ثم وقف، فمداره على عليِّ بن زيد بن جُدْعان، وفيه ضعف، وفي سياقاته غالبا نكارة شديدة. وقد ورد في حديث الصور المشهور قريب من هذا، والله أعلم.
Sonra durdu. Bu rivayetin senedi Ali b. Zeyd b. Cüd'ân etrafında dönmektedir; onda zayıflık vardır ve sevk ettiği rivayetlerde çoğunlukla şiddetli münkerlik bulunur. Meşhur sûr hadisinde de buna yakın bir rivayet yer almıştır, en doğrusunu Allah bilir.
وقد قال [الله] تعالى: {فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ * وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ * وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} [الحاقة: ١٥ - ١٧] قال شهر بن حَوْشَب: حملة العرش ثمانية، أربعة منهم يقولون: سبحانك اللهم وبحمدك، لك الحمد على حلمك بعد علمك. وأربعة يقولون: سبحانك اللهم وبحمدك، لك الحمد على عفوك بعد قدرتك، رواه ابن جرير عنه.
Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ * وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ * وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “İşte o gün, olacak olan vuku bulmuş (kıyamet kopmuş)tur. Gök yarılmıştır; artık o gün o, bomboş ve sarkıktır. Melekler ise onun kenarlarındadır. O gün Rabbinin Arş'ını, onların da üstünde sekiz (melek) taşır.” [Hâkka: 15-17]. Şehr b. Havşeb: “Arş'ı taşıyanlar sekizdir; onlardan dördü: 'Seni tenzih ederiz Allah'ım, hamdinle [Seni tesbih ederiz], ilminin ardından gösterdiğin hilmine hamdolsun' derler. Dördü de: 'Seni tenzih ederiz Allah'ım, hamdinle [Seni tesbih ederiz], kudretinin ardından gösterdiğin affına hamdolsun' derler” demiştir. Bunu İbn Cerîr ondan rivayet etmiştir.
وقال أبو بكر بن عبد الله: إذا نظر أهل الأرض إلى العرش يهبط عليهم من فوقهم، شخصت إليه أبصارهم، ورَجَفت كُلاهم في أجوافهم، وطارت قلوبهم من مَقَرّها من صدورهم إلى حناجرهم.
Ebû Bekr b. Abdillâh şöyle demiştir: “Yeryüzü ehli, Arş'ın üzerlerine doğru indiğini gördüklerinde gözleri ona dikilir, içlerindeki böbrekleri titrer ve kalpleri göğüslerindeki yerlerinden kopup boğazlarına fırlar.”
وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا معتمر بن سليمان، عن عبد الجليل، عن أبي حازم، عن عبد الله بن عمرو قال: يهبط الله حين يهبط وبينه وبين خلقه سبعون ألف حجاب، منها النور والظلمة، فيُصَوّت الماء في تلك الظلمة صوتا تنخلع منه القلوب.
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyn anlattı, bize Mu'temir b. Süleymân, Abdülcelîl'den, o Ebû Hâzim'den, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı; o şöyle dedi: “Allah indiği vakit iner ve O'nunla yarattıkları arasında nurdan ve karanlıktan yetmiş bin perde bulunur. O karanlıkta su öyle bir ses çıkarır ki ondan kalpler yerinden oynar .”
وهذا موقوف على عبد الله بن عمرو من كلامه، ولعله من الزاملتين، والله أعلم.
Bu rivayet, Abdullah b. Amr'ın kendi sözü olarak mevkûftur; belki de [Ehl-i Kitap'tan naklettiği] iki heybeden birindendir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا)، كما قال تعالى: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [غافر: ١٦] وفي الصحيح: "إن الله يطوي السموات بيمينه، ويأخذ الأرضين بيده الأخرى، ثم يقول: أنا الملك، أنا الديان، أين ملوك الأرض؟ أين الجبارون؟ أين المتكبرون"؟
Allah Teâlâ'nın: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır ve inkârcılar için pek çetin bir gündür” buyruğu, tıpkı Teâlâ'nın: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Bugün mülk kimindir? Bir ve mutlak galip olan Allah'ındır” [Mü'min: 16] buyurduğu gibidir. Sahîh'te [şöyle] rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah semaları sağ eliyle dürer, yerleri de diğer eliyle alır, sonra şöyle buyurur: 'Ben Melik'im, Ben Deyyân'ım! Nerede yeryüzünün kralları? Nerede zorbalar? Nerede kibirlenenler?'”
وقوله: (وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا) أي: شديدا صعبا؛ لأنه يوم عدل وقضاء فصل، كما قال تعالى: {[فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ] * فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ * عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ} [المدثر: ٨ - ١٠]، فهذا حال الكافرين في هذا اليوم. وأما المؤمنون فكما قال تعالى: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [الأنبياء: ١٠٣].
O'nun: {وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “ve inkârcılar için pek çetin bir gündür” buyruğu; yani şiddetli ve zordur; çünkü o adalet ve kesin hüküm günüdür. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {[فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ] * فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ * عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ} “[Sûra üflendiği zaman], işte o gün pek çetin bir gündür, kâfirler için hiç de kolay değildir” [Müddessir: 8-10]. İşte kâfirlerin bu gündeki durumu böyledir. Müminlere gelince; tıpkı Teâlâ'nın buyurduğu gibidir: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “O en büyük korku onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vaad edilen gününüzdür' diye karşılarlar” [Enbiyâ: 103].
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لَهيعة، حدثنا دَرَّاج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخدري قال: قيل: يا رسول الله: {يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ} ما أطول هذا اليوم؟ فقال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، إنه ليخفف على المؤمن حتى يكون
İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Hasen b. Mûsâ rivayet etti, bize İbn Lehîa rivayet etti, bize Derrâc, Ebu’l-Heysem’den, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den [şöyle dediğini] rivayet etti: Denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü! {يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ} “Miktarı elli bin yıl olan bir gün” bu gün ne kadar da uzundur!” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin olsun ki, şüphesiz o [gün] mü'mine öylesine hafifletilir ki hatta...»
أخف عليه من صلاة مكتوبة يصليها في الدنيا" .
dünyada kıldığı farz bir namazdan daha hafif gelir” buyurdu.
وقوله: (وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا): يخبر تعالى عن ندم الظالم الذي فارق طريق الرسول وما جاء به من عند الله من الحق المبين، الذي لا مرْية فيه، وسلك طريقا أخرى غير سبيل الرسول، فإذا كان يوم القيامة نَدمَ حيثُ لا ينفعه النَدَمُ، وعضّ على يديه حسرةً وأسفا.
O'nun: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا} “O gün zâlim kimse ellerini ısırarak: 'Ah ne olurdu, ben de Resûl ile beraber bir yol tutsaydım!' der” buyruğu: Teâlâ, Resûl'ün yolunu ve onun Allah katından getirdiği şüphe götürmez apaçık hakkı terk edip Resûl'ün yolundan başka bir yola sapan zâlimin pişmanlığını haber vermektedir. Kıyamet günü olduğunda, artık pişmanlığın fayda vermeyeceği bir yerde pişman olur ve hasret ile kederden ellerini ısırır.
وسواء كان سبب نزولها في عقبة بن أبي مُعَيط أو غيره من الأشقياء، فإنها عامة في كل ظالم، كما قال تعالى: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} [الأحزاب: ٦٦ - ٦٨] فكل ظالم يندم يوم القيامة غاية الندم، ويَعَض على يديه قائلا (يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا) يعني: مَن صرفه عن الهدى، وعدل به إلى طريق الضلالة [من دعاة الضلالة] ، وسواء في ذلك أمية بن خلف، أو أخوه أبي بن خلف، أو غيرهما.
İster nüzul sebebi Ukbe b. Ebî Muayt hakkında olsun, isterse diğer bedbahtlar hakkında olsun; bu ayet bütün zâlimleri kapsamaktadır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Resûl'e itaat etseydik!' derler. Ve derler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lânet ile lânetle!'” [Ahzâb: 66-68]. Kıyamet gününde her zâlim son derece pişman olur ve ellerini ısırarak şöyle der: {يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا} “'Ah ne olurdu, ben de Resûl ile beraber bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falanı dost edinmeseydim!'”; yani kendisini hidayetten çevirip [dalâlet davetçilerinden] sapıklık yoluna saptıran kimseyi [kasteder]. Bu hususta ister Ümeyye b. Halef olsun, ister kardeşi Übey b. Halef olsun veya başkaları olsun birdir.
(لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ) [وهو القرآن] (بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي) أي: بعد بلوغه إلي، قال الله تعالى: (وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولا) أي: يخذله عن الحق، ويصرفه عنه، ويستعمله في الباطل، ويدعوه إليه.
{لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ} “Andolsun ki zikirden beni o saptırdı” [o da Kur'an'dır] , {بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي} “bana geldikten sonra”; yani bana ulaştıktan sonra. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولا} “Ve şeytan, insanı yapayalnız ve yardımsız bırakandır”; yani onu haktan yüzüstü bırakır, ondan çevirir, bâtılda kullanır ve ona çağırır.
{وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا (٣٠) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا (٣١)}
{وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا (٣٠) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا (٣١)} “Resûl de dedi ki: 'Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş (bir kenara atılmış) bıraktı.' Böylece Biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.”
