşin isabet etmediği doğulu bir ağaç değildir; güneş doğduğunda ona güneşin isabet etmediği batılı bir ağaç da değildir. [Aksine o hem doğulu hem batılıdır; güneş doğduğunda da] battığında da ona isabet eder.”

وقال سعيد بن جُبَيْر في قوله (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ) قال: هو أجود الزيت. قال: إذا طلعت الشمس أصابتها من صوب المشرق، فإذا أخذت في الغروب أصابتها الشمس، فالشمس تصيبها بالغداة والعَشِيّ، فتلك لا تعد شرقية ولا غربية.

Saîd b. Cübeyr: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından [yakılır]. Onun yağı neredeyse ışık verir” buyruğu hakkında: “Bu, en kaliteli yağdır” demiştir. Şöyle devam etti: “Güneş doğduğunda doğu cihetinden ona isabet eder, batmaya yöneldiğinde yine güneş ona isabet eder; güneş hem sabah hem akşam ona vurur. Dolayısıyla o ne sadece doğulu ne de sadece batılı sayılır.”

وقال السدي [في] قوله: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) يقول: ليست بشرقية يحوزها

Süddî, Allah Teâlâ'nın: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu [hakkında] şöyle der: “O, doğunun kuşattığı doğulu bir ağaç değildir;

المشرق، ولا غربية يحوزها المغرب دون المشرق، ولكنها على رأس جبل، أو في صحراء، تصيبها الشمس النهارَ كلَّه.

ne de doğu olmaksızın sadece batının kuşattığı batılı bir ağaçtır. Aksine o bir dağın tepesinde veya çölde olup bütün gün güneş ona isabet eder.”

وقيل: المراد بقوله: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) أنها في وسط الشجر، وليست بادية للمشرق ولا للمغرب.

Şöyle de denilmiştir: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu ile kastedilen, onun ağaçların ortasında bulunup ne doğuya ne de batıya açık olmamasıdır.

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أُبي بن كعب، في قول الله تعالى: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: فهي خضراء ناعمة، لا تصيبها الشمس على أي حال كانت، لا إذا طلعت ولا إذا غربت. قال: فكذلك هذا المؤمن، قد أجير من أن يصيبه شيء من الفتن، وقد ابتلي بها فيثبته الله فيها، فهو بين أربع خلال: إن قال صَدَق، وإن حكم عدل، وإن ابتلي صبر، وإن أعطي شكر، فهو في سائر الناس كالرجل الحي يمشي في قبور الأموات.

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o Übey b. Ka'b'dan naklettiğine göre; Allah Teâlâ'nın: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “O yemyeşil ve tazedir; güneş hangi halde olursa olsun -ne doğarken ne de batarken- ona [doğrudan yakıcı şekilde] isabet etmez. İşte bu mümin de böyledir; fitnelerden herhangi bir şeyin kendisine isabet etmesinden korunmuştur. Fitne ile imtihan edildiğinde Allah onu onda sabit kılar. O dört haslet arasındadır: Konuşursa doğru söyler, hükmederse adaletle davranır, imtihan edilirse sabreder, kendisine verilirse şükreder. O, diğer insanlar arasında ölülerin kabirleri arasında yürüyen diri bir adam gibidir.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا مُسَدَّد قال: حدثنا أبو عَوَانة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير في قوله: (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: هي وسط الشجر، لا تصيبها الشمس شرقا ولا غربا.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Müsedded anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, ağaçların ortasındadır; ona ne doğudan ne de batıdan [doğrudan] güneş isabet eder.”

وقال عطية العوفي: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: هي شجرة في موضع من الشجر، يرى ظل ثمرها في ورقها، وهذه من الشجر لا تطلع عليها الشمس ولا تغرب.

Atıyye el-Avfî: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “O, ağaçlar arasında öyle bir yerdeki ağaçtır ki, meyvesinin gölgesi yaprağında görülür. Bu ağaç öyle ağaçlardandır ki üzerine [doğrudan] ne güneş doğar ne de batar.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عمار، حدثنا عبد الرحمن الدَّشْتَكِي، حدثنا عمرو بن أبي قيس، عن عطاء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، ﵄، في قوله تعالى: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) ليست شرقية ليس فيها غرب، ولا غربية ليس فيها شرق، ولكنها شرقية غربية.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ammâr anlattı, bize Abdurrahman ed-Deştekî anlattı, bize Amr b. Ebî Kays, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ Allah Teâlâ'nın: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, içinde batı [yönü] bulunmayan sırf doğulu değildir; içinde doğu [yönü] bulunmayan sırf batılı da değildir; aksine o hem doğuludur hem batılıdır.”

