Binûn

Furkân Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢)}.

{تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢)} “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatan bir ay var eden [Allah] ne yücedir! O, öğüt alıp düşünmek isteyen veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.”

يقول تعالى ممجدا نفسه، ومعظما على جميل ما خلق في السماء من البروج -وهي الكواكب العظام -في قول مجاهد، وسعيد بن جُبير، وأبي صالح، والحسن، وقتادة.

Allah Teâlâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû Sâlih, el-Hasan ve Katâde'nin kavline göre -büyük yıldızlar demek olan- burçları gökte ne güzel yarattığı üzerinden zatını överek ve yücelterek şöyle buyurmaktadır:

وقيل: هي قصور في السماء للحرس، يروى هذا عن علي، وابن عباس، ومحمد بن كعب، وإبراهيم النخعي، وسليمان بن مِهْران الأعمش. وهو رواية عن أبي صالح أيضا، والقول الأول أظهر. اللهم إلا أن يكون الكواكب العظام هي قصور للحرس، فيجتمع القولان، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ} [الملك: ٥]؛ ولهذا قال: (تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا) وهي الشمس المنيرة، التي هي كالسراج في الوجود، كما قال: {وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا} [النبأ: ١٣].

Bir görüşe göre ise onlar gökte bekçiler (koruyucu melekler) için saraylardır. Bu rivayet Ali, İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b, İbrâhîm en-Nehaî ve Süleymân b. Mihrân el-A'meş'ten rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda Ebû Sâlih'ten gelen bir rivayettir. Birinci görüş daha açıktır. Ancak büyük yıldızların bekçiler için saraylar olması durumu müstesnadır; o takdirde Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ} “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle donattık ve onları şeytanlara atılacak taşlar kıldık” [Mülk: 5] buyruğunda olduğu gibi iki görüş bağdaşır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil var eden [Allah] ne yücedir!” O [kandil], varlık âleminde bir kandil gibi olan aydınlatıcı güneştir; nitekim: {وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا} “ve parıl parıl yanan bir kandil kıldık” [Nebe: 13] buyurmuştur.

(وَقَمَرًا مُنِيرًا) أي: مضيئا مشرقا بنور آخر ونوع وفن آخر، غير نور الشمس، كما قال: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا} [يونس: ٥]، وقال مخبرا عن نوح، ﵇، أنه قال لقومه: {أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا * وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا} [نوح: ١٥ - ١٦].

{وَقَمَرًا مُنِيرًا} “ve aydınlatıcı bir ay”; yani güneşin ışığından farklı, başka bir nurla, başka bir tür ve tarzda ışık saçan [bir ay kıldı]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا} “Güneşi ışık kaynağı, ayı da bir aydınlık yapan O'dur” [Yûnus, 5]. Nûh'tan (aleyhisselâm) kavmine şöyle dediğini haber vererek de şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا * وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا} “Görmediniz mi Allah yedi göğü tabaka tabaka nasıl yarattı? Ve ayı bunların içinde bir aydınlık, güneşi de bir kandil yaptı” [Nûh, 15-16].

ثم قال: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً) أي: يخلف كل واحد منهما الآخر، يتعاقبان لا يفتران. إذا ذهب هذا جاء هذا، وإذا جاء هذا ذهب ذاك ، كما قال: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} [إبراهيم: ٣٣]، وقال {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} [الأعراف: ٥٤] وقال: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠].

Sonra şöyle buyurdu: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir”; yani biri diğerinin ardından gelir, hiç ara vermeksizin birbirini takip ederler. Bu gittiğinde şu gelir, şu geldiğinde o gider . Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “Sürekli hareket hâlinde olan güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi, geceyi ve gündüzü de sizin hizmetinize sundu” [İbrâhîm: 33]; ayrıca: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} “Gündüzü, onu ısrarla kovalayan gece ile bürüyüp örter. Güneş, ay ve yıldızlar O'nun emrine boyun eğdirilmiştir” [A'râf: 54] ve {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [Yâsîn: 40] buyurmuştur.

وقوله: (لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا) أي: جعلهما يتعاقبان، توقيتا لعبادة عباده له، فمن فاته عمل في الليل استدركه في النهار، ومن فاته عمل في النهار استدركه في الليل. وقد جاء في الحديث الصحيح: "إن الله تعالى يبسط يده بالليل ليتوب مسيء النهار، ويبسط يده بالنهار ليتوب مسيء الليل" .

O'nun: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “öğüt alıp düşünmek isteyen veya şükretmek isteyen kimse için” buyruğu ise; yani kullarının Kendisine ibadet etmelerine bir vakit olsun diye onları peş peşe gelen kılmıştır. Geceleyin bir ameli kaçıran kimse onu gündüz telafi eder, gündüzleyin bir ameli kaçıran kimse de onu gece telafi eder. Nitekim sahih hadiste şöyle gelmiştir: “Şüphesiz Allah Teâlâ, gündüz günah işleyenin tövbe etmesi için geceleyin elini açar; gece günah işleyenin tövbe etmesi için de gündüzün elini açar” .

قال أبو داود الطيالسي: حدثنا أبو حُرّة عن الحسن: أن عمر بن الخطاب أطال صلاة الضحى، فقيل له: صنعت اليوم شيئا لم تكن تصنعه؟ فقال: إنه بقي علي من وردي شيء، فأحببت أن أتمه -أو قال: أقضيه -وتلا هذه الآية: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً [لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا]) .

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Ebû Hurre , Hasan'dan rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb kuşluk namazını uzattı. Bunun üzerine kendisine: “Bugün daha önce yapmadığın bir şey yaptın?” denildi. O da: “Virdimden üzerime bir miktar kalmıştı, onu tamamlamak -veya kaza etmek- istedim” dedi ve şu ayeti okudu: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً [لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا]} “O, [öğüt alıp düşünmek isteyen veya şükretmek isteyen kimse için] gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.”

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس [قوله: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً) ] يقول: من فاته شيء من الليل أن يعمله، أدركه بالنهار، أو من النهار أدركه بالليل. وكذا قال عكرمة، وسعيد بن جبير. والحسن.

Ali b. Ebû Talha, İbn Abbâs'ın [O'nun: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” buyruğu hakkında] şöyle dediğini rivayet etmiştir: Gece yapacağı bir ameli kaçıran kimse onu gündüz telafi eder veya gündüz yapacağını kaçıran kimse onu gece telafi eder. İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Hasan da böyle demiştir.

وقال مجاهد، وقتادة: (خِلْفَة) أي: مختلفين، هذا بسواده، وهذا بضيائه.

Mücâhid ve Katâde ise: {خِلْفَة} “birbiri ardınca”; yani biri karanlığıyla, diğeri aydınlığıyla birbirine zıt, farklı olarak [gelirler] demiştir.

{وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥) إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦) وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧)}.

{وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥) إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦) وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧)} “Rahmân'ın kulları öyle kimselerdir ki, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler; cahiller kendilerine laf attığı zaman da: ‘Selâm!’ derler. Onlar, gecelerini Rableri için secdeye kapanarak ve kıyama durarak geçirirler. Onlar: ‘Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; şüphesiz onun azabı süreklidir. Gerçekten o ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!’ derler. Onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bu ikisinin arasında dengeli olur.”

هذه صفات عباد الله المؤمنين (الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا) أي: بسكينة ووقار من غير جَبَرية ولا استكبار، كما قال: {وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} [الإسراء: ٣٧]. فأما هؤلاء فإنهم يمشون من غير استكبار ولا مرح، ولا أشر ولا بطر،

Bu, Allah'ın mümin kullarının sıfatlarıdır: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا} “Onlar yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler”; yani zorbalık ve kibir göstermeksizin sükûnet ve vakar ile [yürürler]. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} [el-İsrâ: 37] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme; çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin!” Bunlara gelince; onlar kibirlenmeksizin, böbürlenmeksizin, şımarmaksızın ve taşkınlık etmeksizin yürürler,

وليس المراد أنهم يمشون كالمرضى من التصانع تصنعًا ورياء، فقد كان سيد ولد آدم ﷺ إذا مشى كأنما ينحط من صَبَب، وكأنما الأرض تطوى له. وقد كره بعض السلف المشي بتضعف وتصنع، حتى روي عن عمر أنه رأى شابًا يمشي رُويدًا، فقال: ما بالك؟ أأنت مريض؟ قال: لا يا أمير المؤمنين. فعلاه بالدرة، وأمره أن يمشي بقوة. وإنما المراد بالهَوْن هاهنا السكينة والوقار، كما قال رسول الله ﷺ: "إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تسعون، وأتوها وعليكم السكينة، فما أدركتم فصلوا، وما فاتكم فأتموا" .