يقول تعالى مخبرا عن رسوله ونبيه محمد -صلوات الله وسلامه عليه دائما إلى يوم الدين -أنه قال: (يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا)، وذلك أن المشركين كانوا لا يُصغُون للقرآن ولا يسمعونه، كما قال تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ} [فصلت: ٢٦] وكانوا إذا تلي عليهم القرآن أكثروا اللغط والكلام في غيره، حتى لا يسمعوه. فهذا من هجرانه، وترك [علمه وحفظه أيضا من هجرانه، وترك] الإيمان به وتصديقه من هجرانه، وترك تدبره وتفهمه من هجرانه، وترك العمل به وامتثال أوامره واجتناب زواجره من هجرانه، والعدولُ عنه إلى غيره -من شعر أو قول أو غناء أو لهو أو كلام أو طريقة مأخوذة من غيره -من هجرانه، فنسأل الله الكريمَ المنانَ القادرَ على ما يشاء، أن يخلّصنا مما يُسْخطه، ويستعملنا فيما يرضيه، من حفظ كتابه وفهمه، والقيام بمقتضاه آناء الليل وأطرافَ النهار، على الوجه الذي
Allah Teâlâ, Resûlü ve Nebîsi Muhammed'in -din gününe kadar daima Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şöyle dediğini haber vermektedir: {يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} “Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş (bir kenara atılmış) bıraktı.” Bu da müşriklerin Kur'an'a kulak vermemeleri ve onu dinlememelerinden ileri gelmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ} “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın, belki galip gelirsiniz.'” [Fussilet: 26]. Onlara Kur'an okunduğunda, onu işitmesinler diye gürültüyü ve onun dışındaki lakırdıyı çoğaltırlardı. İşte bu, onu terk etmektir (hecr). [Onu bilmeyi ve ezberlemeyi bırakmak da onu terk etmektir;] ona iman etmeyi ve onu tasdik etmeyi bırakmak da onu terk etmektir; onu tefekkür edip anlamayı bırakmak da onu terk etmektir; onunla amel etmeyi, emirlerine uymayı ve yasaklarından kaçınmayı bırakmak da onu terk etmektir; ondan yüz çevirip onun dışındaki bir şiire, söze, şarkıya, eğlenceye, lakırdıya yahut ondan başkasından alınan bir yola yönelmek de onu terk etmektir. Dilediğine gücü yeten, Kerîm ve Mennân olan Allah'tan, bizi gazabına uğratacak şeylerden kurtarmasını; Kitabını ezberleme, anlama ve gece saatleri ile gündüzün taraflarında gereğince amel etme konusunda bizi Kendisinin
يحبه ويرضاه، إنه كريم وهاب.
sevip razı olacağı şekilde istihdam etmesini dileriz; şüphesiz O Kerîm'dir, Vehhâb'dır (çok bağışlayandır).
وقوله: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ) أي: كما حصل لك -يا محمد -في قومك من الذين هجروا القرآن، كذلك كان في الأمم الماضين؛ لأن الله جعل لكل نبي عدوا من المجرمين، يدعون الناس إلى ضلالهم وكفرهم، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ * وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} [الأنعام: ١١٢ - ١١٣]؛ ولهذا قال هاهنا: (وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا) أي: لمن اتبع رسوله، وآمن بكتابه وصدقه واتبعه، فإن الله هاديه وناصره في الدنيا والآخرة. وإنما قال: (هَادِيًا وَنَصِيرًا) لأن المشركين كانوا يصدون الناس عن اتباع القرآن، لئلا يهتدي أحد به، ولتغلب طريقتهم طريقة القرآن؛ فلهذا قال: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا).
O'nun: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} “Böylece Biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık” buyruğu; yani Kur'an'ı terk eden kavminden başına gelenler gibi -ey Muhammed-, geçmiş ümmetlerde de öyle olmuştu; çünkü Allah her peygambere suçlulardan insanları sapıklıklarına ve inkârlarına çağıran düşmanlar kılmıştır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ * وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “Böylece Biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık; aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı; öyleyse onları uydurdukları yalanlarla baş başa bırak. Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [bunu yaparlar]” [En'âm: 112-113]. İşte bu sebeple burada: {وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا} “Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter” buyurmuştur; yani Resûlüne uyan, Kitabına iman edip onu doğrulayan ve ona tabi olan kimse için Allah dünyada ve ahirette onun hidayetçisi ve yardımcısıdır. “Hidayet verici ve yardımcı” buyurmasının sebebi; müşriklerin hiç kimse onunla hidayet bulmasın ve kendi yolları Kur'an'ın yoluna üstün gelsin diye insanları Kur'an'a uymaktan alıkoymalarıdır. İşte bu yüzden: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا} “Böylece Biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter” buyurmuştur.
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا (٣٢)}
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا (٣٢)} “İnkâr edenler dediler ki: 'Kur'an ona toptan bir defada indirilseydi ya!' Biz onunla senin kalbini pekiştirmek için onu böyle (parça parça indirdik) ve onu tane tane (ağır ağır) okuduk.”
يقول تعالى مخبراً عن كثرة اعتراض الكفار وتعنتهم، وكلامهم فيما لا يعنيهم، حيث قالوا: (لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً) أي: هلا أنزل عليه هذا الكتاب الذي أوحي إليه جملة واحدة، كما نزلت الكتب قبله، كالتوراة والإنجيل والزبور، وغيرها من الكتب الإلهية. فأجابهم الله عن ذلك بأنه إنما أنزل منجما في ثلاث وعشرين سنة بحسب الوقائع والحوادث، وما يحتاج إليه من الأحكام لتثبيت قلوب المؤمنين به كما قال: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا} [الإسراء: ١٠٦]؛ ولهذا قال: (لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا). قال قتادة: وبيناه تبيينا. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: وفسرناه تفسيرا.
Teâlâ, kâfirlerin çokça itiraz etmelerini, inatlaşmalarını ve kendilerini ilgilendirmeyen konularda konuşmalarını haber vererek şöyle dediklerini bildirmektedir: {لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً} “'Kur'an ona toptan bir defada indirilseydi ya!'”; yani ona vahyedilen bu Kitap, kendisinden önceki kitaplar olan Tevrat, İncil, Zebur ve diğer ilâhî kitapların indiği gibi toptan bir defada indirilseydi ya! Allah onlara bunun, olaylara, hadiselere ve hükümlere duyulan ihtiyaca göre ona iman edenlerin kalplerini pekiştirmek için yirmi üç yılda parça parça indirildiği cevabını vermiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا} “Biz onu, insanlara dura dura okuyasın diye kısım kısım ayırdığımız bir Kur'an yaptık ve onu peyderpey indirdik” [İsrâ: 106]. İşte bu sebeple: {لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا} “Biz onunla senin kalbini pekiştirmek için onu böyle (parça parça indirdik) ve onu tane tane (ağır ağır) okuduk” buyurmuştur. Katâde: “Onu açıkladıkça açıkladık” demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: “Onu tefsir ettikçe tefsir ettik” demiştir.
{وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلا (٣٤)}.
{وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلا (٣٤)} “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki, Biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım. Yüzleri üstü cehenneme toplanacak olanlar var ya; işte onlar, yer bakımından en kötü ve yol bakımından en sapık olanlardır.”
(وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ) أي: بحجة وشبهة (إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا) أي: ولا يقولون قولا يعارضون به الحق، إلا أجبناهم بما هو الحق في نفس الأمر، وأبين وأوضح وأفصحُ من مقالتهم.
{وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ} “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki”; yani hiçbir delil ve şüphe [getirmezler ki], {إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “Biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım”; yani hakka karşı çıkmak için söyledikleri hiçbir söz yoktur ki, Biz onlara işin doğrusunu ve onların sözlerinden daha açık, daha vazıh ve daha fasih olanını cevap olarak vermiş olmayalım.
قال سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ) أي: بما يلتمسون به عيب القرآن والرسول (إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا) أي: إلا نزل جبريل مِنَ الله بجوابهم.
Saîd b. Cübeyr , İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ} “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki”; yani Kur'an'da ve Resûl'de bir kusur aramak üzere getirdikleri [hiçbir şey yoktur ki], {إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “Biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım”; yani Cebrail Allah katından onların cevabını indirmiş olmasın.
ثم في هذا اعتناء كبير؛ لشرف الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، حيث كان يأتيه الوحي من الله بالقرآن صباحا ومساء، ليلا ونهارا، سفرا وحضرا، فكل مرة كان يأتيه الملك بالقرآن كإنزال كتاب مما قبله من الكتب المتقدمة، فهذا المقام أعلى وأجلُّ، وأعظم مكانة من سائر إخوانه من الأنبياء، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين. فالقرآن أشرف كتاب أنزله الله، ومحمد، صلوات
Ayrıca bunda Resûl'ün -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- şerefine büyük bir ihtimam vardır; zira vahiy ona Allah'tan Kur'an ile sabah akşam, gece gündüz, seferde ve hazarda geliyordu. Meleğin ona Kur'an ile her gelişi, kendisinden önceki geçmiş kitaplardan bir kitabın indirilmesi mesabesindeydi. İşte bu makam, peygamber kardeşlerinin diğerlerininkinden -salavâtullâhi ve selâmühüm ecmaîn- daha yüce, daha celil ve mertebece daha büyüktür. Kur'an, Allah'ın indirdiği en şerefli kitaptır; Muhammed -salavât
الله وسلامه عليه، أعظم نبي أرسله الله وقد جمع الله تعالى للقرآن الصفتين معا، ففي الملأ الأعلى أنزل جملة من اللوح المحفوظ إلى بيت العزة في سماء الدنيا ثم نزل بعد ذلك إلى الأرض منجما بحسب الوقائع والحوادث.
ve selâmı onun üzerine olsun- Allah'ın gönderdiği en büyük peygamberdir. Allah Teâlâ Kur'an için bu iki sıfatı bir arada toplamıştır: Mele-i A'lâ'da Levh-i Mahfûz'dan dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye toptan indirilmiş , daha sonra da yeryüzüne olaylara ve hadiselere göre peyderpey indirilmiştir.
قال أبو عبد الرحمن النسائي: أخبرنا أحمد بن سليمان، حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا داود، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: أنزل القرآن جملة إلى سماء الدنيا في ليلة القدر، ثم نزل بعد ذلك في عشرين سنة، قال: (وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا)، وقوله {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا} [الإسراء: ١٠٦] .
Ebû Abdirrahmân en-Nesâî dedi ki: Bize Ahmed b. Süleymân bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: “Kur'an Kadir gecesinde dünya semasına toptan indirildi, sonra yirmi yılda peyderpey indirildi.” [İbn Abbâs] dedi ki: {وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki, Biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım” ve O'nun: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلا} “Biz onu, insanlara dura dura okuyasın diye kısım kısım ayırdığımız bir Kur'an yaptık ve onu peyderpey indirdik” [İsrâ: 106] buyruğu [bunu göstermektedir].
ثم قال تعالى مخبرا عن سوء حال الكفار في معادهم يوم القيامة وحشرهم إلى جهنم، في أسوأ الحالات وأقبح الصفات: (الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلا)، وفي الصحيح، عن أنس: أن رجلا قال: يا رسول الله، كيف يحشر الكافر على وجهه يوم القيامة؟ فقال: "إن الذي أمشاه على رجليه قادر أن يُمشِيَه على وجهه يوم القيامة" وهكذا قال مجاهد، والحسن، وقتادة، وغير واحد من المفسرين، [والله أعلم] .