وقال محمد بن كعب القُرَظي: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: هي القبْلية.

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî de: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında: “O, kıble yönündedir (güney tarafındadır).” demiştir.

وقال زيد بن أسلم: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: الشام.

Zeyd b. Eslem de: (لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında: “Şam'dır.” demiştir.

وقال الحسن البصري: لو كانت هذه الشجرة في الأرض لكانت شرقية أو غربية، ولكنه مثل ضربه الله لنوره.

Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: “Şayet bu ağaç yeryüzünde olsaydı ya doğulu ya da batılı olurdu. Fakat bu, Allah'ın kendi nuru için verdiği bir misaldir.”

وقال الضحاك، عن ابن عباس: (توقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ) قال: رجل صالح (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) قال: لا يهودي ولا نصراني.

Dahhâk, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; (توقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ) “Bereketli bir ağaçtan yakılır” buyruğu hakkında: “Salih bir adamdır.”; (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ) “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu hakkında da: “Ne Yahudi ne de Hristiyandır.” demiştir.

وأولى هذه الأقوال القولُ الأول، وهو أنها في مستوى من الأرض، في مكان فسيح بارز ظاهر ضاح للشمس، تَفْرعه من أول النهار إلى آخره، ليكون ذلك أصفى لزينتها وألطف، كما قال غير واحد ممن تقدم؛ ولهذا قال: (يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ) قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يعني: لضوء إشراق الزيت.

Bu görüşlerin en tercihe şayan olanı birinci görüştür; o da onun, daha önce geçen birçok âlimin söylediği gibi, yağının daha saf ve daha latif olması için düz bir arazide, güneşin günün başından sonuna kadar bizzat ulaştığı geniş, açık, belirgin ve güneş alan bir yerde bulunmasıdır. Nitekim bundan dolayı: (يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ) “Neredeyse ona ateş değmese bile yağı ışık verir” buyurmuştur. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: “Yani yağın ışıltısının parlaklığından ötürü.” demiştir.

وقوله: (نُورٌ عَلَى نُورٍ) قال العوفي، عن ابن عباس: يعني بذلك إيمان العبد وعمله.

(نُورٌ عَلَى نُورٍ) “Nur üstüne nurdur” buyruğu hakkında el-Avfî, İbn Abbâs'tan: “Bununla kulun imanı ve ameli kastedilmektedir.” dediğini nakletmiştir.

وقال مجاهد، والسدي: يعني نور النار ونور الزيت.

Mücâhid ve es-Süddî ise: “Ateşin nuru ve yağın nuru kastedilmektedir.” demişlerdir.

وقال أبي بن كعب: (نُورٌ عَلَى نُورٍ) فهو يتقلب في خمسة من النور، فكلامه نور، وعمله نور، ومدخله نور، ومخرجه نور، ومصيره إلى النور يوم القيامة إلى الجنة.

Übey b. Ka'b şöyle demiştir: (نُورٌ عَلَى نُورٍ) “Nur üstüne nurdur”; o beş nur içinde dönüp dolaşır: Sözü nurdur, ameli nurdur, girdiği yer nurdur, çıktığı yer nurdur ve kıyamet gününde varacağı yer de nur olup cennettir.”

وقال شِمْر بن عَطية: جاء ابن عباس إلى كعب الأحبار فقال: حدثني عن قول الله: (يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ)

Şimr b. Atıyye şöyle demiştir: İbn Abbâs, Ka'bu'l-Ahbâr'a gelip: “Bana Allah'ın: (يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ) ‘Neredeyse ona ateş değmese bile yağı ışık verir’ buyruğunu anlat.” dedi.

قال: يكاد محمد يبين للناس، وإن لم يتكلم، أنه نبي، كما يكاد ذلك الزيت أن يضيء.

[Ka'b] şöyle dedi: “Tıpkı o yağın neredeyse ışık vereceği gibi, Muhammed de hiç konuşmasa bile insanlara peygamber olduğu neredeyse belli olur.”