Buradaki kasıt yapmacıklık ve riya ile hasta gibi yürümeleri demek değildir; zira Âdemoğlunun efendisi ﷺ yürüdüğü zaman sanki yokuş aşağı iniyormuş gibi yürürdü ve sanki yeryüzü onun için dürülürdü. Selef-i sâlihînden bazıları zayıf görünmeye çalışarak ve yapmacık bir şekilde yürümeyi hoş görmemişlerdir. Hatta Ömer'den rivayet edildiğine göre o, yavaş ve bitkin adımlarla yürüyen bir genç gördü ve: “Neyin var senin? Hasta mısın?” diye sordu. Genç: “Hayır ey Müminlerin Emîri!” deyince, kamçısıyla ona vurdu ve güçlü adımlarla yürümesini emretti. Burada hevn (هَوْن) kelimesinden kasıt ancak sekinet ve vakardır; nitekim Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Namaza geldiğinizde koşarak gelmeyiniz; sekinetle geliniz. Yetiştiğiniz kısmı kılınız, kaçırdığınızı ise tamamlayınız” .

وقال عبد الله بن المبارك، عن مَعْمَر، عن يحيى بن المختار، عن الحسن البصري في قوله: (وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا) قال: إن المؤمنين قوم ذُلُل، ذلت منهم -والله -الأسماعُ والأبصار والجوارح، حتى تحسبهم مرضى وما بالقوم من مرض، وإنهم لأصحاء، ولكنهم دخلهم من الخوف ما لم يدخل غيرهم، ومنعهم من الدنيا علمهم بالآخرة، فقالوا: الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن. أما والله ما أحزنهم حزن الناس، ولا تعاظم في نفوسهم شيء طلبوا به الجنة، أبكاهم الخوف من النار، وإنه من لم يتعز بعزاء الله تَقَطَّعُ نفسُه على الدنيا حسرات، ومن لم ير لله نعمة إلا في مطعم أو في مشرب، فقد قلَّ علمه وحضَر عذابهُ.

Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'den, o Yahyâ b. el-Muhtâr'dan, o da Hasan-ı Basrî'den O'nun: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا} “Rahmân'ın kulları öyle kimselerdir ki, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Müminler alçakgönüllü kimselerdir. Vallahi onların kulakları, gözleri ve azaları boyun eğmiştir; öyle ki sen onları hasta sanırsın, oysa bu toplulukta bir hastalık yoktur. Onlar kesinlikle sağlıklıdırlar; fakat içlerine başkalarına girmeyen bir korku girmiştir ve ahiret bilgileri onları dünyadan alıkoymuştur. Onlar: ‘Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun’ demişlerdir. Vallahi onları insanların üzüldüğü şeyler üzmemiştir ve cenneti talep ettikleri hiçbir şey de nefislerinde büyümemiştir; onları cehennem korkusu ağlatmıştır. Kim Allah'ın tesellisiyle teselli bulmazsa nefsi dünyaya hasret duyarak parçalanır. Kim de Allah'ın nimetini sadece yiyecekte veya içecekte görürse, şüphesiz onun ilmi azalmış ve azabı hazır olmuştur.”

وقوله: (وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا) أي: إذا سَفه عليهم الجهال بالسّيئ، لم يقابلوهم عليه بمثله، بل يعفون ويصفحون، ولا يقولون إلا خيرًا، كما كان رسول الله ﷺ لا تزيده شدة الجهل عليه إلا حلما، وكما قال تعالى: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} [القصص: ٥٥].

O'nun: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا} “cahiller kendilerine laf attığı zaman da: ‘Selâm!’ derler” buyruğu; yani cahiller onlara çirkin sözlerle sataştıkları zaman, onlara aynı şekilde karşılık vermezler; bilakis affeder, hoş görür ve hayırdan başka bir şey söylemezler. Nitekim Resûlullah'a ﷺ karşı cehaletin şiddeti arttıkça bu durum onun hilmini artırmaktan başka bir şeye yaramazdı. Teâlâ'nın buyurduğu gibi: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: ‘Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Selâm olsun size, bizim cahillerle işimiz yok’ derler” [Kasas: 55].

وقال الإمام أحمد: حدثنا أسود بن عامر، حدثنا أبو بكر، عن الأعمش، عن أبي خالد الوالبي، عن النعمان بن مُقَرّن المُزَني قال: قال رسول الله ﷺ [وسبّ رجلٌ رجلا عنده، قال: فجعل الرجل المسبوب يقول: عليك السلام. قال: فقال رسول الله ﷺ: "أما] إن ملكًا بينكما يذب عنك، كلما شتمك هذا قال له: بل أنت وأنت أحق به. وإذا قال له: عليك السلام، قال: لا بل عليك، وأنت أحق به". إسناد حسن .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Esved b. Âmir rivayet etti, bize Ebû Bekir, el-A'meş'ten, o Ebû Hâlid el-Vâlibî'den, o Nu'mân b. Mukarrin el-Müzenî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu [ve yanında bir adam diğer bir adama sövdü. Sövülen adam: “Sana selâm olsun” demeye başladı. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Bilin ki] ikinizin arasında seni savunan bir melek vardır; bu adam sana her sövdüğünde melek ona: ‘Hayır, asıl sen öylesin ve buna sen daha layıksın’ der. O adam da ona: ‘Sana selâm olsun’ dediğinde ise melek: ‘Hayır, bilakis sana selâm olsun, sen buna daha layıksın’ der.” İsnadı hasendir .

وقال مجاهد: (قَالُوا سَلامًا) يعني: قالوا: سدادًا.

Mücâhid: {قَالُوا سَلامًا} “‘Selâm!’ derler”; yani doğru ve isabetli söz söylerler, demiştir.

وقال سعيد بن جبير: ردوا معروفًا من القول.

Saîd b. Cübeyr: “Güzel ve ma'ruf bir sözle karşılık verirler” demiştir.

وقال الحسن البصري: (قَالُوا [سَلامًا)، قال: حلماء لا يجهلون]، وإن جهل عليهم حلموا. يصاحبون عباد الله نهارهم بما تسمعون، ثم ذكر أن ليلهم خير ليل.

Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: {قَالُوا [سَلامًا} “‘Selâm!’ derler” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onlar hilm sahibidirler (halîmdirler), cahillik etmezler]; kendilerine karşı cahilce davranıldığında ise hilm ile karşılık verirler. Gündüz vakti Allah'ın kullarıyla bu işittiğiniz şekilde bir arada bulunurlar. Sonra da onların gecelerinin en hayırlı gece olduğunu zikretmiştir.

وقوله: (وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا) أي: في عبادته وطاعته، كما قال تعالى: {كَانُوا قَلِيلا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ * وَبِالأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} [الذاريات: ١٧ - ١٨]، وقال {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [السجدة: ١٦] وقال {أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ} الآية [الزمر: ٩] ولهذا قال: (وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا) أي: ملازما دائما، كما قال الشاعر :

O'nun: {وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا} “Onlar, gecelerini Rableri için secdeye kapanarak ve kıyama durarak geçirirler” buyruğu; yani O'na ibadet ve itaat içinde [geçirirler]. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَانُوا قَلِيلا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ * وَبِالأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Geceleri pek az uyurlardı. Seher vakitlerinde de bağışlanma dilerlerdi” [Zâriyât: 17-18]; ayrıca: {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Korku ve ümitle Rablerine yalvarmak üzere vücutları yataklardan uzak kalır ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler” [Secde: 16] ve {أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ} “Yoksa geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden, ahiretten çekinen ve Rabbinin rahmetini uman kimse mi?” [Zümer: 9] ayetini buyurmuştur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “Onlar: ‘Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; şüphesiz onun azabı süreklidir’ derler”; yani ayrılmaz, süreklidir; nitekim şairin dediği gibi :

إنْ يُعَذّب يَكُنْ غَرَامًا، وإن يُعْـ … ط جزيلا فإنه لا يُبَالي

Eğer azap ederse [azabı] süreklidir, bol bol verirse de buna aldırış etmez.

ولهذا قال الحسن في قوله: (إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا): كل شيء يصيب ابن آدم ويزول عنه فليس بغرام، وإنما الغرام اللازم ما دامت السموات والأرض. وكذا قال سليمان التيمي.

İşte bu sebeple Hasan, O'nun: {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “şüphesiz onun azabı süreklidir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Âdemoğluna isabet edip de sonradan ondan zail olan hiçbir şey Garâm (غرام) değildir; Garâm ancak gökler ve yer durdukça sürekli olan şeydir. Süleymân et-Teymî de böyle demiştir.

وقال محمد بن كعب [القرظي] : (إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا) يعني: ما نعموا في الدنيا؛ إن الله سأل الكفار عن النعمة فلم يردوها إليه، فأغرمهم فأدخلهم النار.

Muhammed b. Ka'b [el-Kurazî] : {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “şüphesiz onun azabı süreklidir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yani dünyada yararlandıkları nimetlerin karşılığıdır; çünkü Allah kâfirlere nimetin hesabını sormuş, onlar da O'na bunu ödememişlerdir. Bunun üzerine Allah onları borçlandırıp cezalandırmış ve cehenneme sokmuştur.

(إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا) أي: بئس المنزل منظرا، وبئس المقيل مقامًا.

{إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Gerçekten o ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!”; yani manzara olarak ne kötü bir konak, kalınacak yer olarak ne kötü bir karargâhtır.

[و] قال ابن أبي حاتم عند قوله: (إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا): حدثنا أبي، حدثنا الحسن بن الربيع، حدثنا أبو الأحوص عن الأعمش، عن مالك بن الحارث قال: إذا طُرح الرجل في النار هوى فيها، فإذا انتهى إلى بعض أبوابها قيل له: مكانك حتى تتحف، قال: فيسقى كأسا من سُمِّ الأساود والعقارب، قال: فيميز الجلد على حدة، والشعر على حدة، والعصب على حدة، والعروق على حدة.

İbn Ebû Hâtim, {إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Gerçekten o ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” buyruğu hakkında [şöyle] demiştir: Bize babam rivayet etti, bize el-Hasan b. er-Rebî' rivayet etti, bize Ebü'l-Ahvas, el-A'meş'ten, o Mâlik b. el-Hâris'ten rivayet etti, o şöyle dedi: Kişi cehenneme atıldığında orada aşağıya doğru düşer; kapılarından birine ulaştığında kendisine: “İkram edilene kadar yerinde dur!” denilir. Dedi ki: Bunun üzerine ona engereklerin ve akreplerin zehrinden bir kadeh içirilir. Dedi ki: Derisi ayrı, saçı ayrı, siniri ayrı ve damarları ayrı ayrılır.

وقال أيضًا: حدثنا أبي، حدثنا الحسن بن الربيع، حدثنا أبو الأحوص، عن الأعمش، عن مجاهد، عن عُبيد بن عمير قال: إن في النار لجبابًا فيها حيات أمثال البخت، وعقارب أمثال البغال الدلم ، فإذا قذف بهم في النار خرجت إليهم من أوطانها فأخذت بشفاههم وأبشارهم وأشعارهم، فكشطت لحومهم إلى أقدامهم، فإذا وجدت حر النار رجعت.

Yine şöyle dedi: Bize babam rivayet etti, bize el-Hasan b. er-Rebî' rivayet etti, bize Ebü'l-Ahvas, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o Ubeyd b. Umeyr'den rivayet etti, o şöyle dedi: Cehennemde öyle kuyular vardır ki, içlerinde Horasan develeri gibi yılanlar ve kara katırlar gibi akrepler bulunur. Onlar cehenneme atıldıklarında bu yılan ve akrepler yuvalarından çıkıp üzerlerine gelir; dudaklarını, derilerini ve saçlarını yakalayıp etlerini ayaklarına kadar soyup sökerler. Ateşin sıcağını hissettiklerinde ise geri dönerler.

وقال الإمام أحمد: حدثنا الحسن بن موسى، حدثنا سلام -يعني ابن مسكين -عن أبي ظلال، عن أنس بن مالك ﵁ -عن النبي ﷺ قال: "إن عبدًا في جهنم لينادي ألف سنة: يا حنان، يا منان. فيقول الله لجبريل: اذهب فآتني بعبدي هذا. فينطلق جبريل فيجد أهل النار مُنكبين يبكون، فيرجع إلى ربه ﷿ فيخبره، فيقول الله ﷿: آتني به فإنه في مكان كذا وكذا. فيجيء به فيوقفه على ربه ﷿، فيقول له: يا عبدي، كيف وجدت مكانك ومقيلك؟ فيقول: يا رب شر مكان، شر مقيل. فيقول: ردوا عبدي. فيقول: يا رب، ما كنت أرجو إذ أخرجتني منها أن تردني فيها! فيقول: دعوا عبدي" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan b. Mûsâ rivayet etti, bize Sellâm -yani İbn Miskîn- Ebû Zılâl'den, o Enes b. Mâlik'ten -radıyallâhu anh- o da Peygamber'den ﷺ rivayet etti, şöyle buyurdu: “Şüphesiz cehennemdeki bir kul bin yıl boyunca: ‘Yâ Hannân, yâ Mennân!’ diye seslenir. Bunun üzerine Allah Cebrâîl'e: ‘Git, şu kulumu bana getir’ buyurur. Cebrâîl gider ve cehennem ehlini yüzüstü kapanmış ağlar vaziyette bulur. Azîz ve Celîl olan Rabbine dönüp durumu haber verir. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: ‘Onu bana getir, o falan falan yerdedir’ buyurur. Cebrâîl onu getirip Azîz ve Celîl olan Rabbinin huzuruna çıkarır. Allah ona: ‘Ey kulum, yerini ve konakladığın yeri nasıl buldun?’ buyurur. Kul: ‘Ey Rabbim! En kötü yer, en kötü konak!’ der. Allah: ‘Kulumu geri götürün’ buyurur. Bunun üzerine kul: ‘Ey Rabbim! Beni oradan çıkardıktan sonra oraya geri döndüreceğini hiç ummamıştım!’ der. Allah da: ‘Kulumu serbest bırakın’ buyurur” .

وقوله: (وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا) أي: ليسوا بمبذرين في

Ve O'nun şu buyruğu: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bunun arasında dengeli olur”; yani onlar...

إنفاقهم فيصرفون فوق الحاجة، ولا بخلاء على أهْليهم فيقصرون في حقهم فلا يكفونهم، بل عَدْلا خيارًا، وخير الأمور أوسطها، لا هذا ولا هذا، (وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا)، كَمَا قَالَ: {وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} [الإسراء: ٢٩].

harcamalarında saçıp savurarak ihtiyacın üzerinde harcayan müsrifler değillerdir; ailelerine karşı haklarında kısıntıya gidip onlara yetmeyecek kadar cimri de değillerdir. Bilakis adaletli ve dengelidirler; işlerin en hayırlısı orta olanıdır, ne o ne de öteki. {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} “[harcamaları] bu ikisinin arasında dengeli olur”; nitekim: {وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} “Elini boynuna asılmış kılma (cimrilik etme), büsbütün de açıp saçma; sonra kınanmış ve eli boş bir hâlde oturup kalırsın” [İsrâ: 29] buyurmuştur.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عصام بن خالد، حدثني أبو بكر بن عبد الله بن أبي مريم الغساني، عن ضَمْرَة، عن أبي الدرداء، عن النبي ﷺ قال: "من فقه الرجل رفقه في معيشته". ولم يخرجوه .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize İsâm b. Hâlid rivayet etti, bana Ebû Bekir b. Abdullah b. Ebû Meryem el-Gassânî, Damre'den, o Ebü'd-Derdâ'dan, o Peygamber'den ﷺ rivayet etti, şöyle buyurdu: “Kişinin geçimindeki iktisat ve yumuşaklığı, onun fıkhındandır (anlayış ve idrakinin inceliğindendir).” Bunu [diğer Kütüb-i Sitte müellifleri] tahric etmemişlerdir .

وقال [الإمام] أحمد أيضًا: حدثنا أبو عبيدة الحداد، حدثنا سُكَين بن عبد العزيز العَبْدي، حدثنا إبراهيم الهَجَري عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "ما عال من اقتصد". ولم يخرجوه .

[İmâm] Ahmed yine dedi ki: Bize Ebû Ubeyde el-Haddâd rivayet etti, bize Sükeyn b. Abdülazîz el-Abdî rivayet etti, bize İbrâhîm el-Hecerî, Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “İktisat eden (tutumlu olan) darlığa düşmez.” Bunu [diğer Kütüb-i Sitte müellifleri] tahric etmemişlerdir .

وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا أحمد بن يحيى، حدثنا إبراهيم بن محمد بن ميمون حدثنا سعيد بن حكيم، عن مسلم بن حبيب، عن بلال -يعني العبسي -عن حذيفة قال: قال رسول الله ﷺ "ما أحسن القصد في الغنى، وأحسن القصد في الفقر، وأحسن القصد في العبادة" ثم قال: لا نعرفه يروى إلا من حديث حذيفة ﵁ .

Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr dedi ki: Bize Ahmed b. Yahyâ rivayet etti, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Meymûn rivayet etti, bize Saîd b. Hakîm, Müslim b. Habîb'den, o Bilâl'den -yani el-Absî'den- o Huzeyfe'den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “Zenginlikte iktisat ne güzeldir; fakirlikte iktisat ne güzeldir; ibadette iktisat (orta yol) ne güzeldir!” Sonra dedi ki: Bu hadisin sadece Huzeyfe'nin -radıyallâhu anh- hadisinden rivayet edildiğini biliyoruz .

وقال إياس بن معاوية: ما جاوزت به أمر الله فهو سرف.

İyâs b. Muâviye: “Allah'ın emrini aştığın her şey israftır” demiştir.