Sonra Teâlâ, kâfirlerin kıyamet günündeki dönüş yerlerindeki kötü durumlarını ve cehenneme en kötü hâl ve en çirkin vasıfta toplanıp sevk edileceklerini haber vererek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلا} “Yüzleri üstü cehenneme toplanacak olanlar var ya; işte onlar, yer bakımından en kötü ve yol bakımından en sapık olanlardır.” Sahîh'te Enes'ten rivayet edildiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Kâfir kıyamet günü yüzü üstü nasıl haşrolunur?” dedi. Resûlullah: “Onu iki ayağı üzerinde yürüten [Allah], kıyamet gününde yüzü üstü yürütmeye de kâdirdir” buyurdu. Mücâhid, el-Hasan, Katâde ve birden fazla müfessir de böyle demiştir [en doğrusunu Allah bilir] .
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦) وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧) وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨) وَكُلا ضَرَبْنَا لَهُ الأَمْثَالَ وَكُلا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩) وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠)}
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦) وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧) وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨) وَكُلا ضَرَبْنَا لَهُ الأَمْثَالَ وَكُلا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩) وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠)} “Andolsun Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin' dedik. Sonunda onları yerle bir ettik. Nûh kavmini de peygamberleri yalanladıkları zaman suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Zâlimlere de can yakıcı bir azap hazırladık. Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında daha birçok nesilleri de (helâk ettik). Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helâk ettik. Andolsun onlar, felâket yağmuruna tutulmuş olan o kasabaya uğramışlardı. Onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.”
يقول تعالى متوعداً من كذّب رسولَه محمداً، صلوات الله وسلامه عليه، من مشركي قومه ومن خالفه، ومحذرهم من عقابه وأليم عذابه، مما أحله بالأمم الماضية المكذبين لرسله، فبدأ بذكر موسى، ﵇، وأنه ابتعثه وجعل معه أخاه هارون وزيرا، أي: نبيًا مُوَازرا ومؤيداً وناصراً، فكذبهما فرعون وجنوده، فـ {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} [محمد: ١٠].، وكذلك فعلَ بقوم نوح حين كذّبوا رسوله نوحاً، ﵇، ومن كذب برسول فقد كذب بجميع الرسل؛ إذ لا فرق بين رسول ورسول، ولو فرض أن الله بعث إليهم كل رسول فإنهم كانوا يكذبونه؛ ولهذا قال: (وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ)، ولم يبعث إليهم إلا نوح فقط، وقد لبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاماً، يدعوهم إلى الله، ويحذرهم نقَمه، فما آمن معه إلا قليل. ولهذا أغرقهم الله
Allah Teâlâ; kavminin müşriklerinden ve ona muhalefet edenlerden elçisi Muhammed'i -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- yalanlayanları tehdit etmekte; elçilerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin başına getirdiği felaketlerden ötürü onları Kendi cezalandırmasından ve can yakıcı azabından sakındırmaktadır. [Teâlâ] Mûsâ aleyhisselâm'ı anarak başladı; onu peygamber olarak gönderdiğini ve kardeşi Hârûn'u da onunla birlikte bir vezir, yani kendisine arka çıkan, destekleyen ve yardım eden bir peygamber kıldığını [bildirdi]. Firavun ve orduları onları yalanladı, bunun üzerine {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} “Allah onları helak etti. O kâfirlere de bunların benzerleri vardır.” [Muhammed: 10]. Aynı şekilde, elçisi Nûh aleyhisselâm'ı yalanladıklarında Nûh kavmine de böyle yaptı. Kim bir elçiyi yalanlarsa bütün elçileri yalanlamış olur; zira bir elçi ile diğer elçi arasında fark yoktur. Faraza Allah onlara her bir elçiyi göndermiş olsaydı, şüphesiz onu da yalanlayacaklardı. Bu sebeple: {وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ} “Nûh kavmine gelince, onlar elçileri yalanladıklarında...” buyurmuştur. Oysa onlara sadece Nûh gönderilmişti. O, onların arasında elli yılı müstesna bin yıl kaldı; onları Allah'a çağırıyor ve O'nun azaplarından sakındırıyordu; buna rağmen onunla birlikte pek azı iman etti. İşte bu yüzden Allah onları
جميعا، ولم يَبق منهم أحد، ولم يبق على وجه الأرض من بني آدم سوى أصحاب السفينة فقط.
toptan suda boğdu, onlardan geriye hiç kimse kalmadı ve yeryüzünde Âdemoğullarından sadece gemi halkı kaldı.
(وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً) أي: عبرة يعتبرون بها، كما قال تعالى: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ * لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} [الحاقة: ١١ - ١٢]. أي: وأبقينا لكم من السفن ما تركبون في لُجَج البحار، لتذكروا نعمة الله عليكم في إنجائكم من الغرق، وجَعْلكم من ذرّية مَن آمن به وصَدّق أمره.
{وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً} “ve onları insanlara bir ibret kıldık”; yani ibret alacakları bir ibret kıldık. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ * لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Şüphesiz su taştığı zaman, onu sizin için bir ibret kılalım ve kavrayıcı kulaklar kavrasın diye sizi o akıp giden gemide taşıdık” [Hâkka: 11-12]. Yani boğulmaktan kurtarılmanızdaki ve O'na iman edip emrini doğrulayanların zürriyetinden kılınmanızdaki Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayasınız diye denizlerin derinliklerinde bineceğiniz gemileri sizin için baki kıldık.
وقوله: (وَعَادًا وَثَمُودَ) قد تقدم الكلام على قصتيهما في غير ما سورة، منها في سورة "الأعراف" بما أغنى عن الإعادة .
O'nun: {وَعَادًا وَثَمُودَ} “Âd'ı, Semûd'u” buyruğuna gelince; bu iki kavmin kıssası daha önce birçok surede, bu meyanda “el-A'râf” suresinde tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde geçmiştir .
وأما أصحاب الرس فقال ابن جُرَيْج، عن ابن عباس: هم أهل قرية من قرى ثمود.
Ress halkına gelince; İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Onlar Semûd köylerinden bir köyün halkıdır.
وقال ابن جريج: قال عكرمة: أصحاب الرَسّ بفَلَج وهم أصحاب يس. وقال قتادة: فَلَج من قرى اليمامة.
İbn Cüreyc dedi ki: İkrime şöyle demiştir: “Ress halkı Felec'tedir, onlar Yâsîn [suresinde geçen] ashaptır.” Katâde ise: “Felec, Yemâme köylerindendir” demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن عمرو بن أبي عاصم [النبيل] ، حدثنا الضحاك بن مَخْلَد أبو عاصم، حدثنا شبيب بن بشر ، حدثنا عكرمة عن ابن عباس في قوله: (وَأَصْحَابَ الرَّسِّ) قال: بئر بأذربيجان.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Amr b. Ebî Âsım [en-Nebîl] anlattı, bize ed-Dahhâk b. Mahled Ebû Âsım anlattı, bize Şebîb b. Bişr anlattı, bize İkrime, İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını” buyruğu hakkında: “Azerbaycan'da bir kuyudur” dediğini nakletti.
وقال سفيان الثوري عن أبي بُكَيْر ، عن عكرمة: الرس بئر رَسوا فيها نبيهم. أي: دفنوه بها .
Süfyân es-Sevrî, Ebû Bükeyr'den , o da İkrime'den nakletti: “Ress, içine peygamberlerini gömdükleri bir kuyudur; yani onu oraya defnetmişlerdir .”
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن كعب [القرظي] قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أول الناس يدخل الجنة يوم القيامة العبد الأسود، وذلك أن الله -تعالى وتبارك -بعث نبيا إلى أهل قرية، فلم يؤمن به من أهلها إلا ذلك العبد الأسود، ثم إن أهل القرية عدَوا على النبي، فحفروا له بئرا فألقوه فيها، ثم أطبقوا عليه بحجر ضخم" قال: "فكان ذلك العبد يذهب فيحتطب على ظهره، ثم يأتي بحطبه فيبيعه، ويشتري به طعاما وشرابا، ثم يأتي به إلى تلك البئر، فيرفع تلك الصخرة، ويعينه الله عليها، فيدلي إليه طعامه وشرابه، ثم يردها كما كانت". قال: "فكان ذلك ما شاء الله أن يكون، ثم إنه ذهب يوماً يحتطب كما كان يصنع، فجمع حطبه وحَزم وفرغ منها فلما أراد أن يحتملها وجد سنة، فاضطجع فنام، فضرب الله على أذنه سبع سنين نائماً، ثم إنه هَبّ فتمطى، فتحول لشقه الآخر فاضطجع، فضرب الله على أذنه سبع سنين أخرى، ثم إنه هب واحتمل حُزْمَته ولا يحسبُ إلا أنه نام ساعة من نهار فجاء إلى القرية فباع حزمته، ثم اشترى طعاما وشرابا كما كان يصنع. ثم ذهب إلى الحفيرة في موضعها الذي كانت فيه، فالتمسه فلم يجده. وكان قد بدا لقومه فيه بَداء، فاستخرجوه وآمنوا به وصدقوه". قال:
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Kâ'b [el-Kurazî'den] nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü cennete ilk girecek insan siyahi köledir. Şöyle ki; Tebâreke ve Teâlâ olan Allah, bir karye halkına bir peygamber gönderdi. O halktan bu siyahi köle dışında hiç kimse ona iman etmedi. Sonra karye halkı peygambere düşmanlık edip saldırdı, onun için bir kuyu kazıp onu içine attılar, ardından üzerine devasa bir kaya kapattılar.» Dedi ki: «Bunun üzerine o köle gider, sırtında odun toplar, sonra odununu getirip satar, onunla yiyecek ve içecek satın alırdı. Sonra onu o kuyuya getirir, o kayayı kaldırır -ki Allah da ona buna karşı yardım ederdi-, yiyeceğini ve içeceğini ona sarkıtır, sonra da [kayayı] eski haline getirirdi.» Dedi ki: «Bu durum, Allah'ın dilediği kadar devam etti. Sonra bir gün her zaman yaptığı gibi odun toplamaya gitti. Odununu toplayıp demet yaptı ve işini bitirdi. Onu yüklenmek isteyince üzerine bir uyuklama geldi, uzanıp uyudu. Allah da uykusunda onun kulağına yedi yıl vurdu (onu yedi yıl uyuttu). Sonra sıçrayıp uyandı, gerindi, diğer yanına dönüp uzandı. Allah onun kulağına bir yedi yıl daha vurdu. Sonra uyandı ve gündüzün ancak bir saati kadar uyuduğunu zannederek demetini yüklendi. Karyeye gelip demetini sattı, sonra her zaman yaptığı gibi yiyecek ve içecek satın aldı. Ardından bulunduğu yerdeki o çukura gitti, onu aradı fakat bulamadı. Oysa kavmi onun hakkında farklı bir kanaate varmış (pişman olmuş), onu [kuyudan] çıkarmış, ona iman etmiş ve onu doğrulamışlardı.» Dedi ki:
"فكان نبيهم يسألهم عن ذلك الأسود: ما فعل؟ فيقولون له: لا ندري. حتى قبض الله النبي، وَأهبّ الأسودَ من نومته بعد ذلك". فقال رسول الله ﷺ: "إن ذلك الأسودَ لأولُ من يدخل الجنة".