وقال السُّدِّي في قوله: (نُورٌ عَلَى نُورٍ) قال: نور النار ونور الزيت، حين اجتمعا أضاءا، ولا يضيء واحد بغير صاحبه [كذلك نور القرآن ونور الإيمان حين اجتمعا، فلا يكون واحد منهما إلا بصاحبه]

es-Süddî: (نُورٌ عَلَى نُورٍ) “Nur üstüne nurdur” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Ateşin nuru ve yağın nurudur; bir araya geldiklerinde aydınlatırlar ve biri diğeri olmaksızın aydınlatmaz. [Aynı şekilde Kur'an'ın nuru ile imanın nuru da bir araya geldiklerinde böyledir; biri ancak diğeriyle bulunur.]”

وقوله: (يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ) أي: يرشد الله إلى هدايته من يختاره، كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أحمد:

(يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ) “Allah dilediğini nuruna iletir” buyruğu; yani Allah, dilediği kimseyi hidayetine ulaştırır, demektir. Nitekim İmam Ahmed'in rivayet ettiği hadiste şöyle gelmiştir:

حدثنا معاوية بن عمرو، حدثنا إبراهيم بن محمد الفزاري، حدثنا الأوزاعي، حدثني ربيعة بن يزيد، عن عبد الله [بن] الديلمي، عن عبد الله بن عمرو، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله خلق خلقه في ظلمة، ثم ألقى عليهم من نوره يومئذ، فمن أصاب يومئذ من نوره اهتدى، ومن أخطأه ضل. فلذلك أقول: جفَّ القلم على علم الله ﷿"

Bize Muâviye b. Amr anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed el-Fezârî anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Rebîa b. Yezîd, Abdullah [b.] ed-Deylemî'den, o Abdullah b. Amr'dan nakletti: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Allah, mahlukatını bir karanlık içinde yarattı, sonra o gün üzerlerine kendi nurundan saçtı. O gün O'nun nurundan kime isabet ettiyse doğru yolu buldu, kime de isabet etmediyse saptı. İşte bundan dolayı derim ki: Kalem, Azîz ve Celîl olan Allah'ın ilmi üzere kurumuştur.”

طريق أخرى عنه: قال البزار: حدثنا أيوب بن سُوَيْد، عن يحيى بن أبي عمرو الشَّيباني، عن أبيه، عن عبد الله بن عمر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله خلق خلقه في ظلمة، فألقى عليهم نورًا من نوره، فمن أصابه من ذلك النور اهتدى، ومن أخطأه ضل". [ورواه البزار، عن عبد الله بن عمرو من طريق آخر، بلفظه وحروفه] .

Ondan gelen başka bir tarîk: el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Eyyûb b. Süveyd, Yahyâ b. Ebî Amr eş-Şeybânî'den, o babasından, o Abdullah b. Ömer'den anlattı: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Allah mahlukatını bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine kendi nurundan bir nur saçtı. O nurdan kime isabet ettiyse doğru yolu buldu, kime de isabet etmediyse saptı.” [el-Bezzâr bunu Abdullah b. Amr'dan başka bir tarîkle lafzı lafzına ve harfi harfine rivayet etmiştir.]

وقوله تعالى: (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) لما ذكر تعالى هذا مثلا لنور هداه في قلب المؤمن، ختم الآية بقوله: (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) أي: هو أعلم بمن يستحق الهداية ممن يستحق الإضلال.

Allah Teâlâ'nın: (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) “Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ, müminin kalbindeki hidayetinin nuru için bu misali verince, ayeti: (وَيَضْرِبُ اللَّهُ الأمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) “Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu ile bitirmiştir. Yani O, kimin hidayeti, kimin de sapıklığı hak ettiğini en iyi bilendir.

قال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر: حدثنا أبو معاوية -يعني شيبان -، عن ليث، عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي البَخْتَري، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "القلوب أربعة: قلب أجرد فيه مثل السراج يُزهرُ، وقلب أغلف مربوط على غلافه، وقلب منكوس، وقلب مُصْفَح: فأما القلب الأجرد فقلب المؤمن، سراجه فيه نوره. وأما القلب الأغلف فقلب الكافر. وأما القلب المنكوس فقلب [المنافق] عَرَفَ ثم أنكر. وأما القلب المُصْفَح فقلب فيه إيمان ونفاق، ومثل الإيمان فيه كمثل البقلة يَمُدّها الماء الطيب، ومثل النفاق فيه كمثل القُرحة يَمُدَّها القيح والدم، فأي المدتين غلبت على الأخرى غلبت عليه". إسناده جيد ولم يخرجوه.