وقال غيره: السرف النفقة في معصية الله.

Başkası ise: “İsraf, Allah'a isyan yolunda yapılan harcamadır” demiştir.

وقال الحسن البصري: ليس النفقة في سبيل الله سرفا [والله أعلم] .

Hasan-ı Basrî: “Allah yolunda yapılan harcama israf değildir [en doğrusunu Allah bilir] ” demiştir.

{وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩) إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠) وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١)}.

{وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩) إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠) وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١)} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimseler müstesnadır; işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kim de tövbe eder ve salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.”

قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن شَقيق، عن عبد الله -هو ابن مسعود -قال: سُئل رسول الله ﷺ أي: الذنب أكبر؟ قال: "أن تَجعل لله ندًا وهو خلقك". قال: ثم أي؟ قال: "أن تقتل ولدك خشية أن يَطْعم معك". قال: ثم أي؟ قال: "أن تزاني

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize el-A'meş, Şakîk'ten, o da Abdullah'tan -yani İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh]- rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Hangi günah en büyüktür?” diye soruldu. «Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak/eş koşmandır» buyurdu. [İbn Mes'ûd]: “Sonra hangisi?” dedi. «Seninle birlikte yiyip [ortak olur] korkusuyla çocuğunu öldürmendir» buyurdu. [İbn Mes'ûd]: “Sonra hangisi?” dedi. «...ile zina etmendir» buyurdu.

حليلة جارك". قال عبد الله: وأنزل الله تصديق ذلك: (وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا).

zina etmendir” buyurdu. Abdullah dedi ki: Allah bunu doğrulayıcı olarak şu ayeti indirdi: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır.”

وهكذا رواه النسائي عن هَنَّاد بن السري، عن أبي معاوية، به .

Nesâî de bunu Hennâd b. es-Serî'den, o Ebû Muâviye'den aynı şekilde rivayet etmiştir .

وقد أخرجه البخاري ومسلم، من حديث الأعمش ومنصور -زاد البخاري: وواصل -ثلاثتهم عن أبي وائل، شقيق بن سلمة، عن أبي مَيْسَرة عمرو بن شرحبيل، عن ابن مسعود، به ، فالله أعلم، ولفظهما عن ابن مسعود قال: قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ الحديث.

Buhârî ve Müslim bunu el-A'meş ve Mansûr'dan -Buhârî Vâsıl'ı da eklemiştir- her üçü Ebû Vâil Şakîk b. Seleme'den, o Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl'den, o İbn Mes'ûd'dan olmak üzere aynı şekilde tahric etmişlerdir -en doğrusunu Allah bilir-. İkisinin lafzı İbn Mes'ûd'dan şöyledir: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah en büyüktür?” Hadisin devamı...

طريق غريب: وقال ابن جرير: حدثنا أحمد بن إسحاق الأهوازي، حدثنا عامر بن مُدْرِك، حدثنا السري -يعني ابن إسماعيل -حدثنا الشعبي، عن مسروق قال: قال عبد الله: خرج رسول الله ﷺ ذات يوم فاتبعته، فجلس على نَشَز من الأرض، وقعدت أسفل منه، ووجهي حيال ركبتيه، واغتنمت خلوته وقلت : بأبي أنت وأمي يا رسول الله، أي الذنوب أكبر؟ قال: "أن تدعو لله ندًا وهو خلقك". قلت: ثم مه؟ قال: "أن تقتل ولدك كراهية أن يطعم معك". قلت: ثم مه؟ قال: "أن تزاني حليلة جارك". ثم قرأ: (وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ). [إلى آخر] الآية .

Garip bir tarîk: İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet etti, bize Âmir b. Müdrik rivayet etti, bize es-Serî -yani İbn İsmâîl- rivayet etti, bize eş-Şa'bî, Mesrûk'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: Resûlullah ﷺ bir gün dışarı çıktı, ben de peşinden gittim. Yeryüzünün yüksekçe bir yerine oturdu, ben de onun aşağısında, yüzüm dizlerinin hizasında olacak şekilde oturdum. Yalnız kalmasını fırsat bilerek dedim ki : “Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Hangi günahlar en büyüktür?” “Seni yaratmış olduğu hâlde Allah'a bir ortak koşmandır” buyurdu. Dedim ki: “Sonra nedir?” “Seninle birlikte yemesini istemediğin için çocuğunu öldürmendir” buyurdu. Dedim ki: “Sonra nedir?” “Komşunun hanımıyla zina etmendir” buyurdu. Sonra: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar” ayetini [sonuna kadar] okudu .

وقال النسائي: حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا جرير، عن منصور، عن هلال بن يَسَاف، عن سلمة بن قيس قال: قال رسول الله ﷺ في حجة الوداع: "ألا إنما هي أربع -فما أنا بأشح عليهن مني منذ سمعتهن من رسول الله ﷺ: لا تشركوا بالله شيئا، ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق، ولا تزنوا، ولا تسرقوا" .

Nesâî dedi ki: Bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan, o Seleme b. Kays'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ Veda Haccı'nda şöyle buyurdu: “Dikkat edin, o ancak dörttür -ben onları Resûlullah'tan ﷺ işittiğim günden beri hiçbir şeye onlar kadar hırslı ve titiz olmadım-: Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymayın, zina etmeyin ve hırsızlık yapmayın” .

وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن المديني، ﵀، حدثنا محمد بن فضيل بن غَزْوان، حدثنا محمد بن سعد الأنصاري، سمعت أبا طيبة الكَلاعي، سمعت المقداد بن الأسود، ﵁، يقول: قال رسول الله ﷺ لأصحابه: "ما تقولون في الزنى"؟ قالوا: حَرّمه الله ورسوله، فهو حَرَام إلى يوم القيامة، فقال رسول الله ﷺ لأصحابه: "لأن يزني الرجل بعشر نسوة أيسر عليه من أن يزني بامرأة جاره". قال: "ما تقولون في السرقة"؟ قالوا: حرمها الله ورسوله، فهي حرام. قال: "لأن يسرق الرجل من عشرة أبيات أيسر عليه من أن يسرق من جاره" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ali b. el-Medînî -rahimehullâh- rivayet etti, bize Muhammed b. Fudayl b. Gazvân rivayet etti, bize Muhammed b. Sa'd el-Ensârî rivayet etti, Ebû Taybe el-Kelâî'den işittim, Mikdâd b. el-Esved'den -radıyallâhu anh- işittim, şöyle diyordu: Resûlullah ﷺ ashabına: “Zina hakkında ne dersiniz?” buyurdu. Onlar: “Allah ve Resûlü onu haram kılmıştır; o kıyamet gününe kadar haramdır” dediler. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ ashabına: “Kişinin on kadınla zina etmesi, komşusunun hanımıyla zina etmesinden daha hafiftir” buyurdu. “Hırsızlık hakkında ne dersiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü onu haram kılmıştır; o haramdır” dediler. “Kişinin on evden hırsızlık yapması, komşusunun evinden hırsızlık yapmasından daha hafiftir” buyurdu .

وقال أبو بكر بن أبي الدنيا: حدثنا عمار بن نصر، حدثنا بَقيَّة، عن أبي بكر بن أبي مريم، عن الهيثم بن مالك الطائي عن النبي ﷺ: قال: "ما من ذنب بعد الشرك أعظم عند الله من نُطفة وضعها رجل في رَحِم لا يحل له".

Ebû Bekr İbn Ebi'd-Dünyâ dedi ki: Bize Ammâr b. Nasr rivayet etti, bize Bakiyye, Ebû Bekr b. Ebî Meryem'den, o Heysem b. Mâlik et-Tâî'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Şirkten sonra Allah katında, bir adamın kendisine helal olmayan bir rahme bıraktığı nutfeden daha büyük bir günah yoktur.»

وقال ابن جُرَيج: أخبرني يعلى، عن سعيد بن جبير أنه سمعه يحدث عن ابن عباس: أن ناسا من أهل الشرك قتلوا فأكثروا، وزَنَوا فأكثروا، ثم أتوا محمدًا ﷺ فقالوا: إن الذي تقول وتدعو إليه لحسن، لو تخبرنا أن لما عملنا كفارة، فنزلت: (وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ)، ونزلت: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا [إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ]} [الزمر: ٥٣].

İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ya'lâ, Saîd b. Cübeyr'den haber verdi; o, Saîd'in İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ettiğini işitmiştir: Şirk ehlinden bazı kimseler çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Sonra Muhammed'e ﷺ gelip: “Senin söylediğin ve kendisine davet ettiğin şey gerçekten çok güzeldir; şayet yaptıklarımıza bir keffâret olduğunu bize haber verirsen...” dediler. Bunun üzerine: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler” ayeti indi; ayrıca: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا [إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ]} “De ki: ‘Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. [Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.]’” [Zümer: 53] ayeti indi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن عمرو، عن أبي فَاخِتة قال: قال رسول الله ﷺ لرجل: "إن الله ينهاك أن تعبد المخلوق وتدع الخالق، وينهاك أن تقتل ولدك وتغذو كلبك، وينهاك أن تزني بحليلة جارك". قال سفيان: وهو قوله: (وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ) .