“Peygamberleri onlara o siyahiyi: 'Ne yaptı?' diye soruyor, onlar da ona: 'Bilmiyoruz' diyorlardı. Nihayet Allah o peygamberin ruhunu kabzetti ve o siyahiyi bundan sonra uykusundan uyandırdı.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz o siyahi, cennete ilk girecek kimsedir” buyurdu.
وهكذا رواه ابن جرير عن ابن حميد، عن سلمة عن ابن إسحاق، عن محمد بن كعب مرسلا. وفيه غرابة ونَكارَةٌ، ولعل فيه إدْرَاجاً، والله أعلم. وأما ابن جرير فقال: لا يجوز أن يحمل هؤلاء على أنهم أصحاب الرس الذين ذكروا في القرآن؛ لأن الله أخبر عنهم أنه أهلكهم، وهؤلاء قد بدا لهم فآمنوا بنبيهم، اللهم إلا أن يكون حدث لهم أحداث، آمنوا بالنبي بعد هلاك آبائهم، والله أعلم.
Bunu İbn Cerîr de İbn Humeyd'den, o Seleme'den, o İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Kâ'b'dan mürsel olarak böyle rivayet etmiştir. Bunda gariplik ve münkerlik vardır; belki de içine başka söz karışmıştır (idrac), en doğrusunu Allah bilir. İbn Cerîr ise şöyle demiştir: Bunların Kur'an'da zikredilen Ress halkı olarak kabul edilmesi caiz değildir; çünkü Allah onları helâk ettiğini haber vermiştir, bunlar ise fikir değiştirip peygamberlerine iman etmişlerdir. Meğerki başlarına birtakım olaylar gelmiş olup babalarının helâkinden sonra peygambere iman etmiş olsunlar; en doğrusunu Allah bilir.
واختار ابن جرير أن المراد بأصحاب الرس هم أصحاب الأخدود، الذين ذكروا في سورة البروج، فالله أعلم.
İbn Cerîr, Ress halkından kastın Burûc suresinde zikredilen Ashâb-ı Uhdûd olduğu görüşünü tercih etmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا) أي: وأمما بين أضعاف مَنْ ذُكر أهلكناهم كثيرة؛ ولهذا قال: (وَكُلا ضَرَبْنَا لَهُ الأمْثَالَ) أي: بينا لهم الحجج، ووضَّحنا لهم الأدلة -كما قال قتادة: أزحنا عنهم الأعذار - (وَكُلا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا) أي: أهلكنا إهلاكاً، كقوله: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ} [الإسراء: ١٧].
O'nun: {وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا} “ve bunların arasında daha birçok nesilleri de (helâk ettik)” buyruğu; yani zikredilenlerin katları arasında helâk ettiğimiz nice ümmetler vardır. İşte bu yüzden: {وَكُلا ضَرَبْنَا لَهُ الأَمْثَالَ} “Onların her birine misaller verdik”; yani onlara delilleri açıkladık, hüccetleri beyan ettik -Katâde'nin: 'Onlardan mazeretleri kaldırdık' dediği gibi- ve {وَكُلا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “ve her birini büsbütün helâk ettik”; yani köklerini kazıyarak helâk ettik buyurmuştur. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ} “Nûh'tan sonra nice nesilleri helâk ettik” [İsrâ: 17].
والقرن: هو الأمة من الناس، كقوله: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ} [المؤمنون: ٤٢] وحدَّه بعضهم بمائة وعشرين سنة. وقيل: بمائة سنة. وقيل: بثمانين سنة. وقيل: أربعين. وقيل غير ذلك. والأظهر: أن القرن هم الأمة المتعاصرون في الزمن الواحد؛ فإذا ذهبوا وخلفهم جيل آخر فهم قرن ثان، كما ثبت في الصحيحين عن رسول الله ﷺ أنه قال: "خير القرون قرني، ثم الذين يلونهم، ثم الذين يلونهم" الحديث.
Karn (قَرْن): İnsanlardan oluşan bir ümmettir (nesildir); tıpkı Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ} “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik” [Mü'minûn: 42] buyurduğu gibi. Bazıları onu yüz yirmi yıl olarak sınırlandırmıştır. Yüz yıl olduğu da söylenmiştir; seksen yıl, kırk yıl ve bundan başka süreler olduğu da söylenmiştir. En belirgin olanı: Karn, aynı zamanda yaşayan çağdaş ümmettir; onlar gidip yerlerine başka bir nesil geldiğinde onlar ikinci bir karn (nesil) olurlar. Nitekim Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabittir: “Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir, sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenlerdir...”
وقوله: (وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ) يعني: قوم لوط، وهي سدوم ومعاملتها التي أهلكها الله بالقلب، وبالمطر الحجارة من سجيل، كما قال تعالى: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} [الشعراء: ١٧٣]، وقال: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [الصافات: ١٣٧ - ١٣٨] وقال تعالى: {وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} [الحجر: ٧٦] وقال {وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ} [الحجر: ٧٩]؛ ولهذا قال: (أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا) أي: فيعتبروا بما حَلّ بأهلها من العذاب والنكال بسبب تكذيبهم بالرسول ومخالفتهم أوامر الله.
O'nun: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ} “Andolsun onlar, felâket yağmuruna tutulmuş olan o kasabaya uğramışlardı” buyruğu; Lût kavmini kastetmektedir ki orası Sodom ve çevresidir; Allah orayı altüst ederek ve üzerlerine pişmiş çamurdan taş yağdırarak helâk etmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık; uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” [Şuarâ: 173], yine şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onlara uğrarsınız; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Sâffât: 137-138], Teâlâ: {وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} “O (şehir) hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [Hicr: 76] ve {وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ} “Her ikisi de apaçık bir yol üzerindedir” [Hicr: 79] buyurmuştur. İşte bu sebeple: {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا} “Onu görmüyorlar mıydı?”; yani Resûl'ü yalanlamaları ve Allah'ın emirlerine muhalefet etmeleri sebebiyle oranın halkının başına gelen azap ve cezadan ibret almıyorlar mıydı buyurmuştur.
وقوله: (بَلْ كَانُوا لا يَرْجُونَ نُشُورًا) يعني: المارين بها من الكفار لا يعتبرون لأنهم لا يرجون نشوراً، أي: معادًا يوم القيامة.
O'nun: {بَلْ كَانُوا لا يَرْجُونَ نُشُورًا} “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” buyruğu; yani oraya uğrayan kâfirler ibret almıyorlardı, çünkü onlar bir nüşûr; yani kıyamet gününde bir diriliş ummuyorlardı.
{وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا (٤١) إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا (٤٢) أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلا (٤٣)}
{وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا (٤١) إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا (٤٢) أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلا (٤٣)} “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?' diyerek seni sadece alaya alırlar. (41) 'Eğer ilâhlarımız üzerinde sebat göstermeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı.' Azabı gördükleri zaman kimin yolca daha sapık olduğunu bileceklerdir! (42) Kendi hevâ ve hevesini ilâh edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın? (43)”
يخبر تعالى عن استهزاء المشركين بالرسول، صلوات الله وسلامه عليه، إذا رأوه، كما قال: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} [الأنبياء: ٣٦] يعنونه بالعيب والنقص، وقال هاهنا: (وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا)؟ أي: على سبيل التنقص والازدراء -قبَّحهم الله -كما قال: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ} [الرعد: ٣٢].
Teâlâ, müşriklerin Resûl'ü -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- gördüklerinde onunla alay ettiklerini haber vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} “İnkâr edenler seni gördükleri zaman: 'İlâhlarınızı diline dolayan bu mudur?' diyerek seni sadece alaya alırlar” [Enbiyâ: 36]; onu kusurlu ve eksik göstermek isterler. Burada da: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا} “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mudur?' diye seni sadece alaya alırlar” buyurmuştur; yani küçümseme ve hakaret yoluyla -Allah onları kahretsin- [böyle derler]. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi; Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Benim cezalandırmam nasılmış (gördüler)!” [Ra'd: 32].
وقولهم : (إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا) يعنون: أنه كاد يثنيهم عن عبادة أصنامهم، لولا أن صبروا وتجلدوا واستمروا على عبادتها. قال الله تعالى متوعدا لهم ومتهددا: (وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا).
Onların : {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا} “'Eğer ilâhlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı'” sözleri; yani eğer putlarımıza ibadette sabretmeyip, direnip devam etmeseydik neredeyse bizi onlara tapmaktan vazgeçirecekti demek istemektedirler. Allah Teâlâ onları tehdit ve tenkit ederek şöyle buyurdu: {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلا} “Azabı gördükleri zaman, kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir.”
ثم قال تعالى لنبيه، منبهًا له أن من كتب الله عليه الشقاوة والضلال، فإنه لا يهديه أحد إلا الله.
Sonra Teâlâ Nebisine hitap ederek, Allah'ın aleyhine bedbahtlık ve sapıklık yazdığı kimseyi Allah'tan başka hiç kimsenin hidayete erdiremeyeceğini bildirmiştir.
(أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ) أي: مهما استحسن من شيء ورآه حسناً في هوى نفسه، كان دينَه ومذهبَه، كما قال تعالى: {أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} [فاطر: ٨]؛ ولهذا قال هاهنا: (أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلا). قال ابن عباس: كان الرجل في الجاهلية يعبد الحجر الأبيض زماناً، فإذا رأى غيره أحسن منه عبد الثاني وترك الأول.
{أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını (arzu ve hevesini) ilâh edinen kimseyi gördün mü?”; yani nefsinin arzusunda güzel bulup iyi gördüğü her şey onun dini ve mezhebi olmuştur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse (hidayetteki gibi) midir? Şüphesiz Allah dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini de hidayete erdirir. Artık onlar için canını hasretlerle (üzüntüyle) tüketme” [Fâtır: 8]. İşte bu sebeple burada: {أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلا} “Şimdi sen mi ona vekil (koruyucu) olacaksın?” buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Cahiliye döneminde adam bir süre beyaz taşa tapar, ondan daha güzelini görünce öncekini bırakıp ikincisine tapardı.”
{أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلا كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلا (٤٤)}
{أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلا كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلا (٤٤)} “Yoksa sen onların çoğunun (söz) dinlediklerini yahut akıl erdirdiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar.”