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Ebû Muâviye -yani Şeybân- Leys'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebu'l-Bahterî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den [naklen] anlattı, [Ebû Saîd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kalpler dört türlüdür: İçinde parıldayan bir kandil misali bulunan arınmış/pürüzsüz kalp; kılıfına bağlanmış kılıflı kalp; tersyüz edilmiş kalp ve iki yüzlü (müsfeh) kalp. Arınmış kalbe gelince; o, kandilinde nuru parıldayan müminin kalbidir. Kılıflı kalbe gelince; o, kâfirin kalbidir. Tersyüz edilmiş kalbe gelince; o, [hakkı] tanıyıp sonra inkâr eden [münafığın] kalbidir. İki yüzlü kalbe gelince; o, içinde hem iman hem de nifak bulunan kalptir. Ondaki imanın misali, tatlı/temiz suyun beslediği yeşillik gibidir. Ondaki nifakın misali ise cerahat ve kanın beslediği çıban gibidir; bu iki maddeden hangisi diğerine üstün gelirse o kalbe o hâkim olur.» [İbn Kesîr der ki:] İsnadı ceyyiddir fakat [Kütüb-i Sitte sahipleri] onu tahric etmemişlerdir.

{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ (٣٦)}

{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ (٣٦)} “[Bu kandil] Allah'ın, yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler.”

لما ضرب الله تعالى [مثل] قلب المؤمن، وما فيه من الهدى والعلم، بالمصباح في الزجاجة الصافية المتوقّد من زيت طيب، وذلك كالقنديل، ذكر محلها وهي المساجد، التي هي أحب البقاع إلى الله تعالى من الأرض، وهي بيوته التي يعبد فيها ويُوَحّد، فقال: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) أي: أمر الله تعالى برفعها، أي: بتطهيرها من الدنس واللغو، والأفعال والأقوال التي لا تليق فيها، كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في هذه الآية الكريمة: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) قال: نهى الله سبحانه عن اللغو فيها. وكذا قال عكرمة، وأبو صالح، والضحاك، ونافع بن جبير، وأبو بكر بن سليمان بن أبي حَثْمة وسفيان بن حسين، وغيرهم من علماء المفسرين.

Allah Teâlâ, müminin kalbinin ve oradaki hidayet ve ilmin [misalini], temiz bir yağdan tutuşturulan berrak cam içindeki kandille -ki o kandil gibidir- verince, onun yerini zikretmiştir; o da yeryüzünde Allah Teâlâ'ya en sevimli olan mekânlar, yani içinde O'na ibadet edilen ve O'nun birliği ikrar edilen evleri olan mescitlerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) “Allah'ın, yüceltilmesine izin verdiği evlerdedir”, yani Allah Teâlâ onların yüceltilmesini, yani pislikten, boş sözden, oralara yakışmayan fiil ve sözlerden temizlenmesini emretmiştir. Nitekim Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, bu kerim ayet: (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ) “Allah'ın, yüceltilmesine izin verdiği evlerdedir” hakkında şöyle demiştir: “Allah Sübhânehû oralarda boş söz söylenmesini yasaklamıştır.” İkrime, Ebû Sâlih, ed-Dahhâk, Nâfi' b. Cübeyr, Ebû Bekr b. Süleymân b. Ebî Hasme , Süfyân b. Hüseyn ve diğer müfessir âlimler de böyle demişlerdir.

وقال قتادة: هي هذه المساجد، أمر الله، سبحانه، ببنائها ورفعها، وأمر بعمارتها وتطهيرها. وقد ذكر لنا أن كعبًا كان يقول: إن في التوراة مكتوبًا: " ألا إن بيوتي في الأرض المساجد، وإنه من توضأ فأحسن وضوءه، ثم زارني في بيتي أكرمته، وحَقّ على المَزُور كرامةُ الزائر". رواه عبد الرحمن بن أبي حاتم في تفسيره.