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize İbn Ebû Ömer rivayet etti, bize Süfyân, Amr'dan, o Ebû Fâhite'den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ bir adama şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah, Yaratıcı'yı bırakıp yaratılmışa kulluk etmeni yasaklar; kendi çocuğunu öldürüp köpeğini beslemeni yasaklar ve komşunun hanımıyla zina etmeni yasaklar.” Süfyân dedi ki: İşte bu, O'nun: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler” buyruğudur.

وقوله: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا). روي عن عبد الله بن عمرو أنه قال: (أَثَامًا) واد في جهنم.

O'nun: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” buyruğu hakkında Abdullah b. Amr'dan onun: “Esâm (أَثَامًا), cehennemde bir vadidir” dediği rivayet edilmiştir.

وقال عكرمة: (يَلْقَ أَثَامًا) أودية في جهنم يعذب فيها الزناة. وكذا رُوي عن سعيد بن جبير، ومجاهد.

İkrime: {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır”; cehennemde zina edenlerin azap göreceği vadilerdir, demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den de böyle rivayet edilmiştir.

وقال قتادة: (يَلْقَ أَثَامًا) نكالا كنا نحدث أنه واد في جهنم.

Katâde: {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır”; bir cezadır, bize onun cehennemde bir vadi olduğu anlatılırdı, demiştir.

وقد ذكر لنا أن لقمان كان يقول: يا بني، إياك والزنى، فإن أوله مخافة، وآخره ندامة.

Bize Lokmân'ın şöyle dediği zikredilmiştir: “Yavrucuğum! Zinadan sakın; çünkü onun başı korku, sonu ise pişmanlıktır.”

وقد ورد في الحديث الذي رواه ابن جرير وغيره، عن أبي أمامة الباهلي -موقوفا ومرفوعا -أن "غيا" و"أثاما" بئران في قعر جهنم أجارنا الله منها بمنه وكرمه.

İbn Cerîr ve başkalarının Ebû Ümâme el-Bâhilî'den -mevkuf ve merfû olarak- rivayet ettiği hadiste; “Gayy” ve “Esâm”ın cehennemin dibinde iki kuyu olduğu vârid olmuştur. Allah lütuf ve keremiyle bizi oradan korusun.

وقال السدي: (يَلْقَ أَثَامًا): جزاء.

Süddî: {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır”; ceza, demiştir.

وهذا أشبه بظاهر الآية؛ ولهذا فسره بما بعده مبدلا منه، وهو قوله: (يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) أي: يكرر عليه ويغلظ، (وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا) أي: حقيرا ذليلا.

Bu [görüş], ayetin zahirine daha uygundur. Bu sebeple [Allah Teâlâ], bundan bedel kılarak ardından gelen şu buyruğu ile onu açıklamıştır: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır”; yani azap onun üzerine tekrar tekrar verilir ve ağırlaştırılır, {وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا} “ve orada hor ve hakir olarak ebedî kalır”; yani alçalmış ve rezil bir vaziyette [kalır].

وقوله: (إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ [عَمَلا] صَالِحًا) أي: جزاؤه على ما فعل من هذه الصفات القبيحة ما ذكر (إِلا مَنْ تَابَ) في الدنيا إلى الله من جميع ذلك، فإن الله يتوب عليه.

O'nun: {إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” buyruğunun anlamı şudur: Bu çirkin vasıflardan işlediği şeylerin cezası zikredilen husustur; {إِلا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır”, dünyada bütün bunlardan Allah'a tövbe eden kimse hariçtir; çünkü Allah onun tövbesini kabul eder.

وفي ذلك دلالة على صحة توبة القاتل، ولا تعارض بين هذه وبين آية النساء: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} [النساء: ٩٣] فإن هذه

Bunda, katilin tövbesinin geçerli olduğuna bir delil vardır. Bu [ayet] ile Nisâ [suresindeki] şu ayet arasında bir çelişki yoktur: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” [en-Nisâ: 93]. Zira bu...

وإن كانت مدنية إلا أنها مطلقة، فتحمل على من لم يتب، لأن هذه مقيدة بالتوبة، ثم قد قال [الله] تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [النساء: ٤٨،١١٦].

Medine'de inmiş olsa da mutlaktır (şarta bağlı değildir). Dolayısıyla tövbe etmeyen kimseye hamledilir; çünkü buradaki [ayet] tövbe ile kayıtlanmıştır. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar.” [Nisâ: 48, 116].

وقد ثبتت السنة الصحيحة، عن رسول الله ﷺ بصحة توبة القاتل، كما ذكر مقررا من قصة الذي قتل مائة رجل ثم تاب، وقبل منه، وغير ذلك من الأحاديث.

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den katilin tövbesinin geçerliliğine dair sahih sünnet sabit olmuştur; yüz adam öldürüp sonra tövbe eden ve tövbesi kabul olunan kişinin kıssasından ve diğer hadislerden yerleşik olarak zikredildiği gibi.

وقوله: (فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا): في معنى قوله: (يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ) قولان:

O'nun: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “İşte Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; {يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğunun anlamı hakkında iki görüş vardır:

أحدهما: أنهم بدلوا مكان عمل السيئات بعمل الحسنات. قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ) قال: هم المؤمنون، كانوا من قبل إيمانهم على السيئات، فرغب الله بهم عن ذلك فحوَّلهم إلى الحسنات، فأبدلهم مكان السيئات الحسنات.

Birincisi: Kötülüklerin yerine iyilikleri koymuş olmalarıdır. Ali b. Ebû Talha, İbn Abbâs'ın: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar müminlerdir. İman etmeden önce kötülükler üzerindeydiler. Allah onları bundan uzaklaştırıp iyiliklere yöneltti ve böylece kötülüklerin yerine kendilerine iyilikleri verdi.

وروى مجاهد، عن ابن عباس أنه كان ينشد عند هذه الآية:

Mücâhid, İbn Abbâs'ın bu ayet vesilesiyle şu beyti okuduğunu rivayet etmiştir:

بُدّلْنَ بَعْدَ حَرِّهِ خَريفا … وَبَعْدَ طُول النَّفَس الوَجيفَا

“Değiştirildi o sıcaklığın ardından gelen bir sonbaharla … Ve uzun nefes alışın ardından gelen bir hızla ”

يعني: تغيرت تلك الأحوال إلى غيرها.

Yani: O durumlar değişip başka hallere dönüştü, demektir.

وقال عطاء بن أبي رباح: هذا في الدنيا ، يكون الرجل على هيئة قبيحة، ثم يبدله الله بها خيرا.

Atâ b. Ebî Rabâh şöyle demiştir: Bu dünyadadır ; kişi çirkin bir hal üzere olur, sonra Allah bunu ona hayır ile değiştirir.

وقال سعيد بن جبير: أبدلهم بعبادة الأوثان عبادة الله، وأبدلهم بقتال المسلمين قتالا مع المسلمين للمشركين، وأبدلهم بنكاح المشركات نكاح المؤمنات.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: [Allah] onlara putlara ibadetin yerine Allah'a ibadeti, Müslümanlarla savaşmanın yerine Müslümanlarla birlikte müşriklere karşı savaşmayı, müşrik kadınlarla evlenmenin yerine de mümin kadınlarla evlenmeyi verdi.

وقال الحسن البصري: أبدلهم الله بالعمل السيئ العمل الصالح، وأبدلهم بالشرك إخلاصا، وأبدلهم بالفجور إحصانا وبالكفر إسلاما.

Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Allah, onların kötü amellerini salih amele; şirklerini ihlasa; fısk ve fücurlarını iffete ve küfürlerini İslâm'a çevirdi.

وهذا قول أبي العالية، وقتادة، وجماعة آخرين.

Bu, Ebu'l-Âliye, Katâde ve diğer bir topluluğun da görüşüdür.