ثم قال: (أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلا كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلا) أي: أسوأ حالا من الأنعام السارحة، فإن تلك تعقل ما خلقت له، وهؤلاء خلقوا لعبادة الله وحده لا شريك له، وهم يعبدون غيره ويشركون به، مع قيام الحجة عليهم، وإرسال الرسل إليهم.
Sonra şöyle buyurdu: {أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلا كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلا} “Yoksa sen onların çoğunun (söz) dinlediklerini yahut akıl erdirdiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar”; yani otlayan hayvanlardan daha kötü durumdadırlar; zira hayvanlar ne için yaratıldılarsa onu kavrarlar, bunlar ise hiçbir ortağı olmayan bir tek Allah'a ibadet etmek için yaratılmışken, aleyhlerine hüccet ikame edilmiş ve kendilerine peygamberler gönderilmiş olmasına rağmen O'ndan başkasına ibadet etmekte ve O'na şirk koşmaktadırlar.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا (٤٥) ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧)}
{أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا (٤٥) ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧)} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı. Sonra Biz güneşi ona bir delil kıldık. Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık. Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de yeniden yayılma (çalışma vakti) yapan O'dur.”
من هاهنا شرع تعالى في بيان الأدلة الدالة على وجوده، وقدرته التامة على خلق الأشياء المختلفة والمتضادة، فقال: (أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ)؟ قال ابن عباس، وابن عمر، وأبو
Buradan itibaren Teâlâ, varlığına ve birbirine zıt farklı şeyleri yaratmaya yönelik tam kudretine delalet eden delilleri açıklamaya başlayarak şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebu
العالية، وأبو مالك، ومسروق، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وإبراهيم النَّخَعِي، والضحاك، والحسن البصري، وقتادة، والسدي، وغيرهم: هو ما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس. (وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا) أي: دائما لا يزول، كما قال تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ}، {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} [القصص: ٧١ - ٧٢].
Âliye, Ebu Mâlik, Mesrûk, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Dahhâk, Hasen-i Basrî, Katâde, Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: “O, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan vakittir.” {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı”; yani zeval bulmayan sürekli [bir gölge yapardı], nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “De ki: Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı...”, {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “De ki: Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı...” [Kasas: 71 - 72].
وقوله: (ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا) أي: لولا أن الشمس تطلع عليه، لما عرف، فإن الضد لا يعرف إلا بضده.
Ve O'nun: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا} “Sonra Biz güneşi ona bir delil kıldık” buyruğu; yani şayet güneş onun üzerine doğmasaydı [gölge] bilinmezdi; zira zıt ancak zıddıyla bilinir.
وقال قتادة، والسّدي: دليلا يتلوه ويتبعه حتى يأتي عليه كله.
Katâde ve Süddî şöyle demişlerdir: “Onu takip edip izleyen ve sonunda tamamını kaplayan bir delil kıldık.”
وقوله: (ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا) أي: الظل، وقيل: الشمس. (يسيرا) أي: سهلا. قال ابن عباس: سريعاً. وقال مجاهد: خفياً. وقال السّدي؛ قبضاً خفَياً، حتى لا يبقى في الأرض ظل إلا تحت سقف أو تحت شجرة، وقد أظلت الشمس ما فوقه.
Ve O'nun: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık” buyruğu; yani gölgeyi [çektik]; güneş [çekildi] de denilmiştir. {يسيرا} “yavaş yavaş / kolayca”; yani kolaylıkla. İbn Abbâs: “Hızlıca” demiştir. Mücâhid: “Gizlice” demiştir. Süddî: “Güneş üstünü gölgeleyip de yeryüzünde bir tavan veya bir ağaç altı dışında hiçbir gölge kalmayıncaya dek gizli bir çekişle [çektik]” demiştir.
وقال أيوب بن موسى: (ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا) أي: قليلا قليلا.
Eyyûb b. Mûsâ: {ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا} “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık” ayeti hakkında: “Yani azar azar” demiştir.
وقوله: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا) أي: يلبس الوجود ويُغَشيه ، كما قال: [{وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى} [الليل: ١] وقال] {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا} [الشمس: ٤].
Ve O'nun: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا} “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur” buyruğu; yani varlığı giydirip bürür ; nitekim şöyle buyurmuştur: [{وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى} “Bürüyüp örttüğü zaman geceye andolsun” [Leyl: 1] ve şöyle buyurmuştur:] {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا} “Onu bürüyüp örttüğü zaman geceye andolsun” [Şems: 4].
(وَالنَّوْمَ سُبَاتًا) أي: قَطْعَا للحركة لراحة الأبدان، فإن الأعضاء والجوارح تكل من كثرة الحركة في الانتشار بالنهار في المعايش، فإذا جاء الليل وسكن سكنت الحركات، فاستراحت فحصل النوم الذي فيه راحة البدن والروح معا.
{وَالنَّوْمَ سُبَاتًا} “ve uykuyu bir dinlenme [kılan]”; yani bedenlerin rahatlaması için hareketin kesilmesidir; zira gündüz geçim peşinde koşarken çok hareket etmekten ötürü azalar ve organlar yorulur. Gece gelip sükûnet hâsıl olunca hareketler durur, [beden] rahatlar ve böylece hem bedenin hem de ruhun birlikte dinlendiği uyku gerçekleşir.
(وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا) أي: ينتشر الناسُ فيه لمعايشهم ومكاسبهم وأسبابهم، كما قال تعالى: {وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [القصص: ٧٣].
{وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا} “gündüzü de yeniden yayılma (çalışma vakti) yapan O'dur”; yani insanların maişetleri, kazançları ve işleri için onda dağılıp yayılmalarıdır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için kıldı ki, onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız; umulur ki şükredersiniz” [Kasas: 73].
{وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩) وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا (٥٠)}.
{وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩) وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا (٥٠)} “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeciler olarak gönderen O'dur. Biz, ölü bir beldeyi diriltelim ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları sulayalım diye gökten tertemiz bir su indirdik. Andolsun ki, düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik (çeşitli şekillerde indirdik); fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı.”
وهذا أيضا من قدرته التامة وسلطانه العظيم، وهو أنه تعالى يرسل الرياح مبشرات، أي: بمجيء السحاب بعدها، والرياح أنواع، في صفات كثيرة من التسخير، فمنها ما يثير السحاب، ومنها ما يحمله، ومنها ما يسوقه، ومنها ما يكون بين يدي السحاب مبشِّرا، ومنها ما يكون قبل ذلك يَقُمّ الأرض، ومنها ما يلقح السحاب ليمطر؛ ولهذا قال: (وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا) أي: آلة يتطهر بها، كالسَّحُور والوقود وما جرى مجراه. فهذا أصح ما يقال في ذلك. وأما من قال: إنه فعول
Bu da O'nun eksiksiz kudretinden ve yüce saltanatındandır; nitekim Teâlâ rüzgârları müjdeciler olarak, yani ardından bulutun geleceğini müjdeleyici olarak gönderir. Rüzgârlar, boyun eğdirilme (teshîr) bakımından pek çok nitelikte çeşit çeşittir: Onlardan kimi bulutu kaldırıp harekete geçirir, kimi onu taşır, kimi onu sevk eder, kimi bulutun önünde bir müjdeci olur, kimi bundan önce yeryüzünü süpürüp temizler, kimi de yağmur yağdırması için bulutu aşılar. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا} “Ve gökten tertemiz bir su indirdik”; yani kendisiyle temizlik yapılan bir vasıta [anlamındadır], sahur (sahurluk yiyecek/içecek) ve vakûd (tutuşturucu yakıt) ile bu kabilden kelimeler gibi. Bu hususta söylenenlerin en doğrusu budur. [Bu kelimenin] faûl [vezninde olup]...
بمعنى فاعل، أو: إنه مبني للمبالغة أو التعدي، فعلى كل منهما إشكالات من حيث اللغة والحكم، ليس هذا موضع بسطها، والله أعلم.
kalıbında olduğunu veya mübalağa yahut geçişlilik (taaddî) için kurulduğunu söyleyenlerin bu görüşlerinin her birinde dil ve hüküm açısından müşkillikler vardır; burası bunları uzun uzadıya açıklama yeri değildir, en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمر بن حفص بن غياث، حدثنا أبي، عن أبي جعفر الرازي، حدثني حُمَيد الطويل، عن ثابت البناني قال: دخلت مع أبي العالية في يوم مطير، وطرق البصرة قذرة، فصلى، فقلت له، فقال: (وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا) قال: طهره ماء السماء.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs anlattı, bize babam, Ebu Cafer er-Râzî'den anlattı, bana Humeyd et-Tavîl, Sâbit el-Bünânî'den anlattı, o şöyle dedi: Yağmurlu bir günde Ebu'l-Âliye ile birlikte girdim; Basra'nın yolları kirliydi. [Buna rağmen] namaz kıldı. Ben ona [durumu] söylediğimde, {وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا} “ve gökten tertemiz bir su indirdik” ayetini okuyup: “Onu göğün suyu temizlemiştir” dedi.
وقال أيضا: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا وُهَيب عن داود، عن سعيد بن المسيب في هذه الآية: (وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا) [قال: أنزله الله ماءً طاهراً] لا ينجسه شيء.
Yine şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebu Seleme anlattı, bize Vüheyb , Dâvûd'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den bu ayet hakkında: {وَأَنزلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا} “ve gökten tertemiz bir su indirdik” ayeti hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Allah onu hiçbir şeyin necis kılmadığı temiz bir su olarak indirmiştir] .
وعن أبي سعيد قال: قيل: يا رسول الله، أنتوضأ من بئر بضاعة؟ -وهي بئر يُلقَى فيها النَّتَن، ولحوم الكلاب -فقال: "إن الماء طهور لا ينجسه شيء" رواه الشافعي، وأحمد وصححه، وأبو داود، والترمذي وحسنه، والنسائي .