Katâde şöyle demiştir: “Bunlar şu mescitlerdir; Allah Sübhânehû onların inşa edilip yükseltilmesini emretmiş, imar ve temizlenmelerini buyurmuştur.” Bize nakledildiğine göre Ka'b şöyle derdi: “Tevrat'ta şöyle yazılıdır: ‘Haberiniz olsun ki, yeryüzündeki evlerim mescitlerdir. Kim güzelce abdest alır, sonra evimde beni ziyaret ederse ona ikram ederim. Ziyaret edilenin, ziyaretçisine ikram etmesi bir haktır.’” Bunu Abdurrahman b. Ebî Hâtim tefsirinde rivayet etmiştir.

وقد وردت أحاديث كثيرة في بناء المساجد، واحترامها وتوقيرها، وتطييبها وتبخيرها. وذلك له محل مفرد يذكر فيه، وقد كتبت في ذلك جزءًا على حدَة، ولله الحمد والمنة. ونحن بعون الله تعالى نذكر هاهنا طرفا من ذلك، إن شاء الله تعالى، وبه الثقة وعليه التكلان:

Mescitlerin inşası, onlara saygı ve hürmet gösterilmesi, güzel kokular sürülmesi ve tütsülenmesi hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir. Bunun zikredileceği müstakil bir yer vardır; nitekim bu konuda müstakil bir cüz yazdım, hamd ve minnet Allah'adır. Biz Allah Teâlâ'nın yardımıyla, Allah Teâlâ dilerse burada bunlardan bir kısmını zikredeceğiz ; güven O'nadır ve tevekkül O'nadır:

فعن أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، قال: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "من بنى مسجدا يبتغي به وجه الله، بنى الله له مثله في الجنة". أخرجاه في الصحيحين .

Müminlerin emiri Osman b. Affân'dan radıyallâhu anh nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “Kim Allah'ın rızasını umarak bir mescit inşa ederse, Allah da ona cennette onun bir benzerini inşa eder.” Bunu Sahîhayn'da tahric etmişlerdir .

وروى ابن ماجه، عن عمر بن الخطاب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من بنى مسجدا يذكر فيه اسم الله، بنى الله له بيتا في الجنة" .

İbn Mâce, Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kim içinde Allah'ın adı anılan bir mescit inşa ederse, Allah da ona cennette bir ev inşa eder.”

وللنسائي عن عمرو بن عَبَسَة مثله . والأحاديث في هذا كثيرة جدا.

en-Nesâî'de de Amr b. Abese'den bunun bir benzeri rivayet edilmiştir . Bu konudaki hadisler pek çoktur.

وعن عائشة ﵂، قالت: أمر رسول الله ﷺ ببناء المساجد في الدور، وأن تنظف

Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mahallelerde mescitler inşa edilmesini ve [onların] temiz tutulmasını

وتطيب . رواه أحمد وأهل السنن إلا النسائي. ولأحمد وأبي داود، عن سَمُرة بن جُنْدب نحوه.

ve güzel kokularla kokulanmasını emretti . Bunu Ahmed ve Nesâî hariç Sünen ehli rivayet etmiştir. Ahmed ve Ebû Dâvûd'da Semura b. Cündeb'den de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال البخاري: قال عمر: ابن للناس ما يكنهم، وإياك أن تحمر أو تصفر فتفتن الناس .

el-Buhârî şöyle demiştir: Ömer şöyle dedi: “İnsanları [soğuktan ve sıcaktan] koruyacak bir bina yap; sakın kırmızıya veya sarıya boyama, yoksa insanları fitneye düşürürsün.”

وروى ابن ماجه عنه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما ساء عملُ قوم قطّ إلا زخرفوا مساجدهم". وفي إسناده ضعف.

İbn Mâce de ondan rivayet ettiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir kavmin ameli kötüleştiğinde mutlaka mescitlerini süslemeye başlarlar.” İsnadında zayıflık vardır.

وروى أبو داود عن ابن عباس ﵄، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما أمِرْتُ بتشييد المساجد". قال ابن عباس: لَتُزَخرفُنّها كما زَخْرَفت اليهود والنصارى

Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana mescitleri yüksek ve gösterişli yapmam emredilmedi.” buyurdu. İbn Abbâs dedi ki: “Siz de Yahudi ve Hristiyanların süslediği gibi mutlaka onları süsleyeceksiniz.”