والقول الثاني: أن تلك السيئات الماضية تنقلب بنفس التوبة النصوح حسنات، وما ذاك إلا أنه كلما تذكر ما مضى ندم واسترجع واستغفر، فينقلب الذنب طاعة بهذا الاعتبار. فيوم القيامة وإن وجده مكتوبا عليه لكنه لا يضره وينقلب حسنة في صحيفته، كما ثبتت السنة بذلك، وصحت به الآثار المروية عن السلف، رحمهم الله تعالى -وهذا سياق الحديث -قال الإمام أحمد:

İkinci görüş: Geçmişte işlenen o kötülüklerin, nasuh tövbenin bizzat kendisi sebebiyle iyiliklere dönüşmesidir. Bu da ancak, kul geçmişte yaptıklarını her hatırladığında pişman olması, istiğfar etmesi ve Allah'a sığınması sebebiyledir; böylece bu açıdan günah itaate dönüşür. Kıyamet günü amel defterinde yazılı bulsa bile bu ona zarar vermez ve defterinde bir iyiliğe dönüşür; nitekim sünnetle bu sabit olmuş, selef-i sâlihînden -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- rivayet edilen rivayetler de bunu doğrulamıştır. İşte hadisin metni: İmam Ahmed demiştir ki:

حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن المعرور بن سُوَيْد، عن أبي ذر، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إني لأعرف آخر أهل النار خروجا من النار، وآخر أهل الجنة دخولا إلى الجنة: يؤتى برجل فيقول: نَحّوا كبار ذنوبه وسلوه عن صغارها، قال: فيقال له: عملت يوم كذا وكذا كذا، وعملت يوم كذا وكذا كذا؟ فيقول: نعم -لا يستطيع أن ينكر من ذلك شيئا -

Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize el-A‘meş, el-Ma‘rûr b. Süveyd’den, o da Ebû Zer’den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ben, cehennem halkından cehennemden en son çıkacak olanı ve cennet halkından cennete en son girecek olanı pek iyi bilirim: [Kıyamet günü] bir adam getirilir ve [Allah Teâlâ]: ‘Onun büyük günahlarını bir kenara bırakın da küçük günahlarını ona sorun!’ buyurur.» [Ebû Zer] dedi ki: «Bunun üzerine ona: ‘Falan ve falan günde şöyle şöyle yaptın, falan ve falan günde şöyle şöyle yaptın [değil mi]?’ denilir. O da: ‘Evet’ der; bunlardan hiçbir şeyi inkâr edemez...»

فيقال: فإن لك بكل سيئة حسنة. فيقول: يا رب، عملت أشياء لا أراها هاهنا". قال: فضحك رسول الله ﷺ حتى بدت نواجذه. وانفرد به مسلم .

Bunun üzerine: ‘Şüphesiz senin her kötülüğüne karşılık bir iyilik vardır’ denilir. Adam der ki: ‘Ey Rabbim! Ben birtakım şeyler işlemiştim ki onları burada göremiyorum!’” [Ebû Zer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü. Bunu sadece Müslim rivayet etmiştir .

وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا هاشم بن يزيد، حدثنا محمد بن إسماعيل، حدثني أبي، حدثني ضَمْضَم بن زرعة، عن شُرَيْح بن عبيد عن أبي مالك الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا نام ابن آدم قال الملك للشيطان: أعطني صحيفتك. فيعطيه إياها، فما وجد في صحيفته من حسنة محا بها عشر سيئات من صحيفة الشيطان، وكتبهن حسنات، فإذا أراد أن ينام أحدكم فليكبر ثلاثًا وثلاثين تكبيرة، ويحمد أربعا وثلاثين تحميدة، ويسبح ثلاثًا وثلاثين تسبيحة، فتلك مائة" .

Hâfız Ebü'l-Kāsım et-Taberânî dedi ki: Bize Hâşim b. Yezîd rivayet etti, bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bana babam rivayet etti, bana Damdam b. Zür'a, Şüreyh b. Ubeyd'den , o Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Âdemoğlu uyuduğu zaman melek şeytana: ‘Defterini bana ver’ der. O da onu verir; melek onun defterinde bulduğu her bir iyilik ile şeytanın defterindeki on kötülüğü siler ve onları iyilikler olarak yazar. Biriniz uyumak istediğinde otuz üç defa tekbir getirsin, otuz dört defa tahmid getirsin ve otuz üç defa tesbih etsin; işte bu tam yüz eder” .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة وعارم قالا حدثنا ثابت -يعني: ابن يزيد أبو زيد -حدثنا عاصم، عن أبي عثمان، عن سلمان قال: يعطى رجل يوم القيامة صحيفته فيقرأ أعلاها، فإذا سيئاته ، فإذا كاد يسوء ظنه نظر في أسفلها فإذا حسناته، ثم ينظر في أعلاها فإذا هي قد بدلت حسنات.

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ebû Seleme ve Ârim rivayet edip dediler ki: Bize Sâbit -yani İbn Yezîd Ebû Zeyd- rivayet etti, bize Âsım, Ebû Osmân'dan, o Selmân'dan rivayet etti; [Selmân] dedi ki: “Kıyamet günü adama amel defteri verilir; üst kısmını okur, bir de bakar ki günahları duruyor. Tam zannı kötüleşmek (ümitsizliğe düşmek) üzereyken alt kısmına bakar , bir de bakar ki iyilikleri var. Sonra üst kısmına bakar, bir de görür ki onlar iyiliklere dönüştürülmüştür.”

وقال أيضا: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا سليمان بن موسى الزهري أبو داود، حدثنا أبو العَنْبَس، عن أبيه، عن أبي هريرة قال: ليأتين الله ﷿ بأناس يوم القيامة رأوا أنهم قد استكثروا من السيئات، قيل: مَنْ هم يا أبا هريرة؟ قال: الذين يبدل الله سيئاتهم حسنات.

Yine [İbn Ebû Hâtim] dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Hişâm b. Ammâr rivayet etti, bize Süleymân b. Mûsâ ez-Zührî Ebû Dâvûd rivayet etti, bize Ebu'l-Anbes babasından, o Ebû Hureyre'den rivayet etti; [Ebû Hureyre] şöyle dedi: “Kıyamet günü Allah Azze ve Celle öyle insanlar getirecektir ki , onlar kötülükleri çokça işlediklerini düşünürler.” ‘Ey Ebû Hureyre, onlar kimlerdir?’ denildi. Dedi ki: “Onlar, Allah'ın kötülüklerini iyiliklere çevirdiği kimselerdir.”

وقال أيضا: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن أبي زياد، حدثنا سَيَّار، حدثنا جعفر، حدثنا أبو حمزة، عن أبي الضيف -وكان من أصحاب معاذ بن جبل -قال: يدخل أهل الجنة الجنة على أربعة أصناف: المتقين، ثم الشاكرين، ثم الخائفين، ثم أصحاب اليمين. قلت: لِمَ سموا أصحاب اليمين؟ قال: لأنهم عملوا الحسنات والسيئات، فأعطوا كتبهم بأيمانهم، فقرؤوا سيئاتهم حرفا حرفا -قالوا: يا ربنا، هذه سيئاتنا، فأين حسناتنا؟. فعند ذلك محا الله السيئات وجعلها حسنات، فعند ذلك قالوا: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ}، فهم أكثر أهل الجنة.

Yine [İbn Ebû Hâtim] dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Abdullah b. Ebû Ziyâd rivayet etti, bize Seyyâr rivayet etti, bize Ca'fer rivayet etti, bize Ebû Hamza, Ebu'd-Dayf'tan -ki o Muâz b. Cebel'in ashabındandı- rivayet etti; o şöyle dedi: “Cennet ehli cennete dört sınıf halinde girerler: Muttakiler, sonra şükredenler, sonra korkanlar, sonra da Ashâb-ı Yemîn (amel defteri sağından verilenler). Dedim ki: ‘Neden Ashâb-ı Yemîn diye isimlendirildiler?’ Dedi ki: ‘Çünkü onlar iyilikler ve kötülükler işlediler. Kitapları sağ taraflarından verildi, kötülüklerini harf harf okudular ve: ‘Ey Rabbimiz! İşte kötülüklerimiz bunlar, peki iyiliklerimiz nerede?’ dediler. İşte o anda Allah kötülükleri sildi ve onları iyiliklere çevirdi. İşte o zaman onlar: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} ‘Alın, kitabımı okuyun!’ dediler. Onlar cennet ehlinin çoğunluğudur.”

وقال علي بن الحسين زين العابدين: (يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ) قال: في الآخرة.

Ali b. Hüseyin Zeynelâbidîn: {يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğu hakkında: “Ahirettedir” demiştir.

وقال مكحول: يغفرها لهم فيجعلها حسنات: [رواهما ابن أبي حاتم، وروى ابن جرير، عن سعيد بن المسيب مثله] .

Mekhûl: “Onları kendileri için bağışlar da iyilikler kılar” demiştir. [İkisini de İbn Ebû Hâtim rivayet etmiş, İbn Cerîr de Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini rivayet etmiştir] .