Ebu Saîd'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! İçine pisliklerin ve köpek etlerinin atıldığı bir kuyu olan Budaa kuyusundan abdest alalım mı?” diye soruldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Şüphesiz su temizleyicidir, onu hiçbir şey necis kılmaz.” Bunu Şâfiî, Ahmed -ve o sahih olduğunu belirtmiştir-, Ebu Dâvûd, Tirmizî -ve o hasen olduğunu belirtmiştir- ve Nesâî rivayet etmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الأشعث، حدثنا معتمر، سمعت أبي يحدث عن سَيَّار، عن خالد بن يزيد، قال: كان عند عبد الملك بن مروان، فذكروا الماء، فقال خالد بن يزيد: منه من السماء، ومنه ما يسقيه الغيم من البحر فَيُعْذِبه الرعد والبرق. فأما ما كان من البحر، فلا يكون له نبات، فأما النبات فمما كان من السماء.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebu'l-Eş'as anlattı, bize Mu'temir anlattı, babamın Seyyâr'dan, onun da Hâlid b. Yezîd'den naklettiğini işittim, o şöyle demiştir: Abdülmelik b. Mervân'ın yanındaydı, sudan bahsettiler. Hâlid b. Yezîd şöyle dedi: “Ondan bir kısmı göktendir, bir kısmı da bulutun denizden sulayıp gök gürültüsü ve şimşeğin tatlılaştırdığı sudur. Denizden olana gelince, onun bitkisi olmaz; bitki ise gökten olandandır.”
وروي عن عكرمة قال: ما أنزل الله من السماء قطرة إلا أنبت بها في الأرض عشبة أو في البحر لؤلؤة. وقال غيره: في البر بُر، وفي البحر دُرّ.
İkrime'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah gökten bir damla bile indirmez ki onunla yeryüzünde bir ot veya denizde bir inci bitirmesin.” Başkası da şöyle demiştir: “Karada buğday (bürr), denizde inci (dürr).”
وقوله: (لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا) أي: أرضا قد طال انتظارها للغيث، فهي هامدة لا نبات فيها ولا شيء. فلما جاءها الحيا عاشت واكتست رباها أنواع الأزاهير والألوان، كما قال تعالى: {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ} [الحج: ٥].
Ve O'nun: {لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا} “onunla ölü bir beldeyi diriltelim diye” buyruğu; yani yağmuru uzun süre beklemiş, kupkuru kalmış, içinde hiçbir bitki ve hiçbir şey bulunmayan bir toprağı [diriltelim diye]. Yağmur ona ulaştığında canlandı ve tepeleri türlü türlü çiçekler ve renklerle donandı; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ} “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten [bitkiler] bitirir” [Hac: 5].
(وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا) أي: وليشرب منه الحيوان من أنعام وأناسي محتاجين إليه غاية الحاجة، لشربهم وزروعهم وثمارهم، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ} [الشورى: ٢٨] وقال تعالى: {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الروم: ٥٠].
{وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا} “ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları sulayalım diye”; yani içmeleri, ekinleri ve meyveleri için ona son derece muhtaç olan hayvanlardan ve insanlardan canlılar ondan içsin diye; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ} “O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, gerçek dosttur, övülmeye lâyık olandır” [Şûrâ: 28]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir ve O, her şeye hakkıyla kadirdir” [Rûm: 50].
وقوله: (وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا) أي: أمطرنا هذه الأرض دون هذه، وسقنا السحاب فمر على الأرض وتعداها وجاوزها إلى الأرض الأخرى، [فأمطرتها وكفتها فجعلتها عذقا، والتي وراءها] لم ينزل فيها قطرة من ماء، وله في ذلك الحجة البالغة والحكمة القاطعة.
Ve O'nun: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik” buyruğu; yani şu toprağa yağmur yağdırdık da berikine yağdırmadık; bulutları sevk ettik, bir toprağın üzerinden geçip gitti, onu aşıp diğer bir toprağa ulaştı, [orayı yağmura doyurup yetti ve orayı yemyeşil kıldı; onun arkasındaki toprağa ise] bir damla dahi su inmedi. Bunda O'nun için tam ve kesin bir delil ile apaçık bir hikmet vardır.
قال ابن مسعود وابن عباس: ليس عام بأكثر مطرًا من عام، ولكن الله يصرفه كيف يشاء، ثم قرأ هذه الآية: (وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا).
İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: “Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; fakat Allah onu dilediği gibi evirip çevirir.” Sonra şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا} “Andolsun ki, düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı.”
أي: ليذكروا بإحياء الله الأرض الميتة أنه قادر على إحياء الأموات . والعظام الرفات. أو: ليذكر من منع القَطْر أنما أصابه ذلك بذنب أصابه، فيقلع عما هو فيه.
Yani Allah'ın ölü toprağı diriltmesiyle, O'nun ölüleri ve çürümüş kemikleri diriltmeye kadir olduğunu düşünsünler diye. Yahut yağmurdan mahrum bırakılan kimse, bunun başına ancak işlediği bir günahtan dolayı geldiğini düşünüp bulunduğu durumdan vazgeçsin diye.
وقال عُمَر مولى غُفْرَة : كان جبريل، ﵇، في موضع الجنائز، فقال له النبي ﷺ: "يا جبريل، إني أحب أن أعلم أمْرَ السحاب؟ " قال: فقال جبريل: يا نبي الله، هذا ملك السحاب فسله. فقال: تأتينا صَكاك مُخَتَّمة: اسق بلاد كذا وكذا، كذا وكذا قطرة. رواه ابن حاتم، وهو حديث مرسل.
Gufre'nin azatlısı Ömer şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm cenazelerin konulduğu yerdeydi. Peygamber ﷺ ona: “Ey Cibrîl! Bulutun işleyişini bilmek isterdim?” dedi. [Ömer] dedi ki: Cibrîl: “Ey Allah'ın Peygamberi! İşte bu bulut meleğidir, ona sor” dedi. Melek şöyle dedi: “Bize mühürlü fermanlar gelir: ‘Filan ve filan beldeleri şu kadar şu kadar damla sula!’ [diye emredilir].” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir ve bu mürsel bir hadistir.
وقوله: (فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا): قال عكرمة: يعني: الذين يقولون: مطرنا بنَوء كذا وكذا.
Ve O'nun: {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا} “fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı” buyruğu hakkında İkrime: “Yani ‘Bize falan ve falan yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı’ diyen kimselerdir ” demiştir.
وهذا الذي قاله عكرمة كما صح في الحديث المخرج في صحيح مسلم، عن رسول الله ﷺ أنه قال لأصحابه يوماً، على أثر سماء أصابتهم من الليل: "أتدرون ماذا قال ربكم" قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "قال: أصبح من عبادي مؤمن بي وكافر، فأما من قال: مطرنا بفضل الله ورحمته فذاك مؤمن بي كافر بالكوكب. وأما من قال: مطرنا بنوء كذا وكذا، فذاك كافر بي، مؤمن بالكوكب" .
İkrime'nin söylediği bu husus, Sahîh-i Müslim'de tahrîc edilen şu hadiste sabit olduğu gibidir: Resûlullah ﷺ bir gün, geceleyin üzerlerine yağan yağmurun peşinden ashabına şöyle buyurdu: “Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” Onlar: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Allah buyurdu ki: ‘Kullarımdan kimi Bana iman etmiş, kimi de kâfir olarak sabahladı. Kim: Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdırıldı, derse işte o Bana iman etmiş, yıldıza küfretmiştir. Kim de: Bize filan ve filan yıldızın batıp doğması sebebiyle yağmur yağdırıldı, derse işte o Bana küfretmiş, yıldıza iman etmiştir.’”
{وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢) وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤)}.
{وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢) وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤)} “Eğer dileseydik her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. O hâlde kâfirlere uyma ve bununla (Kur'an'la) onlara karşı büyük bir cihat ile cihat et. İki denizi birbirine salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. Ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur. Sudan bir insan yaratıp onu soy sop ve sıhrî akraba yapan O'dur. Ve senin Rabbin her şeye kadirdir.”
يقول تعالى: (وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا) يدعوهم إلى الله ﷿، ولكنا خصصناك -يا محمد -بالبعثة إلى جميع أهل الأرض، وأمرناك أن تبلغ الناس هذا القرآن، {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧] {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} [الأنعام: ٩٢]، {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]. وفي الصحيحين: "بعثت إلى الأحمر والأسود" وفيهما: "وكان النبي يبعث إلى قومه خاصة وبعثت إلى الناس عامة"؛ ولهذا قال: (فَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ) يعني: بالقرآن، قاله ابن عباس (جِهَادًا كَبِيرًا)، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا} “Eğer dileseydik her beldeye bir uyarıcı gönderirdik”, onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet eden [bir uyarıcı]; fakat [ey Muhammed!] Biz seni yeryüzünün bütün ehline peygamber olarak göndermekle hususi kıldık ve bu Kur'an'ı insanlara tebliğ etmeni emrettik: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “...Sizi ve ulaştığı herkesi kendisiyle uyarayım diye...” [el-En‘âm: 19], {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Fırkalardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” [Hûd: 17], {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “ve şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarasın diye...” [el-En‘âm: 92], {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilmiş] Allah'ın elçisiyim” [el-A‘râf: 158]. Sahîhayn'da [şöyle rivayet edilmiştir]: «بعثت إلى الأحمر والأسود» «Ben kırmızıya da siyaha da gönderildim». Yine her iki eserde [şöyle buyrulmuştur]: «وكان النبي يبعث إلى قومه خاصة وبعثت إلى الناس عامة» «Peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirdi, ben ise bütün insanlara [peygamber olarak] gönderildim». İşte bu sebeple: {فَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ} “Kâfirlere itaat etme ve onlara karşı bununla mücadele et” yani: Kur'an ile; bunu İbn Abbâs söylemiştir: {جِهَادًا كَبِيرًا} “büyük bir cihat ile”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara sert davran” [et-Tevbe: 73, et-Tahrîm: 9].
وقوله: (وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ) أي: خلق الماءين: الحلو والملح، فالحلو كالأنهار والعيون والآبار، وهذا هو البحر الحلو الفرات العذب الزلال. قاله ابن جريج، واختاره ابن جرير، وهذا الذي لا شك فيه، فإنه ليس في الوجود بحر ساكن وهو عذب فرات. والله سبحانه إنما أخبر بالواقع لينبه العباد على نعمه عليهم ليشكروه، فالبحر العذب هو هذا السارح بين الناس، فرقه تعالى بين خلقه لاحتياجهم إليه أنهارًا وعيونًا في كل أرض بحسب حاجتهم وكفايتهم لأنفسهم وأراضيهم.
Ve O'nun: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “İki denizi birbirine salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır” buyruğu; yani iki suyu: tatlı ve tuzlu suyu yarattı. Tatlı su; nehirler, pınarlar ve kuyular gibidir; işte bu, tatlı, susuzluğu kesen ve lezzetli olan denizdir. Bunu İbn Cüreyc söylemiş, İbn Cerîr de tercih etmiştir ve şüphe olmayan görüş de budur; zira varlıkta durgun olup da tatlı ve susuzluğu kesen bir deniz yoktur. Allah Sübhânehu ancak kullara olan nimetlerini hatırlatıp şükretsinler diye vâkıayı haber vermiştir. Tatlı deniz ise insanlar arasında akıp giden bu sudur; Teâlâ yaratıklarının ona olan ihtiyacı sebebiyle, kendi nefislerine ve topraklarına olan ihtiyaçları ve yeterlilikleri nispetinde her yerde onu nehirler ve pınarlar olarak taksim etmiştir.