وعن أنس ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقوم الساعة حتى يتباهى الناس في المساجد". رواه الإمام أحمد وأهل السنن إلا الترمذي

Enes'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanlar mescitlerle birbirlerine övünmedikçe kıyamet kopmaz.” Bunu İmam Ahmed ve Tirmizî hariç Sünen ehli rivayet etmiştir .

وعن بُرَيْدَةَ أن رَجُلا أنشدَ في المسجد، فقال: من دعا إلى الجمل الأحمر؟ فقال النبي ﷺ: "لا وجدت، إنما بُنِيت المساجد لما بنيت له". رواه مسلم.

Büreyde'den rivayet edildiğine göre bir adam mescitte yitiğini sorarak: “Kızıl deveyi kim gördü?” dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bulamaz ol! Mescitler ancak ne için yapıldıysa onun için yapılmıştır.” Bunu Müslim rivayet etmiştir.

وعن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: نهى رسول الله ﷺ، عن البيع والابتياع، وعن تناشد الأشعار في المساجد. رواه أحمد وأهل السنن ، وقال الترمذي: حسن.

Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet ettiğine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, mescitlerde alım satım yapmaktan ve karşılıklı şiir okumaktan nehyetti.” Bunu Ahmed ve Sünen ehli rivayet etmiştir . Tirmizî: “Hasendir.” demiştir.

وعن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله صلى الله عليه سلم: قال: "إذا رأيتم من يبيع أو يبتاع في المسجد، فقولوا: لا أربح الله تجارتك. وإذا رأيتم من يَنشُد ضالة في المسجد، فقولوا: لا رَدَّ الله عليك". رواه الترمذي، وقال: حسن غريب.

Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Mescitte satan veya satın alan birini gördüğünüzde: ‘Allah ticaretini kazançlı kılmasın!’ deyin. Mescitte yitiğini soran birini gördüğünüzde de: ‘Allah onu sana geri getirmesin!’ deyin.” Bunu Tirmizî rivayet etmiş ve: “Hasen gariptir.” demiştir.

وقد روى ابن ماجه وغيره، من حديث ابن عمر مرفوعًا، قال: "خصال لا تنبغي في المسجد: لا يُتَّخذُ طريقًا، ولا يُشْهَرُ فيه سلاح، ولا يُنبَض فيه بقوس، ولا ينثر فيه نبل، ولا يُمرّ فيه بلحم نِيء: ولا يُضرَبُ فيه حَدٌّ، ولا يُقْتَص فيه من أحد، ولا يُتَّخذ سوقًا" .

İbn Mâce ve diğerleri, İbn Ömer'den merfû olarak rivayet ettiklerine göre şöyle buyurmuştur: “Mescitte yapılması uygun olmayan hasletler şunlardır: Yol edinilmez, içinde silah çekilmez, yay gerilmez, ok saçılmaz, içinden çiğ etle geçilmez, içinde had cezası uygulanmaz, kimseden kısas alınmaz ve pazar yeri edinilmez.”

وعن واثلة بن الأسقع، عن رسول الله ﷺ قال: "جَنِّبوا المساجد صبيانكم ومجانينكم، وشراءكم وبيعكم، وخصوماتكم ورفع أصواتكم، وإقامة حدودكم وسل سيوفكم، واتخذوا على أبوابها المطاهر، وجَمّروها في الجُمَع".

Vâsile b. el-Eska'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mescitlerinizi çocuklarınızdan, delilerinizden, alışverişlerinizden, çekişmelerinizden, seslerinizi yükseltmenizden, had cezalarınızı infaz etmekten ve kılıçlarınızı çekmekten uzak tutun. Kapılarının önüne abdesthaneler yapın ve cuma günleri oralarda güzel kokular tütsüleyin.»

ورواه ابن ماجه أيضًا وفي إسنادهما ضعف.

Bunu İbn Mâce de rivayet etmiştir ve her iki isnadda da zayıflık vardır.

أما أنه "لا يتخذ طريقًا" فقد كره بعض العلماء المرور فيه إلا لحاجة إذا وَجَد مندوحة عنه. وفي الأثر: "إن الملائكة لتتعجب من الرجل يمر بالمسجد لا يصلي فيه".