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن الوزير الدمشقي، حدثنا الوليد بن مسلم،

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Muhammed b. el-Vezîr ed-Dımaşkī rivayet etti, bize el-Velîd b. Müslim rivayet etti,

حدثنا أبو جابر، أنه سمع مكحولا يحدث قال: جاء شيخ كبير هرم قد سقط حاجباه على عينيه، فقال: يا رسول الله، رجل غدر وفجر، ولم يدع حاجة ولا داجة إلا اقتطعها بيمينه، لو قسمت خطيئته بين أهل الأرض لأوبقتهم، فهل له من توبة؟ فقال له رسول الله ﷺ: "أسلمتَ؟ " قال : أما أنا فأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأن محمدًا عبده ورسوله. فقال النبي ﷺ: "فإن الله غافر لك ما كنت كذلك، ومبدل سيئاتك حسنات". فقال: يا رسول الله، وغَدَراتي وفَجَراتي؟ فقال: "وغَدرَاتك وفَجَراتك". فَوَلّى الرجل يهلل ويكبر .

bize Ebû Câbir rivayet etti; o Mekhûl'ün şöyle anlattığını işitmiştir: İki kaşı gözlerinin üzerine düşmüş çok yaşlı bir ihtiyar geldi ve şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam hainlik etti, günahlara daldı, sağ eliyle koparıp almadık hiçbir küçük büyük günah bırakmadı; şayet günahı yeryüzü halkı arasında paylaştırılsaydı onları helak ederdi. Acaba onun için bir tövbe var mıdır?” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Müslüman oldun mu?” diye sordu. O da : “Bana gelince, ben şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz Allah sen böyle olduğun müddetçe senin [günahlarını] bağışlayacak ve kötülüklerini iyiliklere dönüştürecektir” buyurdu. Adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Hainliklerim ve günahlarım da mı?” dedi. [Resûlullah]: “Hainliklerin ve günahların da!” buyurdu. Bunun üzerine adam tehlil ve tekbir getirerek dönüp gitti .

وروى الطبراني من حديث أبي المغيرة، عن صفوان بن عَمْرو ، عن عبد الرحمن بن جبير، عن أبي فَرْوَةَ -شَطْب -أنه أتى رسول الله ﷺ فقال: أرأيت رجلا عمل الذنوب كلها، ولم يترك حاجة ولا داجة، فهل له من توبة؟ فقال: "أسلمتَ؟ " فقال: نعم، قال: "فافعل الخيرات، واترك السيئات، فيجعلها الله لك خيرات كلها". قال: وغَدرَاتي وفَجَراتي؟ قال: "نعم". قال فما زال يكبر حتى توارى .

Taberânî, Ebü'l-Mugīre'den, o Safvân b. Amr'dan , o Abdurrahman b. Cübeyr'den, o da Ebû Ferve -Şatb-'tan rivayet ettiğine göre; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Bütün günahları işlemiş, hiçbir küçük büyük günahı terk etmemiş bir adam hakkında ne dersin, onun için tövbe var mıdır?” dedi. [Resûlullah]: “Müslüman oldun mu?” buyurdu. “Evet” dedi. [Resûlullah]: “Öyleyse hayırlar işle ve kötülükleri terk et; Allah onların hepsini senin için hayırlara dönüştürür” buyurdu. “Hainliklerim ve günahlarım da mı?” dedi. [Resûlullah]: “Evet” buyurdu. [Ravi] dedi ki: Adam gözden kayboluncaya kadar tekbir getirmeye devam etti .

ورواه الطبراني من طريق أبي فَروة الرهاوي، عن ياسين الزيات، عن أبي سلمة الحِمْصي، عن يحيى بن جابر، عن سلمة بن نفيل مرفوعًا .

Bunu Taberânî, Ebû Ferve er-Ruhâvî tarikiyle Yâsîn ez-Zeyyât'tan, o Ebû Seleme el-Hımsî'den, o Yahyâ b. Câbir'den, o da Seleme b. Nüfeyl'den merfû olarak rivayet etmiştir .

وقال أيضًا: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا إبراهيم بن المنذر، حدثنا عيسى بن شعيب بن ثوبان، عن فُلَيْح الشماس، عن عبيد بن أبي عبيد عن أبي هريرة، ﵁، قال: جاءتني امرأة فقالت: هل لي من توبة؟ إني زنيت وولدت وقتلته. فقلت لا ولا نَعمت العين ولا كرامة. فقامت وهي تدعو بالحسرة. ثم صليت مع النبي ﷺ الصبح، فقصصت عليه ما قالت المرأة وما قلت لها، فقال رسول الله ﷺ: " بئسما قلت! أما كنت تقرأ هذه الآية: (وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ) إلى قوله: (إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) فقرأتها عليها. فخرَّت ساجدة وقالت: الحمد لله الذي جعل لي مخرجًا".

Yine [İbn Ebû Hâtim] dedi ki: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize İbrâhim b. el-Münzir rivayet etti, bize Îsâ b. Şuayb b. Sevbân, Füleyh eş-Şemmâs'tan, o Ubeyd b. Ebû Ubeyd'den , o Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- rivayet etti; [Ebû Hureyre] şöyle dedi: “Bana bir kadın gelip: ‘Benim için bir tövbe var mıdır? Ben zina ettim, çocuk doğurdum ve onu öldürdüm’ dedi. Ben de: ‘Hayır, gözün aydın olmasın, hiçbir ikram ve kurtuluş da yoktur!’ dedim. Kadın feryat ederek kalkıp gitti. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile sabah namazını kıldım; kadının ne söylediğini ve ona ne dediğimi kendisine anlattım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Ne kötü söylemişsin! Sen: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarıp yakarmazlar...” ayetinden {إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline kadar olan yeri okumuyor muydun?’ buyurdu. Ben de o [ayeti] kadına okudum. Bunun üzerine secdeye kapandı ve: ‘Bana bir çıkış yolu kılan Allah'a hamdolsun’ dedi.”

هذا حديث غريب من هذا الوجه، وفي رجاله مَنْ لا يُعرف والله أعلم. وقد رواه ابن جرير من

Bu, bu vecihten garip bir hadistir ve ravileri arasında tanınmayan [meçhul] kimseler vardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Cerîr bunu...

حديث إبراهيم بن المنذر الحزَامي بسنده بنحوه، وعنده: فخرجت تدعو بالحسرة وتقول: يا حسرتا! أخلق هذا الحسن للنار؟ وعنده أنه لما رجع من عند رسول الله ﷺ، تَطَلَّبها في جميع دور المدينة فلم يجدها، فلما كان من الليلة المقبلة جاءته، فأخبرها بما قال له رسول الله ﷺ، فخرت ساجدة، وقالت: الحمد لله الذي جعل لي مخرجًا وتوبة مما عملت. وأعتقت جارية كانت معها وابنتها، وتابت إلى الله ﷿

İbrâhim b. el-Münzir el-Hızâmî hadisinden senediyle benzer şekilde rivayet etmiştir. Onun rivayetinde şu fazlalık vardır: “Kadın feryat ederek çıktı ve: ‘Yazıklar olsun! Bu güzellik cehennem için mi yaratıldı?’ diyordu.” Yine onun rivayetinde [şu da vardır]: [Ebû Hureyre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dönünce Medine'nin bütün evlerinde onu aradı fakat bulamadı. Ertesi gece olunca kadın ona geldi, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine söylediklerini ona haber verdi. Bunun üzerine kadın secdeye kapandı ve: “Bana işlediğim şeyden bir çıkış yolu ve tövbe kılan Allah'a hamdolsun” dedi. Yanında bulunan bir cariye ile onun kızını azat etti ve Allah Azze ve Celle'ye tövbe etti .

ثم قال تعالى مخبرًا عن عموم رحمته بعباده وأنه من تاب إليه منهم تاب عليه من أي ذنب كان، جليل أو حقير، كبير أو صغير: فقال (وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا) أي: فإن الله يقبل توبته، كما قال تعالى: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [النساء: ١١٠]، وقال {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} [التوبة: ١٠٤]، وقال {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [الزمر: ٥٣]، أي: لمن تاب إليه.

Sonra Teâlâ, kullarına olan rahmetinin kapsamını ve onlardan kendisine kim tövbe ederse; büyük ya da küçük, önemli veya önemsiz hangi günahtan olursa olsun tövbesini kabul edeceğini bildirerek şöyle buyurdu: {وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} “Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner”; yani şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder ; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.” [Nisâ: 110]. Ve şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Onlar bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.” [Tevbe: 104]. Ve şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “De ki: ‘Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’” [Zümer: 53]; yani kendisine tövbe eden kimse için.

{وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢) وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤)}

{وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢) وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤)} “Onlar, yalana şahitlik etmezler; faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler. (72) Onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar. (73) Ve onlar: ‘Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi muttakilere önder kıl’ diyenlerdir. (74)”

وهذه أيضا من صفات عباد الرحمن، أنهم: (لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ) قيل: هو الشرك وعبادة الأصنام. وقيل: الكذب، والفسق، واللغو، والباطل.

Bu da Rahmân'ın kullarının sıfatlarındandır ki onlar: {لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Yalana şahitlik etmezler”; bunun şirk ve putlara tapmak olduğu söylenmiştir. Yalan, fısk, boş söz ve batıl olduğu da söylenmiştir.