وقوله: (وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ) أي: مالح مُرّ زعاق لا يستساغ، وذلك كالبحار المعروفة في المشارق والمغارب: البحر المحيط وما يتصل به من الزقاق وبحر القلزم، وبحر اليمن، وبحر البصرة، وبحر فارس وبحر الصين والهند وبحر الروم وبحر الخزر، وما شاكلها وشابهها من البحار الساكنة التي لا تجري، ولكن تتموج وتضطرب وتغتلم في زمن الشتاء وشدة الرياح، ومنها ما فيه مد وجَزْر، ففي أول كل شهر يحصل منها مد وفيض ، فإذا شرع الشهر في النقصان جَزَرت، حتى ترجع إلى غايتها الأولى، فإذا استهل الهلال من الشهر الآخر شرعت في المد إلى الليلة الرابعة عشرة ثم تشرع في النقص، فأجرى الله ﷾ -وله القدرة التامة -العادة بذلك. فكل هذه البحار الساكنة خلقها الله ﷾ مالحة الماء، لئلا يحصل بسببها نتن الهواء، فيفسد الوجود بذلك، ولئلا تجوى الأرض بما يموت فيها من الحيوان. ولما كان ماؤها ملحا كان هواؤها صحيحا وميتتها طيبة؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ وقد سئل عن ماء البحر: أنتوضأ به؟ فقال: "هو الطهور ماؤه، الحل ميتته". رواه الأئمة: مالك، والشافعي، وأحمد، وأهل السنن بإسناد جيد .
Ve O'nun: {وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “bu ise tuzlu ve acıdır” buyruğu; yani tuzlu, acı, içilemeyecek kadar serttir. Bu da doğuda ve batıda bilinen denizler gibidir: Okyanus (el-Bahru'l-Muhît) ve ona bağlanan Boğaz, Kulzüm Denizi, Yemen Denizi, Basra Denizi, Fars Denizi, Çin ve Hint Denizi, Rûm Denizi, Hazar Denizi ve akmayan, ancak dalgalanan, çalkalanan, kış mevsiminde ve şiddetli rüzgârlarda kabaran bunlara benzer ve andıran durgun denizler gibi. Bunlardan bazısında med ve cezir (gelgit) olur; her ayın başında bunlarda bir kabarma ve taşma meydana gelir; ay eksilmeye başlayınca ilk sınırına dönünceye kadar çekilir. Diğer ayın hilali doğduğunda on dördüncü geceye kadar kabarmaya başlar, sonra eksilmeye geçer. Tam kudret sahibi olan Azîz ve Celîl olan Allah âdeti bu şekilde işletmiştir. İşte bu durgun denizlerin tamamını Azîz ve Celîl olan Allah, suları sebebiyle havanın kokuşup varlığın bununla bozulmaması ve içinde ölen hayvanlar sebebiyle yeryüzünün vebaya maruz kalmaması için tuzlu olarak yaratmıştır. Suyu tuzlu olduğu için havası sağlıklı, ölüsü de temiz olmuştur. İşte bu sebeple deniz suyundan sorulup: “Onunla abdest alalım mı?” dendiğinde Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Onun suyu temizleyici, ölüsü helaldir.” Bunu imamlar: Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve Sünen sahipleri ceyyid bir isnadla rivayet etmişlerdir .
وقوله: (وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا) أي: بين العذب والمالح (برزخا) أي: حاجزاً، وهو اليَبَس من الأرض، (وَحِجْرًا مَحْجُورًا) أي: مانعاً أن يصل أحدهما إلى الآخر، كما قال: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} [الرحمن: ١٩ - ٢١]، وقال تعالى: {أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [النمل: ٦١].
Ve O'nun: {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا} “ve ikisi arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur” buyruğu; yani tatlı ile tuzlu arasına {برزخا} “bir engel”; yani bir perde ki o da karadaki kuru topraktır. {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve aşılmaz bir sınır”; yani birinin diğerine ulaşmasını engelleyen bir engel [koymuştur]; nitekim şöyle buyurmuştur: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “İki denizi salıverdi, birbirine kavuşurlar. Aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmazlar. O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” [Rahmân: 19 - 21]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Yoksa yeryüzünü yerleşme yeri kılan, aralarında ırmaklar akıtan, onun için sabit dağlar diken ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah ile beraber başka bir ilâh mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler” [Neml: 61].
وقوله: (وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا) أي: خلق الإنسان من نطفة ضعيفة، فسواه وعَدّله، وجعله كامل الخلقة، ذكراً أو أنثى، كما يشاء، (فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا)، فهو في ابتداء أمره ولد نسيب، ثم يتزوج فيصير صهراً، ثم يصير له أصهار وأختان وقرابات. وكل ذلك من ماء مهين؛ ولهذا قال: (وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا).
Ve O'nun: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Sudan bir insan yaratıp onu soy sop ve sıhrî akraba yapan O'dur. Ve senin Rabbin her şeye kadirdir” buyruğu; yani insanı zayıf bir nutfeden yarattı, onu tesviye edip düzene koydu ve dilediği gibi erkek veya dişi olarak yaratılışını tastamam kıldı. {فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا} “onu soy sop ve sıhrî akraba yaptı”; o işin başında soyu olan bir çocuktur, sonra evlenir damat olur, ardından onun dünürleri, hısımları ve akrabaları olur. Bütün bunlar ise değersiz bir sudandır; işte bu yüzden: {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Ve senin Rabbin her şeye kadirdir” buyurmuştur.
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥)}
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥)} “Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere kulluk ediyorlar. Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır (55).”
يخبر تعالى عن جهل المشركين في عبادتهم غير الله من الأصنام، التي لا تملك لهم نفعاً ولا ضرا، بلا دليل قادهم إلى ذلك، ولا حجة أدتهم إليه، بل بمجرد الآراء، والتشهي والأهواء، فهم يوالونهم ويقاتلون في سبيلهم، ويعادون الله ورسوله [والمؤمنون] فيهم؛ ولهذا قال: (وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا) أي: عونا في سبيل الشيطان على حزب الله، وحزب الله هم الغالبون، كما قال تعالى: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ * لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ} [يس: ٧٤ - ٧٥] أي: آلهتهم التي اتخذوها من دون الله لا تملك لهم نصرا، وهؤلاء الجهلة للأصنام جند محضرون يقاتلون عنهم، ويَذبُّون عن حَوْزتهم، ولكن العاقبة والنصرة لله ولرسوله في الدنيا والآخرة.
Teâlâ, müşriklerin kendilerini buna sevk eden bir delil ve ulaştıran bir hüccet olmaksızın, sırf görüşler, nefsin arzuları ve hevalar sebebiyle Allah'tan başka, kendilerine fayda veya zarar vermeye gücü yetmeyen putlara tapmaktaki cehaletlerini haber vermektedir. Onlar bu putları dost edinmekte , onların yolunda savaşmakta, onlar uğruna Allah'a, Resûlü'ne [ve müminlere] düşmanlık etmektedirler; işte bu yüzden: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır”; yani Allah'ın hizbine karşı şeytanın yolunda bir yardımcıdır; oysa Allah'ın hizbi galip gelecek olanların ta kendileridir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ * لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ} “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilâhlar edindiler. Onlar kendilerine yardım edemezler; oysa kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir” [Yâsîn: 74 - 75]; yani Allah'tan başka edindikleri ilâhları kendilerine yardım etmeye güç yetiremez ; bu cahiller ise putlar için hazır edilmiş askerlerdir, onlar adına savaşır ve sahalarını savunurlar. Fakat akıbet ve yardım dünyada da ahirette de Allah'a ve Resûlü'ne aittir.
قال مجاهد: (وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا) قال: يظاهر الشيطان على معصية الله، يعينه.
Mücâhid: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır” ayeti hakkında: “Allah'a isyan hususunda şeytana arka çıkar, ona yardım eder” demiştir.
وقال سعيد بن جبير: (وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا) يقول: عوناً للشيطان على ربه بالعداوة والشرك.
Saîd b. Cübeyr: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır” ayeti hakkında şöyle der: “Düşmanlık ve şirk koşmak suretiyle Rabbine karşı şeytana yardımcı olur.”
وقال زيد بن أسلم: (وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا) قال: مواليا.
Zeyd b. Eslem: {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı (şeytana) arka çıkandır” ayeti hakkında: “Dost olandır” demiştir.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠)}.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠)} “Biz seni ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. De ki: ‘Buna karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse(nin durumu) dışında hiçbir ücret istemiyorum.’ Asla ölmeyen, dâimâ diri olan (Allah)'a tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun haberdar olması yeter. O, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva edendir. O Rahmân'dır; öyleyse bunu bir bilene sor. Onlara: ‘Rahmân'a secde edin!’ denildiği zaman: ‘Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?’ derler ve bu onların nefretini artırır.”
ثم قال تعالى لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا) أي: بشيراً للمؤمنين ونذيراً للكافرين، مبشرا بالجنة لمن أطاع الله، ونذيراً بين يدي عذاب شديد لمن خالف أمر الله.
Sonra Teâlâ, salât ve selâm üzerine olsun Resûlü'ne şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} “Biz seni ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik”; yani müminler için bir müjdeci, kâfirler için bir uyarıcı; Allah'a itaat eden kimseye cenneti müjdeleyici, Allah'ın emrine muhalefet eden kimseyi de şiddetli bir azabın öncesinde uyarıcı olarak gönderdik.
(قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ) أي: على هذا البلاغ وهذا الإنذار من أجرة أطلبها من أموالكم، وإنما أفعل ذلك ابتغاء وجه الله، {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ} [التكوير: ٢٨] (إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا) أي: طريقا ومسلكا ومنهجا ُيقتدى فيها بما جئت به.
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum”; yani bu tebliğ ve bu uyarı karşılığında mallarınızdan talep ettiğim bir ücret yoktur; ben bunu ancak Allah'ın rızasını gözeterek yapıyorum, {لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ} “içinizden dosdoğru olmak dileyen kimse için” [Tekvîr: 28]. {إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا} “ancak Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse müstesna”; yani getirdiğim şeye uyulacak bir yol, bir güzergâh ve bir yöntem edinmek isteyen kimse müstesna.