Onun “yol edinilmemesi” konusuna gelince; bazı âlimler, başka bir imkân bulduğu takdirde ihtiyaç dışında mescidin içinden geçmeyi mekruh görmüşlerdir. Eserde şöyle gelmiştir: “Melaike, mescidin içinden geçip de orada namaz kılmayan adama şaşar.”

وأما أنه "لا يشهر فيه بسلاح . ولا ينبض فيه بقوس، ولا ينثر فيه نبل" . فلما يخشى من إصابة بعض الناس به، لكثرة المصلين فيه؛ ولهذا أمر رسول الله ﷺ إذا مر أحد بسهام أن يقبض على نصالها؛ لئلا يؤذي أحدًا، كما ثبت في الصحيح .

“İçinde silah çekilmez , yay gerilmez ve ok saçılmaz” hükmüne gelince; mescitte namaz kılanların çokluğundan ötürü insanlardan birine isabet etmesinden korkulduğu içindir. Nitekim bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir kimse oklarla geçtiğinde kimseye zarar vermemesi için onların temrenlerini (uçlarını) tutmasını emretmiştir; bu, Sahîh'te sabit olduğu üzeredir .

وأما النهي عن المرور باللحم النيء فيه، فَلِما يخشى من تقاطر الدم منه، كما نهيت الحائض عن المرور فيه إذا خافت التلويث.

İçinden çiğ etle geçilmesinin nehyedilmesine gelince; tıpkı kirletmekten korktuğunda hayızlı kadının oradan geçmesinin nehyedilmesi gibi, etten kan damlamasından korkulduğu içindir.

وأما أنه "لا يضرب فيه حد ولا يقتص"، فلما يخشى من إيجاد نجاسة فيه من المضروب أو المقطوع.

“İçinde had cezası uygulanmaz ve kısas alınmaz” hükmüne gelince; dövülen veya organı kesilen kimseden dolayı mescitte bir necaset meydana gelmesinden korkulduğu içindir.

وأما أنه "لا يتخذ سوقًا"، فلما تقدم من النهي عن البيع والشراء فيه، فإنه إنما بني لذكر الله والصلاة كما قال النبي ﵊، لذلك الأعرابي الذي بال في طائفة المسجد: "إن المساجد لم تبن لهذا، إنما بنيت لذكر الله والصلاة فيها". ثم أمر بسَجْل من ماء، فأهريق على بوله .

“Pazar yeri edinilmez” hükmüne gelince; daha önce geçen mescitte alım satım yapma yasağından ötürüdür. Zira mescitler ancak Allah'ın zikri ve namaz için inşa edilmiştir. Nitekim Nebî aleyhisselâm , mescidin bir tarafına idrarını yapan o bedeviye şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz mescitler bunun için yapılmamıştır; onlar ancak Allah'ın zikri ve orada namaz kılmak için yapılmıştır.” Sonra bir kova su getirilmesini emretmiş ve idrarının üzerine dökülmüştür .

وفي الحديث الثاني: "جَنِّبوا مساجدكم صبيانكم"، وذلك لأنهم يلعبون فيه ولا يناسبهم، وقد كان عمر بن الخطاب، ﵁، إذا رأى صبيانًا يلعبون في المسجد ، ضربهم بالمِخْفَقَة -وهي الدِّرَّة -وكان يَعُسّ المسجد بعد العشاء، فلا يترك فيه أحدًا.

İkinci hadisteki: “Mescitlerinizi çocuklarınızdan uzak tutun” ifadesine gelince; çünkü onlar orada oynarlar ve bu durum mescitlere yakışmaz. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, mescitte oynayan çocuklar gördüğünde onları kamçıyla -yani değnekle- döverdi ve yatsıdan sonra mescidi kolaçan eder , orada kimseyi bırakmazdı.

"ومجانينكم" يعني: لأجل ضعف عقولهم، وسَخْر الناس بهم، فيؤدي إلى اللعب فيها، ولما يخشى من تقذيرهم المسجد، ونحو ذلك.

“Ve delilerinizden [uzak tutun]” ifadesi; akıllarının zayıflığı ve insanların onlarla alay edip bunun da orada oynamaya yol açması ve mescidi kirletmelerinden endişe edilmesi gibi sebeplerden ötürüdür.

"وبيعكم وشراءكم" كما تقدم.