وقال محمد بن الحنفية: [هو] اللهو والغناء.

Muhammed b. el-Hanefiyye: “[O], eğlence ve şarkıdır” demiştir.

وقال أبو العالية، وطاوس، ومحمد بن سيرين، والضحاك، والربيع بن أنس، وغيرهم: هي أعياد المشركين .

Ebu'l-Âliye, Tâvûs, Muhammed b. Sîrîn, Dahhâk, Rebî' b. Enes ve başkaları: “Müşriklerin bayramlarıdır” demişlerdir.

وقال عمرو بن قيس: هي مجالس السوء والخنا.

Amr b. Kays: “Kötülük ve fuhşiyat meclisleridir” demiştir.

وقال مالك، عن الزهري: [شرب الخمر] لا يحضرونه ولا يرغبون فيه، كما جاء في الحديث: "من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يجلس على مائدة يدار عليها الخمر" .

İmam Mâlik, ez-Zührî'den: “[İçki içmektir] , orada bulunmazlar ve ona rağbet etmezler” demiştir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse, üzerinde içki dolaştırılan sofraya oturmasın” .

وقيل: المراد بقوله تعالى: (لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ) أي: شهادة الزور، وهي الكذب متعمدا على غيره،

Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın: {لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “[Onlar] yalana şahitlik etmezler” buyruğuyla kastedilen; yalancı şahitliktir ki bu da bir başkası aleyhine kasten yalan söylemektir,

كما [ثبت] في الصحيحين عن أبي بَكْرَة قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا أنبئكم بأكْبر الكبائر" ثلاثا، قلنا: بلى، يا رسول الله، قال: "الشرك بالله، وعقوق الوالدين". وكان متكئًا فجلس، فقال: "ألا وقول الزور، ألا وشهادة الزور [ألا وقول الزور وشهادة الزور]. فما زال يكررها، حتى قلنا: ليته سكت" .

nitekim Sahîhayn'da Ebû Bekre'den [sabit olduğuna] göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa: “Büyük günahların en büyüğünü size haber vereyim mi?” buyurdu. Biz: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedik. “Allah'a ortak koşmak ve anne babaya asi olmaktır” buyurdu. Yaslanmış vaziyette idi, doğrulup oturdu ve: “Dikkat edin, bir de yalan söz, dikkat edin bir de yalancı şahitliktir [dikkat edin bir de yalan söz ve yalancı şahitliktir]” buyurdu. Bunu durmadan tekrar etti, öyle ki biz: “Keşke sussa” dedik .

والأظهر من السياق أن المراد: لا يشهدون الزور، أي: لا يحضرونه؛ ولهذا قال: (وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا) أي: لا يحضرون الزور، وإذا اتفق مرورهم به مرُّوا، ولم يتدنسوا منه بشيء ؛ ولهذا قال: (مَرُّوا كِرَامًا).

Siyaktan daha açık anlaşılan mana ise şudur: Yalana şahitlik etmezler, yani orada hazır bulunmazlar. Bu sebeple: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “Faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” buyurmuştur; yani yalan ve batıl meclislerinde bulunmazlar, yolları oraya düşecek olursa da [ona] hiçbir şekilde bulaşmadan geçip giderler; bu sebeple: {مَرُّوا كِرَامًا} “vakarla geçip giderler” buyurmuştur.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا أبو الحسين العجلي، عن محمد بن مسلم، أخبرني إبراهيم بن مَيْسَرة، أن ابن مسعود مر بلهو معرضًا فقال النبي ﷺ: "لقد أصبح ابن مسعود، وأمسى كريمًا".

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc rivayet etti, bize Ebu'l-Hüseyn el-İclî, Muhammed b. Müslim'den rivayet etti, bana İbrâhim b. Meysere haber verdi ki; İbn Mes'ûd bir eğlencenin yanından yüz çevirerek geçmiş , bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “İbn Mes'ûd sabahı da akşamı da kerîm (şerefli/vakar sahibi) olarak etti” buyurmuştur.

وحدثنا الحسن بن محمد بن سلمة النحوي، حدثنا حبان، أنا عبد الله، أنا محمد بن مسلم، أخبرني ابن ميسرة قال: بلغني أن ابن مسعود مر بلهو معرضا فلم يقف، فقال رسول الله ﷺ : " لقد أصبح ابن مسعود وأمسى كريما" . ثم تلا إبراهيم بن ميسرة: (وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا) .

Bize el-Hasan b. Muhammed b. Seleme en-Nahvî rivayet etti, bize Habbân rivayet etti, bize Abdullah haber verdi, bize Muhammed b. Müslim haber verdi, bana İbn Meysere haber verip dedi ki: Bana ulaştığına göre İbn Mes'ûd bir eğlencenin yanından durmaksızın yüz çevirerek geçti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem : “İbn Mes'ûd sabahı da akşamı da kerîm olarak etti” buyurdu . Sonra İbrâhim b. Meysere: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “Faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” ayetini okudu.

وقوله: (وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) [و] هذه من صفات المؤمنين {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} [الأنفال: ٢]، بخلاف الكافر، فإنه إذا سمع كلام الله لا يؤثر فيه ولا يُقْصر عما كان عليه، بل يبقى مستمرا على كفره وطغيانه وجهله وضلاله، كما قال تعالى: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٤ - ١٢٥].

O'nun: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” buyruğuna gelince; [ve] bu da müminlerin sıfatlarındandır: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Onlar öyle kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri titrer; kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman onların imanını artırır ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler.” [Enfâl: 2]. Kâfirin aksine; zira o, Allah'ın kelâmını işittiğinde bu onda bir tesir bırakmaz ve içinde bulunduğu durumdan vazgeçmez; bilakis küfründe, azgınlığında, cehaletinde ve sapıklığında ısrarla devam eder; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: ‘Bu hanginizin imanını artırdı?’ der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirleriyle müjdelenirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, bu onların murdarlıklarına murdarlık katmıştır...” [Tevbe: 124-125].

فقوله: (لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) أي: بخلاف الكافر الذي ذكر بآيات ربه، فاستمر على حاله، كأن لم يسمعها أصم أعمى.

O'nun: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” buyruğu; kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığında bunu sanki işitmemiş gibi sağır ve kör olarak durumunda ısrar eden kâfirin hilafınadır, demektir.

قال مجاهد: قوله: (لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) لم يسمعوا: ولم يبصروا، ولم يفقهوا شيئًا.

Mücâhid: {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” buyruğu hakkında; “İşitmemiş, görmemiş ve hiçbir şey anlamamış gibi davranmazlar” demiştir.

وقال الحسن البصري: كم من رجل يقرؤها ويخر عليها أصم أعمى.

Hasan-ı Basrî de şöyle demiştir: “Onu okuyan, ancak ona karşı sağır ve kör gibi davranan nice adam vardır!”

وقال قتادة: قوله تعالى: (وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) يقول: لم يصموا عن الحق ولم يعموا فيه، فهم -والله -قوم عقلوا عن الله وانتفعوا بما سمعوا من كتابه.

Katâde, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar” buyruğu hakkında şöyle demektedir: “Hakk'a karşı sağır kesilmez ve onda körleşmezler. Onlar -Allah'a yemin olsun ki- Allah'tan geleni akleden ve O'nun Kitabı'ndan işittikleri şeylerden yararlanan bir topluluktur.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أسيد بن عاصم، حدثنا عبد الله بن حُمْران، حدثنا ابن عَوْن قال: سألت الشعبي قلت: الرجل يرى القوم سجودا ولم يسمع ما سجدوا، أيسجد معهم؟ قال: فتلا هذه الآية: (وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) يعني: أنه لا يسجد معهم لأنه لم يتدبر آية السجدة فلا ينبغي للمؤمن أن يكون إمعة، بل يكون على بصيرة من أمره، ويقين واضح بَيِّن.

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize Üseyd b. Âsım rivayet etti, bize Abdullah b. Humrân rivayet etti, bize İbn Avn rivayet edip dedi ki: Şa'bî'ye sordum ve: “Bir kimse bir topluluğun secde ettiğini görse ama neye secde ettiklerini işitmese, onlarla birlikte secde eder mi?” dedim. Dedi ki: Bunun üzerine o şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “Onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi davranmazlar”; yani secde ayetini iyice düşünmediği için onlarla birlikte secde etmez. Zira mümine yakışan körü körüne taklitçi (immea) olmak değil; işinde basiret, açık ve net bir yakin üzere olmaktır.

وقوله: (وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ) يعني: الذين يسألون الله أن يخرج من أصلابهم وذرياتهم من يطيعه ويعبده وحده لا شريك له.

O'nun: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Ve onlar: ‘Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla’ diyenlerdir” buyruğu; Allah'tan, kendi sulplerinden ve zürriyetlerinden Kendisine itaat eden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın bir ve tek olarak ibadet eden kimseler çıkarmasını isteyenlerdir, demektir.