ثم قال: (وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ) أي: في أمورك كلها كُن متوكلا على الله الحي الذي لا يموت أبدا، الذي هو {الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} [الحديد: ٣] الدائم الباقي السرمدي الأبدي، الحي القيوم ربّ كل شيء ومليكه، اجعله ذُخْرك وملجأك، وهو الذي يُتَوكل عليه ويفزع إليه، فإنه كافيك وناصرك ومؤيدك ومظفرك، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [المائدة: ٦٧].
Sonra şöyle buyurdu: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ} “Ölümsüz ve daima diri olan [Allah]’a tevekkül et”; yani bütün işlerinde, asla ölmeyen diri Allah'a tevekkül eden biri ol. O ki, {الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “O, İlktir, Sondur, Zâhirdir, Bâtındır. O, her şeyi hakkıyla bilendir” [Hadîd: 3]; dâimdir, bâkîdir, sermedîdir, ebedîdir; her şeyin Rabbi ve Mâliki olan Hayy ve Kayyûm'dur. O'nu azığın ve sığınağın kıl; O, tevekkül edilen ve [zorluk anında] kendisine sığınılandır. Şüphesiz O, sana yetendir, yardımcındır, seni destekleyen ve zafere ulaştırandır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67].
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا عبد الله بن محمد بن علي بن نُفَيْل قال: قرأت على مَعْقِل -يعني ابن عبيد الله -عن عبد الله بن أبي حسين، عن شَهْر بن حَوْشَب قال: لقي سلمانُ رسولَ الله ﷺ في بعض فجاج المدينة، فسجد له، فقال: "لا تسجد لي يا سلمان، واسجد للحي الذي لا يموت" وهذا مرسل حسن .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebu Zür'a anlattı, bize Abdullah b. Muhammed b. Ali b. Nüfeyl anlattı, dedi ki: Ma'kıl'a -yani İbn Ubeydullah'a- Abdullah b. Ebî Hüseyn'den, o da Şehr b. Havşeb'den okudum, dedi ki: Selmân, Medine'nin bazı yollarında Resûlullah ﷺ ile karşılaştı ve ona secde etti. Bunun üzerine: “Bana secde etme ey Selmân! Asla ölmeyen Hayy'a (Diri olana) secde et” buyurdu. Bu hasen bir mürseldir .
[وقوله تعالى: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ)، أي: اقرن بين حمده وتسبيحه] ؛ ولهذا كان رسول الله ﷺ يقول: "سبحانك اللهم رَبَّنا وبحمدك" أي: أخلص له العبادة والتوكل، كما قال تعالى: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩].
[Ve Teâlâ'nın: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ} “ve O'nu hamd ile tesbih et” buyruğu; yani O'nun hamdi ile tesbihini bir arada yap] ; işte bu sebeple Resûlullah ﷺ: “Sübhâneke Allâhümme Rabbenâ ve bi-hamdike (Allah'ım, Rabbimiz! Seni hamdinle tesbih ederiz)” derdi. Yani ibadeti ve tevekkülü yalnız O'na tahsis et; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka ilâh yoktur. Öyleyse O'nu vekil edin” [Müzzemmil: 9].
وقال: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} [هود: ١٢٣] {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩].
Ve şöyle buyurmuştur: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} “O hâlde O'na kulluk et ve O'na tevekkül et” [Hûd: 123], {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} “De ki: O Rahmân'dır; O'na inandık ve O'na tevekkül ettik” [Mülk: 29].
وقوله: (وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا) أي: لعلمه التام الذي لا يخفى عليه خافية، ولا يعزب عنه مثقال ذرة.
Ve O'nun: {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} “Kullarının günahlarından O'nun haberdar olması yeter” buyruğu; yani kendisine hiçbir gizli şeyin gizli kalmadığı ve bir zerre ağırlığının bile O'ndan kaybolup gitmediği tam ilmi sebebiyle [yeterlidir].
وقوله: (الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ) أي: هو الحي الذي لا يموت، وهو خالق كل شيء وربه ومليكه، الذي خلق بقدرته وسلطانه السموات السبع في ارتفاعها واتساعها، والأرضين السبع في سفولها وكثافتها، (فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ [الرَّحْمَنُ]) ، أي: يدبر الأمر، ويقضي الحق، وهو خير الفاصلين.
Ve O'nun: {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “O, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan...” buyruğu; yani O, asla ölmeyen Hayy'dır; her şeyin Yaratıcısı, Rabbi ve Mâlikidir. Kudreti ve saltanatıyla yedi kat göğü yüksekliği ve genişliğiyle, yedi kat yeri de alçaklığı ve yoğunluğuyla {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ [الرَّحْمَنُ]} “altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Rahmân'dır” ; yani işi idare eder, hakkı hükme bağlar ve O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.
وقوله: (ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا) أي: استعلم عنه من هو خبير به عالم به فاتبعه واقتد به، وقد عُلِم أنه لا أحد أعلم بالله ولا أخبر به من عبده ورسوله محمد، صلوات الله وسلامه، على سيد ولد آدم على الإطلاق، في الدنيا والآخرة، الذي لا ينطق عن الهوى، إن هو إلا وحي يوحى -فما قاله فهو حق، وما أخبر به فهو صدق، وهو الإمام المحكم الذي إذا تنازع الناس في شيء، وجب ردّ نزاعهم إليه، فما يوافق أقواله، وأفعاله فهو الحق، وما يخالفها فهو مردود على قائله وفاعله، كائنا من كان، قال الله تعالى: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} [النساء: ٥٩].
Ve O'nun: {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “Sonra Arş'a istiva etti. O Rahmân'dır; öyleyse bunu bir bilene sor” buyruğu; yani O'ndan haberdar olan, O'nu bilen kimseden O'na dair bilgi iste, ona uy ve onu örnek al. Bilinmektedir ki dünyada ve ahirette mutlak surette Âdemoğlunun efendisi olan, hevasından konuşmayan, konuştukları kendisine vahyedilen bir vahiyden ibaret bulunan kulu ve elçisi Muhammed'den -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun - daha çok Allah'ı bilen ve O'ndan daha çok haberdar olan hiç kimse yoktur. Dolayısıyla onun söylediği hak, haber verdiği gerçektir. O, insanlar bir hususta ihtilaf ettiklerinde ihtilaflarını kendisine arz etmeleri gereken hakem önderdir. Onun sözlerine ve fiillerine uygun olan hak, onlara aykırı olan ise kim olursa olsun söyleyenine ve işleyenine iade edilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a ve Resûl'e götürün” [Nisâ: 59].
وقال: {وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ} [الشورى: ١٠]، وقال تعالى: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} [الأنعام: ١١٥] أي: صدقا في الإخبار وعدلا في الأوامر والنواهي؛
Ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ} “Hakkında ihtilafa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir” [Şûrâ, 10]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} “Rabbinin kelimesi, doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” [En'âm, 115]; yani haberlerinde doğruluk, emir ve yasaklarında ise adalet [bakımından tamamlanmıştır];
ولهذا قال: (فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا) قال مجاهد في قوله: (فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا) قال: ما أخبرتك من شيء فهو كما أخبرتك. وكذا قال ابن جريج.
İşte bu sebeple: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “öyleyse bunu bir bilene sor” buyurmuştur. Mücâhid O'nun: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “öyleyse bunu bir bilene sor” buyruğu hakkında: “Sana haber verdiğim her şey, sana haber verdiğim gibidir” demiştir. İbn Cüreyc de böyle söylemiştir.
وقال شمر بن عطية في قوله: (فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا) قال: هذا القرآن خبير به.
Şemir b. Atiyye O'nun: {فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “öyleyse bunu bir bilene sor” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu Kur'an O'ndan hakkıyla haberdardır.”
ثم قال تعالى منكرا على المشركين الذين يسجدون لغير الله من الأصنام والأنداد: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ)؟ أي: لا نعرف الرحمن. وكانوا ينكرون أن يُسَمّى الله باسمه الرحمن، كما أنكروا ذلك يوم الحديبية حين قال النبي ﷺ للكاتب: "اكتب بسم الله الرحمن الرحيم" فقالوا: لا نعرف الرحمن ولا الرحيم، ولكن اكتب كما كنت تكتب: باسمك اللهم؛ ولهذا أنزل الله: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠] أي: هو الله وهو الرحمن. وقال في هذه الآية: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ)؟ أي: لا نعرفه ولا نُقر به؟ (أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا) أي: لمجرد قولك؟ (وَزَادَهُمْ نُفُورًا)، أما المؤمنون فإنهم يعبدون الله الذي هو الرحمن الرحيم، ويُفْرِدُونه بالإلهية ويسجدون له. وقد اتفق العلماء ﵏ -على أن هذه السجدة التي في الفرقان مشروع السجودُ عندها لقارئها ومستمعها، كما هو مقرر في موضعه، والله أعلم.
Sonra Teâlâ, Allah'tan başkasına, putlara ve eş koştukları şeylere secde eden müşrikleri kınayarak şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ} “Onlara: ‘Rahmân'a secde edin!’ denildiği zaman: ‘Rahmân da neymiş?’ derler”; yani biz Rahmân'ı tanımıyoruz. Onlar Hudeybiye günü Peygamber ﷺ kâtibe: “Bismillâhirrahmânirrahîm yaz” dediğinde; “Biz ne Rahmân'ı ne de Rahîm'i tanırız, fakat eskiden yazdığın gibi: Bismikellâhümme (Senin isminle Allah'ım) yaz” diyerek inkâr ettikleri gibi, Allah'ın Rahmân ismiyle isimlendirilmesini de inkâr ediyorlardı. İşte bu yüzden Allah: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın; hangisiyle çağırırsanız en güzel isimler O'nundur” [İsrâ: 110] ayetini indirdi; yani O, Allah'tır ve O, Rahmân'dır. Bu ayette ise şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ} “Onlara: ‘Rahmân'a secde edin!’ denildiği zaman: ‘Rahmân da neymiş?’ derler”; yani onu tanımıyoruz ve kabul de etmiyoruz, {أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} “Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?”; yani sırf senin sözünle mi [secde edeceğiz]? {وَزَادَهُمْ نُفُورًا} “ve bu onların nefretini artırır”. Müminlere gelince; onlar Rahmân ve Rahîm olan Allah'a ibadet eder, ilâhlığı yalnız O'na has kılar ve O'na secde ederler. Âlimler -rahimehumullâh- Furkan sûresindeki bu secde ayetinde, okuyanın ve dinleyenin secde etmesinin meşru olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim bu kendi yerinde sabittir, en doğrusunu Allah bilir.