“Alışverişinizden [uzak tutun]” ifadesi; daha önce geçtiği üzeredir.

"وخصوماتكم" يعني: التحاكم والحكم فيه؛ ولهذا نص كثير من العلماء على أن الحاكم لا ينتصب لفصل الأقضية في المسجد، بل يكون في موضع غيره؛ لما فيه من كثرة الحكومات والتشاجر والعياط الذي لا يناسبه؛ ولهذا قال بعده: "ورفع أصواتكم".

“Ve davalaşmalarınızdan [uzak tutun]” ifadesi; yani orada muhakeme olmak ve hüküm vermektir. Bundan dolayı pek çok âlim, davaların çokluğu, münakaşa ve mescide yakışmayan bağırıp çağırmalar bulunması sebebiyle hâkimin davaları karara bağlamak için mescitte oturmayıp başka bir yerde bulunması gerektiğini açıkça belirtmiştir. Nitekim bundan sonra: “Ve seslerinizi yükseltmenizden [uzak tutun]” buyurmuştur.

وقال البخاري: حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا الجُعَيْد بن عبد الرحمن قال: حدثني يزيد بن خُصَيفَة، عن السائب بن يَزيدَ الكنْديِّ قال: كنت قائمًا في المسجد، فحصبني رجل، فنظرت فإذا عمر بن الخطاب، فقال: اذهب فأتني بهذين. فجئته بهما، فقال: من أنتما؟ أو: من أين أنتما؟ قالا من أهل الطائف. قال: لو كنتما من أهل

el-Buhârî şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize el-Cuayd b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Husayfe, es-Sâib b. Yezîd el-Kindî'den anlattı; [Sâib] dedi ki: Mescitte ayakta duruyordum. Derken bir adam bana küçük bir çakıl taşı attı. Baktım ki o Ömer b. el-Hattâb imiş! Şöyle dedi: “Git, şu iki kişiyi bana getir.” Onları kendisine getirdim. “Siz kimsiniz?” yahut “Nerelisiniz?” dedi. “Tâif halkındayız” dediler. Dedi ki: “Şayet bu

البلد لأوجعتكما: ترفعان أصواتكما في مسجد رسول الله ﷺ .

beldenin halkından olsaydınız canınızı yakardım; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinde sesinizi mi yükseltiyorsunuz?”

وقال النسائي: حدثنا سُوَيْد بن نصر، عن عبد الله بن المبارك، عن شعبة، عن سعد بن إبراهيم، عن أبيه إبراهيم بن عبد الرحمن بن عوف قال: سمع عمر صوت رجل في المسجد فقال: أتدري أين أنت؟ وهذا أيضًا صحيح.

en-Nesâî şöyle demiştir: Bize Süveyd b. Nasr, Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Şu'be'den, o Sa'd b. İbrâhim'den, o babası İbrâhim b. Abdirrahmân b. Avf'tan anlattı; dedi ki: Ömer mescitte bir adamın sesini işitti de: “Nerede olduğunu biliyor musun?” dedi. Bu da sahihtir.

وقوله: "وإقامة حدودكم، وسل سيوفكم": تقدما.

“Had cezalarınızı uygulamanız ve kılıçlarınızı çekmeniz” ifadesine gelince; [bunların açıklaması] daha önce geçmişti.

وقوله: "واتخذوا على أبوابها المطاهر" يعني: المراحيض التي يستعان بها على الوضوء وقضاء الحاجة. وقد كانت قريبًا من مسجد رسول الله ﷺ آبار يستقون منها، فيشربون ويتطهرون، ويتوضؤون وغير ذلك.

“Kapılarında abdest yerleri yapın” ifadesi; yani abdest almak ve ihtiyaç gidermek için kendilerinden yararlanılan tuvaletlerdir. Nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinin yakınında su çektikleri kuyular vardı; oradan içerler, temizlenirler, abdest alırlar ve benzeri ihtiyaçlarını karşılarlardı.

وقوله: "وجمِّروها في الجُمَع" يعني: بخروها في أيام الجُمَع لكثرة اجتماع الناس يومئذ.

“Ve cuma günleri onları tütsüleyin” ifadesi; yani o gün insanların çokça toplanmasından dolayı cuma günlerinde onları tütsüleyin, demektir.